cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monts Urals
Os Monts Urals son una d'as rechions minerals mas ricas d'o mundo y contienen mas de 1000 tipos diferents de minerals valurosos. Tienen ricos recursos, incluyius minerals metalicos, carbón y pietras preciosas y semipreciosas. Dende o sieglo XVIII, as montanyas han contribuyiu significativament a lo sector menero d'a economía rusa.
Os cheografos trestallan os Urals en cinco rechions: Urals meridionals, Urals meyos, Urals septentrionals, Urals subarcticos y Urals arcticos.
El Payo
El Payo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 426 habitants (2007), en una superficie de 61,87 km² y una densidat de población de 6,88 hab/km².
Gene Hackman
Gene Hackman (nombre artistico d'Eugene Allen Hackman) ye un actor estausunidense, naixito o 30 de chinero de 1930 de San Bernardino (California), activo en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1960.
Peninsula italica
right|thumb|250px|Anvista d'a peninsula italica dende un satelite. Se conoix con o nombre de peninsula italica a una peninsula en o sud d'o continent europeu en a mar Mediterrania en mugando a l'este con a mar Hadriana, a lo sud con a mar Chonica y a l'ueste con a mar Tirrena y la mar Ligur, estando unida a lo norte con o continent a traviés d'a cordelera d'os Alpes, que contitui asinas la suya muga norte. Taniminentres la suya muga norte no ye clara, porque ta bell-uns ni los Alpes ni mesmo la plana d'o Po en fan parte, en considerando la muga norte d'a peninsula lo mesmo río Po u la linia imachinaria que dende lo golfo de Chenova marcha enta l'este dica lo golfo de Venecia. Se considera mayoritariament que fan parte d'a peninsula las islas que l'arredolan (incluyindo-ie Corcega, Cerdenya, Sicilia y Malta), encara que ta bell-uns ixas islas no en fan parte. Se tracta d'una d'as tres grans peninsulas d'o sud d'Europa chunto con os Balcans y la peninsula iberica, y la suya longaria de norueste enta sudeste ye d'alto u baixo 1.000 km.
Gene Hackman
Premios
Gene Hackman recibió o Premio Oscar a o Millor Actor en 1971 por o suyo papel en a cinta The French Connection, de William Friedkin; por ista misma cinta recibió un Premio BAFTA a o Millor Actor (1973, tamién por The Poseidon Adventure), un Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico (1971) y un Premio NYFCC a o Millor Actor (1971).
Casarejos
Casarejos ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 244 habitants (2006), en una superficie de 28,08 km² y una densidat de población de 8,69 hab/km².
Peninsula italica
Politicament la mayor parte d'a peninsula fa parte d'Italia encara que tamién cal incuyir-ne a San Marino y la Ciudat d'o Vaticano como dos microestaus independients. D'atra man, si se considera que Malta en fa parte d'a peninsula se tracta tamién d'un chicot estau independient; y si se considera que Corcega tamién en fa parte, ista isla perteneix a Francia dende finals d'o sieglo XIX, encara que mientres bellos sieglos fació parte d'a Republica de Chenova.
Gene Hackman
Premios
Recibió tamién un Oscar a o Millor Actor Segundario en 1992, un Premio BAFTA a o Millor Actor Segundario (1993) y un Globo d'Oro a o Millor Actor Segundario (1993) por Unforgiven, de Clint Eastwood; un Globo d'Oro a o Millor Actor de Musical u Comedia en 2002 por The Royal Tenenbaums, de Wes Anderson; un Premio Cecil B. DeMille a tota a suya carrera en 2003.
Peninsula italica
A peninsula italida destaca en tener una forma de bota encarada a l'ueste, con a suya puntera apuntando enta Sicilia (de qui la desepara l'estreito de Mecina) y lo suyo calcanyar clavau en a mar Chonica. Si consideramos que no en fan parte los Alpes, a montanya con l'altaria mas gran d'a peninsula ye lo Corno Grande en o macizo d'o Gran Sasso d'a cordelera d'os Apenins, con 2.912 m. d'altaria. Tanimientres, fácil que lo mont mas conoixiu d'a peninsula, por a suya trascendencia historica, sía lo Vesuvio, un volcán encara en actividat y muit conoixiu en a historia por as suyas erupcions, en destacando la erupción de l'anyo 79 que destruyó las ciudaz de Pompeya, Herculano, Oplontis y Stabiae y que describió Plinio o Choven.
Historicament, destaca la peninsula en estar lo puesto de naixencia d'a Republica Romana y d'o suyo succesor l'Imperio Romano. Cal tamién destacar que dende lo sieglo XIII la presencia d'a Corona d'Aragón estió clau en la peninsula, fendo parte d'a Corona os reinos de Cerdenya y Sicilia. Quan la Corona s'incorporó a l'Imperio espanyol, Espanya enampló lo suyo control en conseguir expulsar a los franceses d'o reino de Nápols y en adhibir por herencio d'a casa d'Habsburgo lo ducau de Milán y d'atros chicotz territorios en o centro y lo norte d'a peninsula, mantenendo-se baixo la sobiranía espanyola dica lo tractau d'Utrecht de 1713 con que remató la Guerra de Succesión espanyola, encara que partes d'a peninsula continoron estando baixo la influyencia espanyola dica lo sieglo XIX.
Gene Hackman
Premios
Recibió tres Premios NBR a o Millor Actor: en 1971 por The French Connection, de William Friedkin; en 1974 por The Conversation, de Francis Ford Coppola; y en 1988 por Mississippi Burning, d'Alan Parker.
Recibió un Premio NYFCC a o Millor Actor Segundario en 1992 por Unforgiven, de Clint Eastwood; y un Onso de Plata a o Millor Actor d'o Festival Internacional de Cine de Berlín en 1989 por Mississippi Burning, d'Alan Parker.
Gene Hackman fue nominato a l'Oscar a o Millor Actor en 1988 por a suya interpretación en a cinta Mississippi Burning, dirichita por Alan Parker.
