cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erustes
Erustes ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 9.52  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Philip José Farmer
Philip José Farmer, naixito de Terre Haute (Indiana, Estaus Unius) o 26 de chinero de 1928 y muerto en Peoria (Illinois, Estaus Unius) o 25 de febrero de 2009, estió un escritor y novelista estausunidense de Ciencia Ficción, que recibió por a suya obra muitos premios literarios, como o Premio Hugo u o Premio Nebula.
Jorge López
Jorge López Montaña (Logronyo, A Riocha, Espanya, 19 de setiembre de 1978) ye un futbolista riochán actualmentretirau d'o fútbol profesional y que chugaba de centrocampista que fue parte d'a plantilla d'o Real Zaragoza mientres as anyadas 2008-2011. En l'actualidat ye entrenador en categorias inferiors en o Real Zaragoza.
Avenida Tenor Fleta
L'Avenida Tenor Fleta ye una avenida d'a ciudat aragonesa de Zaragoza. Ye una d'as prencipals vías d'o barrio de Sant Chusé de conchunta con l'avenidas de Sant Chusé y Miguel Servet.
Prene o suyo nombre d'o cantaire d'opera Miguel Fleta.
Pavlo VI
Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini, esleito Papa con o nombre de Pavlo VI (en latín Paulus VI, en italiano Paolo VI), estió Papa d'a Ilesia Catolica, dende o 30 de chunio de 1963 dica a suya muerte o 6 d'agosto de 1978.
Yera naixito de Concesio (Lombardía, Reino d'Italia) o 26 de setiembre de 1897, y antis de plegar a Papa, estió arcebispe d'a diocesi de Milán dende 1954 dica 1963, amás de cardenal dende 1958. Morió o 6 d'agosto de 1978 en Castel Gandolfo (Lacio, Italia).
Rechions de Nueva Zelanda
250px|thumb|Rechions de Nueva Zelanda Encara que Nueva Zelanda ye un estau unitario, ye dividiu en dieciseis rechions. Once d'ellas son administradas por consellos rechionals (o mayor ran d'administración local), y cinco son administradas por autoridatz unitarias, que son autoridatz territorials (o segundo ran d'administración local) que tamién fan as funcions d'os consellos rechionals. O Consello d'as islas Chatham ye parellano a una autoridat rechional, autorizau por a suya propia lechislación.
Lista de rechions
Notas:(1) Istas rechions tienen autoridatz unitarias. (2) A rechión de Gisborne ye encara amplament, encara que no oficial conoixida por o suyo antigo nombre East Cape u East Coast.
Escalonilla
Escalonilla ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 50,95  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Gabriel Iglesias
Gabriel Iglesias (Gabriel Jesus Iglesias), naixito de San Diego (California) o 15 de chulio de 1976 e ye un comeyán estaunidense.
Poesía
thumb|200px|[[Marco Balero Marzal, poeta bilbilitano]]
A poesía (d'o griego ποίησις 'creación'; ποιέω 'creyar) ye, en literatura, l'arte d'exprisar o contenito espritual propio, a traviés de parolas disposatas seguntes una metrica. A poesía popular ye a poesía creyata por un pueblo ta exprisar a suya identidat, con unas vivencias elementals, y permanents, en as que se reconoixe como tal pueblo.
Tamién se diz poesía a una obra en verso. I podemos distingir as obras escritas en verso; y o conchunto d'obras poeticas d'un poeta, u de diferents poetas, produeitas en una epoca, una luenga determinata, un chenero, ecetra.
Tradicionalment, se distinguen tres cheneros poeticos: o epico, o lirico y o dramatico.
Sin d'especificar a tematica, a poesía moderna se define por a suya capacidat de sintesi y d'asociación. A suya prencipal ferramienta ye a metafora, ye decir, a expresión que contiene implicita una contimparación entre termins que naturalment se suchieren uns a un atros, u entre os que o poeta troba sutils afinidaz. Bels autors modernos han esferenciato metaforas d'imachens, parolas que a retorica tradicional emparenta. Ta istos autors, a imachen ye a construcción d'una nueva realidat semantica a traviés de significatos que en conchunto suchieren un sentito univoco y allora diferent y estranyo.
O Día Internacional d'a Poesía ye o 21 de marzo.
Poesía en aragonés
Bi ha diferents escritors que han feito poesía en aragonés, entre os que se pueden destacar por eixemplo Ana Abarca de Bolea, Ánchel Conte, Cleto Torrodellas Chusé Inazio Nabarro u Quino Villa. Un d'os premios de poesía mas destacatos en aragonés ye o "Premio de Poesía Ana Abarca de Bolea".
Un chicot eixemplo d'una conoixita poesía en aragonés, "Mai" d'Ánchel Conte:
Camatrillo
thumb|right|250px|[[Chorizos pinchaus d'os camatrillos.]] Un camatrillo (d'o latín <TRIBULU + influencia d'a voz «camal» ) ye un trallo de fusta que se coloca horizontal y a qualque altaria sobre o suelo y s'emplega ta pinchar qualques alimentos, especialment derivaus d'a carne, ta que s'ixequen y s'oreyen.
Os camatrillos más finetz se feban marchar ta pinchar-ie os embutius y soleban parar-se en o teito en as cocinas tradicionals, ta que a calor d'o fuego y a sequera d'o fumo contribuise a ixecar-los y a afumar-los en os primers dias dimpués d'elaboraus. Camatrillos mas granizos caleban ta pinchar os pernils, y os uns y os atros completaban a maduración (oreyo) en a bodega d'as casas tradicionals, u directament en o reposte si a temperatura y humedat d'ixa cambra yera favorable.
Capoladera
thumb|250px|right|Una capoladera viella. A capoladera (d'o latín <*CAPPULATORIA, y ista de <CAPPULARE, «tallar a trocetz muit finos», «capolar») ye una maquina que sirve ta capolar a carne; ixo ye, fer-la pasar por un molinet (manual u automatico) que la empucha contra una rella u plancha de metal perforau y la i fa pasar, de forma que amaneix triturada en churretz por l'atro costau.
O mecanismo en as versions manuals ye muit simple: consta d'una boca d'embudo por a on que s'empucha siempre manualment a pieza de carne y s'admite directament a la cambra a on que i hai un torniello sin-fin. Iste torniello s'acciona con una palanca manual, chiradera, que s'actúa con a man libre. O chiro d'o sin-fin atrapa la carne y la chufla t'adintro, empuchando-la contra la sola surtida que i ha: os foratos d'a plancha por a on que, en pasar, se capola.
