cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lewis Capaldi
Lewis Capaldi, naixiu de Glasgow (Escocia) o 7 d'octubre de 1996 ye un cantaire y compositor escocés de musica pop y musica folk rock, activo en o mundo d'a musica profesionalment dende primerías d'os anyos 2010, encara que dende meyaus d'os anyos 2000 ya cantaba en publico y ya feba musica con o piano y la guitarra. Antiparte, ye primo de l'actor Peter Capaldi.
Anyadas previas
Lewis Capaldi ye naixiu de Glasgow o 7 d'octubre de 1996 en una familia d'ascendencia irlandesa, escocesa y italiana, y dende la suya infancia ya amostraba muito intrés por a musica, en tenendo con nomás que dos anyadas bellos conoiximientos basicos de cómo fer musica con o piano u con a guitarra. Con nomás que nueu anyadas ya cantaba en publico y bien luego principió a puyar la suya musica en bellas plataformas como SoundCloud dica que quan teneba 17 anyadas lo descubrió Ryan Walter, qui esdeviendría lo suyo manager.
Carrera musical
Bien luego, Capaldi sinyó un contracto discografico con Virgin EMI Records y grabó lo suyo primer single, Bruises, en plegando en a 17ena posición en a UK Singles Chart, en esdevenindo disco de platín en plegar en as 600.000 unidaz vendidas en territorio britanico. Dimpués publicó lo suyo segundo single, Lost On You, con o qualo obtenió un disco d'archent en vender-ne 200.000 unidaz. En octubre de 2017 publicó lo suyo primer EP, titulau Bloom.
En chunio de 2018 publicó un single titulau Tough que esdevenió la suya primera canción en dentrar en as listas de vendas irlandesas, en plegando en a 39ena posición y bels meses dimpués publicó lo suyo single Grace, que plegó en a 10ena posición en as listas d'Irlanda y en a 9ena en o Reino Uniu, obtenendo-ne tamién un disco de platín en superar as 600.000 unidaz vendidas.
Pero la fama internacional li plegó en publicar o suyo single Someone You Loved, que plegó en a primera posición en as listas de ventas d'Irlanda y d'o Reino Uniu, a on encara se bi mantenió en ixa posición mientres siet semanas consecutivas. Ista estió tamién la suya primer canción en dentrar en listas internacionals, plegando a estar o single mas vendiu en Canadá y Estaus Unius, numero 3 en Suiza, numero 4 en Australia y Nueva Zelanda, numero 8 en Austria y numero 10 en Alemanya, en obtenendo con as suyas vendas un triple disco de platín en Australia y Reino Uniu, y doble en Canadá, Estaus Unius y Nueva Zelanda.
En mayo de 2019 publicó lo suyo single Hold Me While You Wait, que esdevenió lo suyo segundo numero uno en as listas irlandesas, y 4 en as britanicas, recibindo-ne-ie tamiuén un atro disco de platín. Tamién en mayo publicó lo suyo primer álbum d'estudio, Divinely Uninspired to a Hellish Extent, con o qualo batió récords de vendas en o Reino Uniu en dentrar en a UK Albums Chart con 89.506 unidaz vendidas, estando lo millor enguero d'un álbum en 2019; ixa semana amás vendió mas álbums que toda la combinación de toz os atros d'o top 10. Con nomás que una semana publicau, l'álbum esdevenió disco d'oro en vender mas de 100.000 unidaz y con nomás que un mes plegó a estar disco de platín, en vender mas de 300.000 unidaz. En Irlanda o disco tamién estió exito de vendas, en ocupando la primera posición (mantenendo-se mientres atras quatro semanas mas) esdevenindo lo récord de vendas ta un primer álbum d'un artista d'a decada y lo récord de vendas de 2019.
O 26 de chinero de 2020, en a 62ena edición d'os Premios Grammy estió nominau a lo Grammy a la Canción de l'Anyo por Someone You Loved y en febrero de 2020 estió lo ganador d'o Premio Brit a lo Millor Artista Revelación en a suya 40ena edición 2020, amás d'o Premio Brit a la Canción de l'Anyo.
Fitero
thumb|right|200px|Un hombre albira lo paisache dende un fitero en o mont. Un fiter u fitero (de «fita» ) ye una malla sin de selva en a baixant d'un mont que, en paisaches de selva mas u menos preta, se fa vistero de luent gracias a que ye espullada. Os fiters gosan estar formacions naturals, no pas feitas por l'hombre, a ormino porque son puestos de lastra u prau en de a selva no puede desarrollar-se por manca de suelo, anque a suya orichen tamién puede estar en as litadas que rancan a vechetación.
En ganadería de montanya, os fiters feitos en puestos estratechicament alteros s'emplegan ta cosirar os ganaus dende luent, perque permiten de columbrar os animals que se paixentan en as estivas sin que calga puyar t'allá en do son. Os animals de pastura tamién os emplegan ta chacer-bi cuan fan a murria, sobretot cuan l'orache ye de fresca, porque i troban sol cuan en as estivas ya empecipia a fer frido. Os fiteros que os ganaus emplegan ta asoleyar-se se dicen amorriadors.
Estadio José Zorrilla
O estadio José Zorrilla ye un estadio de fútbol que se troba en a ciudat de Valladolit (Espanya), a on chuga os suyos partius como local o Real Valladolid d'a Primera división espanyola de fútbol. L'estadio ye propiedat d'o Concello de Valladolit y tién una capacidat de 26.512 personas.
Debantau o 20 de febrero de 1982, estió seu de tres partius d'o Mundial de fútbol de 1982 y d'a final d'a Copa d'o Rei de 1982. Amás estió seu d'as finals d'a Copa d'o Rei de rugby de 2016 y 2017.
Valmaseda
Valmaseda (Balmaseda en basco y oficialment, Valmaseda en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca de Las Encartaciones.
A suya población ye de 7.174 habitants (2008) en una superficie de 22,30 km², con una densidat de población de 321,70 hab/km².
Cheografía
A localidat de Valmaseda se troba situada a 146 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 30 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Viver
thumb|right|200px|Una [[viu en tierra, en un viver.]] Un viver (de «viu», naixedor d'augua) ye un aria d'una estiva u prato, a on que l'augua freatica gosa amaneixer en a superficie y fa de naixedor ta bel rigachuelo que inicia lo suyo corso en ixe puesto. Un viver ye, por definición, un puesto con vius.
