cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mirandés
Historia
O mirandés perén ye estau una luenga oral, transmitita d'os pais ta os fillos a la suya traza. Durando lo sieglo XIX a luenga escomencipió a escribir-se, cuan Bernardo Fernandes Monteiro tradució los Cuatre Evanchelios ta o mirandés. A o cabo d'ixe sieglo, Leite de Vasconcelos escomencipió a estudiar ista luenga e a escribir-la con una ortografía establita por él mesmo. Atra contribución a-saber-lo d'important ta o desembolique d'a luenga escrita estió dato por o mosen António Maria Mourinho, ya en a segunda meitat d'o sieglo XX. Con tot e con ixo, a variant escrita d'ista luenga nomás que escomencipió a desembolicar-se en os anyos 90 d'o sieglo XX, con a edición d'a Convención Ortografica d'a Luenga Mirandesa (en mirandés Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa.'').
Ista luenga ye reculata debant d'o portugués, sobre tot a partir d'os anyos 50 d'o sieglo XX. L'aparición d'os grans meyos de comunicación, como a radio e a televisión, antimás d'a escolarización d'as poblacions rurals fació que os mirandeses escomencipiasen a considerar que fablaban mal a luenga portuguesa, que yera la luenga transmitita por a radio e a televisión e amostrata en a escuela. Asinas, muitas personas escomencipioron a haber-ne de vergüenya de charrar mirandés e muitos pais dixoron d'amostrar a suya luenga a los suyos fillos. En sentir a os mas viellos charrando en mirandés, muitos chovens pensaban que éls yeran charrando mal portugués e prebaban de correchir-los, o que augmentaba la vergüenya d'os viellos en o tocant a la suya luenga.
Atra razón muito important ta o retacule d'o mirandés en bellas zonas d'o suyo dominio lingüistico estió a construcción d'as entibaderas portuguesas en a parti internacional d'o río Duero. istas grans obras publicas trayoron ta la Meseta Mirandesa millars de treballadors dende varias rechions portuguesas. En sentir a os mirandeses d'os lugars charrar en mirandés, istas personas foranas s'arreguiban e diciban que as personas locals no sapeban charrar bien, que yeran ignorants, que yeran uns palhantres u personas que no sapen ni charrar portugués ni castellano. Isto fació que os mirandeses n'hesen cada vegada mas de vergüenya de charrar a suya luenga, escomencipiando a identificar-la como una luenga de personas ignorants.
Filiación lingüistica
Huei, se considera que o mirandés ye una variedat d'o grupo occidental d'o dominio lingüistico astur-leyonés. Sindembargo, as diferencias mas importants entre o mirandés y l'asturiano, en l'actualidat, se deben a las influencias d'as suyas luengas de contacto: o portugués y o castellano, respectivament. Antimás d'as inevitables diferencias de pronunciación, fruito d'as suyas evolucions naturals adintro d'os suyos diferents contextos historicos y socials, as principals diverchencias entre as dos luengas son en o livel ortografico; que tamién s'esplanica por a influencia d'as luengas de contacto; dato que tanto o mirandés como l'asturiano se tractan de luengas minoritarias en os suyos países, Portugal y Espanya, respectivament, as suyas actuals ortografías son platerament influyitas por as luengas portuguesa y castellana.
Luenga u dialecto
Una d'as primeras cuestions que cualsiquier persona que s'amana enta o mirandés debe fer-se ye cuála ye a relación que existe entre o mirandés e l'asturiano e si o mirandés e l'asturiano son a mesma luenga. En a lingüistica moderna, bi'stá un granizo intrés por ista mena de custions, ya que una luenga e un dialecto n'han de consideracions a-saber-lo diversas. O gran mayestro d'a filolochía portuguesa, Leite de Vasconcelos, ya dició que o mirandés no yera un dialecto d'o portugués —sino que, mas concretament, él se i refirió como codialecto. Y estió iste gran mayestro qui incluyó lo mirandés adintro d'o dialecto leyonés, como en ixe tiempo se diciban, seguntes Menéndez Pidal, a las fablas que s'estendillaban dende Asturias entro a Extremadura espanyola e que comprendeba as fablas d'a Tierra de Miranda.
Dica aquí as cosas semblan prou claras, pero lo problema surten cuan en tiempos recients s'escomencipian a custionar cuála ye a relación entre as diferents fablas d'o denominato dialecto leyonés. Platerament, dende fa bellas vente anyadas, ya no se gosa charrar d'o leyonés, sino de l'astur-leyonés. Iste astur-leyonés mai habió a consideración de luenga, ni sisquiera en a Edat Meya, cuan se redactaban decumentos en asturiano. Cal adhibir-bi un elemento muito important, que l'asturiano ye una luenga reconoixita en o contexto espanyol, oficiosament reconoixita por o gubierno autonomico asturiano e que posede un estandard propio dende 1980. O mirandés tamién posede un estandard, a Convención Ortografica (en mirandés Cumbençon Ourtográfica), que ya n'ha habito de varias revisions e tamién o mirandés ye agora una luenga reconoixita por un estau, l'Estato Portugués.
Bels expertos en o mirandés, como a doctora M. Barros Ferreira, afirman que l'asturiano e lo mirandés constituyen huei dos luengas, mas no se puet dandaliar que antigament estioron una.
A relación d'o mirandés con as fablas astur-leyonesas
O cuadro aquí debaixo fa veyer, dende o punto de vista lingüistico, os rasgos caracteristicos en cuatre variants astur-leyonesas: mirandés, senabrés, asturiano occidental e asturiano central. Treito d'o caso d'o senabrés, as atras fablas han forma d'estandard u subestandard:
A conclusión a on plegamos ye que lo mirandés representa, desde lo punto de vista d'a evolución d'ista luenga, o punto mas arcaico, entre que l'asturiano occidental representa un momento mas evolucionato.
center|Taula contimparativa entre mirandés, senabrés y atros dialectos asturianos.
Variants
A luenga mirandesa ha tres parlas; o mirandés central u normal, o mirandés septentrional u rayán y o mirandés meridional u sendinés. Cuasi toz os fablants de mirandés son bilingües u trilingües, pus gosan fablar mirandés, portugués e castellano.
Os textos replegatos amuestran a influencia de rasgos foneticos, sintacticos e lexicos de diversas luengas.
S'ha creyato un estandard basato en as parlas locals e, doncas, diferent de l'asturiano central.