Normalment, a maquina va collada sobre un banquet de madera u unatra superficie lisa y lempia que permite recullir a carne ya capolada que en va salindo.
Linia de Kármán
A linia de Kármán ye l'altaria definida internacionalment que se gosa utilizar pa definir o limite entre l'atmosfera y l'espacio exterior. D'alcuerdo con as definicions d'a FAI (Fédération Aeronautica Internationale) ista linia se sitúa a 100 km d'altaria sobre a superficie terrestre (tecnicament 100 km sobre o livel d'a mar). Manimenos, atras organizacions no utilizan ista definición. Por eixemplo, a Fuerza Aeria de Estaus Unius y a NASA definen o limite en 50 millas (80 km) sobre o livel d'a mar.
A linia de Kármán prene o suyo nombre en a honor d'o scientifico hongaro Theodore von Kármán qui estió a primera persona en calcular l'altitut a la quala l'atmosfera se torna masiau delgada pa suportar un vuelo aeronautico.
Arredol d'ista altura l'atmosfera terrestre se torna tan fina que ye despreciable en termins aeronauticos, producindo-se amás, un incremento significativo d'a temperatura atmosferica y d'a interacción con a radiación solar.
O misil alemán A4 (u tamién V2) emplegau en a Segunda Guerra Mundial estió o primer obchecto feito por l'humanidat en trespasar a linia de Kármán.
Nyudo (desambigación)
O termin nyudo u nugo puet referir-se a os siguients articlos:
Atizapán de Zaragoza
Atizapán de Zaragoza ye un municipio mexicano d'o estau de Mexico.
A suya población ye de 489.937 habitants (2010) en una superficie de 80,34 km².
Se troba amán de Ciudat de Mexico, en dirección norte, a 2.210 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Artur Quintana i Font
Artur Quintana i Font (Barcelona, 1936) ye un filologo catalán. Ye miembro correspondient d'a Sección Filolochica de l'Institut d'Estudis Catalans, miembro d'o Consello Asesor de l'Aragonés, miembro d'honor de l'Academia Aragonesa d'a Luenga y president d'Iniciativa Cultural de la Franja.
D'entre os articlos destacan: "El aragonés residual del bajo valle del Mezquín" (1976), "El lèxic de la Codonyera" (1977), "La poesía d'Hèctor B. Moret" (1998), "La literatura aragonesa en catalán" (1990), "Dos projectes per recollir la literatura popular catalana a la Franja" (1993), "Encara mes capcirs: els parlars orientals de Sarró (Baixa Ribagorça Occidental)" (1993), "Chenesis y desembolicamiento de l'aragonés común" (1999), "Bellas considerazions sobre ro prozeso de normatibizazión de l'aragonés" (2002), "Manuscrits del Consell de les Paüls (1637-1667)" (2005), "Les llengües de la documentació de l'Arxiu del Consell de les Paüls d'Isàvena del 1546 al 1667" (2007), "La lengua catalana en el Bajo Aragón" (2008), "L'aportació dels romanistes alemanys als estudis de lingüística contrastiva del català amb altres llengües" (2009) u "A fabla de Sercué en a formazión de l'aragonés común" (2009).
Muitos d'os suyos articlos, cuasi toz os que s'ocupan d'Aragón se han publicato en o libro "Xandra". Estudios aragoneses de luenga e literatura. Estudios aragoneses de lengua y literatura. Estudis aragonesos de llengua i literatura" (2007).
Mula
A mula (d'o latín <MULA, con identico significau) u acembla (de l'arabe andalusín <az-zamila, «abrío» u «bestia de carga» ) ye un equino domestico hibrido y estéril, naixiu por cubrir-se una yegua con un guarano.
A parola «mula» designa especificament a os eixemplars de sexo femenino, mientres que os masclos se conoixen como «mastos» u con a voz castellana «machos». A parola masculina «mulo» practicament no tiene uso en aragonés nian en castellano d'Aragón, estando «masto» (y a suya equivalent castellana, «macho») a forma predominant de dicir-les a las mulas de sexo masculino en Aragón.
Descripción
As mulas acostumbran a heredar o patrón de distribución d'as colors de pelache d'a raza caballar: a mayoría son muinas (negras) u pardillas (marrons), anque tamién en i ha tordas (grisas) y dica parcialment blancas (as que son «palomas» gosan estar-ne por albinismo y son excepcionals) u malladas, y a clara delimitación de zonas claras en os someros, como o mueso u as ganyas arredol d'os uellos, son muito mas difuminadas que en a raza asnar. Manimenos, muitas mulas y mastos tordillos heredan d'os suyos ancestros someros a raya negra que a aquels les recorre a crinera y o lumo y les arriba dica la coda. Muitas d'ixas tienen tamién a «cruceta», una linia curta transversal, sobre as espaldas, que ye caracteristica d'os burros.
As orellas d'as mulas gosan estar mas largas que en o caballo, pero no tan conspicuas como en o somero. A mida d'os pabellons auriculars depende de l'individuo, y oscila amplament d'entre a mida de como as tienen os burros y as de como os caballos. A coda ye crinosa, como en o caballo, y no remata en un chubiello u pelacho como en os somers.
Problemas cheneticos de l'entrecruz
thumb|250px|A mula ye un entrecruz d'un somero y una yegua. As mulas son cuasi siempre estérils, y en os pocos casos documentaus de fertilidat, as crías estión chicorronas y febles. A esterilidat s'atribuye a lo diferent numero de cromosomas que tienen as especies d'as cuals son dimanadas (os somers en tienen 62 y os caballos 64). Realment, a mula ye una bestia semi-estéril; toz os mastos (masclos) son estérils porque tienen un problema d'a glandula seminal, mientres que as fembras pueden fer ovulos fértils eventualment.
Cuan os cromosomas fan recombinación, d'antes no queden en a metat d'a dotación cromosomica de l'animal, se reparten a l'azar. Toz ixes ovulos que hereden a dotación mezclada d'a yeugua y d'o guarano resultarán estérils y no podran fecundar-se, pus tendrán un numero impar de cromosomas. Sindembargo, cuan os esparzos ovulos formaus no hereden si que a dotación orichinal de nomás uno d'os prochenitors d'a mula podrán fecundar-se. O porcentache d'ovulos fértils ye baixo sobre-manera.