Os vivers que amaneixen en anyos de muitas plevidas en os campos de caultivo gosan producir-ie un efecto no deseyato d'embadinar-los, tot fendo-los temporal u perenement inutils ta l'agricultura. Bels campos que tienen tendencia a embadinar-se per este fenomeno pierden interés ta que se i plante caultivos de producción que podrían malmeter-se, y alavez o suyo uso gosa cambear, fendo-se millor capables ta que se i paixente o bestiar u ta producir ferraina ta os animals; cuan este cambeu d'usos se fa en una finca, per a producción de feno que esta tiene se'n sole decir «fener», que no ye garra termino que segnifique exclusivament terreno de vivers, sino que ye mes que mes perque produz fen, que ixo ye pastura.
Meitnerio
O meitnerio ye un elemento quimico d'a tabla periodica de simbolo Mt y o suyo numero atomico ye 109. O meitnerio fue sintetizato por primera vegata o 29 d'agosto de 1982 por Peter Armbruster y Gottfried Münzenberg en o Gesellschaft für Schwerionenforschung mbH (GSI, Instituto ta a Investigación d'os Ions Pesatos) en Darmstadt. Lo facioron bombardeyando nuclios de bismuto-209 con nuclios aceleratos de fierro-58. A creyación d'iste elemento contrimostra que as tecnicas de fusión nucleyar pueden estar usatas ta creyar nuevos nuclios pesatos.
Colectividat d'ultramar
Actualment bi ha cinco colectividatz d'ultramar:
Selvagem Pequena
A Selvagem Pequena (literalment "Salvache Chicota", tamién conoixita como Pitão Grande) ye una isla situata a o sudeste d'a Selvagem Grande, en as islas Selvagens, parti integrant d'a Rechión Autonoma de Madeira, Portugal.
A Selvagem Pequena ye una isla que presenta una cota baixa, rodiata de altos fundos que le permiten duplicar a suya aria quan baixa a mar. Amás d'as zonas rocosas, a isla tien en l'interior dunas y presenta una placha d'arena blanca. Tien una aria de nomás 20 hectarias.
Bi ha un farol activo y una estación de vichilancia d'a Reserva Natural d'as Islas Selvagens, que sirve como refuchio d'os vichilants que i son dende abril dica noviembre, epoca en que as condicions maritimas lo permiten, ya que d'hibierno ista isla ye quasi inaccesible. Ye freqüent trobar repuis de perdugas de combustible d'embarcacions. 250px|left|thumb|O NRP Schultz Xavier de l'armada portuguesa en a Selvagem Pequena A suya unica tuca ye o Pico do Veado, un tozal rocoso con 49 metros d'altaria en a costa norte d'a isla. A Selvagem Pequena se localiza alto u baixo a 300 kilometros d'a isla de Madeira y a 160 a o norte d'as Canarias.
Fauna y flora
Tanto a Selvagem Pequena como a isleta de Fora poseyen una flora autoctona en o suyo estato natural, ya que en istas islas nunca no s'han introducito plantas u animals, estando verdaderas muestras d'o pasato. Ista isla poseye nueu endemismos dos once que existen en o subarchipielago Selvagens.
En a Selvagem Pequena nomás existen aus marinas, entre as que destacan a gran colonia de Pelagodroma marina y a nidificación ocasional de Sterna dougallii y de Sterna fuscata.
Lacertilia
Os lacertilios u engardaixos (Lacertilia) son un suborden de reptils que incluye a mayoría de reptils actuals, como os varanos, iguanas, coritofanidos, camalions, sargantanas y geckos asinas como qualques formas fósils muit notables, como os mosasaurios d'o Cretacio superior.
Chunto a os subordens d'as serpients (Serpentes) y d'as culebrillas ciegas (Amphisbaenia), forman l'orden Squamata. Os lacertilios comprende quasi 5.000 especies.
Dinantes se denominaban saurios (Sauria) a o suborden formau por os lacertilios y as serpients, pero como que ha resultau estar parafiletico, o nombre Sauria s'aplica agora a un clado mayor de reptils que incluye a mayoría d'os diapsidos.
Zoonimia
De fueras de bella forma emblematica, a mes gran part d'as especies d'este suborden pueden recibir en aragonés a denominación una denominación chenerica en aragonés que corresponde a engardaixo u fardacho, u un conchunto de variants intermedias entre estas dos palabras.
Biolochía y ecolochía
Os engardaixos s'alimentan cheneralment d'invertebraus como insectos u aracnidos, y en ocasions (y dependendo d'a especie) de chicotz vertebrados, incluindo a atras especies d'engardaixos. Unas poco especies son omnivoras y pueden minchar plantas. . Anthony Bartkewicz (19 de mayo de 2009). Study:Komodo Dragons Kill With Venom (en inglés). Fox News Service. Consultado el 27 de octubre de 2009. <span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fes.wikipedia.org%3ALacertilia&rft.au=Anthony+Bartkewicz&rft.aulast=Anthony+Bartkewicz&rft.btitle=Study%3AKomodo+Dragons+Kill+With+Venom&rft.date=19+de+mayo+de+2009&rft.genre=book&rft.pub=Fox+News+Service&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.myfoxdfw.com%2Fdpp%2Fnews%2Fweird%2Fdpgo_Study_Komodo_Dragons_Kill_With_Venom_SAB_05192009_2497449&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> ([//es.wikipedia.org/wiki/Ayuda:C%C3%B3mo_recuperar_un_enlace_roto enlace roto] disponible en [//es.wikipedia.org/wiki/Internet_Archive Internet Archive]; véase el [//web.archive.org/web/*/http://www.myfoxdfw.com/dpp/news/weird/dpgo_Study_Komodo_Dragons_Kill_With_Venom_SAB_05192009_2497449 historial] y la [//web.archive.org/web/2/http://www.myfoxdfw.com/dpp/news/weird/dpgo_Study_Komodo_Dragons_Kill_With_Venom_SAB_05192009_2497449 última versión]). A mayoría d'os engardaixos ponen uegos, encara que unas poco especies los retienen en o suyo interior y paren dreitament (ovoviviparos).
Soricomorpha
Os soricomorfos (scientificament Soricomorpha (Gregory, 1910), en latín) son una orden de mamiferos placentarios que en l'actualidat incluye quatro familias d'animals que enantes se clasificaba en a desapareixida orden Insectivora: Soricidae (as musaranyas y os morganyos), Talpidae (os taboneros y os toboneros d'augua), Solenodontidae (os almiquís) y Nesophontidae (con todas as suyas especies estinguidas).