The Sign of the Cross (cinta de 1932)
The Sign of the Cross (títol en anglés, en aragonés O signo d'a cruz), ye una cinta de l'anyo 1932 de cine epico historico y relichioso dirichida por Cecil B. DeMille seguntes un guión de Waldemar Young y Sidney Buchman (basau en o libreto The Sign of the Cross de Wilson Barrett), producida por o mesmo Cecil B. DeMille ta la productora Paramount Pictures. La cinta fa parte d'a trilochía d'o director sobre la Biblia, estando la zaguera d'as tres cintas d'a trilochía dimpués de The Ten Commandments en 1923 y de The King of Kings en 1927. La dirección de fotografía d'a cinta ye de Karl Struss y la Banda Sonora Orichinal ye de Rudolph G. Kopp. Entre os actors que interpretan en la cinta, cal destacar a Fredric March, Elissa Landi, Claudette Colbert, Charles Laughton, Ian Keith, Arthur Hohl, Harry Beresford, Tommy Conlon, Ferdinand Gottschalk, Vivian Tobin y William V. Mong.
Almonacid (desambigación)
Almonacid provién de l'arabe Al Monastir, arabización d'o latín Monasteriu, equivale a l'aragonés "Almonecir", y puet estar:
El Sahugo
El Sahugo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 252 habitants (2007), en una superficie de 58,97 km² y una densidat de población de 4,27 hab/km².
Permiabilidat
La permiabilidat d'un material (una roca, un teixito, ecetra.) corresponde a la suya aptitut de deixarse travesar por un fluido de referencia baixo l'efecto d'un gradient de presión.
La permiabilidat k s'expresa cheneralment en Darcy. Un darcy corresponde a la permiabilidat d'un cuerpo contino y isotropo a traviés de lo qualo un fluido de viscosidat equivalent a la de l'augua a 20 °C s'escurre a una velocidat de 1 cm/s quan ye sozmeso a una presión de 1 atm. Corresponde a la dimensión d'una superficie d'un m2. 1 darcy =0,97.10−12 m2.
Lo termin de conductividat hidraulica (u coeficient de permiabilidat K) ye la relación entre la permiabilidat y la viscosidat de lo fluido (cheneralment lo fluido ye l'augua). Contra mes permiable siga un fluido, mes rapido s'escurrirá lo fluido. La conductividat hidraulica s'expresa en m/s.
Republica Democratica d'o Congo
A Republica Democratica d'o Congo ye un país d'Africa, conoixito como Zaire entre os anyos 1971 y 1999. Situato en l'Africa central ye o tercer país mas gran d'o continent. Muga con a Republica Centroafricana y Sudán a lo norte, Uganda, Ruanda, Burundi, y Tanzania a l'este, Zambia y Angola a lo sud, y a Republica d'o Congo a l'ueste. Tien dentrada a lo mar a traviés d'una estreita faixa de 40 km de costa, siguindo lo Río Congo dica lo Golfo de Guinea.
A capital d'o país ye a ciudat de Kinshasa; o president ye Joseph Kabila y o primer ministro ye Adolphe Muzito.
Administrativament, a Republica Democratica d'o Congo ye dividita en provincias, encara que Kinshasa, a suya capital, tien un estatuto especial.
D'a suya larga historia fan parte escaicimientos destacatos, como a plegata d'os bantús en a dita expansión bantú, que dimpués i establioron o Reino d'o Congo en o sieglo XIV. En zaguerías d'o sieglo XIX, o territorio de l'actual Republica Democratica d'o Congo esdevenió una propiedat personal de Leopoldo II de Belchica, qui dimpués lo traspasó a o reino de Belchica, dica a suya descolonización en primerías d'os anyos 1960, en meyo d'una guerra civil que remató con o establimiento d'a dictadura de Mobutu Sese Seko, prencipiando a la suya cayita una atra guerra civil.
Historia
D'a larga historia d'a Republica Democratica d'o Congo fan parte escaicimientos destacatos, como a plegata d'os bantús a o territorio dende 2000 aC dica 500 dC en a dita expansión bantú, que dimpués i establioron o Reino Luba y encara dimpués o Reino d'o Congo en o sieglo XIV; en ixas envueltas s'establió un denso rete comercial que plegaba dica l'Oceano Indico. left|thumb|230px|Una cruz katanga En zaguerías d'o sieglo XIX, manimenos, como consecuencia d'a Conferencia de Berlín, o territorio de l'actual Republica Democratica d'o Congo esdevenió una propiedat personal d'o rei Leopoldo II de Belchica, qui dimpués lo traspasó en 1908 a o reino de Belchica, prencipiando asinas una intensa explotación colonial en condicions d'autentica esclavitud, dica a suya descolonización en primerías d'os anyos 1960, en meyo d'una guerra civil (a dita Crisi d'o Congo) entre Patrice Lumumba y Moise Tshombe, que remató con o establimiento d'a dictadura de Mobutu Sese Seko, principiando a suya cayita en una atra guerra civil con aduya forana, guerra a on venció Laurent-Désiré Kabila, asasinato y succeito dimpués por o suyo fillo Joseph Kabila, qui venció en as primeras eleccions democraticas celebratas en o país dende a suya independencia..
Prehistoria
Os primers pobladors bantús plegoron a l'actual territorio d'a Republica Democratica d'o Congo entre 2000 aC y 500 dC, desplazando a los suyos anteriors pobladors pigmeus enta o sud (y con bels repuis ixeminatos por tot o territorio); antiparte, grupos de pobladors orichinarios d'o Sudán y de l'Africa oriental tamién s'instaloron en a parte oriental d'o territorio. Os nuevos habitadors, os bantús, yeran mas que mas agricultors, a diferencia d'os pigmeus, que yeran cazataires-recolectors, y charraban as luengas bantús, que dende ixe inte esdevenioron as luengas predominants en o territorio.
Dende o sieglo III, os pobladors bantús en as marguins d'o río Lualaba (en l'actual Katanga) establioron os alacez d'un desembolique social complexo, a cultura Upemba, que dimpués esdevenió un estato consolidato, o reino Luba, que posteriorment se transformó enta o reino Congo. En ixe inte se desembolicó a tecnolochía d'o fierro y d'o cobre, dentrando asinas o territorio en a Edat d'o Fierro. Amás de l'agricultura, practicaban o comercio, plegando os suyos rez comercials mesmo a o canto de l'Oceano Indico.