En os escasos casos a on que una mula queda prenyada con un ovulo propio l'embarazo ye problematico. A taxa d'alborto ye muit alta, anque tecnicament a mula ye capable de suportar l'embarazo y l'embrión ye cheneticament de raza (caballar u asnar) pura. Bel autor en relacionan ixe aspecto con un alcurzamiento d'os telomeros y que os animals naixius sufren d'envellimiento prematuro. Manimenos por a escasa muestra documentada d'animals naixius asinas a demostrabilidat d'isto ye difícil.
Fuensalida
Fuensalida ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 68,37  km².
Corbalán
Corbalán ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de la Comunidat de Teruel. A suya población yera de 109 habitants (2018), en una superficie de 82,4 km².
Cheografía
Ye situayo en un paramo a lo nord-este d'a capital, comprende lo lugar d'Escrich.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Lo Castellar, con Formich Susano, con La Puebla de Valverde, con Teruel, con Cuevas Labradas, con Peralellos y con Cedriellas.
Toponimo
Ye un toponimo que provién de lo latín CORBALANUS, y la terminación -án se remonta a lo con sufixo de pertenencia -anus, y significaría tierra de CORBALUS.
Polibio
Tucidides (en griego Πολύβιος) (Megalopolis 206 aC - †124 aC) estió un historiador griego. Ye muit conoixito por a suya obra, Historiai.
Ecatepec de Morelos
Ecatepec de Morelos ye un municipio mexicano d'o estau de Mexico.
A suya población ye de 825.738 habitants (2005) en una superficie de 80,34 km².
Se troba amán de Ciudat de Mexico, en dirección norte, a 2.210 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Río de la Rambla
Lo río de la Rambla ye un curso fluvial que baixa dende la sierra de la Costera y complega con atros ríos y barrancos (Fuent Ferrada, Parras, Segura y Vivel), pa formar lo río Martín en la fondada de Martín-Cabra, situada entre las sierras de Segura, Mont Albán y Sant Chust.
Philippe Noiret
Philippe Pierre Fernand Noiret, naixito de Lille (Norte, Norte-Paso de Calais) l'1 d'octubre de 1930 y muerto en París (Isla de Francia) o 23 de noviembre de 2006, estió un actor de cine y teatro francés, activo en o teatro francés y en o cine francés dende meyatos d'os anyos 1950 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera interpretativa.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar a suya partecipación en as cintas Zazie dans le métro (1960, Louis Malle), La Vie de château (1965, Jean-Paul Rappeneau), Alexandre le bienheureux (1967, Yves Robert), Topaz (1969, Alfred Hitchcock), La grande abbuffata (1973, Marco Ferreri), Touche pas à la femme blanche! (1974, Marco Ferreri), L'Horloger de Saint-Paul (1974, Bertrand Tavernier), Mes chers amis (1975, Mario Monicelli), Le Vieux Fusil (1975, Robert Enrico), Il deserto dei Tartari (1976, Valerio Zurlini), Les Ripoux (1984, Claude Zidi), Cinema Paradiso (1989, Giuseppe Tornatore), La Vie et rien d'autre (1989, Bertrand Tavernier), u Père et fils (2003, Michel Boujenah).
Río de la Rambla
Hidronimia
D'acuerdo con bel mapa u autor lo cauz que bi ha a continación de lo forcallo con lo río de las Parras ye un tramo de lo río de la Rambla, manimenos d'acuerdo con atros autors y mapas este cauz corresponde a lo tramo inicial de lo río Martín, considerando-se como tributario suyo lo río Vivel.
Philippe Noiret
Premios
L'actor Philippe Noiret recibió en 1976 o Premio César a o Millor Actor de l'Academia d'as Artes y d'as Tecnicas d'o Cine en a suya 1a edición por a suya interpretación de Julien Dandieu en a cinta Le Vieux Fusil, dirichita por Robert Enrico.
1984
Octubre
right|thumb|250px|L'actriz y modelo india [[Freida Pinto, qui naixió o 18 d'octubre de 1984.]]
Chinero
right|thumb|250px|L'actor y esportista estausunidense [[Johnny Weissmuller, qui morió o 20 de chinero de 1984.]]
Pintano
Pintano ye un lugar aragonés en o municipio d'os Pintanos, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza. Fa parte tamién d'a diocesi de Chaca y archiodiocesi de Pamplona.
Molimentos
A Ilesia d'a Purificación de María de Pintano, una ilesia en estilos gotico y plateresco adedicada a la Purificación de María, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Tulebras
Tulebras ye un municipio de Navarra situau a 105 km de Pamplona, a man d'o Río Ebro. A suya población ye de 125 habitants (2007), en una superficie de 3,82 km² y una densidat de población de 32,72 hab/km².
Corz de Monzón (1512-1514)
Encara que estioron unas corz chenerals breus, s'aconsiguioron zarrar bells temas pendients dende feba anyos. Entre atros, se reformó a Reyal Audiencia pasando de ueito a dotze churistas; se limitó l'acción d'a Enquesición a qüestions de fe sin que invadise competencias d'a Deputación d'o Cheneral; s'incrementó lo control sobre las cuentas d'a Cheneralidat y se tractó sobre l'incremento d'o bandolerismo.
S'obtenió lo compromiso d'o rei pa limitar l'acción d'a inquisición a la situación anterior a 1482 —, quan lo inquisidor episcopal actuaba seguntes lo dreito canonico— ya que amenistaba de l'emparo d'as Corz pa la conquiesta d'o reino de Navarra. Pero a l'anyo siguient, una vegada conqueriu lo reino navarro, lo rei obtenió una bula d'o papa Chulio II liberando-lo d'ixe churamento.
Glaciar de Lliterola
O glaciar de Lliterola ye un glaciar d'os Pireneus situau en o macizo de Perdiguero, en o municipio de Benás, comarca de Ribagorza. Situau entre os 3.980 y os 2.820 metros d'altaria, a suya orientación ye Sud y por a suya grandaria de nomás 3,8 ha y dinamismo actual a vegadas ye considerau como una chelera
D'o suyo retacule apareixen os ibons Bllanco de Lliterola y Lechal de Lliterola, dos ibons chelaus.