Lexico moderno
A dependencia d'a Tierra de Miranda de Portugal e la d'Asturias d'Espanya durando tantos sieglos no ye una cuestión sinse importancia. Encara que no constituye un motivo ta esflecar a luenga —car bi ha exemplos de luengas charratas en dos estatos que no se son esflecatas—, no se puet negar que as mugas estatals gosan esflecar as luengas: asinas, l'astur-leyonés, que mai n'hubo de fuerza literaria, evolucionó de traza bien diferent en Asturias que en Miranda, chus a influencia d'as dos luengas estatals que se yeran formando en os suyos estaus respectivos.
Iste mesmo estallo fue lo que permitió que lo gallego e lo portugués s'alunyasen cada vegada mas: manimenos, resulta curioso comprebar que as diferencias existents entre lo gallego e lo poetugués son muito mas chicotas que las existents entre lo mirandés e l'asturiano central. A influencia d'as luengas estatals durando lo zaguer sieglo en a demba d'a vida cutiana ye estata tan gran que la mayoría d'as diferencias lexicas entre lo espanyol e lo portugués reaparixen entre lo mirandés e l'asturiano. Toz os neolochismos se fizon dende a correspondient luenga estatal; o que favoreixió atra vez que lo mirandés e l'asturiano continasen por o camín d'alunyamiento encetato fa sieglos e que cada vegada ye mas gran. A la finitiva, se tracta d'una relación entre una luenga teito -l'espanyol e lo portugués- e luenga cubierta -l'asturiano e lo mirandés, respectivament-.
Corral d'as Mulas
O corral d'as Mulas ye una mallata situada en o termin municipal de Sallent de Galligo, en o cruce entre a carretera A-136 que puya enta a muga d'o Portalet y a carretera d'acceso a o sector d'Anayet d'as estación d'esquí d'Aramón Formigal, marcada por o GR 11.
Ye o punto de partida d'asaber-las excursions por a zona d'o pico Anayet y os ibons d'Anayet.
Mirandés
Lexico moderno
A taula d'aquí debaixo fa veyer bels exemplos d'oposición entre portugués y espanyol que se reflexan en o mirandés e l'asturiano:
A lista d'alto poderba estar immensa, pero ye pro ta amostrar que la distancia lexica entre l'espanyol e lo portugués se reproduce cuasi igualment entre lo mirandés e l'asturiano.
Estandards
Como ya se'n ye dito en iste articlo, lo mirandés ha lo suyo propio estandard consistent en a Convención Ortografica Mirandesa (en mirandés Cumbençon Ortográfica Mirandesa). Iste estandard lingüistico permite que se pueda escribir a luenga, e resulta esclatero que iste nomás ye una adaptación d'o estandard ortografico portugués.
Oficialización
En setiembre de 1998, o deputato mirandés Júlio Meirinhos, antigo alcalde de Miranda de l Douro, presentó en a Asamblea d'a Republica Portuguesa una proposición de lei ta lo reconoiximiento d'os dreitos lingüisticos d'a comunidat mirandesa. Ista proposición fue aprebata por toz os 230 deputatos d'o parlamento portugués, de toz os partitos politicos allí representatos, dende os de dreita dica los d'ezquierda. Ista unanimidat amuestra bien que la luenga mirandesa no constituye pas, ni mai ha constituyito pas, una menaza ta la integridat territorial de Portugal.
Foz Espalda
Foz Espalda (Fondespala localment, Fontdespatla/Fontdespatlla en catalán normativo, Fuentespalda en castellano) ye un municipio situato en a comarca d'o Matarranya, en a provincia de Teruel.
En cheolochía ye de destacar a parache natural Les crestes de Fontdespatla, pronunciato /de Fondespala/ on se troba un caso caracteristico de "Discordancia sintectonica: angular y progresiva" y que representa a sedimentación contemporania con una fase de plegamiento d'o Sistema Iberico.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Val de Robres, con Penyarroya de Tastavins, con Mont-royo, con Ráfals, con Fórnols y con un cantón d'o termin de La Portellada correspondient a un peirón d'o Mas de Gil.
Historia
Dimpués d'a Reconquista perteneixeba a la Penya de Aznar Lagaña, una tenencia con capital en Val de Robres.
Toponimia
En textos medievals bi ha variacions d'o nombre: Foz Espalla (1175), Foz Espalda (1308), Fontespatula (sieglo XII y 1209). Pareixe que se cambeó dende Foz ta o catalán Font por etimolochías populars, facilitato porque la Z en romanz medieval sonaba como una ds u ts. En o Fogache de 1495 s'escribe Fuent Spalda.
En a parla comarcal d'o Matarranya a -TLL- u -TL- d'o catalán normalizato se pronuncia -L-: guala, amela, u mesmo -gl-: rogle(que sona parexito a l'aragonés rolde). Asinas encara que s'escriba Fontdespatlla u Fontdespatla, u mas dandaleyos graficos como Fondespatla y Fondespatlla, sin representar a t muda de font, s'ha de leyer Fondespala.
Curiosidaz
En Fuenspalda se troba "La Torre del Visco" una torre gran, preparata pa un turismo rural de luxo con visitadors famosos como Madona.
Penya Madrit
A penya Madrit (en castellano pena Madrid) ye una montanya de 1.998 metros que se troba en a muga entre os municipios d'a Fueva y O Pueyo d'Araguás (a traviés d'un exclau d'o suyo municipio), en a Uesca.
Toponimia
L'orichen d'iste toponimo no ye guaire claro, encara que podría venir d'o latín "MATRICE", con o significado de manantial, cauz u arroyo. Ye posible que por influyencia de l'arabe s'adaptase como Magrit u Mayrit.
Xavier Hernández i Creus
Xavier Hernández i Creus, conoixito profesionalment como Xavi Hernández, naixito de Terrassa (Vallés Occidental) o 25 de chinero de 1980, ye un futbolista catalán hue retirau que en o campo ocupaba a posición de centrocampista en l'actualidat ye entrenador de fútbol. Estió activo profesionalment dende 1997 dica o 2019 y con gran parti d'a suya carrera esportiva realizata en o Futbol Club Barcelona (dende 1997 dica 2015) y en o suyo filial o Futbol Club Barcelona B). O suyo zaguer equipo estió l'Al Sadd SC d'a Qatar Stars League de qui agora ye o suyo entrenador y ha estato tamién chugador d'a selección espanyola y d'a selección de fútbol de Catalunya.