Organización territorial
Dende a independencia d'o país a Republica Democratica d'o Congo estió tradicionalment dividita en diez provincias. Istas yeran de distinta grandaria y historicament constituyoron en si mesmas focos de seccesionismo debito a la escasa fuerza d'o gubierno de Kinshasa ta mantener o control en tot o país. Asinas, por eixemplo, en a decada de 1960 o estato de Katanga proclamó a suya independencia, encara que a dita situación fue revertita con posterioridat. A constitución de 2005 establió un cambeo en a organización territorial d'o Congo, creyando 26 provincias y substituyindo a las tradicionals 10. Istas, seguntes o texto constitucional, habrían de prencipiar a funcionar en febrero de l'anyo 2009, encara que dica hue o debantdito cambeo constitucional encara no s'ha levato a la practica. right|260px
Cheografía
[[Image:Congo Rep Dem carte.gif|210px|thumb|Prencipals ciudaz
Goma Ilebo (Port-Francqui) Kalemie (Albertville - Albertstad) Kananga (Lualabourg - Lualaburg) Kindu Kinshasa (Léopoldville - Leopoldstad) Kisangani (Stanleyville - Stanleystad) Kolwezi Likasi (Jadotville - Jadotstad) Lubumbashi (Elisabethville - Elisabethstad) Mbandaka (Coquilhatville - Cocquilhatstad) Mobaye-Mbongo (Banzyville - Banzystad)]] A Republica Democratica d'o Congo se sitúa en o corazón d'o sector centro-occidental de l'Africa Sub-sahariana y muga (seguindo o sentito d'as manetas d'o reloch, dende l'ueste) con Angola, a Republica d'o Congo, a Republica Centroafricana, Sudán, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzania (mugando con o laco Tanganica) y Zambia. O territorio ye trescruzato por o ecuador, con un tercio d'o país en o Hemisferio Norte y dos tercios en o Hemisferio Sud
Como resultato d'a suya localización ecuatorial, o Congo, RD. poseye altismos endices pluvials (Se veiga Clima Tropical), a meyana anyal d'o país ye de 1.070 mm. Tota ista plevia creya a segunda pluvisilva mas gran d'o mundo. A exuberant vechetación cubre gran parti d'a compleganza d'o río Congo, dica a suya desembocadura en l'Atlantico a l'ueste. Ista aria ye rodiada por sabanas a o sud y sudueste, por terrenos montanyosos a l'ueste y densos pastizals que s'estendillan dillá d'o río Congo a o norte. Altas montanyas pueden trobar-se en a rechión mas enta l'este d'o país, estando o punto mas alto d'o país se troba en o Mont Ngaliema en a muga con Uganda (5110 metros).
A compleganza d'o río Congo s'estendilla por cuasi a totalidat d'o país, en un aria de bels 3.700.000 km². O río y os suyos afluyents (o Kasai, o Sangha, l'Ubangui, l'Aruwimi, y o Lulonga son os mas grans) forman a piedra angular d'a economía y transporte d'o país, y tienen un alto impacto en a vida diaria d'a población. A fuent d'o Congo se troba en as tierras altas y as montanyas d'a Gran Val d'o Rift, tamién en o laco Tanganica y o laco Mweru. O río Congo ye o mas luengo d'Africa Central, o segundo con mas largaria d'Africa y o segundo con mayor cabal d'o mundo.
A Gran Val d'o Rift d'o continent africano s'estendilla por l'aria d'os Grans lacos africanos, mugando a Republica Democratica d'o Congo con dos d'éls: o laco Alberto y o laco Tanganica. A val de Rift en a parti sud y este d'a Republica Democratica d'o Congo conta con una gran cantidat de riquezas minerals, incluyindo-ie coltan (mineral que ha aduyato a financiar a cuantos bandos d'a Segunda Guerra d'o Congo, un conflicto que ha resultato con un balance d'alto u baixo 5 millons de muertos, o mayor dende a Segunda Guerra Mundial), cobalto, arambre, cadmio, petrolio, diamants, oro, archent, sen, magnesio, estanyo, chermanio, uranio, radio, bauxita, fierro y carbonio. Desafortunadament ista riqueza no ha plega a mans d'o pueblo congolenyo sino que son as guerrillas locals as que se financian en parti gracias a la expleitación y venda d'os diamants que se i quitan ilegalment.
Flora y fauna
thumb|left|250px|O río Congo. O WWF divide o territorio d'a Republica Democratica d'o Congo entre decisiet ecorrechions: 225px|thumb|Un bonobo puyando por un árbol.
Entre as muitas especies (belunas endemicas y muitas atras raras) que habitan en o suyo territorio podemos trobar dos especies de chimpanzés; o chimpanzé común y o bonobo u chimpanzé pigmeu, o gorila de montanya, l'okapi y o pavo reyal d'o Congo. Cinco d'os parques nacionals d'o país son catalogatos como Patrimonio d'a Humanidat: os parques nacionals de Garamba, Kahuzi-Biega, Salonga y Virunga y a Reserva d'a Vida Silvestre de l'Okapi. A guerra civil y a pobre economía han feito a-saber-lo mal a la biodiversidat. Muitos guardas forestals fuoron asasinatos u no podioron continar con o suyo treballo. Istos cinco puestos son listatos como Patrimonio d'a Humanidad en periglo por a Unesco.
Con o paso d'os sieglos, a Republica Democratica d'o Congo ha estato o centro d'o que se conoixe como o problema d'o trafico de carne centroafricana d'animales silvestres, que ye considerato por muitos un problema medioambiental, y parti d'a crisi socio-economica que sufre o país. A carne d'os animals silvestres con os que se trafica s'obtiene por un regular por medio de trampas u gavias d'arambre, atras vegatas con escopetas u atras armas.
Mayors ciudaz
250px|thumb|[[Kinshasa]] 250px|thumb|[[Lubumbashi]] 250px|thumb|[[Kananga]]
Economía
thumb|400px|Evolución d'o [[PIB por habitant en a Republica Democratica d'o Congo y en Africa.]] A economía d'a Republica Democratica d'o Congo, una nación provista de grans recursos naturals, ha cayito drasticamente dende a metat d'a decada de 1980. Os dos conflictos recients (a Primera y a Segunda Guerra d'o Congo), que prencipioron en 1996, han reducido a producción d'o país y os suyos ingresos estatals, incrementando a suya deuda externa, y han suposato a muerte por a guerra, a fambre y as malautías, de 3,8 millons de personas. Actualment, a Republica Democratica d'o Congo ye o segundo país mas pobre d'o continent Africano, con un PIB per capita de 300$, dimpués de Zimbabwe.