Catalanoparlants d'Aragón
Os catalanoparlants d'Aragón son los habitants mayoritarios y autoctonos de las comarcas de la Francha de Levant. Tamién bi n'ha un numero no evaluato en Zaragoza, en ciudaz a man de la Francha de Levant como Alcanyiz, Casp y Monzón y en muitas localidaz de Catalunya, en especial Leida y l'Aria Metropolitana de Barcelona. Charran l'idioma catalán en diferents parlas comarcals que se clasifican en lo catalán occidental y cuasi toz parlan tamién castellano.
Lo suyo orichen historico se troba en repoblacions medievals de las comarcas orientals con catalans dimpués de la reconquiesta, u en l'asimilación d'aragonesoparlants autoctonos de las comarcas y inmigrants a los repobladors catalans debantditos. Unas poquetas localidaz mugants con Catalunya han pertanyito historicament a la Diocesi d'Urchel u la Diocesi de Tortosa. Un linache noble con gran importancia historica orichinario de la Francha Oriental ye lo Linache de los Entenza.
Julie Andrews
D'entre a suya filmografía, cal destacar as suyas interpretacions en cintas como Mary Poppins (1964, Robert Stevenson), The Sound of Music (1965, Robert Wise), Thoroughly Modern Millie (1967, George Roy Hill), Star! (1968, Robert Wise), Darling Lili (1970, Blake Edwards), 10 (1979, Blake Edwards), Victor Victoria (1982, Blake Edwards), u That's Life! (1986, Blake Edwards).
Premios
Julie Andrews recibió en 1964 un premio Oscar a la Millor Actriz por o suyo papel de Mary Poppins en a cinta Mary Poppins, dirichita por Robert Stevenson.
Brian Mott
Brian Leonard Mott ye un filologo britanico naixiu de Londres en 1946. Estudioso de l'aragonés, ye profesor en a Universidat de Barcelona y miembro d'honor de l'Academia de l'Aragonés.
Entre os suyos intreses investigadors destaca a fonetica y fonolochía, a traducción y a dialectolochía. Entre 1969 y 1972 estió profesor en a Universidat de Zaragoza. Dende 1968 ha estudiau l'aragonés chistabín sobre lo que ha publicau cuantos libros y articlos, destancando o Diccionario chistavino-castellano (1984), o Diccionario etimológico chistabino-castellano, castellano-chistabino (2000) y El Habla de Gistaín (1989). Tamién ha publicau una antolochía de textos en as modalidaz linguisticas d'Aragón (titulada Voces de Aragón (2005)). Actualment ye embrecau en o estudio d'a entonación de l'aragonés.
Publicacions
Belunas d'as suyas publicacions mas sinyaleras relacionadas con l'aragonés son:
Gerindote
Gerindote ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 44,26  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Frent Oriental (Segunda Guerra Mundial)
O Frent Oriental estió uno d'os frents d'o Teatro d'operacions d'Europa y d'Africa d'o Norte mientres a Segunda Guerra Mundial, con operacions desenvolicatas en Polonia, Finlandia, Europa Central y Unión Sovietica. As operacions militars en ixe frent prencipioron l'1 de setiembre de 1939 con a invasión de Polonia por a Wehrmacht d'o Tercer Reich, y rematoron o 8 de mayo de 1945 con a rendición d'o Tercer Reich a los representants militars d'o Reino Uniu, Francia, Unión Sovietica y Estaus Unius, encara que entre rematar a invasión de Polonia en octubre de 1939 y prencipiar a Operación Barbarroya en 1941 no bi habió nomás que a Guerra d'Hibierno entre Finlandia y a Unión Sovietica dende zaguerías de 1939 dica prencipios de 1940.
En iste frent bi habió as siguients campanyas militars:
Gustav Klimt
Gustav Klimt, naixito de Baumgarten (Imperio Austriaco, hue Austria) o 14 de chulio de 1862 y muerto en Viena (Imperio Austrohongaro, hue Austria) o 6 de febrero de 1918, estió un pintor austriaco d'o Simbolismo y uno d'os prencipals representants d'o Modernismo en Austria.
Equus africanus
O somero salvache africano u burro salvache africano (Equus africanus) ye un mamifero salvache d'o continent africano, pareixito a lo somero domestico, que anque hue se troba prou recluito en os países d'o nordueste d'Africa (Etiopía, Somalia y Eritrea), anque antes tenió un aria de distribución que incluyiba Sudán, Echipto e Libia.
Diatopismo
En Lingüistica, o diatopismo (d'o griego dia, "a traviés", y <τόπος, "tópos", "puesto") ye o fenomeno de variacions que presenta un idioma u lengua en o espacio cheografico que ocupa. Ixo ye que son as variacions cheograficas de l'idioma, incluindo os dialectos.
Equus africanus
As suyas midas plegan dica 2 metros de largo, con entre 230 y 275 kg de peso. Tiene o pelo curto y de color grisa clara, con una rada escura que s'estira dende a clavera dica la coda (igual como os somers) y con rayetas negras en as patas, por debaixo d'o chenullo. A subespecie nubia (Equus africanus africanus) tiene, amás d'a francha lonchitudinal d'a esquerna, unatra que le baixa por o huembro, que anque son compartidas con bels somers, no se troban en l'atra subespecie (E. a. somalicus).
Diatopismo
O rasgo principal d'o diatopismo en un idioma son as variedatz diatopicas, u dialectos cheograficos diferenciables por os parladors y os estudiosos por as suyas diferencias en pronunciación y entonación (nibel fonico), as suyas construccions (nibels morfolochico y sintactico) y que s'emplegue parolas y expresions propias (nibel lexico-sintactico).
Equus africanus
Os somers africanos viven por un regular en ambients deserticos u semideserticos, a on que nomás os suyos estomagos pueden sacar bella cosa d'a pastura que obtienen. Os sistemas dichestivos d'estes animals son duros y sacan l'augua de poca cosa que coman. Se conoixe que pueden tamién tirar a-saber-los días sin gota d'augua. A diferencia d'a mayoría d'equidos, os somers africanos no precisan mica companyía, y se mueven habitualment solos (defueras d'as fembras con pollinez), y nomás cuan se troban solos fan servir a voz suya, que ye prou grau y asinas se claman os uns con os altros en a distancia (dica 3 km).
Tecate (municipio)
Tecate ye un municipio mexicano d'o estato d'a Baixa California, ye composau por 406 localidaz y a suya cabecera ye Tecate, ciudat d'o mesmo nombre.
Hormigos
Hormigos ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 27,48  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Tecate (municipio)
Tién una superficie de 3.079 km² y a suya población yera de 101.079 habitants en o 2010.
