cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xangai
División administrativa
"Pudong",districto a l'este d'o río Huangpu.
<ul> <li>Distrito de Pudong (浦东新区 Pǔdōng Xīn Qū), situato en a parti nueva de Xangai — d'o condau de Chuansha dica 1992.</li> </ul>
8 districtos son ciudaz satelite, suburbans u rurals:
<ul> <li>Baoshan (宝山区 Bǎoshān Qū) — condau de Baoshan dica 1988.</li> <li> Minhang (闵行区 Mǐnháng Qū) — condau de Shanghai dica 1992.</li> <li> Jiading (嘉定区 Jiādìng Qū) — condau de Jiading dica 1992. </li> <li> Jinshan (金山区 Jīnshān Qū) — condau dica 1997. </li> <li> Songjiang (松江区 Sōngjiāng Qū) — condau dica 1998.</li> <li> Qingpu(青浦区 Qīngpǔ Qū) — condau dica 1999. </li> <li> Nanhui (南汇区 Nánhuì Qū) — condau dica 2001.</li> <li>Fengxian(奉贤区 Fèngxián Qū) — condau dica 2001.</li> </ul>
En a isla de Chongming:
<ul> <li>Condau de Chongming (崇明县 Chóngmíng Xiàn). </li> </ul>
Equipes
D'entre os suyos equipes cal destacar Xangai Shenhua F.C. y o Xangai Port que chugan en a superliga masculina de fútbol y o Xangai Sharks que chuga en a Chinese Basketball Association.
Competicions exportivas
D'entre as muitas competicions que se hi celebran cal destacar o GP de China de Formula 1, disputau cada anyo en o Cercuito Internacional de Xangai y o Máster de Xangai de tenis.
Cultura
Se i celebra lo Festival Internacional de Cine de Xangai.
Mar Tirrena
A mar Tirrena (mar Tirreno en italiano) ye una mar con forma triangular d'a mar Mediterrania, que se troba situata entre as islas de Corcega y Cerdenya a l'este, a isla de Sicilia a o sud y a peninsula italica a l'este. Se comunica a o sudeste con a mar Chonica por meyo d'o estreito de Mecina, y a o norte con a mar Ligur por meyo d'un estreito a on se troba a isla d'Elba, estreito dito canal de Piombino. A l'ueste se comunica tamién con a mar Ligur por meyo d'a Canal de Corcega entre ista isla y Cerdenya. Tamién muga con a mar Mediterrania a o sudueste, por meyo d'una ampla ubertura entre Cerdenya y Sicilia.
A suya fondura maxima ye de 3.731 metros, con una fondura meya d'alto u baixo 2.000 metros. A mas d'as grans islas de Cerdenya, Corcega y Sicilia, se hi troban a isla d'Elba, as islas Pontinas, a isla d'Ischia, a isla de Capri, as islas Eolicas y as islas Egatas.
Pullizar
Pullizar ye un mont de 656 metros d'altaria que se troba situau en o municipio d'Uncastiello, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Saint-Benoît (Reunión)
Saint-Benoît ye una ciudat francesa d'Africa, situada en o departamento d'ultramar y rechión de Reunión. Ye capital d'o districto d'o mesmo nombre.
Bizkaiko aberatsak
Bizkaiko aberatsak (en aragonés Os ricos de Bizcaya) son uns versos populars en euskara en tono de broma.
Cobreros
Cobreros ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 609 habitants, en una superficie de 77,70 km² y una densidat de población de 7,84 hab/km².
Enveig
Enveig (en francés Enveitg) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 667 habitants, en una superficie de 30,52 km².
Cheografia
A localidat de Enveig ye situata a 1.231 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Alto de Batarillo
L'alto de Batarillo ye un mont de 672 metros d'altaria que se troba situau en o municipio d'Asín, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Valle de la Larri
A valle de la Larri ye una valle glacial penchada sobre a valle Verde, en os Pireneus, en a comarca de Sobrarbe, Aragón.
Río Alfambra
L'Alfambra ye un río terolano, afluent d'o río Guadalaviar, que naixe en a Sierra de la Moratiella, en a tuca de Penyarroya a 2.000 metros d'altaria. O río pasa por as poblacions de Galv, Orrios y Alfambra, d'a on prene o suyo nombre y as suyas auguas son royiscas por a presencia de gran cantidat d'archilas, amás de Peralellos, Cuevas Labradas, Tortallada y Teruel a on s'une a lo río Guadalaviar u Blanco.
Valle de la Larri
Cheolochía
Os glaciars foratiaron, en as cabeceras d'as valles, fondos culs de paretz verticals, dando o suyo tipico modelau en forma d'artesa u d'U a tot o sector d'as valles ocupadas por as luengas glaciars. A la vegada, a excavación de culs y valles destruyió as cuerdas interfluvials, modeladas sobre os repuis d'as planas de cumbres, transformando-las en crenchas acutas. Amás sobreexcavoron chicotas cubetas embudiformes, as qualas en regalar-se o chelo, se convirtioron en ibons.
O suyo fondón ye plano, d'astí o nombre de planas de la Larri y o río de la Larri baixa lento, pero en plegar enta l'altaria de Pineta, caye en saltos d'augua, salvando o desnivel, ta desembocar en a Cinca. Dica fa bells milenios ista valle posiblement permaneixería inundada por un laco de considerable grandaria, formau porque un antigo glaciar depositó a morrena que se puet trobar en l'actualidat, y que o río s'encargó de foratiar posteriorment. A os dos cantos d'o barranco, veyemos que poco a poco ha erosionau bells pocos metros d'iste fondón plano, veyendo-se os depositos de chicotas piedras y arenas depositadas en l'antigo laco.
Río Alfambra
O suyo rechimen ye escaso, con grans creixitas a la fin d'hibierno, primavera y agüerro. No tien dengún entibo.
Hidronimia
Lo hidronimo Alfambra deriva de lo nombre de lo lugar homonimo y se remonta a "lo royo" en algarabía. Como hidromino ya se documenta en lo fuero d'Alfambra, escrito en aragonés de las comunidatz aragonesas:
Valle de la Larri
Cheolochía
A o fundo s'alufran dos blancos picos: o pico de la Canal (2.768 m) y las Blancas de La Larri (2.902 m). Mas que mas iste zaguero presienta ista color porque ye formau por calsineras (con nodulos de pedrenya adintro), pero no son as calsineras cretacias d'a resta d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, sino que istas son muito mas antigas (d'a Era Primaria: Devonián) y son metamorficas, habendo-se transformau mientres ixe proceso de metamorfización en marbres.