O nombre Soricomorpha deriva de Sorex, -icis parola latina que designaba as musaranyas pero tamién os zorz más chiquilins (bella cosa como «ratonet», «ratolichón») y que ye a radiz de parolas como o francés souris u l'italiano sorcio (ratón). Soricis + morphos significa «con a forma d'o ratón».
Descripción
Os soricomorfos tienen a cabeza gran, con uellos chicos y o mueso largo y con forma punchuda. As orellas son redondas, de forma y mida variable. Tienen una vista muit pobre, pero gran olfacto y oyiu.
As patas rematan en zarpetas muit simples y poco especializadas, con forma de man y de piet as debanteras y as zagueras respectivament. Tienen desplazamiento plantigrau. Nomás bellas especies que tienen costumbres soterranios y semi-soterranios tienen as zarpas debanteras más desenvolicadas (toboneros), y atras que tienen costumbres semi-aquaticos (morganyos) as tienen con pelos recios entre os didos y en as palmas que emplegan pa propulsar-se en l'augua.
Todas as especies de soricomorfos son insectivoros que miran as suyas presas con l'olfacto, belunas en l'augua y atras en tierra. A mayoría habitan en puestos no guaire secos, quasi siempre con buena presencia d'augua u con humedat, como en o sotobosque, anque en i ha excepcions contadas que viven en desiertos.
Partiu chudicial de Fraga
O partiu chudicial de Fraga ye o partiu chudicial numero 3 d'a provincia de Uesca que tién a suya seu en a ciudat de Fraga y poseye dos chudgaus de primera instancia y instrucción.
Municipios
S'incluyen os municipios de: Albalat de Cinca, Alcoleya de Cinca, Belver d'a Cinca, Candasnos, Chalamera, Esplús, Fraga, Ontinyena, Osso d'a Cinca, Penyalba, Torrent d'a Cinca, Val Farta, Vallobar, Vencillón, Viliella d'a Cinca y Zaidín.
María Victoria Broto
María Victoria Broto Cosculluela (casa Salinas, Guaso, Sobrarbe, 10 de chinero de 1956 ) ye una mayestra y politica aragonesa, militant de o PSOE.
En habendo estau previament a Directora Cheneral d'Administracions Educativas d'a DChA, estuvo a'l frent de diferents Departamentos de l'Executivo aragonés mientres a VII lechislatura, a zaguera en a que a presidencia estuvo en mans d'os socialistas, con Marcelino Iglesias. Asinas, la nombrón Consellera de Sciencia, Tecnolochía y Universidat d'o Gubierno d'Aragón en a formación d'executivo posterior a las eleccions de 2007, y dica lo cambeo de gubierno de dimpués d'as eleccions de mayo de 2011 fue a Consellera d'Educación, Cultura y Esporte.
En o suyo periodo como Consellera d'Educación, Cultura y Esporte s'aprebó, d'entre bellas atras, a Lei de Luengas d'Aragón (aviento de 2009), que preveyeba o reconoiximiento como luengas propias d'Aragón a l'aragonés y a o catalán, y a suya normalización.
Biografía
Mª Victoria Broto naixió de casa Salinas, en o barrio d'o Tozal que pertenece a o lugar de Guaso. Guaso actualment fa parte d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, y se troba alto en un tozal que fa de divisoria d'entre a valle de l'Ena y a valle de l'Ara (que ye como dicir a divosoria d'entre o Viello Sobrarbe y a valle de Boltanya), a 4 kilometros en sudueste de a villa de l'Aínsa. O barrio d'o Grau, a on ye la casa natal de Maria Victoria Broto, se troba en a baixant oriental de o tozal, deseparau bells cientos de metros d'a resta de barrios diseminaus que forman Guaso.
Cursó os estudios primarios en a escuela de Guaso y fizo as primeras anyadas de Bachillerato Elemental en a escuela de l'Aínsa, anque en tresladar-se ta la ciudat de Uesca habió de continar os estudios astí. Ye licenciada en machisterio por a Universidat de Zaragoza, y en psicolochía por a Universidat de Barcelona.
Carrera profesional
A suya carrera profesional, d'antes d'incorporar-se a la politica, heba estau centrada en l'amostranza. Fizo de mayestra 23 anyos.
Gosó estar a directora d'o colechio Puente Sardas en Samianigo d'entre 1987 y 1989 y cabeza d'estudios de o mesmo centro d'entre 1999 y 2003, por o que fixó a suya residencia en a capital de l'Alto Galligo buena cosa d'anyos.
Carrera politica
thumb|right|250px|María Victoria Broto en l'acto d'entrega d'os Premios d'as Bibliotecas Escolars 2010, chunto a [[Eva Almunia.]] A carrera politica de Mariví Broto dende as orichens ha diu muit asociada con a suya profesión y puesto de residencia: Dende l'anyo 2000 perteneixió a'l Consello d'o Centro de Profesors y Recursos locals de Samianigo, y dica l'anyo 2003 fue tamién miembro de o Consello Escolar d'Aragón, parcialment solapando-se con o suyo paper como secretario d'Educación, Cultura, Universidat y Investigación que fizo dende o 2000, tot fendo parte d'o Departamento que a par d'alavez presidiba Ángela Abós.
Ye afiliada a o Partido Socialista Obrero Español dende l'anyo 1982, militancia en virtut de a qual exerció diferents concellalías de a comarca de l'Alto Galligo, a on que arribó a ostentar a presidencia comarcal, en paralelo a la suya actividat profesional y a la suya posterior embrecación en l'administración autonomica.
En 2007 fue nombrada Consellera d'o Gubierno d'Aragón a primer vegada, en ocupando o cargo de Consellera de Sciencia, Tecnolochía y Universidaz, que aglutinaba a Viceconsellería de Sciencia y Tecnolochía con a Secretaría Cheneral Tecnica, tres direccions chenerals; a Dirección Cheneral d'Amostranza Superior, a Dirección Cheneral d'Investigación, Innovación y Desarrollo, a Dirección Cheneral de Tecnolochías ta las Sociedat d'a Información y as direccions d'as organizacions Aragonesa de Servicios Telemáticos (AST), l'Instituto Tecnolochico d'Aragón (ITA), o Centro d'Investigación y Tecnolochía Agroalimentaria d'Aragón (CITA) y l'Achencia de Calidat y Prospectiva Universitaria d'Aragón (ACPUA).