Nyudo (lazo)
thumb|300px|right|Nyudos. Un nyudo     u nugo ye una estructura feita en una cuerda u obchecto parellán ta subchectar, ligar u zarrar elementos. Se fa doblando a cuerda d'una traza particular y estirando dica que se forma (por ixo ta esfer-lo cal liberar os estremos d'a cuerda y deseparar a estructura). Bi ha nyudos particulars ta determinatos oficios, como os d'escalada u os de marinero.
Equus africanus
Tamién s'ha pensato que os somers africanos podesen estar os antipasaus d'os somers domesticos. Se conoixe que os sumerios ya en heban feito uso dende fa sieglos, que os meteban a estirar vagons y carros. Altros autors piensan que ixes habioron d'estar onagres u especies de burros ya mas modernos.
O estato de conservación actual d'a especie ye dramaticament perigloso ta la suya supervivencia. As capturas masivas que denantes se'n heban feitas ta domesticar-los y tamién l'entrecruz con os somers domesticos han feito que actualment no en queden si que unos poquez cientos. A mas, en Somalia y Etiopía, a on que os cazan ta usar-los en a medicina tradicional, o incremento d'armas en circulación con as recients guerras civils no ha feito si que estimular o descenso poblacional d'esta especie. A competencia, finalment, con o bestiar domestico ta sacar-ne pastura d'o suyo duro habitat ha feito declinar encara mas a demografía que teneba.
O suenio d'a cambra roya
O suenio d'a cambra roya (en chinés tradicional: 紅樓夢, chinés simplificato: 红楼梦) ye una obra mayestra d'a literatura chinesa y una d'as cuatre grans novelas clasicas chinesas, chunto con Viache a occident de Xi You Ji, A la ribera de l'augua de Shiuhu Zhuan y Romance d'os Tres Reinos de Luo Guanzhong. Fue escrita a meyatos d'o sieglo XVIII mientres a dinastía Qing y ye atribuita a Cao Xueqin (chinés:曹雪芹)
Se creye que a novela ye semi-autobiografica y que narra la vida d'a familia de Cao. Seguntes l'autor esplanica en o primer capítol, ista quiere estar un homenache a las mullers que conoixió en a suya choventut: amigas, parients y criatas.
Larbesa
As restas que encara i quedan fan pensar que o lugar yera dividiu en dos nuclios deseparaus por una plana de bels 150 metros de largaria.
O suenio d'a cambra roya
A novela ye important no nomás por a gran cantidat de personaches que i apareixen (a mayoría mullers) y o suyo component psicolochico, sino tamién por as suyas descripcions detallatas y minuciosas sobre a vida y as estructuras socials de l'aristocracia chinesa d'o sieglo XVIII. A obra fue publicata de forma anonima debito a la fuerte censura literaria d'as dinastías Ming y Qing, estando conoixita l'autoría de Cao Xueqin con posterioridat.
Larbesa
Toponimia
Podría tener o mismo orichen que Arbisa, significando "cauz d'un río" u venir d'o latín ARVUM, que significa "prau".
O suenio d'a cambra roya
Os numerosos estudiosos d'a novela s'agrupan baixo una branca dita royolochía. Muitos sinyalan a obra como lo punto culminant d'a literatura clasica chinesa.
Larbesa
Historia
Bi ha dica ueito documentos en o Cartulario d'o monesterio de Fanlo que fan referencia iste lugar, toz dataus entre os anyos 958 y 1270.
Arredol d'o 958, o presbitero Fortún concede cuantas posesions suyas en Larbesa a o monesterio de Sant Salvador y Sant Andreu de Fanlo (doc. 2). Entre os anyos 1036 y 1057, García Fortunyones de Bailín cede a Sant Andreu de Fanlo o que heba crompau Fortún Garcés en Centenero, citando en o documento a os testigos d'a cesión (doc. 33):
Un atro documento de febrero de 1064 describe como Banzo, abat de Fanlo, merca casas en Chaca; actuando como testigo, entre otros, Lope Velázquez de Larvase (doc. 36). Ya en 1179, o bispe Berenguer de Leida concede a censo a García de Lastiesas y a la suya muller Petra unas propiedatz suyas en Larbesa (doc. 126).
En setiembre de 1205 ye documentau que l'abat d'o monesterio de Mont Aragón, Ferrando, concede por dos cheneracions a Pedro Sanfelipe de Larbesa y a la suya muller Martina, as posesions que teneba o monesterio de Fanlo en Centenero, difueras d'un molín (doc. 138). En l'anyo 1234 serán Domingo Claviger y a suya muller Jordana qui concedan cuantas posesions en Larbesa a os monesterios de Fanlo, Sant Veturián y Mont Aragón (doc. 160). Bi ha tamién dos documentos más de l'anyo 1235 (docs. 161 y 162) que fan referencia a heredatz de Gil de Gronostué en Larbesa. Amás en un documento de l'1 d'abril de 1270 se nombra a Adam de Larbessa (doc. 170).
Existe tamién un documento con calendata de 1188, en o que o rei Alifonso II d'Aragón entregaba o castiello d'Atarés con as suyas posesions a o monesterio de Santa Cruz d'as Serors, entre as que se trobaban "Sarasa, Larbesa, Arrasella (...)". A ilesia de Sant Felipe de Larbesa —"iuxta Fanlum monasterium"— fue donada a o monesterio de Sant Chuan d'a Penya por o bispe García, que la heba recibiu antis d'o rei Remiro I d'Aragón.
En a división d'o termin municipal de Samianigo en 1797, a pardina de Larbesa encara feba parti d'os monts de Fanlo.
En los anyos 1960 se tresladó enta la pardina de Larbesa la frontera de la ilesia de Sant Lorient d'Ibor.
RTS,S
RTS,S (nombre comercial Mosquirix) ye una vacuna contra a malaria basada en proteínas recombinants. En octubre de 2021, a vacuna recibió lo refirmo d'a Organización Mundial d'a Salut (OMS) pa un emplego amplo en ninos, lo que a convirtió en a primera vacuna candidata contra a malaria y a primera vacuna pa tractar l'infección parasitaria en recibir ista recomendación.