Primer ministro de Chapón
right|225px|thumb|[[Fumio Kishida, primer ministro]]
O Primer ministro de Chapón (en chaponés, 日本国内閣総理大臣, Nihon-koku naikaku sōridaijin) ye o chefe de Gubierno d'o país. Diriche o Gabinet Nacional y ye o comandant en chefe d'as Fuerzas d'Autodefensa de Chapón. Ye designau por a Dieta Nacional dentre os suyos miembros y nombrau por l'emperador; y ha de contar con a confianza d'a Cambra de Representatz mientres o suyo mandato. Ye o chefe d'o Gabinet y nombra y cesa a os ministros.
Dende o 4 d'otubre de 2021, o primer ministro ye Fumio Kishida, d'o Partiu Liberal Democratico.
Anyos 460
Os anyos 460 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 460 y l'anyo 469, istos dos tamién encluyitos.
Mérida
Mérida puet fer referencia a:
Cerolla (desambigación)
Cerolla puede fer referencia a:
Oderberg (Traunreut)
Oderberg (en bavaro Odaberg) ye un lugar d'o municipio de Traunreut en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Armañanzas
Armañanzas (Armañantzas en basco) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Tierra d'Estella Occidental y merndat d'Merindat d'Estella.
A suya población ye de 66 habitants (2007), en una superficie de 12,3 km² y una densidat de población de 5,37 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Armañanzas ye situata a 489 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 70 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra. .
Fruito seco
thumb|250px|[[Castanyas]] Os fruitos secos u fruitos ixecos son aquels fruitos de bellas plantas y árbols que pueden minchar-se y que tienen a propiedat de que en a suya composición natural (sin de manipular por os humans) tienen menos d'un 50% d'augua y gosan tener una casca dura. Son alimentos muit enercheticos, ricos en lipidos, en proteínas, asinas como en oligoelementos. Seguntes o tipo de fruito seco, tamién pueden aportar buenas cantitaz de vitaminas (sobre tot d'o grupo B) u acidos grasos omega 3 (polinsaturatos).
That Certain Age
That Certain Age (títol en anglés, en aragonés Ixa cierta edat) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1938 de comedia musical, producita por Joe Pasternak ta Universal Pictures. Dirichita por Edward Ludwig seguntes un guión de Charles Brackett, Bruce Manning, Billy Wilder y Aleen Leslie (historia orichinal de F. Hugh Herbert) y con una dirección de fotografía de Joseph A. Valentine y una banda sonora orichinal de Frank Skinner, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Deanna Durbin, Melvyn Douglas, Jackie Cooper, Irene Rich, Nancy Carroll u John Halliday.
== Reparto ==
Pico Cabrera
O pico Cabrera u Estecillo ye un mont de 1.428 metros d'altaria, situau en a sierra de la Virchen, en a provincia de Zaragoza. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Forma una quadruple muga entre os municipios d'Illueca, Aninyón, Gotor y Viver de la Sierra.
Harold Pinter
Harold Pinter, naixito de Londres (Reino Uniu) o 10 d'octubre de 1930 y muerto tamién en Londres o 24 d'aviento de 2008, estió un escritor, dramaturgo y director teatral britanico en luenga anglesa, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 2005.
Rute
Rute ye un municipio andaluz en a provincia de Cordoba, comarca d'a Subbética y partiu chudicial de Lucena.
A suya población ye de 10.269 habitants (2007) en una superficie de 132,40 km², con una densidat de población de 77,56 hab/km².
Cheografía
A localidat de Rute ye situata a 635 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 94 km de Cordoba, a capital d'a suya provincia.
Tozal d'Igüerra
O tozal d'Igüerra ye un pico de 1.956 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Chistén (Aragón).
Horda d'Oro
A Horda d'Oro estió un khanato gobernato por una clase dirichent d'orichen mongol que, en o curso d'a suya historia, s'islamizó y turquizó. Ocupaban buena part d'Europa Oriental y una parte d'Asia Occidental en as cuencas d'os ríos Don, Volga y Ural.
Orichens
En 1236, baixo o reinato d'o Gran Khan Ögödei se lanzó una campanya que entró en Europa y en a que fuoron sozmesos os bulgaros d'a Volga y dimpués bels principatos rusos d'o norte. Esclaforon a os cumans, saqueyoron Kiev en 1240. Iban a invadir Europa Central, pero a muerte d'o Gran Khan Ögödei fació que Batu se retirase ta Mongolia pa participar en a succesión d'o nuevo khan, quedando mongols a lo norte d'a Mar Negra.
Batu devantó un khanato independient d'a Horda d'Oro, que a vegatas ye conoixito como Khanato Quipchac porque abarcaba o territorio que yera antigament d'os cumans y que encara yera habitatos por ellos. Orda, o chermano de Batu, fundó a l'este d'os Urals o Khanato d'a Horda Blanca. A independencia d'os khanatos mongols se consumó cuan Kublai Khan fue nombrato Gran Khan y s'establió en Pequín. Dimpués d'a muerte de Batú en 1255 a Horda d'Oro tenió un sieglo de prosperidat. Os mongols yeran establitos a man d'a baixa Volga y exerceban una autoridat directa en o norte d'o Caucas, en l'actual Ucraína, en l'antigo territorio d'os bulgaros d'a Volga, y obligaban a os rusos que lis pagasen tributos.
Entre os anyos 1258 y 1267 Nogai Khan prene muito poder. Imposa vasallache a los bulgaros, con los que fa liga contra l'Imperio Bizantín, tamién fa liga con os mamelucos d'Echipto contra o Ilkhanato.
Dimpués vinió un periodo de decadencia. Os rusos se negoron a pagar tributo. O khan Toctamish d'a Horda Blanca invadió a Horda d'Oro unificando os dos estatos, pero cometió o error de no acceptar l'autoridat de Tamerlán y en 1395 Sarai fue destruita. Os tartaros d'a Horda d'Oro ya no se recuperoron y encomenzoron a reblar contra os estatos cristianos, (rusos, polacos, vlacos) y pagans (lituanos). Os rusos de Moscú debastoron os arredols de Kazán. Encomenzó tamién una fragmentación d'o territorio d'a Horda d'Oro. En 1430 s'independizó o Khanato de Crimea, que será o khanato tartaro que mes durará, (dica 1783). En 1440 s'independizó o Khanato de Kazán, y en 1446 o Khanato d'Astrakhán. En 1447 os rusos rodeyoron por o norte o Khanato de Kazán y arriboron en os Monts Urals. A Horda Nogai, talment l'antigo exercito de Nogai Khan se convirtió en una entidat nomada que dominaba as estepas d'o sector sudeste a lo norte d'a Mar Caspia.