A situación d'incerteza causata por o creixient conflicto, l'ausencia d'infraestructuras y a dificultat ta operar en un ambient hostil, han reducido as operacions de comercio exterior. A guerra tamién ha intensificato o impacto de problemas alacetals tals como o inestable marco legal, a corrupción, a inflación y l'ausencia de apertura d'o gubierno en politica economica y operacions financieras. As condiciones han amillorato a partir de 2002 con a salita d'as fuerzas invasoras. Un gran número de misions d'o FMI y d'o Banco Mundial s'han reunito con o gubierno ta aduyar a desembolicar un plan economico coderent y o president Joseph Kabila ha prencipiato a implementar reformas. Muita de l'actividat economica recaye en actividaz que quedan difuera d'os datos d'o PNB oficial.
Población por etnias y nacionalidaz
A Republica Democratica d'o Congo no ye etnicament uniforme, como muitos países africanos con mugas naixitas d'o colonialismo europeu, y en especial os de gran mida. Os habitants mes antigos son os pigmeus d'o Congo y de tota Africa Central, con antigas adaptacions a la vida de cazataires-recolectors en a selva ecuatorial. A distribución d'os pigmeus quedó esminglanata en enclaus (o mes important a Selva d'Ituri), a causa d'a expansión de pueblos bantús que veniban d'o norueste y a diferencia d'os pigmeus practicaban l'agricultura y teneban conoixencias de metalurchia. En os cabos orientals d'o Congo os bantús se topetoron con a expansión u emigracions de pueblos niloticos principalment ganaders como os tutsis.
Os bantús d'a cuenca d'o Congo se dividen en cuatre brancas principals: mongo, ngombe, mbochi y as chents de l'augua.
Idiomas
S'estima que se parlan un total de 242 luengas en a Republica Democratica d'o Congo. De todas ellas, nomás 4 poseyen o estatus de luenga nacional: o kikongo, o lingala, o tshiluba y o suahili.
O francés ye a luenga oficial d'o país. Se quiere emplegar como un idioma neutral entre as diferents collas etnicas.
Mientres o periodo colonial belga, as cuatre luengas nacionals fuoron amostratas en as escuelas primarias, lo que fació que o país fuese un d'os pocos en poseyer literatura en a suya luenga local mientres a ocupación europea en Africa.
Relichión
Ilesia en [[Kindu|thumb|250px]] O cristianismo ye a relichión mayoritaria en a Republica Democratica d'o Congo, seguito por cuasi un 80% d'a población. En iste grupo s'incluyen as relichions catolica con un 50%, protestant con un 20%, y kimbanguista con un 10%. O kimbanguismo yera visto como una amenaza ta o rechimen colonial y fue prohibito por os belgas. Actualment a ilesia kimbanguista, dita oficialment "ilesia de Cristo en a Tierra por o profeta Simon Kimbangu", tien alto u baixo tres millones de miembros, mas que mas entre os bakongo en as rechions d'o Baixo Congo y Kinshasa. O mayor numero de cristianos seguidors d'o reverendo William Branham se troba en a Republica Democratica d'o Congo, a on s'estima que bi ha bels 2.000.000 seguidors.
Sesanta y dos d'as denominacions protestants d'o país son federatas aintro d'a Ilesia de Cristo en o Congo u CCC. A sobén se le diz dimplament "A Ilesia Protestante", ya que ye formata por mas d'o 20% d'a población.
Saski Baskonia
O Saski Baskonia, conoixito por motius de patrocinio como Cazoo Baskonia, ye un club de baloncesto basco d'a ciudat de Vitoria, establito en l'anyo 1959. Ye más conoixito a sobén con o nombre de Baskonia. Chuga en a liga ACB en l'anyada 2022/23 y en o Fernando Buesa Arena d'a capital basca como equipo local.
Semicultismos en aragonés
Los semicultismos en l'aragonés son unas palabras que por condicionants culturals no han seguiu todas las leis foneticas propias de lo lexico patrimonial, aturando-sen u esbarrando-sen.
Saski Baskonia
Ye o propietario d'o equipo de fútbol Deportivo Alabés.
Semicultismos en aragonés
Frent a lo cultismo, lo semicultismo ye la palabra en la que principió la evolución fonetica, pero no ha rematau. Por eixemplo, miraglo ye un semicultismo, que d'acuerdo con la fonetica aragonesa habría dato mirallo, palabra que de feito existe.
Semicultismos de lo luengache eclesiastico
Son semicultismos en aragonés sieglo (por *siello), regla y regle (por *rella), miraglo, (por mirallo), periglo (por perillo), y capítol (por cabello), que derivan de SAECULUM, REGULA, MIRACULUM, PERICULUM y CAPITULUM. En este campo semantico se puede fer distinción entre los d'orichen latín puro y los orichinaus a partir d'helenismos ampraus por lo latín, que pueden haber estau ampraus ya en latin clasico, pero que sobre tot son asociaus a la organización, doctrina y liturchia cristianas.
En las parlas altoaragonesas actuals se documenta diablo como en aragonés medieval. Manimenos, en cheso, panticuto, tellán y chistabín se troba una variant diaple con obstruentización de sonora, fenomeno fonetico conoixiu en catalán y en occitán en esta mesma palabra, por lo que podría estar un occitanismo. En benasqués se documenta diaplle con palatalización ribagorzana, y las palabras ixopllida(r) y fiplla(r) amuestran la combinación d'estos dos fenomenos foneticos.
La palabra ilesia se documenta en muitos vocabularios alto-aragoneses, pero encara persiste la forma foneticament anterior iglesia, que se troba en aragonés medieval chunto con eglesia. En la val de Benás y en Campo se documenta la forma palatalizada illesia, que podría remontar-se a formas medievals como gllesia (Uesca, 1314), poco freqüents en los textos.
Semicultismos de lo luengache notarial
Trobamos herencio, que por evolución patrimonial habría dau herenzo u herienzo. Atro casos casos comuns en documentos de Navarra y Aragón son esleción, esleito y esleyir, derivaus de EL·LECTUS, con una -L·L- cheminada que tien una evolución curiosa enta -sl- relacionada con as diversas formas isla-illa derivadas de insula.