En chulio de 2008, o president autonomico Marcelino Iglesias a designó Consellera d'Educación, Cultura y Esporte, que dica alavetz heba estau o puesto d'a ex-consellera Eva Almunia, nombrada Secretario d'Estato d'Educación y Formación por o president espanyol José Luis Rodríguez Zapatero. A succedió en a Consellería de Sciencia, Tecnolochía y Universidaz María Pilar Ventura Contreras.
Ocupó a Consellería d'Educación, Cultura y Esporte dica la surtida de o gubierno autonomico d'o Partido de los Socialistas de Aragón en chulio de 2011, con a investidura d'a nueva presidenta electa Luisa Fernanda Rudi, d'o Partido Popular, qui heba ganau as eleccions autonomicas d'o 22 de mayo de 2011.
Vinclos externos
María Victoria Broto Cosculluela en a pachina web d'as Corz d'Aragón.
Bases Sobiranas d'o Reino Uniu
right|thumb|325px|Mapa de Chipre. As Bases Sobiranas se pueden veyer en color rosa, a color tradicional ta amostrar en os mapas as posesions britanicas. As Bases Sobiranas d'o Reino Uniu son bases militars situatas en un territorio que ye sobiranía d'o Reino Uniu,.
As dos Bases Sobiranas que existen actualment se troban situatas en a isla de Chipre que d'antis mas fue gubernata por o Reino Uniu.
Aria metropolitana de Madrit
right|thumb|250px|A mapa de l'aria metropolitana de Madrit.
L'aria metropolitana de Madrit ye un aria metropolitana en a comunidat autonoma de Madrit, centrata arredol d'a ciudat de Madrit, a capital de dita comunidat autonoma y d'Espanya. Ye l'aria metropolitana mas poblata d'Espanya y a tercena d'a Unión Europea, dimpués de París y Londres. Oficialment no existe denguna entidat politica ni administrativa que defina os municipios que en fan parte.
Seguntes bellas publicacions a suya población ye, manimenos, de 5.537.292 habitants en una superficie de 1935,97 km², con una densidat de población de 2724,24 hab/km².
Municipios que en fan parte
Relación de municipios que en fan parte de l'aria metropolitana de Madrit: thumb|400px|right|Municipios de l'aria metropolitana de Madrit, seguntes l'Atlas de la Comunidad de Madrid en el umbral del siglo XXI.
Avenida Paulista
Avenida Paulista ye una important avenita d'a ciudat de São Paulo en Brasil.
Hassio
O hassio (d'antis mas unniloctio) ye un elemento sintetico d'a tabla periodica de simbolo Hs y numero atomico 108. O suyo isotopo mas estable ye o Hs-269, que tien un periodo de semidesintegración de 9,7 segundos.
Historia
O hassio fue sintetizato por primera vegata en 1984 por o grupo d'investigación alemán Gesellschaft für Schwerionenforschung localizato en Darmstadt. O nombre hassio proposato por o grupo se debe a o estado alemán de Hesse en o que se troba o GSI.
Bi habió una controversia sobre o nombre d'os elementos 101 a 109. En primeras a IUPAC adoptó o nombre unniloctio (de simbolo Uno) como un nombre temporal y sistematico ta iste elemento. En 1994 a IUPAC recomendó o nombre hahnio ta o elemento 108, pero en zagueras s'adoptó internacionalment o nombre hassio en 1997.
Arratia-Nerbioi
Arratia-Nerbioi (Arratia-Nerbioi en basco, Arratia-Nervión en castellano) ye una comarca d'o País Basco, que fa parte d'a provincia de Bizcaya, y que se troba situata en as vals d'os ríos Arratia y Nerbioi, que li dan o suyo nombre.
Se troba a o sud d'a provincia de Bizcaya, mugando a o sud con Alaba y a o norte con as comarcas de Las Encartaciones, Gran Bilbau y Durangaldea. En fan parte 16 municipios.
Galdames
Galdames ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca de Las Encartaciones.
A suya población ye de 813 habitants (2008) en una superficie de 44,36 km², con una densidat de población de 18,33 hab/km².
Cheografía
A localidat de Galdames se troba situada a 166 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 35 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Aragonés d'as comunidaz aragonesas
Contexto historico
A repoblación d'estas tierras, en muitos casos poco habitadas en o periodo musulmán, fue feita por cristianos d'orichens diferents: aragoneses, navarros, alaveses, riochans, castellanos, gascons, atros occitans, mozarabes, dependendo d'as zonas, pero a contribución mayor fue a orichinaria de Navarra. En Xiloca a contribución d'os occitans (especialment gascons) estió gran, en a Tierra d'Albarracín fue a contribución d'os navarros d'o sud a mes important, (os fundadors d'a sinyoría d'Albarracín yeran navarros, esdevenindo con atros nobles a clase dirichent), y con os navarros d'o sud vinioron riochans.
L'aragonés d'as comunidaz aragonesas teneba caracters de parla de transición enta o castellano, igual como o castellano d'a Extremadura Soriana en o que ye escrito o "Poema de Mío Cid" y as variants de castellano medievals d'as actuals provincias de Guadalachara y Cuenca teneban muitos aragonesismos y teneban caracters de parla de transición enta o navarro-aragonés. O diferent orichen d'os repobladors, a leixanía con respecto a lo nuclio aragonés d'a val d'Ebro y Pireneus, y a cercanía con Castiella y as relacions comercials debió fer que l'aragonés d'as comunidaz aragonesas fuese un aragonés con menos caracters romanicos arcaizants que encara trobamos en o Pireneu Central y Centro-Oriental, y dende o punto de vista d'un montanyés pirenenco sería un aragonés "esbrafau". A influencia de Castiella no se limitaba a l'orichen de pocos repobladors: yera o reino mes poderoso y influent d'a peninsula on i heba un stándard romanz escrito mes desembolicau que en Aragón. Tamién a part castellana de Celtiberia yera una zona interior alta y menos rica que en a parte aragonesa de Celtiberia, mes baixa, con mes huerta, mes ubierta. A Celtiberia castellana yera d'on veniba de contino una corrient migratoria, que trayeba apellitos como Molina, corrient que dura dica os nuestros días.