En l'anyo 1501 os tartaros d'o Khanato de Crimea destruyoron Sarai, a seu tradicional d'a Horda d'Oro. Se considera que a Horda d'Oro desapareixió en 1502 quedando-se os suyos restos o Khanato de Crimea y Rusia.
Guillén III d'os Países Baixos
Guillén III d'os Países Baixos (Willem Alexander Paul Frederik Lodewijk van Oranje-Nassau), naixito de Bruselas (Reino d'os Países Baixos, hue Belchica) o 19 de febrero de 1817 y muerto en Apeldoorn (Gelderland, Países Baixos) o 23 de noviembre de 1890, estió un rei d'os Países Baixos y tamién un Gran Duque de Luxemburgo.
Tozal d'a Forquiella
O tozal d'a Forquiella ye una montanya de 2.165 metros que se troba en o municipio d'a Fueva, en a Uesca.
Navas de Estena
Navas de Estena ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 389 habitants (2007), en una superficie de 146,54 km² y una densidat de población de 2,65 hab/km².
Anyos 470
Os anyos 470 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 470 y l'anyo 479, istos dos tamién encluyitos.
Pertenstein
Pertenstein ye un lugar d'o municipio de Traunreut en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
René Descartes
René Descartes, naixito de La Haye en Touraine (Indre y Loira, Francia; o lugar recibe hue o nombre de Descartes en a suya honor) o 31 de marzo de 1596 y muerto en Estocolmo (Suecia) l'11 de febrero de 1650, estió un filosofo, matematico y fisico francés, d'o movimiento d'o Racionalismo, que da o suyo nombre a o Cartesianismo, estando considerato uno d'os establidors d'a Filosofía muderna.
Ronald David Laing
Ronald David Laing, naixito o 7 d'octubre de 1927 de Glasgow (Escocia) y muerto o 23 d'agosto de 1989 en Sant Tropetz (Var, Occitania) por un infarcto de miocardio, estió un psiquiatra escocés que escrebió sobre a enfermedat mental, especialment a psicosi.
Lang ye conoixito por as suyas teorías sobre as causas d'as perturbacions mentals. A suya teoría sobre os padres "esquizóchenos" estió a contrapelo de l'ortodoxia psiquiatrica d'o suyo tiempo. A sobén fue asociato con o movimiento antipsiquiatrico, anque refusó o epiteto.
Sant Per d'Ibarra
Sant Per d'Ibarra (en basco Senpere; en francés Saint-Pée-sur-Nivelle) ye un municipio u comuna francesa de la provincia tradicional bascofablant de Labort, en lo departamento de Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
Nombre
En la Edat Meya la comuna teneba lo nombre St Petrus divarren en latín y St Pierre d'Ibarren en francés. Lo nombre en romanze nabarro se conoix por un texto de 1369 quan lo rei de Navarra donó 100 libras a Sanz, lo sinyor de Sant Per d'Ibarra:
En francés actual prene l'apelativo sur Nivelle por lo río que i pasa.
Rajadell
Rajadell ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baches y provincia de Barcelona.
Cheografía
A localidat de Rajadell ye situata a 492 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Can Servitge, Les Casetes, L'Estació y Monistrolet.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Poilobon
A suya población ye de 155 habitants (1999) en una superficie de 14,38 km², con una densidat de población de 10,78 hab/km².
Lezáun
Lezáun (Lezáun en castellano, Lezaun en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Tierra d'Estella Oriental y Merindat d'Estella.
A suya población ye de 270 habitants(2007), en una superficie de 19,3 km², con una densidat de población de 13,99 hab/km².
Cheografía
Lezáun ye situau a 850 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km de Pamplona, a capital de Navarra.
Cheada
A cheada ye un fenomeno linguistico consistent en que o fonema d'a /ʃ/ pasa a pronunciar-se /ʧ/, fonemas que en aragonés se representan con as letras x y por o digrafo ch respectivament. En aragonés se produce por presión d'o castellano por o menos dende o sieglo XVII, sieglo en o que o fonema /ʃ/ d'o castellano pasó a la j velar actual castellana. A cheada no siempre ye total. Bi ha puestos en os que os demostrativos ixe, ixa, ixo y atras palabras conservan a x y as atras sufren cheada.
A cheada ye tipicament de l'aragonés meridional, producindo-se en o semontano y zonas d'o Prepirineu, plegando parcialment ta o Campo de Chaca y de bella val occidental d'o Pireneu Axial. En o Viello Sobrarbe Chabier Tomás Arias la documenta en as cheneracions chovens, (bucho, frachenco, cocho, tacho, frachín, tichidor).
Casos mes dificils de detectar son os de palabras que derivan d'etimos con S- inicial como xeringa (d'o griego SYRINX), que presenta a variant cheringa en o Semontano y en l'aragonés d'a Ribera de Fiscal. A comparanza con l'aragonés medieval xeringa, forma que se mantién en cheso, mos permite identificar a variant meridional como un caso de cheada.
En puestos d'o Baixo Aragón u Cuencas Meneras podemos trobar casos de cheada sobretot en toponimia, menos en o lexico, y que mos informan d'o proceso de perduga de l'aragonés y que l'aragonés se i perdió en un periodo posterior a lo sieglo XVII, muito mes recientment d'o que en os manuals de filolochía hispanica quieren fer creyer. Encara os habitants de Muniesa, Zaila y la Puebla d'Íxar tienen de embotata Bachanos, por estar auguas enta "baixo" d'un río. En cualques lugars d'a compleganza d'o río Martín se conserva l'uso d'a palabra cheringa, variant con cheada d'a palabra xeringa.
Punta Culfreda
Punta Culfreda puet fer referencia a:
Pleurotus eryngii
A seta de cardincha (Pleurotus eryngii (Quél., 1872) ) ye un fongo d'a orden d'os Agaricales y familia Pleurotaceae que ye muit apreciada per o suyo gusto y replegada como birolla.