Tendencias foneticas
Se puede observar en bel semicultismo la sincopa u perda de vocal intertonica: maniplo, regla, sieglo, ecetra.
Bi ha qualque palabra con una evolución fonetica diferent de la que cabría esperar como espígol /espícol/espligo, que qualque autor considera una evolución semiculta.
Municipio Libertador
O Municipio Libertador (Municipio Libertador en castellano) ye l'unico municipio d'o Districto Capital, Venezuela. Tien una superficie de 433 km² y a suya población yera de 2.284.921 habitants en 2005. A suya capital ye Caracas.
Semicultismos en aragonés
Tendencias foneticas
Apoticario y boticario son semicultismos derivaus de lo latín APOTHECARIUS que presentan una i en cuenta d'una e. Son formas con sufixo culto -ario que fan referencia a la apothếkê, que por vía popular dió bodega y a traviés de la forma itacista apothiki dió botica en aragonés, palabra que han puesto influir en la forma de lo semicultismo. Lo doblet popular ye botiguero, feito con sufixo -ero a partir de botiga, tamién derivau de apothiki pero que actualment ye documentau sobre tot de lo lexico aragonés oriental y sin significau de farmacia.
Espeja
Espeja ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 287 habitants (2007), en una superficie de 98,40 km² y una densidat de población de 2,91 hab/km².
Otal
Otal ye un lugar d'o municipio de Broto, a l'alto d'a valle d'Otal, en a comarca d'o Sobrepuerto, a 1425m d'altaria. En a suya redolada se troban es monts d'Erata (2003m) e Pelopín (2007 m) e ro barranco d'Otal, dito per l'habitual barranco de Forcos, afluent de l'Ara.
Per l'abandonamiento d'o lugar, no se-bi puet plegar per garra camín asfaltato ni carretera, e s'ha de fer tota ra puyada per pista de tierra de Bergua (zaguer lugar con pista asfaltata) t'alto, per mes de 4 Km.
A ilesia
A ilesia, actualment consagrata ta Sant Miguel Arcánchel como Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Otal, en estiore d'antigos ta ra Naixencia de Chesús. En es oríchens yera una construcción purament romanica, de trazas similars a Sant Pietro de Larrede, anque d'ixa epoca només en ha conservato que l'abside. Tien reestruturacions d'es sieglos XVI e XVII. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Patrimonio
Como muitos d'es lugars altoaragoneses que quedoren abandonatos habe ya tiempos, l'Otal ha conservato a mes gran parti d'as suyas trazas singulars en l'arquitectura tradicional. Es edificios son de piedra e toz aquers que no-bi son enronatos conservan es pesatos tellatos de losas e vigas de caixigo que caracterizan as construccions vernaculars d'o Sobrepuerto. Parti integradora d'ixe patrimonio en yera o cabecero de Casa Oliván d'o lugar, protagonista d'un rescate arqueolochico con helicoptero que el habiore de portar ent'o Museu de Sarrablo de Samianigo.
Tammién se sacore de l'Otal un lienzo que s'espone actualment en o Museu Diocesano de Chaca; o lienzo de Sant Miguel, d'epoca gotica.
Torres d'Albarracín
Torres d'Albarracín (Torres de Albarracín en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'a Sierra d'Albarrazín.
A suya población ye de 158 habitants (2003), en una superficie de 28,2 km².
Cheografía
Torres d'Albarracín ye situato en a Sierra d'Albarrazín, amán d'o río Guadalaviar, a 1.237 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 46 km d'a ciudat de Teruel, a capital d'a suya provincia.
Toponimia
En a part sud d'o termin y en dirección ta Royuela se troba La Hoyalda, part d'un parache común con Royuela, con unas salinas mencionatas en textos medievals.
Halma
thumb|right|200px|Un somero con a halma posada (Santa Humildat transporta ladriellos ta o monesterio. Pietro Lorenzetti, olio sobre tabla de 1341). A halma (pronunciau [ˈxalma], en grafía de 1987 s'escribe jalma) yera un aparello que se les meteba a os abríos pa transportar materials de construcción, como adobas, piedras u ladriellos.
Consiste en dos tablas de madera chuntas sobre un baste y que lieban unatra transversal por abaixo, de manera que as piezas transportadas no caísen. A carga s'aseguraba ligando-la dimpués con cuerdas contra l'aparello y por debaixo lo vientre de l'animal.
En zonas como l'Alto Aragón, an que as carreteras quasi no esistiban, se'n continó emplegando dica bien entrau o sieglo XX. Como toz os bastes a mecanización d'o transporte ha feito que caíse en desuso.
Charles Bronson
Charles Dennis Buchinski (bellas fuents dicen que o suyo nombre de baptismo yera Kazimieras Bučinskis, Casimir Businskis u Karol Buczyński), conoixito como Charles Bronson, naixito o 3 de noviembre de 1921 en Ehrenfeld (Pennsilvania, Estaus Unius) y muerto en Los Angeles (California, Estaus Unius) o 30 d'agosto de 2003, estió un actor estausunidense. Fillo de mai lituana y pai d'orichen tartaro-lituano, os caracters facials mongoloides atenuatos li han permeso representar millor papers d'indio americano en bellos spaghetti western.
Lemoiz
Lemoiz (Lemoiz en basco y oficialment, Lemóniz en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 1.031 habitants (2008) en una superficie de 18,90 km², con una densidat de población de 54,55 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lemoiz se troba situada a 97 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 26 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
David Cañada
Debutó como profesional en 1996 con l'equipo ONCE, con lo qual tenió la suya millor temporada en 2000, ganando la clasificación cheneral y diversas etapas d'a Vuelta a Murcia y lo Circuito d'a Sarthe. Ixo li permitió d'aconseguir un buen achuste con l'equipo belga Mapei, que l'incorporo en a suya plantilla de corredors. Las muitas lesions y bellas malotías, como trencamientos de clavicula, problemas en o tendón d'Aquiles y mesmo problemas cardiacos, d'os quals ye estau operau dos vegadas, no li deixoron desembolicar tot o suyo potencial esportivo.