Toponimia
O nombre d'ista val ye probablement relacionau con o basco (H)ARRI, que significa «penya, roca, crencha», debiu a que bi ha dica tres picos en a zona con iste mesmo nombre. A L- inicial podría explicar-se por estar l'articlo determinau, por o que significaría literalment "la penya". Un atra posible interpretación ye tamién a traviés d'o basco LARRE «pastizal».
Recurvirostra avosetta
L'avoceta (Recurvirostra avosetta (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Recurvirostridae que s'alimentan en auguas salobrencas poquet fundas u en almarchals, a ormino movendo lo pico d'un costau a unatro en l'augua. Minchan sobretot de crustacios y insectos.
Evansville
Evansville ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato d'Indiana, d'an ye a tercera mayor ciudat por o suyo numero d'habitants. Fa parte d'o condau de Vanderburgh, d'an ye tamien a capital.
A suya población ye de 117.429 habitants (2010) en una superficie de 105,60 km², con una densidat de población de 1.114,10 hab/km².
Cheografía
A ciudat d'Evansville se troba situata a 118 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Boàtiri
Boàtiri (Boàtiri en sardo; Baratili San Pietro, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.251 habitants en una superficie de 6,05 km², con una densidat de población de 206,78 hab/km².
Villanueva de Gumiel
Villanueva de Gumiel ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Ribera del Duero y partiu chudicial d'Aranda de Duero.
A suya población ye de 284 habitants (2008) en una superficie de 22,33 km², con una densidat de población de 12,72 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villanueva de Gumiel se troba situada a 869 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'Aranda de Duero, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
O suyo termin municipal ye trescruzau por o río Bañuelos.
Alberto Zapater
Alberto Zapater Arjol (Exeya d'os Caballers, Zaragoza, 13 de chunio de 1985) ye un futbolista aragonés que chuga en o Real Zaragoza en a posición de meyocentro defensivo. Ye capitán d'a selección aragonesa.
Biografía
Dende chóven, Alberto Zapater, prencipió os suyos logros futbolisticos con a Sociedad Deportiva Ejea, o equipo d'a suya ciudat natal, Exeya d'os Caballers.
En 2004 fue nombrato o millor chovenil de fútbol d'Aragón cuan chugaba con o Real Zaragoza de División d'Honor Chovenil. En l'anyada vinient fue convocato ta fer a pretemporada con o primer equipo d'o Real Zaragoza cuan yera entrenador Víctor Muñoz. Alberto estió una d'as revelacions d'a pretemporada y plegó ta lo primer equipo en l'anyada de 2004/2005.
En o verano d'o 2005 fue convocato con a selección espanyola t'o mundial sub-20 an que i fació una muito buena actuación.
Dimpués, en a temporada 2005/2006 estió subcampión d'a Copa d'o Rei con o Real Zaragoza y estió tamién uno d'os millors chugadors de l'equipo aragonés y d'Aragón.
Ha chugato bels partius con a selección d'Aragón, o zaguero estió, o partiu Aragón - Chile o 28 de diciembre de 2006, con o resultato de 1-0 a favor d'os aragoneses.
En a 2007/2008 Alberto Zapater fue o capitán d'o Real Zaragoza per a lesión d'o tamién aragonés, Carlos Cuartero.
Lo Canyegral
Lo Canyegral (El Cañigral en castellano) ye un lugar de la provincia de Teruel, pertenexient a lo municipio d'Albarracín.
Toponimia
Lo nombran en lo fuero de Teruel como una de las mugas de Teruel.
Sarda de Picón
A sarda de Picón ye una elevación situada en a muga entre os municipios de Huerto y Abaruela de Tubo, en os Monegros.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico con 491 metros d'altaria.
Toponimia
Una sarda ye una zona de mont u tierra que no ye cautivada, plena de matullos y hierbas y que no ye guaire buena pa sembrar.
Corz de Zaragoza (1289)
As Corz de Zaragoza de 1289 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Alifonso III d'Aragón.
Nord-ueste
O nord-ueste ye a zona intermeya entre os puntos cardinals Norte y Ueste (ubicada a 45 grados exactos de cadagún d'els). L'adchectivo correspondient ye nortoccidental.
Corz de Zaragoza (1289)
Autoridatz
Apareixe nombrau en as actas d'istas Corz entre atras personalidatz o bispe de Zaragoza Fortún de Bergua.
Nord-ueste
Si parlamos de l'azimut u d'un rumbo en navegación, o nord-ueste son exactament 315 graus. En cheneral se gosa denominar nord-ueste a todas as endreceras entre 295° y 335°. Iste arco ye recorriu por o Sol en o verano septentrional entre alto u baixo as 19:00 y as 22:00 horas solars. O Sol ye exactament en o nord-ueste arredol d'as 21:00 horas solars.
O nord-ueste ye a endrecera más común d'os vientos en gran parti d'Europa Occidental – y o canto por a on viene o viento en quasi toda Europa. Por ixo a mayoría d'os árbols tienen bella molsa en ixa dirección. En Aragón y más que más a val d'Ebro, o viento que bufa d'o norueste se conoixe como cierzo.
Idioma lepontico
O celtoligur u lepontico (huei muerto) ye una luenga celta arcaizant pero con elementos comuns con l'idioma galo, que por tanto fa parte d'a branca continental d'as luengas celtas.
Se charraba en territorios entre las actuals Francia, Suiza y Italia on los antigos ligurs se celtizaban por a influencia d'os galos.
Existe un problema terminolochico (lo claman a vegatas Galo cisalpín) que fa que se pueda confundir leyendo con a luenga d'os galos cisalpins, portato por pueblos galos de cultura La Tene que plegoron dende o sieglo IV aC: insubres, senons, boyos, ecetra...
Teneba en común con o galo y con atros idiomas indoeuropeus d'Europa Central que o fonema indoeuropeu Kw cambeyaba ta p. N'esto se diferenciaba d'as luengas celtas perifericas como o gaelico u o celtibero.
Penyalba de Bellestar
Penyalba de Bellestar ye un santuario politeista que i heba en o termin municipal de Bellestar (Comunidat de Teruel, Aragón).