Luengas baixofrancas
As luengas baixofrancas son un grupo de luengas chermanicas occidentals charradas en os Países Baixos, o norte de Belchica (Flandres), en os departamentos d'o norte de Francia, en l'ueste d'Alemanya (Baixo Rin), asinas como en Surinam, Sudafrica y Namibia y que orichinalment descienden d'o franco antigo. Son prou relacionadas con o baixo saxón.
Árbol de familia
Actualment l'aria que ocupaban as luengas baixofrancas en Europa s'ha iu reducindo. O Flandres francés s'ha tornau cada vegada mas francofono mientres o zaguer sieglo. A Rechión de Bruselas-Capital ye oficialment bilingüe, encara que de mayoría francofona. En Alemanya, o baixo franco nomás existe en os dialectos baixorenans.
Virchen de la Sierra
Virchen de la Sierra (en castellano Virgen de la Sierra) ye un mont de 1.418 metros d'altaria, situau en a sierra de la Virchen, en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima se troba a ermita de la Virchen de la Sierra y un vértiz cheodesico.
Arenas de San Pedro
Arenas de San Pedro ye un municipio d'a provincia d'Ávila, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'Arenas de San Pedro, estando-ne la suya capital; tamién en ye capital d'o partiu chudicial d'Arenas de San Pedro.
A suya población ye de 6.841 habitants (2012) en una superficie de 194,85 km², con una densidat de población de 35,11 hab/km². Por o suyo numero d'habitants, ye a tercera población d'a suya provincia, dezaga d'Ávila, a capital, y d'Arévalo.
Cheografía
O lugar d'Arenas de San Pedro se troba situau a 507 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a lo sud d'a sierra de Gredos, a una distancia de 70 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia, y de 198 km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Hontanares, la Parra y Ramacastañas.
O prencipal curso d'augua d'o municipio ye o río Tiétar (un afluent d'o río Tacho), amás de belos d'os suyos afluents.
Mugas
O termin municipal d'Arenas de San Pedro muga a lo norte con el Arenal, Guisando y el Hornillo; a lo nord-este con Mombeltrán; a l'este con Santa Cruz del Valle y Lanzahíta; a lo sudeste con Velada (Toledo); a lo sud con Navalcán (Toledo) y Parrillas (Toledo); a o sudueste con Oropesa (Toledo); a l'ueste con Poyales del Hoyo y Candeleda; y a lo norueste con San Juan de Gredos y Hoyos del Espino.
2006
Aviento
right|thumb|250px|O director, productor y guionista estausunidense [[Joseph Barbera, qui morió o 18 d'aviento de 2006.]]
Aleixandre Severo
Marco Aurelio Severo Aleixandre (en latín MARCUS AURELIUS SEVERUS ALEXANDER ), por un regular conoixito como Aleixandre Severo estió un emperador de l'Imperio Romano, dende l'anyo 222 dica o 18 u 19 de marzo de l'anyo 235. Ye naixito l'1 d'octubre de l'anyo 208 d'Arca Cesarea y morió en Maguntiacum (Chermania) o 18 u 19 de marzo de l'anyo 235
Aleixandre Severo en fuents aragonesas
En "Cronica d'Espaynna" de García de Eugui lo nombran como Aurelio Alexandre:
En o "Libro de los Conquidors" de Chuan Ferrández d'Heredia dicen:
Molina de Segura
A suya población ye de 64.065 habitants(2009), en una superficie de 169,00 km² y una densidat de población de 379,08 hab/km².
Cheografía
A localidat de Molina de Segura se troba situada a 125 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'a ciudat de Murcia, a capital d'a Rechión de Murcia.
Duccio di Buoninsegna
Duccio di Buoninsegna, naixito de Siena en 1255 y muerto en Siena en 1319, estió un pintor italiano d'a Edat Meya.
Cantón d'Amor
A capital d'o cantón yera a localidat d'Amor, y en feban parte 16 comunas.
Duccio di Buoninsegna
thumb|320px|Maestà de la catedral de Siena, [[1308-1311.]]
Guesálaz
Guesálaz (Guesálaz en castellano; Gesalatz en basco) ye un municipio de Navarra situato a 35 km de Pamplona. A suya población ye de 472 habitants (2006), en una superficie de 76,82 km² y una densidat de población de 6,14 hab/km².
Os Ixarruegos
Os Ixarruegos ye una montanya de 2.121 metros que se troba en o municipio d'a Fueva, en a Uesca.
Toponimia
Como o propio nombre indica fa referencia a l'ixarruego u Helleborus foetidus, mata tipicament boscana, amaneixe en as obagas, d'a familia d'as ranunculacias y que no gosa a superar os 70 cm d'altaria.
Aday Mara
Aday Mara Gómez, conoixiu esportivament como Aday Mara, naixiu de Zaragoza lo 7 d'abril de 2005 ye un chugador de baloncesto aragonés que mide 2,20 metros y chuga en la posición de pívot, ye una d'as grans promesas d'o baloncesto aragonés y espanyol chunto a Lucas Langarita. Ye chugador d'o Casademont Zaragoza, y cediu en lo Club Baloncesto El Olivar d'a Liga EBA, alternando participacions en lo Levitec Huesca d'a LEB Oro.
Ye fillo d'o tamién chugador de baloncesto Francisco Javier Mara y la chugadora de voleibol Geli Gómez. Ye internacional con las categorías inferiors d'a selección espanyola.
Vinclos externos
https://www.acb.com/jugador/todos-sus-partidos/id/20213218
Pero Pérez de Tarazona
Pero Pérez de Tarazona estió un chusticia d'Aragón (entre 1208 y 1235) y caballero aragonés perteneixient a o linache d'os Tarazona.
Orichens familiars
Chermano d'Eximén Pérez de Tarazona, dimpués Eximén Pérez d'Arenós
Biografía
Estió chusticia d'Aragón de 1208 a 1235, fendo parti d'o Setio de Burriana en 1235.
Galitzia Oriental
thumb|200px|Mapa de Ucraina on se puet localizar Galitzia oriental Galitzia Oriental ye una rechión historica situata en o cabo occidental d'Ucraína, con capital en Lviv. Ha perteneixito historicament a Polonia y Austria y os polacos formaban una parte important d'a suya población dica a ocupación sovietica que siguió a la Segunda Guerra Mundial.