A vacuna RTS,S estió concebida y creyada en zaguerías d'o decenio de 1980 per scientificos que treballaban en os laboratorios de SmithKline Beecham Biologicals (agora GlaxoSmithKline (GSK) Vaccines) en Belchica. A vacuna se desembolicó encara mas a traviés d'una colaboración entre GSK y l'Instituto de Investigación de l'Exercito Walter Reed en l'estau estatounitense de Maryland y ha estau financiada en parti per a Iniciativa de Vacuna contra a Malaria PATH y a Fundación Bill y Melinda Gates. A suya eficacia oscila entre o 26 y o 50 % en lactants y ninos chiquetz.
Mexicali (municipio)
A suya población ye de 936.826 habitants (2005) en una superficie de 13.935,61 km².
Constant de Planck
A constant de Planck (de simbolo h), ye una constant fisica fundamental que caracteriza a quantización d'a naturaleza. A suya valor exacta ye extremadament chiqueta en unidaz d'o Sistema Internacional:
Ye una constant fisica que desempenya un paper central en a teoría d' a mecanica quantica y recibe o suyo nombre d'o suyo descubridor, o fisico y matematico alemán Max Planck, un d'os pais de dita teoría.
A enerchía d'un fotón ye igual a la suya freqüencia multiplicada per a constant de Planck. A causa d'a equivalencia masa-enerchía, a constant de Planck tamién relaciona a masa con a freqüencia.
Tronco
thumb|right|200px|Tronco d'árbol. O tronco (d'o latín < TRUNCUS) ye a parte estructural central en o cuerpo d'as plantas vasculars lenyosas, como os árbols, d'an naixen as ramas y as radices.
O tronco d'os árbols contiene o sistema vascular, ixo ye, o xilema y o floema por aon que circulan os nutrients que van a os diferents organs d'o vechetal. A crosta o recubre por l'exterior. De regular, o tronco d'os árbols ye a fuent principal d'aon se quita la fusta u madera. D'os troncos más finos, por eixemplo o d'os árbols más chovens, se'n puede dicir trallos.
A variant trongo ye un caso diatopico de sonorización de consonant xorda dezaga de consonant liquida que se documenta en aragonés d'a valle de Vio.
Ubieto
Ubieto yera un lugar medieval situau en l'actual municipio de Samianigo, entre as localidaz d'Orna de Galligo y Latrás
Ecuación de Drake
L'equación de Drake ye una equación pa estimar a cantidat de civilizacions en a nuestra galaxia, a Vía Lactia, susceptibles de poseyer emisions de radio detectables. Estió concebida por o radioastronomo y president de l'instituto SETI Frank Drake en 1961 mientres treballaba en l'Observatorio Nacional de Radioastronomía en Green Bank (Virchinia Occidental ,Estaus Unius).
Ubieto
Encara se conserva en iste mesmo puesto, actualment en ruinas, a ermita d'a Virchen d'Ubieto. De l'antigo despoblau no bi ha garra sinyal.
Río Vivel
Toponimia
L'hidronimo río Vivel proviene de lo nombre de la localidat dende a on que baixa. D'acuerdo con bel mapa u autor lo río Vivel en realidat ye lo tramo inicial de lo río Martín, considerando-se como tributario suyo lo cauz común formau en lo forcallo de lo río de la Rambla y lo río de las Parras.
Ubieto
Toponimia
Ye un toponimo d'orichen desconoixiu que incluye o sufixo abundancial -eto. Apareixe tamién como Obeto.
Chamonix
Chamonix-Mont-Blanc o simplament Chamonix (en idioma arpitán Chamônix) ye un municipio de Francia, en o departamento d'Alta Saboya en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes con una población de 8.927 habitants en l'anyo 2011. En o suyo termin municipal ye amán d'o Mont-Blanc que con 4.810 m. ye a tuca con mas altaria d'a Unión Europea.
Ubieto
Historia
Se documenta que o lugar, que se trobaba en o puesto a on ye l'antiga ermita, fació en l'anyo 1187 solemne voto a Sant Indalecio, chunto con 238 lugars más perteneixients a o bispau de Chaca. [[Ignacio Jordán Claudio de Asso y del Río|Ignacio de Asso lo situa "a meyo día d'o mont Uruel".
Chamonix
Esporte
A situación de Chamonix amán d'o Mont Blanc y a suya temperatura meya, baixo cero, fan que sea un muit buen puesto ta la practica d'os esportes d'hibierno. A suya relacion con istos esportes ye dende fa muito tiempo estando a ciudat seu d'os I Chuegos Olimpicos d'hibierno en 1924.
En Chamonix dende o 1991 cada anyada se hi otorga o premio Piolet d'Oro a os millors alpinistas d'o mundo seguntes un churato formato por chent d'as revistas francesas Montagnes y Haute Montagne especializatas en o tema.
L'Ametlla del Vallès
L'Ametlla del Vallès (L'Ametlla del Vallès en catalán y oficialment, La Ametlla en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Oriental y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 7.949 habitants (2009), en una superficie de 14,12 km² con una densidat de población de 562,96 hab/km².
Ecuación de Drake
an N represienta o numero de civilizacions que podrían comunicar-se en a nuestra galaxia, a Vía Lactia, y os factors:
A causa d'a immensa cantidat d'estrelas y planetas que pueblan a nuestra galaxia podrían existir cientos u milars de civilizacions. Manimenos, dica hue, no nos hemos trobau con garra. Ixo conduz a la clamada paradoxa de Fermi.
L'Ametlla del Vallès
Cheografía
A localidat de L'Ametlla del Vallès se troba situata a 281 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 35 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Can Plantada, Can Reixac, Mas Dorca, Mas Fabrera, Pinar i Portús, Santa Creu, y El Serrat de l'Ocata.
1890
Marzo
right|thumb|250px|O fisico anglo-australiano [[William Lawrence Bragg, qui naixió o 31 de marzo de 1890.]]
Sòrga
Sòrga ye en idioma occitán un nombre común que designa a un río en cheneral y puet fer referencia a:
Playas de Rosarito
Playas de Rosarito ye un municipio mexicano d'o estato de Baixa California.
A suya población ye de 90.866 habitants (2010) en una superficie de 513,32 km².
Sondra Locke
Sondra Locke (28 de mayo de 1944–3 de noviembre de 2018), ye una actriz y directora cinematografica estausunidense, con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica. Cuantas d'as suyas primeras cintas estioron coprotagonizatas por o suyo primer esposo, l'actor Clint Eastwood. D'entre as suyas cintas, cal destacar The Outlaw Josey Wales (1976, Clint Eastwood), Bronco Billy (1980, Clint Eastwood) u Sudden Impact (1983, Clint Eastwood).