Coloma Lleal Galcerán comenta en o suyo libro "La Formación de los romances peninsulares" que en a Extremadura Aragonesa a población yera heterochenia por a convivencia de musulmans autoctonos y repobladors aragoneses, navarros, castellanos, "francos", mozarabes y chodigos fuyitos d'Al-Andalus y que os rasgos aragoneses yeran diluitos en una luenga de nivelación d'estructura asaber-lo de castellanizada. Este autor tamién diz lo mesmo de l'aragonés d'a val d'Ebro, feito que no ye defendible. S'ha de dicir que no en tota a Extremadura Aragonesa bi heba una abundant población musulmana autoctona, por eixemplo en o Xiloca a población musulmana yera cuasi inexistent y en a Comunidat de Teruel a mayoría d'os musulmans yeran descendeban de cativos d'atras zonas y yeran arabizaus. Tamién s'ha de dicir que os repobladors occitans muito numerosos en bellas zonas apartarían a luenga d'ixe modelo castellano.
A evolución d'o navarro-aragonés d'os repobladors enta l'aragonés d'as comunidaz aragonesas podió estar un proceso similar a lo que en o norte de Cerdenya s'ha desveniu con o dialecto sasarés de l'idioma sardo, dialecto en o que no son presents ciertos caracters chenuínos d'o sardo por contacto con os romances d'os corsos, pisans, chenoveses y catalans, y en contacto cheografico con o gallurés, de caracter italo-corso pero con substrato sardo.
A luenga escrita
Seguntes Coloma Lleal Galcerán a luenga escrita prenió o modelo d'a luenga d'os principals centros urbans. Ye cierto que a luenga escrita teneba muita converchencia con a luenga escrita en Castiella, pero no amostraba bel caracter aragoneses que encara se conservan en a parla actual, por o que a parla que se feba servir en as comunidaz no s'ha d'identificar con os textos escritos, que son una fuent mes pa a suya conoixencia chunto con a toponimia, l'aragonés residual actual y os elementos romances d'os textos latinos. Os elementos romances d'os textos latinos en son millor fuent pa bel fenomeno encara en o sieglo XVI.
Entre os textos escritos en aragonés d'as comunidaz aragonesas bi n'ha beluns de muita importancia historica, como a versión romanz d'o Fuero de Teruel u Fuero romanz de Teruel, con una versión d'o sieglo XIII y atra d'o sieglo XIV, a suya variant adaptada pa Albarracín u Fuero romanz d'Albarracín u o fuero d'Alfambra. Tamién cartas de población como as d'os lugars de Río Deva y Bellestar.
L'aragonés d'a mayor part d'as obras de Chuan Ferrández d'Heredia (de fueras d'o "Libro de los Emperadors" y de "De secreto secretorum"), podría tener una base en este aragonés de zonas güegants mugants con o reino de Castiella. Part d'as "Cronicas d'os Chudeces de Teruel" son escritas en aragonés d'as comunidaz aragonesas. Una muestra de literatura no historiografica ye "La soterrada viva d'Alfambra".
Sin estar guaire diferents d'os textos d'os sieglos anteriors, os textos escritos en a ciudat de Teruel a principios d'o sieglo XV amostraban pocos caracters foneticos aragoneses, 1991, a diferencia d'os muitos caracters aragoneses d'os textos que s'escribiban en Zaragoza y a val d'Ebro.
Fonetica
Que a grafía -j- u -i- n'este caso correspondeba a l'actual fonema que se representa con o digrafo ch lo veyemos en dos parrafos cercanos referitos a Teruel d'as actas d'as corz d'Alcanyiz de 1436:
Morfolochía
Trobamos o demostrativo masculín esti como en cheso y romanz navarro.
As combinacions de pronombres de dativo y acusativo se feban d'una traza coincident u pareixita a lo castellano medieval: ge-lo, ge-la, ge-los, ge-la, que veyemos en o fuero de Teruel y atros textos. L'orichen d'estas formas ye: ILLI+ILLU(M) > (e)lielo > ljelo > gelo.
N'esto se diferencia de l'aragonés d'a val d'Ebro (incluindo o nord-este de l'actual provincia de Teruel), que coincide con l'aragonés de l'Alto Aragón en fer servir las combinacions le lo, le la, le los, le las que en aragonés moderno son "le'n".
Cuan o dativo ye plural s'esferencia d'o castellano en que a construcción ye ge les, ye dicir, os pronombres d'acusativo lo, la, los, las dixan d'indicar-sen y son substituyius por una forma que indica o plural d'o dativo. N'esto s'alinia con as formas aragonesas medievals les lo, les la, les las, les los, que actualment son les ne, y ye a base d'a construcción se les propia d'o castellano d'Aragón y considerada dende a filolochía hispanica un simple vulgarismo.
Os adverbios de modo acaban en -ment como en aragonés cheneral. Manimenos en textos antigos y as suyas copias como o fuero romanz de Teruel, o fuero romanz d'Albarracín u en un solo caso en o fuero d'Alfambra os adverbios acaban en -mientre como en romanz navarro.
Lexico
L'aragonés d'a Comunidat d'Albarracín presentaba elementos lexicos aislaus propios d'A Riocha y Navarra y que se troban huei en o castellano d'ixas zonas, como Biércol (Calluna vulgaris) y Bercolar/Biercolar, beluns d'estos elementos perviven huei.
Tamién ye posible trobar parolas u accepcions semanticas comuns con o catalán occidental u mes especificament con o catalán valenciano como clocha ("gnama").
Chinebral de Gamueta
O Chinebral de Gamueta ye una montanya pirenenca que se troba situata en a val d'Ansó, en os Pireneus d'Aragón, a 2.329 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Tamién se situgan en o mesmo cul as siguients tucas: Foya de Gamueta (2.308 m), Foya de Gamueta Sud (2.296 m), Gorreta d'os Gabachos Norte (2.270 m), Gorreta d'os Gavachos (2.272 m, tuca que a vegatas tanto ansotanos como roncaleses entivocan con o Chinebral de Gamueta por estar prou amanatas l'una de l'atra), Mallo Gorreta (2.266 m), Anzotiello (2.214 m) y Mallo Paco Gamueta (1.994 m).
Toponimia
O toponimo Gamueta podría derivar d'o basco gamo u ganbo y iste a la vegada de l'occitán biarnés camou con o significau de "campo amanau a una fuent u vía d'augua". Se troban atros toponimos relacionaus con iste por o Pireneu, como camón en Ansó y a val d'Echo, cambón en Aragüés de lo Puerto y Lascun u cambot en Leres, Issòr, Hiars, Borza y Sarraltzune (barrio bascofono de Lana en Varetons). En Larra, lugar d'Isaba, se troba o toponimo Camalonga, relacionau con o toponimo aragonés Camón Luengo, en a muga entre Ansó y Echo.