Historia
thumb|Galitzia y Volinia en a Polonia d'entreguerras|200px En a historia d'Ucraína, Galitzia Oriental ocupa un puesto important. O prencipau de Halicz, (d'on vien o nombre de Galitzia) estió refuchio d'una part d'a elite de Kiev (clerigos, hombres de letras y comerciants) dimpués d'a invasión mongola.
Os polacos l'anexionoron baixo o nombre de Rusia Roya, y Lviv en yera a capital. Por o primer reparto de Polonia (1772) Galitzia pasó a Austria. O movimiento nacionalista ucrainés se desembolicó en o sieglo XIX baixo os autriacos en uns tiempos en os que en l'Imperio Ruso esto yera imposible.
En 1914 i habió una ocupación rusa temporal en a que as manifestacions de cultura ucrainesa fuoron reprimitas (os rusos veyeban en Galitzia Oriental o "Piamont d'Ucraína"). Prohibioron os periodicos, zarroron escuelas y deportoron ta Rusia a lo metropolitano greco-catolico.
En o periodo d'entreguerras tornó a fer parte de Polonia, pero fue adhibita a la URSS en 1939 y dimpués a lo Generalgouvernement en 1941, pa dimpués ser reocupata por os sovieticos. En 1946 se produció a represión Stalinista y a prohibición d'a ilesia uniata.
Cerro de la Oración
O cerro de la Oración ye un cerro de 1.161 metros d'altaria, situau en a sierra de la Virchen, en a provincia de Zaragoza.
Víctor Valdés i Arribas
Víctor Valdés i Arribas, conoixito profesionalment en o mundo d'o fútbol como Víctor Valdés, naixito de l'Hospitalet de Llobregat (Barcelonés) o 14 de chinero de 1982, ye un futbolista catalán, activo profesionalment dende l'anyo 2000 dica l'actualidat y que dica l'inte ha realizato toda la suya carrera esportiva en o Futbol Club Barcelona (dende 2000 dica 2007 en o suyo filial o Futbol Club Barcelona B). Chuga en posición de portero y ha estato tamién chugador d'a selección espanyola y tamién d'a selección de fútbol de Catalunya.
Sent Cristau (Gers)
Sent Cristau (Sent Cristau en occitán, Saint-Christaud en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de Pardiac-Ribèra Baisha.
A suya población ye de 90 habitants (1999) en una superficie d'11,00 km², con una densidat de población de 8,18 hab/km².
Charrín charrán
Charrín Charrán ye un programa de televisión que s'emite en aragonés en Aragón TV.
Empecipió o domingo 5 de mayo de 2019. O programa dura 25 minutos y tien una audiencia meya d'o 8% y 10.000 espectadors. Silvia Cebolla ye la presentadora d'o programa. Tamién i participan Jorge Pueyo y Juan Pablo Martínez.
Contenius
Se puet veyer con subtitols en castellano y tien as siguients seccions:
Segunda temporada
A segunda temporada encomenzó lo 15 de setiembre de 2019.
Joaquín Diego de Silva Fernández de Híjar y Portocarrero
Joaquín Diego de Silva Fernández de Híjar y Portocarrero estió o VIII duque d'Íxar dende 1749. Ye naixito lo 6 de chuliol de 1721 de Madrit y morió lo 28 de noviembre de 1758. Yera fillo de lo VII duque Isidro Fadrique Fernández de Híjar y de Luisa Ana de Moncada y Benavides.
Se casó con Maria Engracia Abarca de Bolea y Pons de Mendoza y lo solo fillo d'estre matrimonio estió Pedro Pablo de Alcántara de Silva Fernández de Híjar, lo suyo succesor.
Tenió problemas con los habitadors de Binaceit por l'uso de las defesas.
AraInfo
AraInfo ye un diario dichital d'información cheneral. Naixió en 2010 y os suyos articlos son prencipalment en castellano, manimenos tien tamién bels articlos en aragonés u catalán.
O Consello d'AraInfo ye formau por seis personas: Rocío Durán Hermosilla, Iker González Izagirre, Chorche Tricas Lamana, Sergio Gracia Solanas, Pablo Ibáñez Sierra y Dora Díaz Díaz.
Ferrando Pérez de Tarazona
Ferrando Pérez de Tarazona estió un chusticia d'Aragón (entre 1235 y 1242) y caballero aragonés perteneixient a o linache d'os Tarazona.
Biografía
Estió chusticia d'Aragón de 1235 a 1242.
Krevi Solenco
Krevi Solenco, naixito de Zaragoza (Aragón), ye un cantaire de rap que prencipió a rapear con 13 anyadas d'edat y que ha editau cuantos discos en castellano antes de lanzar o primer disco de rap de raso en aragonés:Os chardins de Shalimar (2020).
Chorche Romance
Jorge Romance Burgos, mes conoixiu como Chorche Romance u Purnas, ye un periodista y historiador aragonés, naixito de Zaragoza o 4 de chinero de 1975.
Ye licenciato en Cheografía y Historia (especialidat Historia) por a Universidat de Zaragoza y licenciato en Periodismo por a Universidat Pompeu Fabra de Barcelona.
Estió redactor de Mediapro y CHIP Audiovisual en Aragón Televisión y creyador y editor d'o portal Aragonéame.
Ye un reconoixito esfensor d'as luengas d'Aragón y en 1994 creyó, de conchunta con Rubén Ramos, a primer pachina en aragonés en o rete, ta l'Asociación Nogará.
Estió finalista d'o Premio Pirene de Periodismo Pirinenco con o reportache "Creciendo en Aragónes", feito ta Aragón Televisión.
O 19 de setiembre de 2011 estió un d'os creyadors d'Arredol, publicación dichital diaria d'información cheneral en luenga aragonesa.
Torre la Cárcel
Cheografía
Ye situato en la fuesa de Xiloca, que fa parte de la depresión de Calatayú-Teruel.
Toponimia
Ya trobamos referencias a este lugar en textos escritos en latín medieval, belunas con lo toponimo latinizau por estar un toponimo transparent, belatras en aragonés.
En 1212 baixo Remón de Castrocol lo bispato de Zaragoza, lo concello de Teruel y lo capítol eclesiastico de Teruel facioron una concordia sobre las decimas d'uns cuantos lugars de Teruel y mencionaban esta localidat como Turre de carcere latinizando lo toponimo:
En las Cronicas de los Chudeces de Teruel s'escribe Tore la Carzel referindo-se a 1382:
Historia
La primera mención a Torre la Cárcel ye en lo documento de donación de Cingla a lo Monesterio de Mont Aragón por part d'Alifonso I lo batallero en aviento de 1128:
La reconquiesta aragonesa s'aturó por bel tiempo en Torre la Cárcel y Cingla, tornando dimpués a abanzar con Alifonso II.