L'any 2004 tornó ta un equipo espanyol, lo Saunier Duval-Prodir, on que nomás aconsiguió una victoria, pero de gran prestichio: la Volta a Catalunya de 2006, en a qual superó a lo colombiano Santiago Botero por dos segundos de diferencia. En l'anyo 2010 deixó o ciclismo profesional quan no trobó garra equipo, dimpués de superar un cancer.
Murió lo 28 de mayo de 2016 mientres participaba en a Marcha cicloturista Puertos Ribagorza.
Sent Anhet
Sent Anhet (Sent Anhet en occitán, Saint-Agnet en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Lo Mont y cantón d'Ador-Armanhac.
Dassault Mirage III
Dassault Mirage III ye un avión de caza de segunda cheneración desembolicau por Dassault Aviation. O suyo primer vuelo estió en 1956. Tien un motor SNECMA Atar 09C y una velocidat maxima de Mach 2.2. Se'n han construyíu 1422 unidaz.
O Mirage III estió o primer avión de combate d'Europa occidental en superar Mach 2 en vuelo horizontal. En 1952, o gubierno francés emitió a suya especificación, solicitando un interceptor liuchero pa tot clima. Entre os encuestados se trobaba Dassault con o suyo disenyo, inicialment conoixiu como que Mirage I. Dimpués d'as prebas de vuelo favorables realizadas entre o transcurso de 1954, en as qualas s'aconsiguioron velocidatz de dica Mach 1,6, se decidió que s'utilizaría un avión de seguimiento mas gran. necesarios pa levar l'equipo y as cargas utils necesarios. Se consideró una propuesta enamplada de Mirage II, asinas como MD 610 Cavalier (3 versions), pero se descartó en favor d'un disenyo mas desembolicau, empentau por o motor turborreactor de postcombustión Snecma Atar recientment desembolicau, designau como que Mirage III. En octubre de 1960, o primer gran modelo de producción, designau como que Mirage IIIC, realizó o suyo primer vuelo. As entregas operativas inicials d'iste modelo prencipioron en chulio de 1961; a Fuerza Aeria francesa (Armée de l'Air, AdA) obtenió un total de 95 Mirage IIIC. O Mirage IIIC estió seguiu rapidament por muitas atras variants.
O Mirage III se produció en grans cantidatz tanto pa la Fuerza Aeria francesa como que pa un gran numero de clients d'exportación. Entre os operadors extranchers destacaus d'o caza se troban Argentina, Australia, Sudafrica, Pakistán y Israel, asinas como una serie de nacions no aliniadas. A ormino considerau como un avión de combate de segunda cheneración, o Mirage III experimentó una larga vida util con varios d'istos operadors; entre bel tiempo, o tipo siguió estando un avión pro maniobrable y un oponente eficaz quan se dedicaba a barallas de cans a curta distancia. Entre o suyo servicio con a Fuerza Aeria Francesa, o Mirage III normalment yera armau con una variedat de municions aire-tierra u misils aire-aire R.550 Magic. O suyo disenyo contrimostró estar relativament versatil, o que permitió que o modelo de caza s'haiga adaptau facilment pa servir en una variedat de papers, incluidas as versions d'entrenador, reconoixencia y ataque a tierra, de conchunta con cuantos derivaus mas extensos d'a aeronau, incluiu o Dassault Mirage 5., Dassault Mirage IIIV y Atlas Cheetah. Beluns operadors han emprendiu amplios programas de modificación y millora d'as suyas vuelos, como que o Prochecto ROSE d'a Fuerza Aeria de Pakistán.
O Mirage III ha estau utilizau en papers de combate activo en multiples conflictos por cuantos operadors. A Fuerza Aeria d'Israel estió talment o operador mas prolifico d'o caza difuera d'a propia Francia; Israel desplegó os suyos Mirage III tanto en a Guerra d'os Seis Días, an s'utilizó como avión d'ataque y superioridat aeria, como que en a Guerra de Yom Kippur, entre a quala s'utilizó exclusivament en combate aire-aire de conchunta con l'IAI Nesher, un derivau israelín d'o Mirage 5. Entre a Guerra Fronteriza Sudafricana, o Mirage III formó a mayor parti d'a flota d'a Fuerza Aeria Sudafricana, que comprende un grupo de interceptors Mirage IIICZ, cazabombarders Mirage IIIEZ y cazas de reconoixencia Mirage IIIRZ. Dimpués d'a introducción d'o nuevo Mirage F1, l'avión se dedicó a funcions secundarias en o conflicto, como que a intercepción diurna, a seguranza d'a base, a reconoixencia y l'entrenamiento. A Fuerza Aeria Argentina utilizó o Mirage IIIEA entre a Guerra d'as Malvinas, pero a suya falta de capacidat de refurnimiento aerio limitó a utilidat de l'avión en o conflicto. Mesmo usando tanques de combustible, os Mirage solament teneban una resistencia de cinco menutos dentro de l'aria de combate arredol de la flota britanica.
Camín de Sant Chaime Aragonés
thumb|right|200px|Sinyal indicativo en o Sant Chaime Aragonés. O Camín de Sant Chaime Aragonés u tamién dito nomás Camín Aragonés, ye uno d'os posibles camins ta realizar o Camín de Sant Chaime. Forma parti d'o GR 65, estando lo trampo GR 65.3 entre o Somport y Undués de Lerda.
Pasa por as siguients ciudaz y lugars:
En Puent de la Reina s'une con o Camín de Sant Chaime Navarro.
Variants
Bi ha atras tres variants sinyalatas como sendero de gran recorrito:
Neuperlach
Neuperlach (en bavaro Neiperlach) ye un barrio de Múnich (Bavera, Alemanya) situau en o districto de Ramersdorf-Perlach. Composau más que más por grans bloques de viviendas, iste barrio situau a l'este de l'antigo lugar de Perlach ye una d'as mayors ciudaz satelite d'Alemanya. Neuperlach muga a l'ueste con os barrios de Ramersdorf y Perlach, a o norte con os districtos 14 (Berg am Laim) y 15 (Trudering-Riem), a l'este con o barrio de Waldperlach y a o sud con o lugar de Unterbiberg, perteneixient a o municipio de Neubiberg. O barrio ye trescruzau en a suya zona occidental y de sud a norte por o Hachinger Bach que también fluye por a parti occidental de l'Ostpark.