Raymond Poincaré
Raymond Poincaré, naixito de Bar-le-Duc (Mosa, Lorena) o 20 d'agosto de 1860 y muerto en París (Isla de Francia) o 15 d'octubre de 1934, estió un avogato, periodista y politico francés, con destacata presencia en a politica de Francia dende os anyos 1890 dica os anyos 1920, estando President d'a Republica Francesa y cuantas vegatas ministro en Gubiernos d'a Tercera Republica Francesa.
Gordexola
Gordexola (Gordexola en basco y oficialment, Gordejuela en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca de Las Encartaciones.
Cheografía
A localidat de Gordexola se troba situada a 78 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 20 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Rechión d'ultramar
Encara que istos territorios han teniu as debanditas competencias politicas dende 1982, quan a politica de descentralización de Francia dictó que heban de trigar consellos rechionals igual que a resta de rechions, a designación como rechions d'ultramar data nomás d'o cambeo constitucional de 2003.
As siguients rechions tienen estatus de rechión d'ultramar:
Saint-Pierre y Miquelon yera d'antis mas un departamento d'ultramar, encara que cambeo o suyo estatus a colectividat territorial en 1985, antis d'a creyación d'as rechions.
Concello de Valladolit
O Concello de Valladolit (en castellano y oficialment: Ayuntamiento de Valladolid) ye a institución que gubierna o municipio de Valladolit (Espanya). O Concello ye liderato por l'Alcalde de Valladolit, o qual s'esliche democraticament dende 1979. En l'actualidat l'alcalde ye Óscar Puente d'o PSOE y a chunta municipal ye formata por 29 concellers (12 d'o Partido Popular, 8 d'o Partido Socialista, 4 de Valladolid Toma la Palabra, 3 de Sí Se Puede Valladolid y 2 de Ciudadans). A seu d'o concello ye a Casa d'a Ciudat, en a plaza Mayor.
Gubierno municipal
O equipo de gubierno d'o Concello de Valladolit ye formato por 8 concellers esleitos por sufrachio universal. A maxima autoridat ye l'Alcalde de Valladolit, y os 7 concellers que dirichen diferents ambitos d'a vida publica.
En a siguient tabla apareixen as Personas que fan parti de l'equipo de gubierno dende as eleccions de mayo de 2015 dica las que que se farán en l'anyada de 2019.
Partiu chudicial de Monzón
Municipios
S'incluyen os municipios de: Albelda, Alcampell, Alfantega, L'Almunia de Sant Chuan, Altorricón, Baells, Berbegal, Binazet, Binéfar, Camporrélls, Castillón d'o Puent, Castillón Roi, Estada, Estadilla, Estupinyán, Fonz, Ilche, A Luenga, Monzón, Peralta y Calasanz, A Perdiguera, Pueyo de Santa Cruz, Sant Istevan de Litera, Sant Miguel d'a Cinca, Tamarit de Litera, Valdellou y Zanui-Alins.
Soricidae
Os soricidos (scientificament, en latín, Soricidae (Fischer de Waldheim, 1817) ) son una familia de mamiferos placentarios adintro d'a orden Soricomorpha. Arredol de 300 especies pertenecen a ista familia a traviés de 23 cheneros.
Tienen un aspecto que puede recordar a un zorz, pero no tienen cosa que veyer con os radedors. A familia incluye os animals que en aragonés se conoix como musaranyas y morganyos. Son animals de dieta insectivora.
Descripción
Son mamiferos de mida muit chica; a especie más gran conoixida ye Suncus murinus que habita en Asia y gosa arribar a os 15 centimetros de largaria. A más chiquinina ye Suncus etruscus, d'Europa, con dende 3,5 dica 5 cm y 1,8 dica 3 gr de peso, que podría estar a especie de mamifero más chica. A mayoría d'especies no arriba ni a fer a mida d'un ratón.
O mueso ye largo y rematau en punta, y os uellos muit chicorrons y curtos de vista. O pelo, preto y fino, puet estar repelent a l'augua en bellas especies, o que ye beneficioso por l'habitat humedo a on que viven.
A diferencia d'os radedors, os soricidos esviellan os dients quan encara son en l'utero de su mai y no les creixen os dients contino, y en naixer con os dients definitivos y sin que ixes creixcan en a vida, se piensa que s'eslucian dica gastar-los y os animals más viellos podrían morir sulsius por no poder ni minchar.
Metabolismo
Os soricidos son conoixius por o metabolismo rapidismo que tienen. Qualques especies pueden gastar 3,22 centimetros cubicos d'oxicheno por hora, o que se muestra en una actividat quasi perén, día y nueit, y a necesidat de minchar quasi contino. Bellas especies pueden minchar 3 vegadas o suyo peso corporal en insectos, limacos, cucos y atros invertebraus cada día.
Etimolochía
O nombre Soricidae deriva de Sorex, -icis parola latina que designaba as musaranyas pero tamién os zorz más chiquilins (bella cosa como «ratonet», «ratolichón») y que ye a radiz de parolas como o francés souris u l'italiano sorcio (ratón). Soricis + oidés significa «con a forma d'o ratón».
O chenero Sorex ye antimás un d'os más numerosos en especies adintro d'a familia.
Partiu chudicial de Boltanya
O partiu chudicial de Boltanya, ye o partiu chudicial numero 2 d'a provincia de Uesca que tién a suya seu en a villa de Boltanya y poseye nomás que un chudgau de primera instancia y instrucción.
Municipios
S'incluyen os municipios de: L'Abizanda, L'Aínsa-Sobrarbe, Barcabo, Benás, Bielsa, Bisagorri, Boltanya, Broto, A Buerda, Campo, Castilló de Sos, Chía, Chistén, A Espunya, Fanlo, Fiscal, La Foradada d'el Toscar, A Fueva, Palo, Plan, Puértolas, O Pueyo d'Araguás, Sant Chuan de Plan, Saúnc, Seira, Sesué, Tella-Sin, Torla, Vall de Bardaixín, Vall de Lierp y Vilanova.