Personalidaz naixidas de Torre la Cárcel
Un virrei de Perú, Melchor de Navarra y Rocafull, yera naixiu d'este lugar y encara i ye la suya casa.
Autopista d'o Nord-este
L'Autopista d'o Nord-este u AP-2 ye una autopista que ye a continación de l'A-2 y que s'estendilla entre Alfacharín y El Vendrell. Prencipia en o enlace 340 de l'A-2 y remata en l'AP-7. O trampo entre Zaragoza y Alfacharín yera parti antis mas d'ista autopista y yera libre de peache, pero con o cambeo de denominación d'autopistas y autovías de 2003 agora ye parti de l'A-2. O trampo situato entre El Vendrell y Martorell fa servir o trazato de l'AP-7 dica que s'endreza ta Barcelona rematando en l'acceso B-23. L'autopista se construyó entre 1974 y 1979 y actualment ye una important vía de comunicación entre Madrit y o País Basco con Catalunya. Antis d'o cambeo de nombres d'autovías y autopistas se deciba A-2.
A interpresa concesionaria de l'autopista ye Autopistas Concesionaria Española, S.A. (A.C.E.S.A.).
Arias de servicio
L'AP-2 tien nueu arias de servicio:
Ciudat de Panamá
A Ciudat de Panamá (Panamá en castellano) ye a capital de Panamá, situada en a costa pacifica chunto a la desembocadura d'a Canal de Panamá. A Ciudat de Panamá ye o centro politico, administrativo y cultural d'o país.
Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Localidaz achirmanatas
thumb|left|250px|Ciudat de Panamá
Progreso Caminal
Progreso Caminal, naixiu de L'Hospitalet de Llobregat, fue un atleta catalán especializau en a preba de marcha atletica que estió campión d'Espanya de 50 km marcha tres vegadas en as anyadas de 1941, 1943 y 1949, segundo en 1944 y tercero en 1950. Dimpués d'a suya retirada atletica estió chuez d'atletismo espezializau en prebas de marcha atletica.
Z-32
Z-32 ye a denominación de l'autovía espanyola A-68 en o tramo aragonés comprendito entre o punto kilometrico 246 (o forcallo con l'Autopista Basco-Aragonesa, AP-68, en Monzalbarba) y o punto kilometrico 250 (o prencipio d'a variant d'Utevo-Casetas d'a Carretera de Logronyo).
L'obchectivo d'ista chicota vía yera de reducir a gran cantidat d'accidents que bi heba en la antiga Carretera de Logronyo (autual N-232), en a dentrata de Zaragoza.
Corz de Monzón (1289)
As Corz de Monzón de 1289 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón en as que se fació una important fayena parlamentaria: se promulgoron 35 constitucions u ordinacions que adotoron a la Corona d'estructuras administrativas solidas. Se celebroron en os meses d'octubre y noviembre de 1289, en a ilesia de Santa María de Monzón. Se quereba con ellas definir d'as mugas d'as churisdiccions, a independencia d'os funcionarios en relación a os sinyors, a regulación de l'administración de chusticia y la creyación d'una financiación regular a traviés d'un impuesto común a toz dito "d'o cheneral", por a suya universalidat. Iste impuesto remataría orichinando institucions propias en os Estaus d'a Corona ditas Deputacions d'o Cheneral u Cheneralidatz. Alifonso III d'Aragón se compromete, asinas mesmo, a no deseparar d'a Corona o Reino de Mallorca y a acceptar de modo implicito a institución d'o Consello Reyal.
O rey amenistaba financiación pa os gastos d'a Corona. En prencipiar as sesions d'as Corz Chenerals de Monzón, catalans y mallorquins ufrioron l'aduya economica a o rei pa que podese rematar as suyas guerras contra Castiella y Francia y, con a fin de recuperar-la, creyoron una institución recaptatoria, o impuesto de Cheneralidatz, que sería aplicau en todas as mugas d'os estaus privativos d'a Corona d'Aragón. Ista institución fiscal con o tiempo desarrollaría, en os encargaus de replegar o impuesto, unas competencias que fuoron desarrollando-se en deputacions con cada vegada más poders, ya no nomás fiscals, sino politicos, as Deputacions d'o Cheneral u Cheneralidatz, que rematoron constituyindo a Cheneralidat d'Aragón, a de Valencia y a de Catalunya.
A monarquía salió fortaleixida d'istas Corz.
Ángel Guinda
Ángel Guinda, naixito de Zaragoza (Zaragoza, Aragón) o 26 d'agosto de 1948, ye un poeta, periodista y escritor aragonés en luenga castellana, con una important producción literaria, encluyendo-ie la coautoría d'a letra de l'Himno d'Aragón. Desde fa muitas anyadas, Ángel Guinda vive en Madrit.
Recibió, entre atros premios, o Premio de las Letras Aragonesas en 2010.
Obras
Poesía
Manifiestos
Aforismos
Pedro Bernardo
Pedro Bernardo ye un municipio d'a provincia d'Ávila, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'Arenas de San Pedro.
A suya población ye de 968 habitants (2012) en una superficie de 69,00 km², con una densidat de población de 14,03 hab/km².
Cheografía
O lugar de Pedro Bernardo se troba situau a 806 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, en as estribacions d'a sierra de Gredos, a una distancia de 30 km d'Arenas de San Pedro, a capital d'a suya comerca, y de 108 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
As suyas mugas norte, este y sud son fixatas por o curso d'o río Tiétar, un afluent d'o río Tacho.
Mugas
O termin municipal de Pedro Bernardo muga a lo norte con Serranillos; a l'este con Gavilanes; a lo sud con Buenaventura (Toledo); a lo sudueste con Lanzahíta; y a lo norueste con San Esteban del Valle.
Jeff Daniels
Jeffrey Warren "Jeff" Daniels, naixito d'Athens (Cheorchia) o 19 de febrero de 1955, ye un actor, musico, director cinematografico y guionista estausunidense, activo en o Cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1970, y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera. D'entre as suyas cintas se puet destacar The Purple Rose of Cairo (1985, Woody Allen), Something Wild (1986, Jonathan Demme), Arachnophobia (1990, Frank Marshall) u The Squid and the Whale (2005, Noah Baumbach)
García Ferrández d'Heredia
García Ferrández d'Heredia (1335-1411) estió un arcebispe de Zaragoza que destacó por la suya actividat constructora, por empentar l'arte relichioso y por la suya participación en la politica de lo reino d'Aragón.