I heba cultos solars y yera sagrau pa ibers, celtibers y romanos. Achunta a tradición d'arte esquematico autoctona con a tradición celtibera.
Bi ha representacions solars, de vueitres como animals psicopombos y de dioses, a mas d'inscripcions en latín y celtibero.
En una d'ixas inscripcions i sale o dios Lug, de caracter solar, y a familia Turos, relacionada con muitos toponimos terolanos como o mesmo Teruel, y talment con a mesma radiz celta d'a on provién Zúrich
Cualques inscripcions y gravaus que i heba en un puesto con piedra d'arena blanca los quitó l'arqueologo calaceitán Joan Cabré, que los vendeba a los museus. Joan Cabré permitió asinas que se conoixesen y se conservasen millor beluns d'os que encara quedan en o suyo puesto inicial, a on que predominan os grafiti d'o sieglo XX.
En o cinglo os gravaus se facioron en roca calsinera dura y bi ha pocas inscripcions. Joan Cabré se'n levó menos cosas que d'o livel con piedra d'arena blanca. En muitos d'ixos gravaus bi ha cruces sobreimposadas que se pueden calendar de tiempos baixo-imperials de cristianización forzada.
Er
Er (en francés Err) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 621 habitants, en una superficie de 25,92 km².
Cheografia
A localidat de Er ye situata a 1.335 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Maria Andresan korotza
Maria Andresan korotza (en aragonés A caca de María Andreua) son uns versos populars infantils en euskara en tono de broma. Por as midas d'o excremento de que charra a canción, "María Andreua" fácil que fuese bella traza d'animal: vaca, vediella... a gracia d'a canción ye que no se'n charra garra cosa fueras de "María Andreua", qui tamién podría estar asinas una persona.
Mont Almalech
O mont Almalech ye un mont situau en o municipio de Saliellas, en os Monegros.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico con 337 metros d'altaria con o nombre de Mesas.
Signo d'o zodiaco
300px|thumb|Os signos d'o zodiaco En l'astrolochía occidental, os signos d'o zodiaco representan dotze segmentos u divisions iguals d'o zodiaco. Seguntes a teoría astrolochica, os fenomenos celestials reflectan u gubiernan as actividatz humanas por o prencipio d'o macrocosmos y o microcosmos, asinas que os dotze signos se fan servir ta representar dotze personalidatz basicas d'as personas.
Os signos d'o zodiaco en fuents aragonesas
En o "Libro d'el Trasoro" dicen:
Opera
A opera ye un espectaclo a on que una narración u historia se escenifica cantando y con acompanyamiento orquestal y os elementos escenicos tipicos d'o teatro (decoracions, vestuario). A sobén va precedita d'una introdución instrumental. O suyo nombre proviene d'a denominación italiana opera in musica (obra musicalizata), y ye cognato d'a palabra patrimonial aragonesa "uebra" ("fer buena uebra").
Ha tenito gran apocheu entre l'alta burguesía y a nobleza d'os zaguers sieglos, fendo parti d'a tradición d'a musica clasica europea.
Cantaires famosos
En primeras os cantaires masculins d'opera mas conoixitos yeran prencipalment castratos, entre os que bi ha de destacarse-hi a Francesco Bernardi conoixito como Senesino, u Carlo Broschi (Farinelli). Ya en o sieglo XX destaca Enrico Caruso considerato como un d'os millors tenors d'a historia y Tito Gobbi. En os anyos 1960 destacan Alfredo Kraus y l'italiano Giuseppe Di Stefano, en os anyos 1970 o mexicano Francisco Araiza, José Carreras, Luciano Pavarotti y Plácido Domingo. En o principio d'os anyos 1990 Carreras, Pavarotti y Plácido Domingo forman os Tres Tenors, fendo espectaclos operisticos por tot o mundo incluyendo-hi cancions d'opera, pop y d'astros estilos musicals.
Entres d'as cantaires femeninas destaca Anna Renzi que en o sieglo XVII estió a primera muller considerata como prima donna. En o sieglo XVIII fuoron famosas Faustina Bordoni y Francesca Cuzzoni. En o sieglo XIX destaca María Malibrán d'a que compositors como Frédéric Chopin, George Sand, Félix Mendelssohn, Franz Liszt, Gaetano Donizetti y Vincenzo Bellini yeran admiradors suyos a mas a mas de estar considerata por Gioacchino Rossini como una d'as millors cantaires. En a primera mitad d'o sieglo XX destaca María Callas como cantaire y politica, en a segunda mitad Birgit Nilsson, Renée Fleming, Jessye Norman, Joan Sutherland, Montserrat Caballé, Victoria de los Ángeles, Renata Tebaldi, Ghena Dimitrova, Kiri Te Kanawa, Cecilia Bartoli, Kathleen Battle, Angela Gheorghiu, Diana Damrau, Natalie Dessay y Anna Netrebko.
A opera en Aragón
thumb|250px|A torre d'o Trobaire en [[Palacio de l'Alchafaría|l'Alchafaría.]] Entre os grans cantaires d'opera d'Aragón se pueden destacar os tenors Miguel Fleta, Julián Biel u Antonio Aramburo, o baritono Marino Aineto Castro y as sopranos Pilar Lorengar y Carmen Gracia Tesán.
Cal decir tamién que una d'a operas mas famosas de Giuseppe Verdi, Il trovatore, se desembolica en gran parti en Aragón, prencipiando l'acción en a torre d'o Trobaire de l'Alchafaría de Zaragoza.
Mont Gallinero
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Comunidat
Una comunidat ye una agrupación de sers humanos organizatos que se perciben como unidat social, y os miembros suyos participan de bel ixo, bel interés u bel elemento común, (a parla, os costumbres, as valuras, as fainas, a visión d'o mundo, territorio, estatus social u rols) y con concencia de pertenencia a o mesmo grupo, ubicatos en bella zona cheografica, en do a pluralidat de personas interacciona más intensament entre ellas que no entre atras, fendo partache d'ixes elementos y socializándo-los ta perpetuarse socialment. Per un regular, una comunidat s'achunta baixo a necesidat d'una meta en común, como puede estar o bien común u una convivencia de buen implaz.
O vocablo comunidat, en Treballo Social, ye vinclato con os termens desarrollo comunitario y animación comunitaria. O desarrollo comunitario ye a meta social a la que se quiere plegar con l'animación comunitaria.