Casp
Casp (Caspe en castellano, Casp en catalán) ye una ciudat historica d'Aragón, situata a una distancia de 100 km a l'este de Zaragoza. Ye capital d'a comarca Baixo Aragón-Casp. Actualment tien unos 10.000 habitants, no habendo creixito cuasi cosa en tot o sieglo XX.
Estió un important nugo de comunicacions, hue venito a menos.
A suya economía se basa en o sector servicios, a industria textil y as grans explotacions agricolas de regano (emparadas en gran mesura gracias a la immigración). Os prescos de Casp entran drentro d'a denominación d'orichen melocotón de Calanda.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Mequinenza, Favara, Maella, Alcanyiz, Escatrón, Chiprana, Sastago, Burcharaloz, Penyalba y Fraga.
Toponimia
O toponimo Casp, documentato en fuents andalusís como Qsp, Qasp u Qasb s'ha quiesto relacionar con a palabra arabe Casba. Manimenos en aragonés existe a palabra caspiello pa dicir "tierra suelta, petrosa, que pierde a humidat pronto", y como microtoponimo lo trobamos en Rodellar y encara Andolz replega a palabra Caspillo en o suyo glosario de palabras d'o territorio aragonés. Caspiello puet tener una etimolochía relacionata con caspa y con o mozarabe gazpacho.
Bi ha muitos microtoponimos interesants que amuestran que d'antes se charró l'aragonés, y en alzan muitos caracters, como una basa dita Saladiella, la Ifesa, Efesa de la Villa, Lastras del Pallaruelo, un puesto dito mata lo perro, y atro trascrito como Miralpeis, pareixito a los toponimos Miralpeix que se troban en Ribagorza. Bi ha toponimos arabes adaptatos a la fonetica aragonesa como Malchares Albanillos.
Luengas y parlas
A luenga tradicional de Casp ye o castellano d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico de Casp se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 605.
Historia
250px|thumb|right|Casp y a [[Mar d'Aragón.]] O lugar ya existiba en o periodo musulmán y se transcribe de l'arabe Qsp, Qasp u Qasb. O escritor musulmán Yaqut d'os sieglos XII-XIII en da noticia: Qasb ye un castiello (hisn) de Zaragoza.
En o sieglo XX mientres a Guerra Civil Espanyola estió seu d'o "Consello d'Aragón", Organo de Gubierno de l'Aragón Republicano.
Molimentos
Conta con un important patrimonio historico-artistico:
Encara que muitas d'istas construcions se troban en deficient estato de conservación.
Punta d'Arralla
A punta d'Arralla (en francés Pic de Larraille u L'Arraille, en castellano Pico de Larralla, en occitán L'Arralha) u Arralla de las Foyas ye un pico de 2.145 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Toponimia
L'orichen d'iste toponimo se puet trobar en o basco (h)arri, que significa roca. Unatra interpretación puet estar que arralla siga una variant con vocal protetica de l'aragonés ralla, derivau d'o latín RADULA y present en a oronimia aragonesa (ralla Alta). Ye documentau en 1215 como PETRA ARRALLA en latín medieval.
Un atra variant d'o suyo nombre ye punta d'a Ralla, asimilando-se a primera letra d'o toponimo como un articlo determinau.
Binué
Binué ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
Toponimia
Ye un toponimo con terminación -ué tipica de l'Alto Aragón centro-oriental, terminación que gosa acompanyar a antroponimos latinos u galos usuals en ixas envueltas d'os romanos.
Molimentos
A Ilesia de Sant Per Apóstol de Binué, una ilesia en estilo romanico muit esviellada adedicada a Sant Per Apóstol, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Bilforato
Bilforato (Belorado en castellano) ye un municipio espanyol situau en a provincia de Burgos (comunidat autonoma de Castiella y Leyón). Fa parte d'a comarca de Montes de Oca.
Cheografía
A localidat de Bilforato se troba situada a una distancia de 45 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Toponimia
Prene o suyo nombre por os buenos fueros. As formas que se conoixen en aragonés son Bilforato, Belforado y Bilforado.
Historia
En o sieglo XII estió ocupata bel tiempo por as tropas d'Alifonso I d'Aragón. Apareixe en os textos latinos escritos en Aragón como una d'as mugas d'os dominios d'o rei.
Alifonso lo Batallero li concedió o fuero y entre os privilechios que reculle permitió a los habitadors de Belorado celebrar una feria, que ye a mes antiga documentada d'a historia d'Espanya.
Elgin Baylor
Elgin Gay Baylor, conoixiu esportivament como Elgin Baylor, naixiu de Washington, DC o 16 de setiembre de 1934 y muerto en Los Angeles, California o 22 de marzo de 2021. Estió un chugador profesional de baloncesto estausunidense, hue retirau d'a practica esportiva. Tien una altaria de 1,96 metros y a suya posición en o campo yera de alero que chugó toda su carrera ta o mesmo equipo os Minneapolis Lakers que cambiaron o suyo nombre a Los Angeles Lakers en 1960.
Baylor estió triau pa o millor quinteto d'a NBA en diez temporadas, encara que nunca estió nombrau o chugador mas valuroso d'a NBA. Tamién chugó 11 edicions d'o All Star y en 1977 ingresó en o Salón d'a Fama d'o Baloncesto, y en 1996 estió triau un d'os 50 millors chugadors d'a historia d'a NBA dica entonces.
Dardanelos
O estreito d'os Dardanelos, abreviau freqüentment como Dardanelos, (en turco Çanakkale boğazı, en griego Δαρδανέλλια) connecta la Mar de Marmara con as mars Echea y Mediterrania a lo mesmo tiempo que permite lo paso a la Mar Negra per extensión a traviés d'o Bosforo. Os Dardanelos tienen 61 kilometros de longaria y de 1,2 a 6 kilometros d'amplaria, con un promeyo de 55 metros de fondura con una fondura maxima de 103 metros en o suyo puesto mas estreito a lo costau d'a ciudat de Çanakkale.
O estreito d'os Dardanelos desepara Europa y Asia.
Prene o suyo nombre de dos castiellos d'epoca otomana que i heba a cada costau d'o estreito y que yeran clamaus os Dardanelos.