Ye naixiu de Munebrega en 1335 y yera fillo de lo segundo matrimonio de lo suyo padre, Blasco Ferrández d'Heredia, en una familia cerca de lo Gran Mayestre de la Orden de lo Hespital, Johan Ferrández d'Heredia. Los Ferrández d'Heredia, branca borda de lo rei Chaime I d'Aragón, emparentarían por matrimonio con la branca borda de los Luna aragoneses que en ye descendient lo conestable de Castiella Alvaro de Luna.
Principia la suya carrera eclesiastica como canonche de Mallorca en 1372 y mes entabant esdevién diacono de Sant Feliu de Chirona.
Ye la protección de lo suyo ilustre apellito lo que li facilita la seu bispal de Vic (1377), pero teneba conflictos con lo capítol d'ixa seu. A mes, Pero IV lo Cerimonioso desconfiaba d'él por la suya gran amistat con lo infant Chuan, y por ixo lo destituyó en 1383. Dimpués de morir Pero IV, lo infant Chuan, desveniu Chuan I d'Aragón, lo puyó a la cadiera arcebispal de Zaragoza en 1389. Estió consellero de Chuan I y de Martín I.
Chuan I lo autorizó pa fortificar y cercar la villa d'Albalat de l'Arcebispe. Destaca la suya labor en la construcción de lo castiello, ilesia y puent de piedra de Val de Robres; Martín I lo autorizó pa que fortificase y cercase la villa de Val de Robres. Dita villa yera adscrita a lo arcebispato de Zaragoza dende 1317, y cuan i plega García las obras de la nueva ilesia ya yeran en marcha por lo suyo predecesor Lope Ferrández de Luna.
Manimenos, ye García qui estableix de reconstruir lo castiello defensivo que ya existiba y d'ixamplar-lo dica tornar-lo en lo suyo palacio-residencia, dando lo primer trango ta l'aspecto que se poderá esnavesar pa cutio.
Poco sabemos de la suya actuación eclesial y politica. Se sabe que estió fidel a Benedit XIII mientres lo Scisma d'Occident. Ye de suponer que a imitación de su tío, que debanta una ilesia mortuoria en Casp, D. García estableix fer lo mesmo en la ilesia que rechentan los franciscanos en Teruel, con motivo de la devoción a los santos martirs Chuan de Perusa y Pietro de Saxoferrato, veneraus en la suya ilesia. Se desvinió que como hombre eminent que ye, fa part de la colla de notables que en 1411 debaten en las Corz de Calatayú sobre la difícil succesión a la cadiera reyal que planteya a la rechencia la muerte de Martín I sin haber nombrau succesor, en meyo de las aspiracions de entre los presuntos hereders y los bandos ya feitos entro los nobles.
Lo apedecan provisionalment en L'Almunia, dende a on que las suyas restas las trasladan ta la Ilesia de Sant Francisco de Teruel por disposición de l'arcebispe nuevo de Zaragoza, seguntes letras datas en Muel a 29 d'agosto de 1427. Dimpués en l'anyo 1737 las suyas restas, apedecadas primero baixo la vercha de lo presbiterio, en lo costau de l'altar de Sant Antón, las metioron en un sarcofago, a ran de lo presbiterio, en lo costau de lo evanchelio.
Pero López de Luna
Pero López de Luna y Ximénez d'Urreya estió lo zaguer bispe y primer arcebispe de Zaragoza, entre 1315 y 1345. Ye naixiu de Figueruelas en anyo desconoixiu, y morió lo 22 de febrero de 1345 en Figueruelas.
Estió abate primero, dimpués canonche de la Seu de lo Salvador de Zaragoza, plegó a bispe lo 26 de marzo de 1317, y Chaime II d'Aragón li encargó que la seu metropolitana de Zaragoza s'independizase de la Tarraconense. Lo nombroron arcebispe de l'Archidiocesi de Zaragoza en 1318. Tamién estió consellero reyal.
Lo 9 de setiembre de 1321, se trobaba en lo castiello de Val de Robres recibindo a los suyos vasallos de Mazalión y aprobando los suyos privilechios, costumbres y usanzas.
Mientres lo suyo mandato se fundó la capellanía perén de Foz Espalda. En lo suyo arcebispau se costruyó la ilesia de Val de Robres, y i podemos veyer lo suyo escudo d'armas en la suya tribuna. Lo suyo escudo tamién ye en lo portal de Sant Gregorio de Beceit.
Zuheros
Zuheros ye un municipio andaluz en a provincia de Cordoba, comarca d'a Subbética y partiu chudicial de Cabra.
A suya población ye de 812 habitants (2007) en una superficie de 42 km², con una densidat de población de 19,33 hab/km².
Cheografía
A localidat de Zuheros se troba situata a 656 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 75 km d'a ciudat de Cordoba, a capital d'a suya provincia.
Testiclo
thumb|180px|Diagrama d'un testiclo Os testiclos son caguna d'as gonadas masculinas, productoras d'espermatozoides y d'hormonas sexuals (textosterona). Son uns organos glandulars que fan parti de l'aparato reproductor masculín.
Anatomía
A estructura d'o testiclo ye formata por os siguients components:
Benicio del Toro
Benicio del Toro (nombre artistico de Benicio Monserrate Rafael del Toro Sánchez), naixito de San Juan (Puerto Rico) o 19 de febrero de 1967, ye un actor y productor cinematografico portorriquenyo, activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1980 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Cafiz
O cafiz (de l'arabe hispanico qafíz) u a cafizata ye una unidat aragonesa de mesura d'aridos y de superficies.
Benicio del Toro
D'entre a suya filmografía, cal destacar as suyas interpretacions en bellas cintas como The Usual Suspects (1995, Bryan Singer), Basquiat (1996, Julian Schnabel), Traffic (2000, Steven Soderbergh), 21 Grams (2003, Alejandro González Iñárritu), u Che, el argentino (2008, Steven Soderbergh).
Cafiz
A equivalencia ta la mesura d'aridos ye de 179 litros y 5.721 m² ta superficies.