Novempopulania
Novempopulania, Aquitania novempopulana u Aquitania tertia yera una provincia romana d'o Baixo imperio, situata en o territorio que correspondeba d'alto u baixo con l'actual Gascunya.
L'emperador Dioclecián reorganizó l'administración y dividió Aquitania en tres partis: Aquitania Prima (oriental), Aquitania Secunda (occidental) y Novempopulania.
Novempopulania dependeba d'a Diocesi d'as Galias y a capital yera Eusa. Pa fer esta provinci se tenió en cuenta criterios etnicos. Novempopulania correspondeba d'alto u baixo con l'Aquitania prerromana y preneba o nombre por os 9 pueblos u etnias principals d'orichen aquitano, no celta.
left|thumb|250px|Mapa d'Aquitania tertia. Os nueu pueblos a qui fa referencia o nombre son:
Tamién bi heba atros pueblos aquitanos menos importans.
Una estela conservata en a ciudat d'Hasparren, celebra a creación d'a provincia:
A toponimia amuestra que a ciudat d'Elimberrum (l'actual Aush) estió un foco de romanización important: huei bi ha muitos toponimos arredol rematatos en -án que se remontan a lo latín -anum, en cuenta d'as terminacions toponimicas equivalents d'orichen aquitano -òs y d'orichen galorromano -ac.
Tamién Lugdunum Convenarum, con toponimos actuals rematatos en -án arredol estió un foco important de romanización, talment mes antigo, pus esta ciudat fue fundata por Pompeyo.
Tarba estió un foco de romanización modesto a lo primero, con siet toponimos rematatos en -án arredol, minoritarios debant d'os toponimos rematatos en -ac que Gehrard Rohlfs considera posteriors y asociatos a una colonización galorromana: Bazillac, Bernac, Marsac, Montignac, Arcizac, Semiac, Oleac, Paréac, Pontacq, Soréac, Sénaq, Lansac, Orignac.
O territorio d'os Vasatz u Valasalataes se romanizó dende un foco diferent a lo de Aush y Tarba, y bi ha presencia de toponimos rematatos en -ac que son ausents en as Landas.
A Sotonera
A Sotonera (La Sotonera en castellano) dito asinas por o río Sotón que lo trescruza, ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'a Plana de Uesca. A población ye de habitants, en una superficie de 165,5 km² y una densidat de 0 hab/km².
Ian Fleming
Ian Lancaster Fleming, naixito de Londres o 28 de mayo de 1908 y muerto en Canterbury (Kent, Anglaterra) o 12 d'agosto de 1964, estió un escritor, novelista y periodista britanico, muit conoixito por a suya serie de novelas d'espionache con o personache de James Bond.
Paradoxa de Fermi
thumb|300px|I hai billons de planetas posiblement habitables como o representau en a imachen artistica de l'exoplaneta HD 188753 Ab. En muitos d'ells i hai posiblement civilizacions. A qüestión ye: Án son alavez?. A paradoxa de Fermi, clamada asinas por o fisico italoamericano Enrico Fermi, ye l'aparent contradicción entre a falta d'evidencia de civilizacions extraterrestres y cuantas estimacions altas pa la suya prebabilidat (como que qualques estimacions optimistas pa la equación de Drake).
Club Deportivo Giner Torrero
Estadio
O club chuga os suyos partidos en o Campo Municipal de Fútbol de Torrero, que ye de hierba artificial.
Paradoxa de Fermi
I hai habiu muitos intentos d'explicar a paradoxa de Fermi, sucherindo prencipalment que os sers extraterrestres intelichents son extremadament raros, que a vida de tals civilizacions ye curta u que existen, pero (por cuantas razons) no veyemos evidencia.
Encara que no estió o primer en considerar ista qüestión, o nombre de Fermi ye asociau con a paradoxa a causa d'una conversación casual en l'estiu de 1950 con os suyos companyers fisicos Edward Teller, Herbert York y Emil Konopinski mientres caminaban enta l'almuerzo.
Fornos (A Riocha)
Fornos (Hornos de Moncalvillo en castellano y oficialment) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Logronyo.
A suya población ye de 80 habitants (2006) en una superficie de 7,4 km², con una densidat de 10,81 hab/km².
Cheografía
O lugar de Fornos se troba situau a 684 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 17 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia, d'a suya comunidat autonoma y d'a suya comarca.
Sierra de la Conca
La sierra de la Conca ye una sierra de exterior prepirenenca situada a lo nord-este de la sierra de Comiols y a lo sud de sierra Mitjana, entre las comarcas de Pallars Chusán y La Noguera, y entre los termins municipals de Isona i Conca Dellà y La Baronia de Rialb. La suya altaria principal ye de 1.355 m (Sant Quiri).
Río Lahn
O río Lahn (en latín Laugona) ye un río alemán que descurre por os estaus federaus de Renania d'o Norte-Westfalia, Hesse y Renania-Palatinato. En o suyo recorriu trescruza as ciudaz de Marburgo, Wetzlar, Gießen y Limburgo d'o Lahn.
Provincias historicas de Francia
O Reino de Francia yera organizau en provincias dica o 4 de marzo de 1790, cuan fueron establius os actuals departamentos.
Río Lahn
Tien una longaria de 242 km. A suya compleganza tien una superficie de 5.964 km².
Provincias historicas de Francia
As seis zagueras provincias encara no feban parti de Francia, sino que yeran ciudaz independients u perteneixeban a los Estaus Pontificios, o Reino de Cerdenya u a Württemberg.
Undués-Pintano
Undués-Pintano ye un lugar aragonés en o municipio d'os Pintanos, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza. Fa parte tamién d'a diocesi de Chaca y archiodiocesi de Pamplona.
Historia
Ye mencionau en a carta de población que Pero III d'Aragón atorgó o 19 d'octubre de 1284 a Puigpintano; o texto ye escrito en aragonés:
Molimentos
A Ilesia de Sant Hadrián d'Undués-Pintano, una ilesia en estilo romanico (encara que muit esviellada en o sieglo XVI) adedicada a Sant Hadrián de Nicomedia, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Lituania
Situato chunto a lo Baltico, muga a lo norte con Letonia, a l'este con Belarrusia y a lo sudueste con Polonia y la provincia (oblast) rusa de Kaliningrad.