Sud-ueste
O sud-ueste ye a zona intermeya entre os puntos cardinals Sud y Ueste (ubicada a 45 grados exactos de cadagún d'els). L'adchectivo correspondient ye sudoccidental.
Si parlamos de l'azimut u d'un rumbo en navegación, o sud-ueste son exactament 225 graus. O Sol se troba en o sud-ueste arredol d'as 15:00 horas solars (pendendo d'o puesto y a estación). En Aragón o viento que bufa d'o sud-ueste se conoixe como garbín.
Salmo trutta
A truita comuna, u a sobén nomás que truita, (Salmo trutta (Linné, 1758) ) ye un peix de l'orden d'os Salmoniformes que se troba en l'Atlantico, en as mars d'o Norte y Baltica, dende Espanya dica Islandia y l'ueste de Rusia, asinas como en muitos ríos y lacos d'Europa. Manimenos a especie tamién ha estau introducida per os sers humans en a resta d'Europa, America d'o Norte y d'o Sud, Africa, Asia d'o sud, Australia y Nueva Zelanda.
Morfolochía
Os adultos d'ista especie miden entre 33 y 40,6 cm de longaria, encara que qualques individuos excepcionals pueden adquirir mayors dimensions (s'ha documentau a qualques individuos de mas de 13 kg y 90 cm de longaria). A suya color ye d'un pardo dorau con tacas a lo luengo de tota la suya lomera dende lo tozuelo dica la coda.
Saint-Paul (Reunión)
Saint-Paul ye una ciudat francesa d'Africa, situada en o departamento d'ultramar y rechión de Reunión. Ye capital d'o districto d'o mesmo nombre.
Punta de ra Estivacha
A punta de ra Estivacha, pico Arna u Feniás Alto ye un pico de 2.911 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Pandicosa (Aragón).
Toponimia
Se diz estiva (d'o latín <AESTĪVUS, «estival, propio d'o verano») a os pratos d'alta montanya de relieu poco abrupto, con cantimplanos a embutes u lo menos, sin de guaires baixants, que a sobén mantiene-i una vechetación de hierba baixa y belluecas dica en puestos a on esta no i sería la mas favoreixita ecolochicament, y ixo ye en resulta d'a pastura cutiana d'o bestiar domestico que i consume as plantetas d'árbols y matigals superiors d'antes que creixcan prou.
L'oronimo incluye o diminutivo tensino -acha, de manera parellana a la tuca de la Estiveta Lliterola (2.825 m) situada en a val de Lliterola. Ye un toponimo recurrent en o Pireneu, trobando-se atros como o pico de la Estiva (2.124 m) u a punta Estiva (2.006 m).
Corz de Zaragoza (1290)
As Corz de Zaragoza de 1290 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Alifonso III d'Aragón.
Escaró
Escaró (en francés Escaro) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
Cheografia
A localidat de Escaró ye situata a 900 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Sud-este
O sud-este ye a zona intermeya entre os puntos cardinals Sud y Este (ubicada a 45 grados exactos de cadagún d'els). L'adchectivo correspondient ye sudoriental.
Si parlamos de l'azimut u d'un rumbo en navegación, o sud-este son exactament 135 graus. O Sol se troba en o sud-este arredol d'as 9:00 horas solars (pendendo d'o puesto y a estación). En Aragón o viento que bufa d'o sud-este se conoixe como saloc.
El Perelló (Tarragona)
El Perelló ye un municipio catalán de la comarca de lo Baixo Ebro, partiu chudicial de Tortosa y provincia de Tarragona.
La suya población ye de 2.895 habitants (2007), en una superficie de 100,7 km² y una densidat de población de 28,75 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con Rasquera, L'Ampolla, Tortosa, y L'Ametlla de Mar.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Alcaldes
right|thumb|250px|Una [[olibera en El Perelló.]]
Barbus barbus
O bárbol común (Barbus barbus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de peix d'augua dulce d'a orden d'os Cypriniformes y familia Cyprinidae que ye nativa d'Europa, y s'extiende dende lo Pireneu y los Alpes dica Lituania, Rusia y la cuenca norte d'a Mar Negra.
Punta de ros Batans
A punta de ros Batans (en castellano pico de los Batanes) ye un pico de 2.909 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Pandicosa y Torla-Ordesa (Aragón).
Marea (desambigación)
Marea puet estar:
Sant Jaume de Llierca
Sant Jaume de Llierca (Sant Jaume de Llierca en catalán y oficialment, San Jaime de Llierca en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona y en a comarca d'A Garrocha.
A suya población ye de 794 habitants (2007) en una superficie de 6,73 km², con una densidat de población de 118,51 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sant Jaume de Llierca ye situata a 203 metros d'altaria sobre o ran d'o mar. D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Can Coma y Hostal Nou. Antigament, o suyo nombre estió Palau de Montagut u Palau d'Avall.
Mugas
O suyo termin nunicipal muga a lo norte y a l'ueste con Montagut i Oix; a l'este con Argelaguer; y a lo sud con Sant Joan les Fonts, Santa Pau y Sant Ferriol.
Emil Zátopek
Emil Zátopek (Kopřivnice, 19 de setiembre de 1922 - Praga, 22 de noviembre de 2000) estió un atleta checoslovaco, especializau en cursas de luenga distancia. Fue conoixito con a embotada d'a Locomotora Humana por o suyo ritmo constant durante a cursa.
Partecipó en os Chuegos Olimpicos de Londres 1948 aconsiguindo estar campión en os 10.000 metros lisos y medalla d'archent en 5.000 m lisos. Cuatre anyadas dimpués aconsiguió estar campión en as tres prebas de fondo 5.000, 10.000 y maratón. Tamién partecipó en os chuegos de Melbourne 1956 en apreba d'a maratón pero estió lesionato y hospitalizato mientres 6 semanas y acabó a preba 6eno. En os Campionatos d'Europa d'Atletismo también aconsiguió estar campión en 5.000 y 10.000 m lisos en Bruselas 1950 y dos medallas mas en Berna 1954 una d'oro en os 10.000 y un bronce en 5.000.
García Sánchez II de Navarra
García Sánchez II dito o Tembloso estió rei de Pamplona y conte d'Aragón entre os anyos 994-1000.
Yera fillo d'o rei Sancho Garcés II Abarca y d'a reina Urraca Ferrández.