Franconia Meya
Franconia Meya u Central (en alemán Mittelfranken, en austro-bavaro Middlfrankn) ye una d'as siet rechions administrativas en que ye dividiu o estau alemán de Bavera. Ye situada en a parti norueste de Bavera. Muga con Baden-Wurtemberg, Alta Bavera, Alta Franconia, Baixa Franconia, Suabia y l'Alto Palatinato. O rei Loís I de Bavera clamó a las tres zonas d'o norte d'o suyo reino l'Alta Franconia, a Franconia Meya y a Baixa Franconia.
A suya capital administrativa ye Ansbach.
División administrativa
A rechión de Franconia Meya ye compuesta por cinco ciudaz-districto (Kreisfreie Städte) y siet districtos rurals (Landkreise):
Castellfort
miniaturadeimagen|Ermita de la Mare de Déu de la Font (Castellfort). miniaturadeimagen|Castellfort. miniaturadeimagen|La Lloma Comuna (Castellfort, Castellón).Un poblado protohistórico. Castellfort ye un municipio de la provincia de Castellón, situato en a comarca de Los Puertos de Moriella. La suya población ye de 217 habitants (2005), en una superficie de 66,70 km² con una densidat de 3,25 hab/km².
Cheografía
Como en Cantaviella lo nuclio ye en una plataforma de piedra calsinera, pero a diferencia de Cantaviella s'estiende baixo lo cinglo tamién. Lo paisache de Castellfort recuerda un poco a los campos d'arroz de los Ifugau de Filipinas, con series bancals que puyan por las costeras d'uns monts con muita pendient, imitando las succesions de cinglos de calsinera deseparatos por los estratos mas erosionables de salagón u archila que ye precisament on se fan los bancals y se cautiva.
Mugas
Lo suyo termin muga con Aras, con Villafranca, con Lo Portiel, con Cinctorres y con Moriella.
Toponimia
En la carta de población (1237) se diz Galintort:
Castellfort pareix una deformación por una etimolochía popular en catalán.
Botaya
Botaya ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 30 habitants.
No confundir con l'amanau lugar de Botayola, un despoblau medieval.
Cheografía
Botaya ye situau a 960 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, en a vertient sud d'a sierra de Sant Chuan d'a Penya.
Lezama
Lezama (Lezama en basco y oficialment, Lezama en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 2.443 habitants (2008) en una superficie de 16,80 km², con una densidat de población de 145,42 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lezama se troba situada a 65 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Sent Loboèr
Sent Loboèr' (Sent Loboèr en occitán, Saint-Loubouer en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Lo Mont y cantón d'Ador-Armanhac.
A suya población ye de 441 habitants (2007) en una superficie de 16,95 km², con una densidat de población de 26,02 hab/km².
Grumman F-14 Tomcat
Grumman F-14 Tomcat ye un avión de caza de quarta cheneración desembolicau por Grumman. O suyo primer vuelo estió en 1970. Tien dos motors General Electric F110-GE-400 y una velocidat maxima de Mach 2.34. Se'n han construyíu 712 unidaz.
Historia
O Tomcat estió desembolicau pa o programa "Naval Fighter Experimental" (VFX) de l'Armada d'os Estaus Unius dimpués d'o colapso d'o prochecto F-111B. O F-14 estió o primer d'os cazas American Teen Series, que estioron  disenyaus incorporando experiencia de combate aerio contra cazas  MiG entre a Guerra de Vietnam. O F-14 voló por primera vegada o 21 d'aviento de 1970 y fació o suyo primer desplegue en 1974 con a Marina d'os Estaus Unius a bordo de l'USS Enterprise, reemplazando a o McDonnell Douglas F-4 Phantom II. O F-14 sirvió como o prencipal caza de superioridat aeria maritima de l'Armada d'os Estaus Unius, interceptor d'esfensa de flota y plataforma de reconoixencia aeria tactica en o decenio de 2000. O sistema de navegación a baixa altitut y orientación infrarroja pa la nueit (en anglés Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night (LANTIRN)) s'adhibió en o decenio de 1990 y o Tomcat prencipió a realizar misions d'ataque a tierra de precisión.
En o decenio de 1980, os F-14 estioron utilizaus como que interceptors terrestres por a Fuerza Aeria d'a Republica Islamica d'Irán entre a Guerra Irán-Irak, an veyioron combates contra avions de combate iraquíes. Seguntes os informes, os F-14 iranians espaldoron a lo menos 160 avions iraquíes entre a guerra, mientres que solament se perdioron entre 12 y 16 Tomcats ; a lo menos a metat d'istas perdas se debioron a accidents.
O Tomcat estió retirau por a Marina d'os Estaus Unius o 22 de setiembre de 2006, dimpués d'haber estau reemplazau por o McDonnell Douglas F/A-18 Hornet. O F-14 remaneix en servicio con a Fuerza Aeria d'Irán, habendo estau exportau a Irán baixo o rechimen de Pahlavi en 1976. En noviembre de 2015, surtioron informes d'a escolta voladera de F-14 iranians pa o Tupolev Tu-95, O Tupolev Tu-160 y o Tupolev Tu-22M mientres os ataques aerios en Siria.
Río Ixuez
O río Ixuez ye un río aragonés, afluent d'o río Aragón, que tien o suyo naixedero en A Espata (val d'a Garcipollera), a 2.197 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. Dende o suyo naixedero, en bel meyo d'os Pireneus, marcha enta o sud, pasando a o canto d'a ilesia de Santa María d'Iguacel y a o piet d'os despoblatos de Larrosa y Acín, a on cambea o suyo sentito de marcha enta l'ueste, pasando a o canto de Villanoviella y Bescós de Garcipollera, dica desauguar en o río Aragón en termin municipal de Castiello de Chaca, chunto a l'ermita de Santa Chuliana de Garcipollera.
Hidronimia
O hidronimo Ixuez ye actualment castellanizau como Ihuez, pero dica o sieglo XIX encara se podeba documentar como Ixuez. S'escribe Isuez u Ijuez en o "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar" de Pascual Madoz (1846-1850). En o mapa d'Aragón de Tomás Fermín de Lezaun (1777) figura como Ychuez, pero talment por a gran influencia ortografica d'o francés en tiempos d'a Ilustración. En o "Itinerario del Reyno de Aragón (1610-1611)" de João Batista Labanha s'escribe río de Garcipollera.