Selvagem Grande
D'as islas Selvagens, a Selvagem Grande y a unica isla que ye habitata tot l'anyo. Cada tres semanas, un barco d'a armada fa una rota a ista isla ta levar provisions a l'equipo de vichilants d'o Parque Natural de Madeira que i viven. Istos profesionals, amás d'o treballo de vichilancia, fan tamién un treballo scientifico monitorizando cuantos parametros ambientals, en tierra y en a mar (fauna y flora). En ista isla bi ha un faro y dos cisternas ta almadazenar augua.
A isla se troba a bells 280 kilometros d'a isla de Madeira y a 175 kilometros alto u baixo d'as Canarias.
Historia
thumb|left|Mapa d'a Selvagem Grande A Selvagem Grande yera destín de cazatas regulars dica a creyación d'o Parque Natural de Madeira, y o establimiento d'un puesto de vichilancia permanent. En 1976, se i facioron cuantas cazatas, que quasi estricalloron a población de Calonectris diomedea existent, estando muertos tanto eixemplars chóvens como adultos, indiscriminadament. Dende alavez a población ha ito creixendo a moniquet.
Existen vestichios de población, como terrazas de cautivo, una cisterna, canals ta augua (levadas) y mesmo dica un furno. A introducción d'os conellos y, acidentalment, d'os ratons, han suposato una alteración d'a flora autoctona. En 2002 s'encetó un prochecto ta mirar d'erradicar todas as especies introducitas.
Fauna y flora
Respective a la flora a especie que mas destaca ye a Roccella tinctoria.
Lille
Lille (en picardo Lile, en flamenco Rysel, en neerlandés Rijsel) ye una comuna francesa en o departamento d'o Norte y rechión de Altos de Francia. Ye a capital de 6 cantons, d'o suyo districto, d'o suyo departamento y d'a suya rechión.
A suya población ye de 226.014 habitants (2006) en una superficie de 34,83 km², con una densidat de población de 6.489,06 hab/km².
Demografía
Evolución demografica de Lille dende 1793 dica 2006
Escandio
O escandio ye un elemento quimico d'a tabla periodica de simbolo Sc y numero atomico 21. Ye un metal de transición que se troba en minerals d'Escandinavia y que se clasifica a sobén entre os lantanidos por as suyas similitutz con ells.
Caracteristicas prencipals
Ye un metal blando, muit lichero, resistent l'ataque de l'acido nitrico y fluorhidrico, de color archent, en exposar-lo a l'aire pierde o brillo adoptando una color licherament rosata. O suyo estato d'oxidación mas común ye +3 y as suyas sals son incoloras. As suyas propiedatz son mas parellanas a las d'o itrio y a os lantanidos que a las d'o titanio por lo que gosa incluyir-se a sobén entre as tierras raras.
Besançon
A suya población ye de 116.676 habitants (2015) en una superficie de 65,05 km², con una densidat de población de 1.794 hab/km².
Dende 2008 a ciudat ye declarata por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat.
Toponimia
En latín yera Visontio. En o "Libro d'o Trasoro" s'escribe Bisençon:
Districto de Beja
O districto de Beja ye o districto numero 5 de Portugal. A suya población ye de 152.706 habitants (2011) en una superficie de 10.225 km², con una densidat de población de 14,93 hab/km², y a suya capital ye Beja.
Partiu chudicial de Chaca
O partiu chudicial de Chaca ye o partiu chudicial numero 5 d'a provincia de Uesca que tién a suya seu en a ciudat de Chaca y poseye dos chudgaus de primera instancia y instrucción.
Municipios
S'incluyen os municipios de: Agüero, Aísa, Ansó, Aragüés de lo Puerto, Bailo, Biescas, Borau, A Canal de Berdún, Candarenas, Canfranc, Castiello de Chaca, Chaca, Chasa, Fago, Oz de Tena, Pandicosa, As Penyas de Riglos, Puent d'a Reina de Chaca, Sallent de Galligo, Samianigo, Santa Cilia, Santa Cruz d'as Serors, Val d'Echo, Villanuga, Yebra de Basa y Yesero.
Camp Nou
O Estadio Camp Nou (literalment Estadio Campo Nuevo), conoixito a sobén como Camp Nou, ye un estadio de fútbol que se troba en a ciudat de Barcelona (Espanya), a on chuga os suyos partius como local o Fútbol Club Barcelona d'a Primera división espanyola de fútbol. O estadio ye propiedat d'o mesmo equipo y tién una capacidat de 99.354 personas.
Debantau o 24 de setiembre de 1957 ye un estadio con categoría maxima d'a UEFA. Ye o estadio con más capacidat d'Europa y o cinqueno de fútbol d'o mundo.
Districto de Faro
O districto de Faro ye o districto numero 6 de Portugal. A suya población ye de 450.484 habitants (2011) en una superficie de 4.960 km², con una densidat de población de 90,82 hab/km², y a suya capital ye Faro.
Rechions Autonomas de Portugal
250px|thumb|[[Azores|Rechión Autonoma d'as Azores.]] 250px|thumb|[[Madeira|Rechión Autonoma de Madeira.]] Una Rechión Autonoma (en portugués Região Autónoma) ye una parti d'o territorio portugués que, por as suyas caracteristicas especificas, fue dotata d'un estatuto politico-administrativo y de organos de gubierno propios. Son organos d'o gubierno propio de cada rechión l'asamblea lechislativa y o gubierno rechional. L'asamblea lechislativa ye esleyida por sufrachio universal dreito y secreto, por o metodo d'a representación proporcional, con o numero de mandatos de cada cargo determinato por a lei d'Hondt. As Rechions Autonomas portuguesas son constituitas por os archipielagos d'as Azores y de Madeira, que chuntas representan o 3,6% d'a superficie d'o territorio portugués, ye decir 3.134 km² d'os 92.145 km² de tot o estato, y un 4,6% d'a población portuguesa, lo que ye 492.773 d'os 10.637.713 habitants que forman Portugal en o suyo conchunto.
Administración
A soberania d'a Republica ye representata en as Rechions Autonomas por un Representant d'a Republica, que lo nombra dreitament por o President d'a Republica. Iste cargo fue creyato en a seisena revisión d'a Constitución d'a Republica, que extinguió o cargo de ministro d'a Republica, substituyindo-lo por ista nueva fegura.
O president d'o gubierno rechional ye nombrato por o Representant d'a Republica, d'alcuerdo a os resultatos electorals ta l'Asamblea Lechislativa. O cargo de President de Gubierno Rechional de Madeira ye actualment en mans d'o social democrata Alberto João Jardim, mientres que en as Azores ye president o socialista Carlos César.