Ye mencionato en o "Liber Regum y en a Cronica de Sant Chuan d'a Penya, on li dedican o capítol XIII:
Mueso (equitación)
right|300px|thumb|Caballo con un mueso en a boca O mueso (d'o latín morsus, «mosigo») ye una pieza, por un regular de metal, que se mete en a boca d'o caballo y permite a lo chinet controlar o movimiento de l'animal.
Referencias en aragonés
Trobamos esta palabra en os Inventarios aragoneses.
Alifonso V d'Aragón
Alifonso V d'Aragón dito lo Magnanimo (Medina d'o Campo, 1396 - † Nápols, 1458) estió rei d'Aragón, Valencia (Alifonso III), Mallorca (Alifonso I), Sicilia (Alifonso I) y Cerdenya (Alifonso II), conte de Barcelona (Alifonso IV) (1416-1458) y rei de Nápols (Alifonso I) (1442-1458).
Giorgio Napolitano
Giorgio Napolitano (29 de chunio de 1925 en Nápols, Campania) ye un politico italiano, qui estió esleito 11º president de d'a Republica Italiana, dende o 15 de mayo de 2006 dica o 14 de chinero de 2015.
Alifonso V d'Aragón
En a suya Cort de Nápols destacó como mecenas d'artistas y intelectuals renaixentistas. S'ha dito que yera mas preucupato por Nápols que por Aragón, Catalunya u Valencia. En o suyo reinau se popularizó a dita: rei tingam i no el conegam. Celebró Corz d'Aragón en Val de Robres en 1429. O feito que a suya cort estase en Nápols contribuyó a fer que desapareixese l'uso oficial de l'aragonés a favor d'o castellano, y os suyos subditos napolitans deciban la maestá del segnor re parla sempre spagnuolo. Ye precisament en a cort de Nápols on amaneixió o Cancionero de Stúñiga.
O 20 de marzo de 1420 revocó o privilechio de reunir-sen en mesta los pastors y ganaders d'a tierra d'Albarracín, privilechio concedito por o suyo padre, por este privilechio contrario a los intreses d'a Casa de Ganaders de Zaragoza.
Alifonso V consiguió financiación d'os valencianos en a guerra pa conseguir o Reino de Nápols cedendo a la Seu de Valencia a custodia d'o Santo Gredal.
En o reino de Nápols reestructuró l'aduana de bestiar transhumant entre os Abruzos y Pulla (1447) institucionalizando a Dogana della Mena delle pecore di Puglia. A potent renda fiscal en materia ganadera s'articló seguntes modelos d'as coronas de Castiella y Aragón en o sieglo XIII con asimilación de modelos ya existents de tiempos d'os normandos y de Frederico II.
Cabo d'anyo
thumb|250px|Celebrando lo cabo d'anyo O día de cabo d'anyo ye o primer día de l'anyo en o calendario gregoriano. Actualment ye o 1 de chenero. Ye festivo en o catolicismo, que asimila d'esta traza una fiesta d'a relichión politeísta romana. En atras ilesias cristianas oriental celebran o cabo d'anyo como fiesta relichiosa o 14 de chinero d'alcuerdo con o calendario chuliano, y por ixo son conoixitas como d'o calendario antigo.
Denominacions
En aragonés actual cabo d'anyo se fa servir sobre tot t'a borina que se fa a nueit entre o 31 d'aviento y 1 de chinero y pa os regalos que se demandan os ninos fendo la tradicional plega por as casas. En atro contexto tamién se diz cabo d'anyo cuan ya ha pasato una anyata d'a muerte d'un defunto. En a Edat Meya trobamos una mención a lo día 1 de chinero como cabo d'anyo y o 31 d'aviento como viespra de cabo d'anyo en as Cronicas d'os Chudeces de Teruel:
Atra mención a lo cabo d'anyo en textos medievals aragoneses se troba en Litera Intimata de Chuan Ximénez Cerdán:
Curiosidaz
L'anyata romana encomenzaba enantes en marzo, igual que l'anyata astrolochica encomienza encara con piscis. Os romanos cambeyoron o cabo d'anyo de marzo por o cabo d'anyo o día 1 de chenero por razons politicas con enchaquia d'a guerra contra Numancia, porque a suya lei impediba que as tropas salisen de Roma enantes de cabo d'anyo.
Parachondrostoma miegii
A madrilla (Parachondrostoma miegii (Steindachner, 1866) ) ye una especie de peix de l'orden d'os Cypriniformes endemico d'a cuenca de l'Ebro.
thumb|left|Infografía sobre a madrilla (Parachondrostoma miegii).
Alto Empordán
L'Alto Empordán ye una comarca catalana, una d'as dos comarcas en que se dividió a historica comarca d'o Empordán en l'anyo 1936.
Muga con o Vallespir y o Rosellón por o norte; con a mar Mediterrania por l'este; con o Baixo Empordán, o Chironés y o Plan d'o Estanyo por o sud, y con A Garrocha por l'ueste.
Espirà de Conflent
Espirà de Conflent (en francés Espira-de-Conflent) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'el Canigó y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 148 habitants, en una superficie de 6,03 km².
Copa d'o Rei (fútbol)
A Copa d'Espanya ye uno d'os títols prencipals d'o fútbol espanyol. Fue creyata en 1902 y chugan en ella os millors equipos d'o fútbol espanyol (toz os equipos de Primera División, toz os de Segunda División y os millors de Segunda División B y Tercera División).
Cantón de Colonha
O cantón de Colonha (en francés canton de Cologne) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'o Gers y districto d'Aush, en a rechión d'Occitania.
Sendets
Sendets puet estar:
Walter Nowotny
Walter Nowotny, naixito de Gmünd (Baixa Austria, Austria) o 7 d'aviento de 1920 y muerto en Hesepe (Bramsche, Baixa Saxonia, Alemanya) o 8 de noviembre de 1944 estió un militar d'aviación de caza d'orichen austriaco y esdevenito alemán dimpués de l'Anschluss, que luitó con a Luftwaffe d'o Tercer Reich mientres a Segunda Guerra Mundial. As de l'aviación de caza alemana con 258 victorias, plegó dica o ran de Major y mandó succesivament o Jagdgeschwader 101 y o Kommando Nowotny, recebindo a Cruz de Caballero d'a Cruz de Fierro con Fuellas de Caixico, Espatas y Diamants.