Cheografía fisica
Lituania se troba en a rechión báltica d' Europa y tien una superficie de 65.200 km2. Se troba entre as latituz 53 ° y 57 ° N,y prencipalment entre as longarias 21 ° y 27 ° E. Tien arredol de 99 kilometros de costa arenosa, d' os cuals solenco uns 38 kilometros dan a la Mar Baltica ubierta, menos que os atros dos países d'a Mar Baltica. A resta d' a costa ye protechida por a peninsula d' arena de Curlandia. O prencipal puerto d' auguas calidas de Lituania, Klaipeda, se troba en a estreita desembocadura d' a lacuna de Curlandia (en lituano: Kuršių marios), una lacuna una mica profunda que s' extiende enta o sud dica Kaliningrad. O río prencipal y mas gran d'o país, o río Nemunas, y cualques d' os suyos afluyents carrian transporte maritimo internacional.
Lituania se troba a lo canto d' a plana d'o norte d' Europa. O suyo paisache estió suavezau por os cheleras d' a zaguera edat de chelo, y ye una combinación de tierras baixas y altas moderadas. O suyo puesto mas altero ye o pueyo Aukstojas a 294 metros en a parti oriental d'o país. O terreno presienta numbrosos lacos (o laco Vistytis, por eixemplo) y paúls, y una rechión de selvas mixtas cubre mas d'o 33 % d'o país. Druksiai ye o mas gran, Tauragnas ye o mas profundo y Asveja ye o laco mas luengo de Lituania.
Biodiversidat
A cigüenya blanca ye l' au nacional de Lituania y tien a población de cigüenyas de mayor densidat en Europa.
Os ecosistemas lituanos incluyen ecosistemas naturals y seminaturals (selvas, turberas, paúls y praus) y antropochenicos (agrarios y urbans). Entre os ecosistemas naturals, as selvas son particularment importants pa Lituania y cubren o 33 % d'o territorio d'o país. Os paúls (turberas elevadas, paúls, turberas de transición, etc.) cubren o 7,9 % d'o país, y o 70 % d' os paúls se perdioron a causa que a l'esguaz y l'extracción de turba entre 1960 y 1980. Os cambeos en as comunidaz de plantas d' os paúls dioron como resultau a substitución d'a molsa y as comunidaz de pastos por arbols y matullera, y os paúls no afectaus dreitament por a recuperación de tierras s' han tornau mas ixucaus como resultau d' una caita en o livel freatico. I hai 29.000 ríos con una longaria total de 64.000 km en Lituania, a cuenca d'o río Nemunas ocupa o 74 % d'o territorio d'o país. A causa de l' a construcción d' entibos, bel o 70 % d' os puestos de desove de posibles especies de peixes catadromos han desapareixiu. En cualques casos, os ecosistemas de ríos y lacos continan veyendo-se afectaus por l'eutrofización antropochenica.
As tierras agricolas comprenden o 54 % d'o territorio de Lituania (bel o 70 % son tierras cautibables y o 30 % praus y pastos), bel 400.000 ha de tierras agricolas no se cautivan y actúan como un nicho ecolochico pa brozas y especies de plantas invasoras. O malmetimiento de l' habitat se ye producindo en rechions con tierras muit productivas y caras a medida que s' enamplan as arias de cautivo. Actualment, o 18,9 % de todas as especies de plantas, incluiu l'1,87 % de todas as especies de fongos conoixidas y o 31 % de todas as especies conoixidas de líquens, son incluidas en o Libro royo de datos de Lituania. A lista tamién contiene o 8 por ciento de todas as especies de peixes.
As poblacions de vida silvestre s' han recuperau a medida que a caza se tornó mas restrinchida y l' urbanización permitió replantar selvas (os selvas ya triplicoron a suya grandaria dende os suyos minimos). Actualment, Lituania tien bel 250.000 animals salvaches mas grans u 5 por cada kilometro cuadrau. O gran animal salvache mas prolifico de todas as partis de Lituania ye o cuerzo, con 120.000 d' ellos. Les siguen os verros (55.000). Otros ungulaus son o ciervo (~ 22.000), o gamo (~ 21.000) y o mas gran: l' alce (~ 7.000). Entre os depredadores lituanos, as rabosas son os mas comunes (~ 27.000). Manimenos, os lupos son mas enradicaus en a mitolochía, ya que solenco bi ha 800 en Lituania. Encara mas raros son os gatos cervals (~ 200). Os animals grans mencionaus anteriorment excluyen a lo coniello, d' os cuals bel 200.000 pueden vivir en as selvas de Lituania.
Clima
Lituania tien un clima atemperau con influxos tanto maritimas como continentals. Se define como continental humido (Dfb) seguntes a clasificación climatica de Köppen (pero ye amán d' oceanico en una zona costera estreita).
As temperaturas meyas en a costa son -2,5 °C en chinero y 16 °C en chulio. En Vilnius, as temperaturas meyas son -6 °C en chinero y 17 °C  en chulio. Mientres o verano, 20 °C ye común mientres o día, entre que que 14 °C ye común mientres a nueit; en o pasau, as temperaturas aconsiguioron os 30 u 35 °C. Beluns hibiernos pueden estar muit fredos. -20 °C ocurre cuasi toz os hibiernos. Os extremos hibernals son -34 °C en as comarcas costeras y -43 °C  en l'este de Lituania.
A precipitación meya anyal ye de 800 mm en a costa, 900 mm en as tierras altas de Samogitia y 600 mm en a parti oriental d'o país. A nieu ocurre toz os anyos, puede nevar d' octubre l' abril. En cualques anyos, l' auguacella puede cayer en setiembre u mayo. A temporada de creiximiento d'as plantas dura 202 días en a parti occidental d'o país y 169 días en a parti oriental. As tronadas severas son raras en a parti oriental de Lituania, pero son comunes en as arias costeras.
Os rechistros mas largos de temperatura medida en l'aria d'o Baltico abarcan uns 250 anyos. Os datos amuestran periodos calidos mientres a segunda metat d'o sieglo XVIII y que o sieglo XIX estió un periodo relativament fredo. Un calentamiento d' en primerías d'o sieglo XX culminó en a decada de 1930, seguiu d' un enfriamiento mas chiquet que duró dica a decada de 1960. Dende alavez ha persistiu una tendencia a lo calentamiento.
Lituania experimentó una sequera en 2002, que provocó incendios forestals y de turberas. O país sufrió chunto con a resta d'o nordueste d' Europa mientres una onda de calor en o verano de 2006.