Khanato Uigur
O Khanato Uigur existió entre los anyos 742 y 848. Dimpués de derrotar a los Göktürks orientals en l'anyo 744 y plegó a dominar gran part d'Asia Central, mantenendo buenas relacions diplomaticas con a dinastía Tang de China, y controlando bells tiempo a rota d'a seda, dica que fue destruito por os kirguizes d'o Yenisei. O Khanato Uigur ha tenito muita influencia cultural en os pueblos turquicos y mongols.
En l'anyo 762 o kagan d'os uigurs se topetó con uns sogdians maniqueus y se convirtió a lo maniqueísmo. Ocullió a los maniqueus en a suya capital y poco dimpués s'adaptó l'alfabeto sogdián a la luenga turquica d'os uigurs, amaneixendo l'alfabeto uigur y una literatura uigura.
En a decada de l'anyo 840 una sublevación demandó l'aduya d'os kirguizes de l'alto Yenisei, relacionatos con os actuals khakasos de l'alto Yenisei y os actuals kirguizes d'atras zonas. A invasión kirguiza y os ataques d'os tibetans remató con a existencia d'o Khanato Uigur y muitos uigurs emigroron ta os oasis a lo sud d'o Tien Shan, on formoron o reino uigur de Khotcho, absorbioron a los restos d'o pueblo tocario-agnokuchén, y podioron seguir existindo como pueblo prospero en a rechión de Turfán encara quan estioron en a subchección de l'Imperio Mongol. L'actual pueblo uigur de Xinjiang prenió este etnonimo dica principios d'o sieglo XX en o contexto d'a difusión d'ideyas nacionalistas entre os pueblos turquicos d'o Turquestén Oriental. Os uigurs amariellos de Gansu son os continadors més dreitos d'os uigurs historicos.
Gualchos
Gualchos ye un municipio andaluz situau en a comarca d'a Costa Tropical (u Costa Granadina) d'a provincia de Granada, en o partiu chudicial de Motril.
A suya población ye de 4.126 habitants (2008), en una superficie de 31,03 km², con una densidat de población de 132,97 hab/km².
Cheografía
A localidat de Gualchos se troba situata a 338 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Rodio
O rodio ye un elemento quimico de numero atomico 45 situato en o grupo 9 d'a tabla periodica d'os elementos. O suyo simbolo ye Rh. Ye un metal de transición d'o grupo d'o platín. Ye poco abundant, se troba por un regular en menas de platín y s'emplega en bellas aleyacions de platín. Bells d'os suyos compuestos, y tamién como metal finament dividito, s'emplegan como catalizadors en procesos industrials importants, tals como a carbonilación d'o metanol y a hidrochenación y a hidroformilación d'alcans.
Propiedatz
thumb|left|120px|Productos de rodio O rodio ye un metal dúctil de color blanco archent. No se disuelve en acidos, ni sisquiera en augua rechia, encara que dividito sí que se puet disolver en ista, y tamién en acido sulfurico concentrato y en calient, H2SO4. O rodio tien un punto de fusión mayor que o d'o platín y una densidat menor.
Igual que toz os metals d'o grupo d'o platín, ye un poderoso catalizador. En combinación con o platín se fa servir ta producir acido nitrico a partir de l'amoniaco, s'usa tamién como base reflectiva en os faros de vehiclos d'alta gama por o suyo intenso brillo y a suya caracteristica d'estar inoxidable, mesmo en medios acidos. O rodio ye o metal mas important adintro d'o grupo d'o platín, ya que por a suya escaseza en a naturaleza tien pres altos, encara que encara no s'ha descubierto a totalidat d'aplicacions industrials que tien iste metal.
Vanadio
O vanadio ye un elemento quimico de numero atomico 23 situato en o grupo 5 d'a tabla periodica d'os elementos. O suyo simbolo ye V. Ye un metal dúctil, blando y poco abundant. Se troba en distintos minerals y s'emplega principalment en bellas aleyacions. O nombre procede d'a diosa d'a belleza Vanadis en a mitolochía escandinava.
Rodio
Propiedatz
Os suyos estatos d'oxidación mas comuns son +1, +3, 0 y -1.
Vanadio
Caracteristicas prencipals
O vanadio ye un metal de transición blanco, dúctil y brillant. Iste metal, presenta una alta resistencia a las bases, a l'acido sulfurico (H2SO4) y a l'acido clorhidrico (HCl). S'obtiene de distintos minerals, asinas como d'o petrolio. Tamién se puet obtener d'a recuperación de l'oxido de vanadio (V) (V2O5) en polvos, procedent de procesos de combustión. Tien bellas aplicacions nucleyars a causa d'a suya baixa sección de captura de neutrons. Ye un elemento esencial ta bells sers vivos, encara que no se conoixe a suya función.
Rodio
Historia
O rodio, d'o griego rhodos ("rosa", por a color de bellas solucions d'iste metal) fue descubierto en 1803 por William Hyde Wollaston, poco dimpués d'haber descubierto o paladio. Ta conseguir-lo disolvió platín en augua rechia y lo neutralizó con hidroxido de sodio. Dimpués precipitó o platín con cloruro d'amonio, y con cianuro de mercurio eliminó o paladio. O resultato estió una substancia roya que conteneba sals de cloruro de rodio, d'as que se puet obtener o rodio a traviés d'una reducción con gas d'hidrocheno.
Vanadio
Caracteristicas prencipals
En os suyos compuestos presenta diferents estatos d'oxidación, estando os mas comuns +2, +3, +4 y +5.
Rodio
Catalizador
O prencipal uso industrial d'o rodio (81% en l'anyo 2007) ye como component de catalizadors. Presenta avantallas sobre o platín en a reducción d'os nocivos oxidos de nitrocheno ta obtener nitrocheno y oxicheno. Amás tien utilidat en a industria d'os hidrocarburos.
A causa d'o suyo alto pre, o reciclache de catalizadors emplegatos s'ha convertito en una d'as prencipals fuents d'obtención d'iste metal.
Atros usos
thumb|left|120px|Aniello d'oro galvanizato con rodio O rodio ye un elemento muit emplegato en choyería. Por un regular, l'oro blanco se galvaniza con una capa externa de rodio de 0,05-0,5 micras de gordaria, encara que a gordaria ideyal sería una capa de 2,0 micras ta que dure mas tiempo.