Bergen op Zoom
Bergen op Zoom ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Brabant Septentrional.
A suya población ye de 65.908 habitants (2010) en una superficie de 93,13 km², con una densidat de población de 823 hab/km².
Copa d'o Rei
A Copa d'o Rei puet estar:
Un campionato esportivo por un regular de categoría masculina, chugato en formato de copa (eliminatorias) de diferents esportes:
Chusé Inazio Nabarro
Chusé Inazio Nabarro García (naixito de Taust, Cinco Villas, o 30 de noviembre de 1962) ye un filologo aragonés, licenciato en Filolochía Hispanica por a Universidat de Zaragoza y miembro d'o Consello Asesor de l'Aragonés y actualment president d'o Consello d'a Fabla Aragonesa.
Tamién ye escritor en aragonés y d'a suya ampla obra cal destacar os poemarios O mirallo de chelo de 1985, En esfensa d'as tabiernas e atros poemas de 1998, Sonetos d'amor e guambra de 2001 y as novelas Reloch de pocha de 2006 y Mesaches de 2012, as dos Premios Ziudá de Balbastro, a mas a mas de Astí en do l'aire sofla ta sobater as fuellas d'os árbols que fue Premio Arnal Cavero de 1989 y Pexes e Paxaros  ganadora d'o Premio de Relatos "Luis del Val" de 2011. En 2016 obtenió o premio Pedro Lafuente en aragonés, en a categoría de narración curta, por o suyo treballo Fuellas d'Abisinia.
Eugene (Oregón)
Eugene ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato d'Oregón, d'an ye a tercera mayor ciudat por o suyo numero d'habitants. Fa parte d'o condau de Lane, d'an ye tamien a capital.
Chusé Inazio Nabarro
Treballa como profesor de luenga castellana en un instituto en Uesca.
Eugene (Oregón)
A suya población ye de 156.185 habitants (2010) en una superficie de 105 km², con una densidat de población de 1.488,90 hab/km².
Chusé Inazio Nabarro
Obra
Poemarios:
Eugene (Oregón)
Cheografía
A ciudat d'Eugene se troba situata a 131 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.
Sant Pedro (Albarracín)
Sant Pedro ye un lugar de la provincia de Teruel, perteniexient a lo municipio d'Albarracín.
Provincia de Chirona
Chirona ye una provincia d'Espanya, situata en a comunidat autonoma de Catalunya. Muga con as provincias de Barcelona y Leida, con Francia, y con a Mar Mediterrania.
Sant Atanasio de Zaragoza
Sant Atanasio estió o primer bispe de Zaragoza entre os anyos 39 y 59.
Eugene (Oregón)
Esporte
Eugene ye una ciudat muit ligada a l'atletismo a on ye lo mitico estadio de Hayward Field, an se ferá lo Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2022.
Sant Pedro (Albarracín)
Cheografía
Ye situato en una prolongación de lo termin d'Albarracín a lo sudueste de Chabaloyas y sudeste de Val Longuiello, mugando con lo suyo termin y a man de la muga con la provincia de Cuenca.
Irura
Irura (Irura en basco y oficialment, Irura en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca de Tolosaldea.
Sant Pedro (Albarracín)
Cheografía
En lo río Cabriuel bi ha una cadreita que en la Edat Meya la clamaban Despenyadero u Despenyaderuelo y agora la claman Chorradero. Aproveitaban lo desnivel pa mober un molín en estato d'enrunas que se clama Molín de Sant Pedro.
Irura
A suya población ye de 1.418 habitants (2008) en una superficie de 2,99 km², con una densidat de población de 474,25 hab/km².
Sant Pedro (Albarracín)
Historia
Lo Molín de Sant Pedro yera de los monches de lo Monesterio de Piedra en 1326.
Chusé Inazio Nabarro
Obra
Ye autor tamién d'as novelas:
Irura
Cheografía
A localidat d'Irura se troba situasa a una distancia de 21 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Chusé Inazio Nabarro
Obra
Ye autor tamién d'una serie de textos breus publicatos en libros colectivos: Prebatina d'una falordia sin de fadas ni nanez (en III premio literario Val d'Echo, 1984), A lifara (en I premio literario Bal de Xalón, 1988), Cartas dende Cuba (en IV Premio Villa de Sietemo, 1997), Triptico de os tiempos de a postema (en Nuei de tiedas, 1999), Con as fuellas contatas como as balas (en Desde aquí, 1999), Renaximiento (en Zaragoza, de la Z a la A, 2003), Os cuatre cantos de o cuculo (en La torre de papel, 2003), Cans e cochins (en Branquil d'a Cerdanya, 2007) u M'estimarba más no fer-lo (en Capiscol, 2008).
Beluns d'os suyos articlos lingüisticos son: As rebindicazions lingüísticas en a poesía en aragonés (1989), Sobre la sufijación apreciativa en A Lueca, de Juana Coscujuela (1990), Construzions y chiros con o verbo "fer" (1999), ''Biello idioma de loiras e paxarelas, de tu que se fayó? (arredol d'a koiné aragonesa) (2000), El Aragonés residual de Tauste (2003), O rechimen preposizional d'o verbo e altras peculiaridaz sintauticas en a luenga de Acordanzas de San Pelegrín (2004), O caso de bels femeninos irregulars u poco frecuens en a onomastica aragonesa (2005) u Encara más afinidaz entre l'aragonés e o gascón: cualques añadienzas feitas á radiz de a leutura d'a obra "Dictionnaire bilingue des proverbes gascons" d'André Hourcade'' (2021).
En 2011 recibió o Premio de Relatos "Luis del Val" por a suya obra Pexes e Paxaros.
Las Casas de Villarpardo
Las Casas de Villarpardo ye un despoblau medieval de la Comunidat de Daroca, en Campo Romanos y en la redolada de Mainar y Torralbiella. Yera cerca de Villarpardo.
Toponimia
La primera mención ye como Las Casas en lo texto d'adchudicación de decimas y primicias de Remón de Castrocol. A diferencia de Villarpardo, pagaba decimas a la Ilesia de Sant Chuan de Daroca:
L'apendiz toponimico de Villarpardo ye un caso pareixiu a lo de Los Mases de Crivillén, fendo referencia a la localidat más cercana.
Historia
Ye mencionau como La Casa de Villar Pardo en un texto de 1333 citau por Toribio del Campillo en lo que Alvar Pérez de Thales suplicaba a lo rei que li donas una porción de tierra a canto de la que teneba en Casa de Villar Pardo.
A l'igual que Villarpardo quedó despoblau, pero se desconoixe si lo suyo terreno fue adhibiu a Torralbiella u a Mainar.
Sant Pedro (Albarracín)
Toponimia
En textos medievals se menciona una Val de Sant Pedro, no se conoix pa este toponimo a forma teorica en aragonés Sant Pero.
Por os documentos d'os monches de Piedra como o Libro de los Apeos de 1344 se conoix a forma medieval de bells toponimos actuals. L'actual hocinillo yera La Foceciella, Despeñadero se documenta como Espenandero.
Campos (Balears)
Campos ye un municipio d'as Islas Balears situato en a isla de Mallorca y comarca de Migjorn.
A suya población ye de 9.601 habitants (2009), en una superficie de 149,69 km² y una densidat de población de 64,14 hab/km².
Cheografía
A localidat de Campos se troba situata a 32 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Río Chiner
O río Chiner ye un chiquet río d'a provincia de Zaragoza, que ye afluent d'o río Ebro por a suya marguin dreita. Naixe en o manantial d'a Virchen de La Malena en o parache d'a ermita de Santa María Malena, en Mediana d'Aragón.
García Sánchez I de Navarra
Garzía Sánchez I, naixito en l'anyo 919 y muerto o 22 de febrero de 970, estió rei de Pamplona y conte d'Aragón (925-970) dica suya muerte.
Fillo d'o rei de Pamplona, Sancho Garcés I y d'a reina Toda, fillata d'o rei Fortún Garcés.
Río Chiner
Riega os termins municipals de Mediana d'Aragón y Fuents d'Ebro, desembocando en ista zaguera localidat.
A mayoría d'os campos de regano d'o Chiner son ferranyals d'alfalz.
Cheomorfolochía
O río Chiner desemboca en Fuents d'Ebro, habendo pasato antis por os lugars de Rodén y de Mediana. O suyo punto de deposito como afluent se pierde en a plana aluvial d'Ebro, pues as auguas d'o Chiner son presas por as ceicas y conduccions d'as zonas de regano de Fuents d'Ebro, poco dimpués de travesar o suyo casco urbán. Asinas, ye catalogada por a Confederación Hidrografica d'Ebro por iste feito como una intercuenca diseminada d'Ebro.
Restos arqueolochicos
En a ribera d'o Chiner bi ha un antigo asentamiento iberico, dito chacimiento de Los Castellazos, considerato como campo d'Urnas d'a primera Edat de Fierro, que seguntes os investigadors estió una d'as primeras zonas en desarrollar la agricultura d'o regano en a Val d'Ebro.
Chueves Santo
thumb|250px|A "Zaguera cena" por [[Simon Ushakov (1685)]] O Chueves Santo ye o cinqueno día d'a Semana Santa cristiana. Ye o día en que remata a cuaresma y o zaguer chueves antis d'o Domingo de Resurrección.
Provincia de Las Palmas
Las Palmas ye una provincia d'Espanya, situata en a comunidat autonoma de Canarias. Formata por as islas de Gran Canaria, Fuerteventura, y Lanzarote; asinas como seis islas menors (Alegranza, A Graciosa, Montaña Clara, Isla de Lobos, Roque del Este y Roque del Oeste).
Chueves Santo
Ye o día en que se remera a zaguera cena de Chesús con os suyos disciplos antis d'a suya muerte. D'antis mas o Chueves Santo yera un día de silencio, a chent no saliba de casa, se feba ayuno y as campanas no bandeyaban como sinyal de rispeto.
Celebracions en Aragón
En Zaragoza diferents cofadrías (Llegada, Columna, Despojado, Exaltación, Verónica, Crucifixión, Coronación, Silencio, Huerto, Coronación, Resucitado, Prendimiento, Descendimiento y Eucaristía) fan procesions por toda a ciudat.
En o Baixo Aragón se fa a tradicional Rompida de la Hora, en toz os lugars fueras de Calanda, en a meyanueit d'o Chueves Santo.
Día d'ayuno chunto a o Viernes Santo, d'antis mas se treballaba nomás dica meyodía y se creyeba que si s'escobaba dimpués d'ista hora apareixeban formigas en a casa a resta de l'anyo.
Selección de fútbol d'El Salvador
A selección salvadoreña de fútbol ye l'equipo nacional de fútbol d'El Salvador.
Collau d'os Mulos
O collau d'os Mulos (en francés col des Mulets, en castellano puerto de los Mulos u collado de los Mulos) ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 2.591 metros en a muga entre Aragón y Francia.
Comunica l'Alta val de l'Ara y a val de Gauba entre a punta d'os Chirmans Couffitte (2.808 m) y o pico deras Oletas (2.757 m).
Muela de Fridas
La muela de Fridas ye la sola muela de los Monts Universals que ye modelada en materials churasicos.
Ye un sinclinal pendiu con flancos de baixo capuzamiento con nivels superiors de calsineras y dolomías churasicas a on que s'han formau dolinas en envasador.
Bi ha una fuerte incisión de barrancos de la val de Fridas, que desauguan toz en lo río de la Fuent del Berro.
La vechetación que i creixe ye un pinar de Pin royo.
Landseer
O Landseer (Continental-European type) ye un can de casta.
Fuensanta de Martos
Fuensanta de Martos ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 3011 habitants (2021) en una superficie de 53,32 km².
Albert Fontet
Albert Fontet Aparicio (16 de marzo de 1986 en Alcanar, Catalunya) ye un exchugador profesional espanyol de baloncesto. Tién una altaria de 2,12 metros y ocupa a posición de Pívot. Cal destacar que entre l'anyo 2011 y o 2015 chugó en o CAI Zaragoza en a liga ACB y entre 2016 y 2018 chugó en o Peñas Uesca d'a liga LEB Oro, segundo ran d'o baloncesto espanyol.
Fabaceae
As Fabaceae u Leguminosae ("Leguminosas") son una familia de árbols, arbustos y hierbas perens u anyals, facilment reconoixibles por o suyo fruito legumbre ("Legumen" en luengache medieval), y as suyas fuellas composadas y estipuladas. Ye una familia con distribución cosmopolita, con d'alto u baixo 730 cheneros y unas 19.400 especies, constituindo a tercera familia de plantas por numero d'especies, dezaga d'as composadas (Asteraceae) y as orquidias (Orchidaceae).
Habito
Son árbols, matizos, hierbas u tucas.
Fuellas
Cuasi siempre alternas y con estipulas, perens u caducas, por un regular composadas que pueden tener un filo en o suyo cabo.
Radiz
Radices con predominio d'o sistema primario, a sobén profundas, y cuasi siempre con nodulos poblaus con bacterias d'o chenero Rhizobium que fixan o nitrocheno atmosferico.
Cautivo
Chunto con os cerials y bella fruita y radiz tropical, unas cuantas leguminosas han estau a base de l'alimentación humana dende fa milenios. Tienen a capacidat de fixar o nitrocheno atmosferico gracias a unas bacterias simbiontas que tienen as radices. Bi ha especies como l'alfalz que se cautivan como ferraina.
Benegiles
Benegiles ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 393 habitants, en una superficie de 23,33 km² y una densidat de población de 16,85 hab/km².
Toponimia
S'ha quiesto interpretar a partir de l'arabe Banu Chalil, relacionando-lo con repobladors mozarabes.
Marea
thumb|right|295px|Diferencia entre marea baixa y marea alta en o Puerto d'a [[isla de Ré, golfo de Bizcaya (clicar sobre a imachen).]]
As mareas son variacions periodicas d'o livel d'a mar por efecto de l'atracción gravitatoria d'a Luna y en menor mida d'o Sol. As mareas se notan d'una traza diferent en cada zona.
En Cheolochía y Planetolochía s'aplica tamién o termin "marea" a las deformacions periodicas que l'atracción gravitatoria d'a Luna, o Sol u qualsiquier atro cuerpo celeste causan en a litosfera u qualsiquier part solida d'a Tierra u qualsiquier atro cuerpo celeste. A planeta en o suyo conchunto se comporta como una masa fluida que ye deformada por as fuerzas exteriors.
Legumbre
250px|thumb|Tres tipos de [[lentellas]] 250px|thumb|Simients de [[soya]]
Marea
As mareas son més grans quan a Luna y o Sol son aliniaus con a Tierra, en conchunción u en oposición, porque se suman as fuerzas gravitatorias d'o Sol y a Luna. Se dicen "mareas vivas".
As mareas son menors quan a Luna y o Sol se troban en quadratura (fan un anglo recto con a Tierra en o vertice), porque se contrarrestan as dos fuerzas d'atracción. Se dicen "mareas muertas".
As mareas son quasi impercepcibles en alta mar, pero puyan a man d'a costa quan se i va acumulando en frent una masa d'augua que forma a protuberancia mareal. A forma, a mida y a fondura d'os ocians influye muito en a magnitut d'as mareas. En a mar Mediterrania as mareas tienen poca importancia en estar una mar chicota. Bi ha determinaus ríos grans como a Sena y a Garona que tamién son afectaus por as mareas. A diferencia d'as mareas mediterranias y atlanticas ya la notoron os autors clasicos, y figura en a "Grant Cronica d'Espanya", compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia a partir d'autors clasicos y medievals:
Legumbre
Se diz legumbre (en aragonés medieval legumen ) a un tipo de fruito seco. Tamién se diz asinas a los lulos u simients comestibles que i creixen y maturan y a las plantas que en producen.
Mar Ligur
A mar Ligur (mare ligure en italiano, mer ligurienne en francés) ye una mar que fa parte d'a mar Mediterrania y que se troba situata a o norte d'a isla de Corcega, estendillando-se por parte d'a costa sudoriental francesa, alto u baixo dende l'altaria de Mónegue, y plegando dica la peninsula italica, banyando as costas d'a Liguria y de parte d'a Toscana. En a suya parte norte se trova o golfo de Chenova y a o sudueste se comunica con a mar Tirrena por meyo d'un estreito dito canal de Piombino, a on se troba a isla d'Elba. Antiparte, se comunica con a mar Mediterrania con una muga ampla a o sudueste, fixata artificialment y sin de garra determinació cheografica clara.
En tener un clima mediterranio muit favorable, as suyas costas son un puesto de muita importancia turistica, contando amás con ciudaz importants, como Chenova, La Spezia, Savona, Niza u Livorno.
Legumbre
A mida d'as legumbres va dende un milimetro u poco mes dica meyo metro. A suya forma, encara en a mayor parte d'os casos ye luenga y preta como en as chodigas, ye muit variable.
Estos fruitos perteneixen a lo gran grupo de plantas d'a familia Fabaceae y a tamas d'o grant numero d'especies d'esta familia, las que en minchan as personas y o bestiar no son que poquetas especies.
Legumbres en l'alimentación humana
thumb|right|250px As prencipals legumbres consumitas por as personas como minchar son:
Territorios Australs Franceses
Os Territorios Australs Franceses son un conchunto de dependencias d'ultramar de Francia. No son reconoixitos internacionalment como parti de Francia ya que encluyen reivindicacions de territorios antarcticos. O conchunto tien o estatus de territorio d'ultramar (en idioma francés territoire d'outre-mer o d'as suyas sieglas en francés TOM) y ye dividito en cinco districtos:
Galia
right|thumb|250px|Mapa de Galia arredol de l'anyo 58 aC
Galia ye l'antigo nombre d'os territorios situatos entre os monts Pireneus, os Alpes y o río Rin, habitatos por una serie de pueblos que os griegos y romanos veyeban homochenios y que deciban galatas u galos.
Esta homocheneidat ye producto de compartir una mesma cultura material, a cultura d'os Opida, una fase tardana d'a cultura de La Tène, y una mesma luenga, o galo.
Collau deras Oletas
O collau deras Oletas (en francés col des Oulettes) ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 2.606 metros en a muga entre Aragón y Francia.
Galia
A Plana Padana, en o norte d'Italia, se deciba Galia Cisalpina porque dende o sieglo IV bi heba galos plegatos dende l'atro costato d'os Alpes.
Collau deras Oletas
Comunica l'Alta val de l'Ara y a val de Gauba entre o pico deras Oletas (2.757 m) y penya Fiera Ueste (3.047 m).
Galia
En os tiempos d'a conquista romana César veye a Galia Transalpina, u Galia propiament dita, como dividita en cuatre rechions naturals: