cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cultura maya
Matematicas
Igual que atras civilizacions mesoamericanas, os mayas emplegaban un sistema de numeración de base 20 y de base 5. Tamién os mayas pre-clasicos (u os suyos predecesors, os olmecas), desarolloron independientement o concepto de zero arredol de l'anyo 36 aC (iste ye o primer uso documentato de un zero como lo conoixemos huei en día, ya que os babilonians muito antis heban desarrollato una substitución a o mesmo).
Naval
Toponimia
Lo toponimo puet interpretar-se a partir de la parola Nava y lo sufixo -al.
Cheografía
La localidat de Naval se troba situada a 631 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 79 km de la ciudat de Uesca, la capital de la suya provincia.
Santa Cruz d'as Serors
Santa Cruz d'as Serors (Santa Cruz de la Serós en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca. A suya población ye de habitants, en una superficie de 27,0 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Binacet
Binacet (Binaced en castellano) ye un municipio d'a provincia de Uesca. A población ye de habitants en una superficie de 78,58 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
O toponimo probablement tienga o mesmo orichen que o Binaceit d'o Baixo Martín. Variants d'o nombre que trobamos en os textos medievals, latinos u romances son: Binaceit, Binaceit, Binacmeth, Avinazeto, Vinaçeto. En o sieglo XVII os toponimos aragoneses que s'escribiban con -t final pasoron a escribir-sen con -d.
Historia
A reconquiesta de Binacet estió en 1089, por o rei d'Aragón Sancho Remíriz.
Economía
Tamién bi ha una important ganadería (porcino, bovín, ovín, avicultura y conillo.
Modernament, bi ha tamién industria.
Naval
Luengas y parlas
La luenga tradicional de Naval ye l'aragonés, en grau abanzau de substitución por part de lo castellano ya en las zagueras decadas de lo sieglo XX.
Alifonso II
O nombre d'Alifonso II (u Alfonso II) puet referir-se a los siguients monarcas:
Naval
Luengas y parlas
La variant de l'aragonés propia de Naval ye l'aragonés de lo Semontano de Balbastro, con la particularidat que se fa servir l'articlo determinau lo, los, la, las, a l'igual que en lugars de la redolada como Lo Grau.
La denominación de navalés ye un invento erudito por part de filologos de la Universidat de Zaragoza que investigaban superficialment y dende puntos de vista muito localistas las parlas altoaragonesas sin una visión de l'aragonés en lo suyo conchunto.
Personalidaz naixitas de Naval
Categoría principal: Naixitos de Naval.
Santa Cruz d'as Serors
Cheografía
O termin municipal de Santa Cruz d'as Serors se troba situato en a val d'o río Aragón, a o sud d'o río, frent a os Pireneus y a piet d'a sierra de Sant Chuan d'a Penya y d'o monesterio de Sant Chuan d'a Penya.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Binacua.
Mugas
Santa Cruz d'as Serors muga por o norte con Santa Cilia y Chaca; a l'este con Chaca; a o sud con Chaca, As Penyas de Riglos y Bailo; y a l'ueste con Bailo y Santa Cilia.
Etimolochía
O nombre d'o municipio charra d'as serors que bi yeran en un monesterio femenín que yera en o lugar, y que en ye l'orichen. D'iste monesterio hue nomás ye conservata como repui a ilesia de Santa María de Santa Cruz d'as Serors.
En castellano o toponimo Santa Cruz de la Serós ye fruito de l'adaptación u transcripción fonetica de l'aragonés Santa Cruz de las Serors.
Santa María de Dulcis
A suya población ye de habitants en una superficie de 27,03 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Santa María de Dulcis ye situau a 437 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 65 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Idioma tocario
Ye a branca mas desconoixita d'os idiomas d'o grupo indoeuropeu. Formato por dos idiomas, tocario A (turfanio, arsi u tocario oriental) y tocario B (kucheu u tocario occidental). Istas luengas se charroron alto u baixo entre os sieglos VI y VIII, antis de que s'amortasen.
A plegata de refuchiatos uigurs a los oasis d'o norte d'a Cuenca de Tarim en o sieglo IX, y a formación d'o Reino de Khotcho con una clase dirichent uigura budista contribuyó a que os zaguers tocarios se turquizasen.
A Perdiguera
A Perdiguera (Laperdiguera en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Monzón.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 11,3 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat d'A Perdiguera se troba situata a 462 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Aureolus
Aureolus u Aureolo estió o primer conte d'Aragón, gubernando dica 809, l'anyo d'a suya muerte. Yera o chefe d'os francos en Aragón.
Morau
O morau ye una color, estando una d'as 7 colors definitas por Isaac Newton en definir os colors d'o espectro cromatico, encara que en realidat no ye una d'as colors basicas.
Puértolas
Puértolas (con pronuncia dandalosa, Puertolas u Puertolás) ye un municipio d'a provincia de Uesca. A suya población ye de habitants en una superficie de 99,9 km² y una densidat de 0 hab/km².
O lugar de Puértolas per se no ye si que un chicolón nuclio cerioso a la versant sud d'o tozal d'o mesmo nombre. O concello d'o municipio finca dende fa decadas en o lugar mes poblato d'a val, o lugar d'Escalona, a piez d'a carretera A-138, sobre a desembocadura d'o Bellós enta a Cinca.
O lugar
Puértolas yera tradicionalment un lugar d'estibada ta es semontaneses (y prou que de puestos encara mes leixos) que marcheban pastors con as bestias transhumants dende a tierra plana enta as estibas d'a cabelera d'a valle de Puértolas. A importancia economica d'a trashumancia faciere que o lugar creixore d'entre es sieglos XV y XVII, afincando-se-ie mes que mes zapaters, fustiadors y atros artesanos que veyoren negocio en treballar ta a cada vegada mes grande comunidat de pastors que puyaban enta istes lugars (cal recordar que con Bestuer, Puértolas preside a cabelera d'a val). thumb|left|180px|Portalada d'o patio d'una casa de Puértolas. As casas d'o lugar en atras epocas teneban amos ricos, y ixo ye cosa que s'amuestra en l'arquitectura singular de muitas d'ellas. Atras, producto de l'abandonamiente, han reblau debant o tiempo y agora raden enronadas u reformadas como a segundas residencias ta beluns d'es fillos d'o lugar.
A ilesia d'o lugar, alzada en o sieglo XII, ye chunto con altros edificios d'a localidat, un testimonio vivo d'es cambeos que ha habiu de sofrir o nuclio, perdendo en o zaguer sieglo ixa importancia que el feba estar a cabelera d'ista val pirinenca, y puesto de pleganza d'es rematos de mutos puestos d'Aragón. Con a desaparición de l'actividat transhumant, que zaguerament no bi ha remaso a guaires trazas mes luego d'es lugars d'a propia val, as casas de Puértolas veyoren progresivament como es fillos y encara es amos marcheban ta as grans ciudaz, deixando es lugars altos d'a val espoblatos. thumb|200px|left|A ilesia de Puértolas.
A Guerra Civil en Puértolas
A l'anyada d'o 1938, durantes a rempleganza d'as tropas republicanas, s'entablitoren en a val de Puértolas es hombres d'a 43ª División de l'eixercito republicano prebando de resistir astí a enrestida d'es nacionals, producindo-se una previa enta o fenomeno d'a famosa Bolsa de Bielsa cuan quedeban encirclatos per as tropas faixistas, que fación cuartel en Escalona en a propia boca d'a val.
As tropas republicanas mantenioren durantes semanas as posicions suyas situyando o frente de combate d'entre es lugars de Belsierre (que habría de quedar destruyiu en o transcurso d'a contienda) y Puiarruego, mientres que es Nacionals no deixoren ir o lugar d'Escalona, a o cual seguntes bella persona d'o lugar, habioren un aliau en l'alcalde d'o lugar. thumb|350px|O [[Tozal de Puértolas dende Bestué, con Puértolas en o centro d'a imachen. Dezaga tot, a Penya Montanyesa.]]
Salas Baixas
Salas Baixas (Salas Bajas en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situau en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.
A suya población ye de habitants en una superficie de 12,93 km², con una densidat de población d'0 hab/km².
Cheografía
A localidat de Salas Baixas se troba situada a 460 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 59 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Luengas y parlas
A parla local aragonesa de Salas Baixas fa part de l'aragonés d'o Semontano de Balbastro.
Renania d'o Norte-Westfalia
Renania d'o Norte-Westfalia (en alemán Nordrhein-Westfalen) ye un d'os 16 estatos federatos d'Alemanya.
A capital d'o estato ye a ciudat de Düsseldorf.
Mugas
Tien mugas con os siguients países y estatos federatos:
Ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:
Alcubierre
Alcubierre ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'os Monegros.
A suya población ye de habitants en una superficie de 115,29 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
Este toponimo encara que pareixca d'orichen basco puet tener común orichen con toponimos tipo Alcover y haber tenito una evolución anomala prenendo una -e final d'apoyo.
Ta Manuel Benito Moliner, ye l'arabización d'un antigo toponimo bascón, etxe berri (u casa nueva en aragonés).
Bi ha microtoponimos intresants con component aragonés como La Artica y Puig Ladrón ¿"Pui Ladrón"?.
Cheografía
A localidat d'Alcubierre ye situata a 466 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 42 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Pozán de Vero
Pozán de Vero ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.
A suya población ye de habitants en una superficie de 14,67 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat de Pozán de Vero se troba situata a 408 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 46 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Vero.
Luengas y parlas
A luenga tradicional de Pozán de Vero ye l'idioma aragonés en a suya variant d'o Semontano de Balbastro, en grau abanzau de substitución por part d'o castellano. O lexico aragonés d'intrés etnografico de Pozán de Vero se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR con a sigla Hu 405.
Sancho Garcés III de Navarra
Sancho Garcés III dito o Mayor u o Gran, naixiu arredol de 990 y muerto lo 18 d'octubre de 1035, estió rei de Navarra, gubernando dende 1000 dica 1035 (l'anyo d'a suya muerte) y conte de Sobrarbe y Ribagorza (1018-1035) y de Castiella (1029-1035). Estió o monarca más poderoso d'os reinos cristianos d'a Peninsula Iberica en o s.XI.
Salas Altas
Salas Altas ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situau en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.
A suya población ye de habitants  en una superficie de 20,74 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat ye baixo a sierra d'a Candelera, a 513 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y a una distancia de 61 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Tien tres vicos: Barriomato, Barrio d'o Entremuro y la zona més plana arredol d'a ilesia.
Luengas y parlas
A luenga tradicional de Salas Altas l'aragonés, en grau abanzau de substitución por part d'o castellano ya en as zagueras decadas d'o sieglo XX.
A parla local aragonesa de Salas Altas fa part de l'aragonés d'o Semontano de Balbastro.
Chuan II
Chuan II puet estar:
Estrelada aragonesa
A estrelada aragonesa ye una bandera que ye emplegata bien a sobén por as collas y chents nacionalistas d'Aragón. Ye formata por as cuatre barras d'Aragón, as mesmas que apareixen en a bandera d'Aragón oficial, y una estrela roya en o meyo.
Ya en 1932, Gaspar Torrente, líder d'o partiu independentista Estado Aragonés, heba disenyato una atra estrelada con as barras d'Aragón y una estrela blanca sobre fundo azul.
Peralta d'Alcofeya
Peralta d'Alcofeya (Peralta de Alcofea en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Uesca.
A suya población ye de habitants en una superficie de 116,18 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Historia
En o poblato de La Torraza, a man de Tormillo bi ha una necropoli altomeyeval.
Parla
En o lexico d'a redolada de Peralta'Alcofeya trobamos bel caso de no diftongación on caberba esperar-la, (albiarol en cuenta d'"abellarol", a forma regular en aragonés oriental). Bel resto d'a palabra aigua (o muixón aiguacero, y una evolución anomala d'a palabra "masclo" (a lo masclo d'o conillo li dicen masto). A xorda intervocalica se conserva en casos comuns de l'aragonés cheneral y aragonesismos comuns en castellano d'Aragón: batajo, cajico, chemeco, esmelicar-se, embolicar, buco, farnaca, limaco, litón, litonero, etc...
Toponimia
O toponimo Alcofeya ye un caso de metatesi dende Alfoceya ta Alcofeya. Ya ye documentau en 1191:
Bi ha microtoponimos intresants como Turrullón u Torraza.
Schleswig-Holstein
Cheografía
Schleswig-Holstein ocupa a parti mas meridional d'a peninsula de Chutlandia, compartida con Dinamarca. Por tanto, a suya cheografía ye esencialment una continuación d'o suyo vecino escandinavo.
O terreno ye relativament plano, con chicotz pueyos y turberas, constituiu por materials sedimentarios de l'edat secundaria y depositos d'o terciario que estioron cubiertos por as cheleras, dando puesto a l'actual paisache: una plana suaument ondulada y inclinada ent'o ueste, endrezau t'a Mar d'o Norte.
Schleswig-Holstein ye o solo estato federato alemán que tien costas en dos mars: a Mar d'o Norte en o ueste y a Mar Baltica en o este. O suyo río mas important ye l'Elba, que forma una buega natural en o sudueste.
En o norte ye a buega con Dinamarca, en o sud se troban os estatos federatos alemans de Mecklemburgo-Pomerania Occidental, Hamburgo y Baixa Saxonia.
Organización politico-administrativa
As diez ciudaz mas importants son:
Luengas
A luenga oficial ye l'alemán. O baixo alemán ye a luenga rechional de l'estato. O danés y o frisón son consideradas luengas minoritarias. En as zonas fronterizas, entre Niebüll y Flensburg existe una comunidat de charraires de chuto (Jütisch).
Astún
Astún ye una estación d'esquí situata en o Pireneu Aragonés, en o termin municipal de Chaca. En 2005 teneba 17 habitants.
Descripción
A estación d'eslidadera d'Astún, vecina de Candanchú y fendo muga con Francia, ye perfectament comunicata a 33 km de Chaca, la capital d'a comarca d'a Chacetania. A Raca (2.300) ye a tuca mas alta d'iste parache esportivo.
Servicios
D'hibierno ofreixe toz os servicios d'as estacions d'esquí, remuntes, anfermería, restaurants, escuela d'esquí. Pero en verano tamién se mantienen ubiertos cuantos telecadieras ta fer turismo. Ofreixen excursions y atras actividaz.
Sant Chuan de Mozarrifar
Sant Chuan de Mozarrifar (en castellano San Juan de Mozarrifar) ye un barrio de Zaragoza, situato en a marguin dreita d'o río Galligo en o districto rural.
Pende economicament de l'agricultura y a ganadería. Ye tradicional a fabricación de tellas y ladriellos.
En as antigas instalacions d'a "Papelera de las Navas" bi habió un campo de concentración ta prisioners republicans d'a Guerra Civil Espanyola, muitos d'ells procedents d'o frent de batalla de Catalunya.
Sinyal Reyal
thumb|180px|O Sinyal d'Aragón yera a bandera d'os reis d'Aragón
O Sinyal Reyal u as barras d'Aragón son l'antigo emblema d'os reis d'a Corona d'Aragón.
Son composatas de quatre franchas royas verticals dencima d'un fundo dorato u amariello. Fan parti d'o escudo d'Aragón, de Catalunya, d'o País Valenciano, d'as Islas Balears y d'Espanya, asinas como muitos atros escudos de municipios d'istos países.
Tamién ye o principal elemento d'as banderas de bells d'os países que facioron parti d'a Corona d'Aragón. Os territorios actuals que as emplegan como sinyal oficial son:
En os puestos a on se charra o catalán la claman "senyera reyal" (senyera reial).
País
Sindembargo, a noción prencipal d'a palabra "país" en aragonés (mesmo que en francés y en atras luengas romances) fa referencia a una entidat no necesariamente nacional, sino que forma un conchunto con una cierta homocheneidat. Ye en ixe sentiu que s'emplega en aragonés ta referir-se a las redoladas historicas d'Aragón, como a Chacetania, o Sobrarbe u as Cinco Villas. L' Himno de Sobrarbe, una canción d'a Ronda de Boltaña dita El País Perdido, en fa emplego ta referir-se a ixa comarca, mesmo en castellano. En Francia tamién gosa emplegar-se en referencia a antigas provincias historicas de Francia, y mesmo a redoladas d'ixas rechions que comparten bellas caracteristicas, tradicions y historia (asinas, una d'as denominacions d'orichen ta o calvados ye pays d'Auge). En catalán ixe mesmo sentito amanix en a expresión Países Catalans.
Luengas iranicas
As luengas iranicas son una branca d'as luengas indoiranicas. Se parlan luengas iranicas Irán, Afganistán y Tachiquistán, y se charran luengas iranicas minoritarias en ixos países y países mugants como Turquía, Cheorchia, Rusia, Azerbaichán, Uzbequistán, China y Pakistán. Son luengas iranicas o persa, tachico, pashto, oseta, kurdo, tati, zazaki, talesi, baluchi y as luengas pamirianas, entre atras.
Aznar I Galíndez
Aznar I Galíndez (?-839) estió conte d'Aragón dende 809 dica 820, estando succesor d'Aureolus dimpués d'a suya muerte. Dende a perdida d'Aragón dica a suya muerte en 839, Aznar I estió conte de Cerdanya y d'Urchel. Bellas fuents lo mencionan como conte de Chaca.
Aznar I yera bisnieto de Galindo, probablement o primer cabeza de familia que se ficó con os francos en a rechión.
Descendencia
Aznar I gubernó en primeras baixo influyencia franca. Se suposa que l'alianza con os francos fue albandonada en 820 en favor d'un amanamiento a o Pamplona y a os Banu Qasi d'a val d'Ebro. Isto le fació perder o condau d'Aragón encara que fue recompensau con os d'Urchel y Cerdanya.
Tramacastiella de Tena
Toponimia
250px|left|thumb|Anvista de Tramacastiella dende Oz de Tena O toponimo vien d'o latín INTER AMBA CASTELLA y significa entre (os dos) castiellos.
Cheografía
Bi ha una loma correspondient a la morrena lateral d'un glaciar que bi heba en o fondón d'a val d'o Escarra.
Biquizionario
O logo de Biquizionario|250px|thumb|right Biquizionario (Wiktionary en anglés) ye un diccionario de contenito libre basado en a tecnolochía wiki, que premite la edición d'os suyos contenitos por cualsiquier usuario dende un navegador web.
Aruba
Aruba ye un país constituyent d'o Reino d'os Países Baixos y una isla d'as Antillas Menors, situata a 25 km a lo norte d'a peninsula de Paraguaná, a lo norueste de Venezuela y a lo sud d'a Mar Caribe, a l'ueste d'a isla de Curaçao. Tien autonomía adintro d'o Reino d'os Países Baixos dende l'1 de chinero de 1986.
Movera
Movera ye un barrio rural de Zaragoza, situau en o districto rural. A muga d'o barrio ye definida por o norte por a carretera de Barcelona, a l'este muga con os municipios de Pastriz y La Pobla d'Alfindén, a o sud con l'Ebro, y a l'ueste con o Galligo, en a suya desembocadura con l'Ebro.
Aruba
A isla fa parte d'os países y territorios d'ultramar d'a Unión Europea.
Movera
A suya economía s'alaceta mas que mas en l'agricultura.
Historia
En o fogache de 1495 figura como un barrio de Zaragoza.
Saxonia-Anhalt
Saxonia-Anhalt (en alemán Sachsen-Anhalt) ye un d'os 16 Estatos federatos d'Alemanya, con capital en a ciudat de Magdeburgo. Ye un land establito en 1990, quan se fació a reunificación d'Alemanya.
A suya población ye de 2.580.626 habitants (2001) en una superficie de 20.447 km², con una densidat de población de 126 hab/km².
L'actual president (Ministro-president) rechional ye Reiner Haseloff, d'a Christlich Demokratische Union Deutschlands, encara que en un Gubierno de coalición con o Sozialdemokratische Partei Deutschlands.
Cheografía
O estato de Saxonia-Anhalt ye formato arredol d'una plana d'uso intensivo ta l'agricultura, encara que en a suya parte sudoccidental ya se troban as primeras estribacions d'as montanyas de Harz.
A cadena montanyosa mas altera de Saxonia-Anhalt ye lo Harz, en a quala se troba a elevación mas alta de Saxonia-Anhalt y de tot o norte d'Alemanya. Iste ye lo Brocken con 1141,1 m sobre o livel d'a mar.
A suya hidrolochía s'estructura sobre o río Elba, que ye o prencipal río d'a rechión, y d'o suyo afluent, o río Saale.
Organización politico-administrativa
Dende a reforma administrativa de 2007, d'o estato de Saxonia-Anhalt en fan parte 11 Landkreise u districtos rurals y tres districtos urbanos u ciudaz independients (kreisfreie Stadt).
Districtos rurals
left|thumb|250px|Mapa de Saxonia-Anhalt con os suyos districtos, dimpués d'a reforma de 2007.
Luengas
Saxonia-Anhalt perteneixe historicament a las arias lingüisticas d'o baixo alemán. Hue en día, manimenos, se charra alto alemán con accento especifico de iste estato, y que tien una gran cantidat d'expresions especificas. En a parti norte, en Altmark y en Börde, encara se troban charraires de d'abanzada edat nativos d'o baixo alemán.
Gastronomía
A prencipal caracteristica d'iste estato d'Alemanya ye a calidat d'a tierra, que permite a l'agricultura incluyir en a cocina de l'estato diferents ingredients vechetals, y cal destacar o Magdeburger Börde (a plana de Madgeburg). I hai una gran variedat de verduras y legumbres y ye muit habitual a remolacha.
Virollas tipicas son:
Salvatierra d'Esca
Salvatierra d'Esca (en castellano Salvatierra de Esca) ye un municipio d'a provincia de Zaragoza, situau en a comarca d'a Chacetania. Perteneixe a lo partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y a la diocesi de Chaca. A suya población ye de habitants, en una superficie de 81,2 km² y una densidat de 0 hab/km².
Toponimia
Seguntes Alvaro Galmés de Fuentes os toponimos Salvatierra se remontan a una institución churidica medieval que controla una zona de muga, a on se concede asilo y immunidat a tot qui se i estableixca, pero a cambio de cosirar-la y participar activament en a suya defensa. Salvatierra d'Esca estió una "Salvatierra" que defendeba las posicions d'o Reino d'Aragón en a muga con o Reino de Navarra.
Luengas y fablas
Huei se i charra o castellano rechional d'Aragón, con muitos aragonesismos, como conseqüencia d'haber substituito fa poco tiempo a l'aragonés.
Landas
As Landas (en occitán Lanas, en francés Landes) ye o nombre d'un departamento d'a rechión de Nueva Aquitania, en o sudueste de Francia (numero 40). Tien a suya prefectura en Lo Mont, y una subprefectura en Dacs. Ye banyata a l'ueste por l'Oceano Atlantico.
A suya población ye de 327.334 habitants(1999) en una superficie de 9.243 km², con una densidat de población de 35,41 hab/km².
Salvatierra d'Esca
Cheografía
Salvatierra d'Esca ye en a val de Roncal entre dos aliniacions montanyosas d'o flysch pirenenco cretacio-eoceno: a lo norte l'aliniación sierra d'Illón-sierra de Beldú y a lo sud sierra de Leire-sierra d'Orba. La part occidental de lo termin municipal de Salvatierra ye trescruzada por o río Esca, afluent d'o río Aragón en l'entibo de Yesa, pero la mes gran part d'o termin ye en o ret fluvial d'o barranco de Gabarri, que caye en Esca en un forcallo chusto a lo sud d'o nuclio habitau,
Landas
D'iste departamento, que tien a suya capital en a ciudat de Lo Mont, en fan parte 2 districtos, 15 cantons y 327 comunas u municipios.
Prene nombre por a landa, una forma de vechetación con bruco, muit estendita en os suelos acidos d'os países d'a costa atlantica d'Europa, y que en esta zona tamién yera muit estendita dica que se fació una repoblación forestal con pin rodén que devenió a masa forestal mes gran d'Europa.
Salvatierra d'Esca
Cheografía
Son monts de Salvatierra d'Esca Algaralleta, Chandri, La Cucula, mont Fragas, Huyerna, Muga de Sigüés, pui d'o Pinar, punta Salarinya, Val de Penya, La Vardipenya y Virchen de Penya.
Mugas
O suyo termin municipal muga a o norte con Burgui, municipio navarro en a val de Roncal; a l'este con Fago y a Canal de Berdún; a o sud con Sigüés y a l'ueste con Bigüezal en o termin municipal de Romanzado, tamién en Navarra.
Lugars
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Lorbés, a l'este d'o municipio, en a muga con a Canal de Berdún.
Historia
Dica l'anyo 1208, o suyo nombre estió Obelba, con as variants Ovelva, Ouelva, Ovelba, Ubelba y Okelba. A primera cita d'a localidat estió, seguntes Agustín Ubieto, en l'anyo 890-900, recullida en o Cartulario de San Chuan d'a Peña, editau en Valencia en 1962 por Antonio Ubieto Arteta.
Idioma chinés
O chinés u chino (中文, zhōngwén) ye una luenga sino-tibetana, oficial en China, Taiwán y Singapur, y charrato en Indonesia y Malaisia. En realidat, mas que una luenga ye una familia de luengas, anque a tradición cultural china prefiere decir-les dialectos a las suyas variedaz lingüisticas.
O chinés ye l'idioma mas charrato d'o mundo (mas de 900 millons de fablants como luenga materna). Ye un d'os seis idiomas oficials d'a ONU.
Dialectos chineses
Tradicionalment, os chineses han dito dialectos (方言, fāngyán) a lo que ye en realidat una familia de luengas mutuament inintelichibles. A vegatas se diz que as diferencias entre istos "dialectos" son pareixitas a las que pueda haber-ie entre as diversas luengas romances.
Saxonia
Saxonia (en alemán Sachsen) ye un d'os 16 Estaus federaus d'Alemanya. Muga a o norte con o estau de Brandemburgo, a l'este con o río Neiesse con Polonia, a o sud con a Republica Checa, a o sudueste con o estato de Bavera, a l'ueste con o estau de Turinchia, y a o norueste con o estau de Saxonia-Anhalt.
Sarre
Sarre (en alemán: Saarland) ye o quatreno menor en amplaria d'os 16 estatos federatos d'Alemanya, dimpués de Bremen, Hamburgo y Berlín. O suyo nombre deriva d'o río Saar y ye situato entre a provincia francesa de Lorena y Luxemburgo.
Clima
O clima ye oceanico atemperau. A precipitación meya anyal ye de 800 mm. O Sarre ye una d'as rechions mas calidas d'Alemanya.
Saxonia
Clima
I hai grans diferencias climaticas dentro de Saxonia. A temperatura meya anyal en os países d'o norte plano y montanyoso central ye entre 8,5 y 10 °C (periodo 1991-2005) estando o centro d'a ciudat de Dresde a rechión mas calida de Saxonia con una meya anyal de 10,4 °C. En a cordelera baixa a temperatura promeyo ye d'arredol de 6 a 7,5 °C, en Fichtelberg, a rechión mas freda, arredol de 4 °C. O mesmo s'aplica a la precipitación meya anyal, de 500 a 800 mm en as tierras baixas (periodo 1991-2005) y arredol de 900 a 1200 mm en a cordelera baixa (arredol de 1250 mm en o Fichtelberg).
Cheografía
O solo y mas important río navegable ye l'Elba. Trascruza o estau d'o sudeste a o nordueste.
Saxonia se troba a o este d'Alemanya Central y muga con os estaus de Bavera (longaria d'a buega 41 km), Turinchia (274 km), Saxonia-Anhalt (206 km), Brandemburgo (242 km), Polonia (123 km) y a Republica Checa (454 km).
Gastronomía
En cheneral, la cocina ye muit abundant y presienta muitas peculiaridatz de l'Alemanya Central, como que una gran variedat de salsas que acompanyan a o plato prencipal y a moda de servir Klöße u Knödel como guarnimiento en cuenta de trunfas, pasta u roz. Tamién s'utiliza muito pescau d'augua dulza en a cocina saxona, en particular truitas, como que ye o caso en toda Europa de l'Este.
Organización politico-administrativa
As diez ciudaz mas importants son:
Sarre
Districtos
Ye dividito en 6 districtos: Landkreis Merzig-Wadern, Landkreis Neunkirchen, Stadtverband Saarbrücken (Sarrebruck), Landkreis Saarlouis, Saarpfalz-Kreis y Landkreis Sankt Wendel.
Diez ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:
Homo sapiens
200px|Homo Sapiens
Saxonia
Gastronomía
Virollas tipicas son:
Clima
Saxonia se troba en a zona climatica moderada d'Europa Central con aires predominants d'o ueste. Dau que ya existen qualques cadenas montanyosas baixas protectoras entre as mars occidentals y l'Estato, o clima ye mas continental que en o ueste y o norte d'Alemanya. Isto ye particularment evident en hibiernos mas fredos y veranos mas ixutos que en atras partes d'Alemanya.
Sarre
Historia
O Sarre s'establió en 1920 dimpués d'a Primera Guerra Mundial como o Territorio d'a Cuenca d'o Saar, ocupau y gubernau por Francia baixo o mandato d'a Liga de Nacions. A rechión fuertement industrializada yera economicament valurosa, a causa d'a riqueza d'as suyas depositos de carbón y a suya ubicación en a buega entre Francia y Alemanya. O Sarre estió tornau a l'Alemanya nazi en o referendum sobre l'estatus d'o Sarre de 1935. Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, l'administración militar francesa en l'Alemanya ocupada por os aliatos organizó o territorio como o Protectorado d'o Sarre a partir de 1947. Dimpués d'o referendum d'o Estatuto d'o Sarre de 1955, s'unió a la Republica Federal d'Alemanya como estato l'1 de chinero de 1957. O Sarre utilizó a suya propia moneda, o franco d'o Sarre y estampetas emitidas especialment pa o territorio dica 1959.
Johann Pachelbel
Johann Pachelbel (en alemán /ˈjoːhan ˈpaxɛlbəl/), naixió de Nuremberg (Electorato de Bavera, hue Bavera, Alemanya) y fue baptizato l'1 de setiembre de 1653. Morió en Nuremberg o día 3 de marzo de 1706, pero fue apedecato o 9 de marzo.
Destacato organista, clavicembalista y compositor, Johann Pachelbel ye entre os mas importans musicos d'a cheneración anterior a Johann Sebastian Bach, de cual pai estió amigo. Entre as suyas numerosas composicions destaca o suyo celebre Toccata en do mayor, escrito ta órgano, obra que ha estau obchecto de numerosas gravacions.
Hombre
dreita|upright|thumb|Simbolo masculín. dreita|thumb|upright|Imachen d'un hombre. Un hombre (d'o latín homine(m)) ye un ser humano de sexo masculino. O vocable ye de costumbre usato ta referir-se a la persona adulta, encara que tamién s'emplega a vegatas con carácter cheneral ta referir-se a la especie humana. Puet igualment significar "esposo".
Simbolochía
O simbolo utilizato ta referir-se a l'hombre u a lo sexo masculino en cheneral, en biolochía y en altros campos, ye un cerclo con una sayeta en un canto.
Amariello
L'amariello ye una color; ye a color d'a luz en un ran entre os 565 y os 580 nanometros, encara que en realidat ye a mezcla d'as colors verde y roya, que a o uello humán s'adhiben ta formar a color amariella. A suya color complementaria ye l'azul.
Òlt y Garona
Òlt y Garona (47) (en occitán Òlt e Garona, en francés y oficialment Lot-et-Garonne) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania. O suyo nombre viene d'os ríos Òlt y Garona.
A suya población ye de 305.380 habitants (1999) en una superficie de 5.361 km², con una densidat de población de 57 hab/km².
D'o departamento d'Òlt y Garona, que tien a suya capital en a ciudat d'Agen, en fan parte 4 districtos, 40 cantons y 319 comunas u municipios. L'actuala Presidenta d'o Consello Cheneral departamental ye Sophie Borderie.
Aramón
Aramón (Montanyas d'Aragón) ye una sociedat anonima formata a partis iguals por o Gubierno d'Aragón y Ibercaja, que chestiona a mayoría d'as estacions d'esquí d'Aragón. A ideya d'ista sociedat anonima ye emplegar as posibilidaz que dan as montanyas d'Aragón ta lograr un mayor desembolique en a rechión.
Polemica con os ecolochistas
O establimiento d'a sociedat Aramón ha tenito dende o suyo prencipio a oposición de colectivos ecolochistas como Ecolochistas en Acción, y diversas personalidaz d'o mundo universitario como o cheografo d'a Universidat Autonoma de Madrit, Eduardo Martínez de Pisón u o cheologo Jerónimo López.
Lista de vals d'o Pireneu aragonés
thumb|300px|Os Pireneus dende o satelite Ista ye una lista d'as vals d'o Pireneu aragonés.
A
250px|thumb|[[Val d'Ansó, Zuriza]] 250px|thumb|[[Vall de Benás]] 250px|thumb|[[Val de Chistau]] 250px|thumb|[[Val d'Echo]] 250px|thumb|[[Vall d'Ixalenques]] 250px|thumb|[[Val d'Ordesa]] 250px|thumb|[[Valle de Pineta]] 250px|thumb|[[Val de Tena]]
Val de Lasieso
A val de Lasieso (en castellano valle del Asieso) ye una val chicota pirinenca situata en o municipio de Biescas, en l'Alto Galligo. As prencipals atraccions d'ista val son o dolmen de Santilena que se troba en a dentrata d'a val, chunto a l'armita d'o mesmo nombre, ya en a val de Tena y a zona d'escalata que b'ha en a parti interior d'a val.
A val ye trescruzata por o barranco de Lasieso que naixe en a parte mas alta d'a val y desemboca en a fin d'a val en o río Galligo. thumb|left|250px|Dolmen de Santilena A paret ta a escalata ye situgata drento d'a val y b'ha que puyar dica astí por un amplo camín que descurre entre a selva.
Ganadería
thumb|300px|A ganadería s'encarga d'a cría d'as [[uellas.]] A ganadería ye l'actividat humana que pende en adomar y espleitar animals ta obtener-ne alimentos, productos derivatos (lana, cuero, ecetra.), u servicios. A lo conchunto d'animals emplegatos en a ganadería li se clama bestiar, ganato u ganau. Iste puede estar:
Seguntes o modo de cría a ganadería puede estar:
As personas que s'encargan d'o bestiar se claman pastors.
A Partacua
A Partacua (en castellano La Partacua) ye una estación d'esquí nordica situata en sierra d'a Partacua (val de Tena), en o Pireneu aragonés.
Antimás d'as pistas ta la practica d'esquí nordico tamién bi ha instalacions ta o entrenamiento d'esturrazos de nieu estiratos por cans.
Se troba en os termins de Tramacastiella, Escarriella y Sandiniés.
thumb|250px|left|Vista d'a [[sierra d'a Partacua dende O Fornigal.]]
Aramón Valdelinares
Aramón Valdelinares ye una estación d'esquí aragonesa d'o grupo Aramón situata en o Sistema Iberico, en o municipio de Valdelinars d'a provincia de Teruel y a 70 km d'a capital d'a provincia, Teruel.
Descripción
A estación ye situata a 2.000 metros d'altaria y anque ye una estación chicota ye muit intresant ta os aficionatos d'Aragón y d'a Comunidat Valenciana ya que ye situata a lo sud de Teruel, amán d'ista zaguera.
Nuestra Sinyora d'o Pilar
250px|thumb|A Virchen d'o Pilar
Nuestra Sinyora d'o Pilar u a Virchen d'o Pilar ye a patrona de Zaragoza, d'Aragón, d'a Guardia Civil, de Correus, de l'Administración Local, d'a "Sociedad Mariológica", d'o "Consejo Superior de Misiones" y d'a Hispanidat.
Seguntes a tradición, a Virchen s'apareixió en carne mortal a l'apóstol Sant Chaime o día 2 de chinero de l'anyo 40 d.c en Zaragoza, dencima d'un pilar (d'iste suceso deriva o suyo nombre), en o mesmo puesto a on que hué ye a Basilica d'o Pilar. Ye a primera aparación mariana reconoixita por a ilesia catolica, en ixas anyadas, a Virchen María viviba en Efeso con Sant Chuan Evanchelista, por o que estaría un fenomeno de bilocación.
Seguntes a tradición, a Virchen María pidió que se construyese un templo en ixe puesto, que estió a Basilica d'o Pilar.
O culto a la virchen d'o Pilar recibió un important empentón por o Miraglo de Calanda.
Chusé María Satué Sanromán
Chusé María Satué Sanromán (Escartín, 1941), naixió en Casa Ferrer d'Escartín, en pleno Sobrepuerto, do fizo os suyos primers estudios en ixa escuela sobrarbenca. Licenciato en Filosofía y Letras por a Universidat de Zaragoza y mayestro toda a suya vida, ye l'autor d'os libros:
En asayo ha publicato bels articlos d'etnolochía y de l'aragonés de Sobrepuerto en a revista Serrablo y en o periodico Heraldo de Aragón. Ye o vocal de Documentación de l'Academia de l'Aragonés.
Ye, además, o prencipal impulsor d'a edición d'as memorias de su pai, José Satué Buisán (1907-1986), as cuals adaptó y preparó ta que s'editasen baixo o títol Memoria de un montañés (Xordica, 2007).
En 2018 ha publicau "Sobrepuerto, los ecos del silencio". Ed. Pirineo. Historias d'as chents que conoixió en ista comarca despoblada.
Río Aragón
O río Aragón ye un d'os grans cursos fluvials d'a compleganza d'o río Ebro. A suya cuenca tien una superficie de 8.524 km². Recorre 195 km dica plegar a Ebro, aportando una meya de 1.300 hm³/anyo.
Naixe en o circo glacial d'a val d'Astún (Uesca) a 2.050 m sobre o mar. En a cabecera reculle as auguas d'os ibons d'Escalar y de Truitas. Descurre auguas entabaixo por l'alta montanya dica plegar ta Chaca, a on as suyas auguas cambean de dirección ta enfilar-sen ta l'ueste a las tierras navarras. A compleganza d'alimentación d'o río Aragón tien una gran amplaria que plega a os 2.886 metros en o Pico de Collarada. En ista redolada la caita de nieu ye abundant, lo que orichina en primavera grans creixidas, atra epoca d'avenidas ye l'agüerro con as plevias.
O curso d'o río ye regulato por l'entibo de Yesa, con una capacidat de 470 hm³ d'augua que s'aproveita ta usos agricolas a traviés d'a canal d'as Bardenas, que dende o suyo orichen en l'entibo dica a suya desembocadura en o río Galligo en Ardisa tien una largaria de 139 km.
En a compleganza de l'Aragón bi ha una gran diversidat vechetal podendo trobar-se especies de diferents climas y ambients que van dende o pin negro, carrasca, fabo, pin royo, abet, abetoch, acirón, tremolín, fraixin, cerollera, buixo, allaga, chinipro, caixico, etc.
Desemboca en o río Ebro en a población de Miraglo (Navarra).
Aramón Javalambre
Descripción
Ye una estación chicota con nomás que 6 kilometros esquiables, ubierta fa diez anyadas. Chunto con a estación d'Aramón Valdelinares son as dos estacions d'esquí mas accesibles ta os aficionaus d'a Comunidat Valenciana.
Mecklemburgo-Pomerania Occidental
Mecklemburgo-Pomerania Occidental u Mecklemburgo-Antepomerania (en alemán Mecklenburg-Vorpommern y en baixo alemán Mekelborg-Vörpommern) ye un d'os 16 Estatos federatos d'Alemanya, muga a o norte con a Mar Baltica, a l'ueste con Schleswig-Holstein, a o sudueste con Baixa Saxonia, a o sud con Brandemburgo y a l'este con Polonia. Tien una baixa densidat de población, 80 hab/km². Bellas ciudaz importants son Rostock, Stralsund y Wismar.
thumb|300px|center| Mecklenburg & Pomerania.
Historia
L'estato estió establiu en 1945 dimpués d'a Segunda Guerra Mundial por meyo d'a fusión d'as rechions historicas de Mecklemburgo y a Pomerania Occidental por parti de l'administración militar sovietica en l'Alemanya ocupada por os Aliatos. Se convirtió en parti d'a Republica Democratica Alemana en 1949, pero se disolvió en 1952 entre as reformas administrativas y o suyo territorio se dividió en os districtos de Rostock, Schwerin y Neubrandenburg. L'estato Mecklemburgo-Pomerania Occidental se restablió en 1990 dimpués d'a reunificación alemana y se convirtió en un d'os nuevos estatos d'a Republica Federal d'Alemanya.
Cheografía
Iste estatos contiene una gran plataforma cheolochica de lacos connectaus entre él, amán d'a mar Baltica. Por ixo a Mecklemburgo-Pomerania Occidental se le conoixe como o "país d'os mil lacos", entre os cuals se destaca o laco Müritz, que ye o mayor d'Alemanya.
O centro turistico mas destacau ye a isla Rügen, que ye a mayor isla d'Alemanya.
Clima
O clima en Mecklemburgo-Pomerania Occidental ye determinau por a transición d'a influencia maritima en a zona costera d'a Mar Baltica a un clima continental atemperau en l'interior. A tendencia a la precipitación disminuye tierra adintro. A rechión d'a Mar Baltica, especialment en l'aria d'as islas de Usedom, Rügen y Hiddensee, tien o mayor numero de diyas soleyaus en Alemanya.
Organización politico-administrativa
As diez ciudaz mas importants son:
Alifonso II d'Aragón
Alifonso II d'Aragón dito o Casto (Uesca, 25 de marzo de 1157  - Perpinyán, 25 d'abril de 1196), estió rei d'a Corona d'Aragón entre 1164 y 1196. thumb|left|90px|Signum Regis de Alifonso II, o mesmo de [[Pero I d'Aragón|Pero I y Alifonso I.]] Primer rei d'a Corona d'Aragón. Estió rei d'Aragón y conte de Barcelona dende 1164, marqués d'a Provenza dende 1166 y conte d'o Rosillón dende 1172. Fació en 1164 en Zaragoza as primeras Corz aragonesas documentatas en as que estión as burguesías dos lugars. Os territorios de l'atra banda d'os Pirineus li facioron malas querencias con Francia y Navarra. S'acomodó con Sancha en a Seu d'o Salvador de Zaragoza, filla de Alifonso VIII de Castiella, en l'anyada de 1174, d'ista naixioron Pero II y Gostanza que dimpués estió reina d'Hongría. Con o rei castellano sinyó o Tractau de Cazorla (Soria), an Aragón s'afirmaba o dreito a conquerir o Levant moro enta Biar, fendo reconoiximiento a Castiella d'os dreitos sobre Murcia. Aproveitando que os Almuades atacaban a o rei Lop y perdeba aliatos conquirió Teruel, Val de Robres, Gandesa, Horta de Sant Joan y Ulldecona, comarca a la que dió fuero d'Aragón y por a corrió o dinero chaqués. En 1177 aduyó a lo rei Alifonso VIII de Castiella a prener Cuenca, obtenendo-ne a renuncia d'os suyos a lo Regnum Caesasaugustanum. Cedió Alcanyiz a la Orden de Calatrava en 1179. Morió en Perpinyán en 1196.
Mecklemburgo-Pomerania Occidental
Gastronomía
Mecklemburgo-Pomerania Occidental tien as suyas propias virollas tradicionals, que a ormino incluyen pescau, vetiella y cochín. Dos virollas famosas son o Bismarckhering y o Rote Grütze.
Búbal
Se dividiba en dos barrios, o Barrio Baixo con casa Esperanza, Arruaba, Portugués y Ainés y o Barrio Alto con casa Mateo, Lorenza, Rocha, Galé, Pericaz, Paciencia, Fanlo, Mingo, Marton, el Royo, Agut, A Escuela y Tiburcio.
Antoine van Leeuwenhoek
thumb|right Anton (u Antoine) van Leeuwenhoek (Delft, Países Baixos, 24 d'octubre de 1632 - †26 d'agosto de 1723), o suyo nombre completo estió Thonius Philips van Leeuwenhoek, estió un comerciant y cientifico neerlandés, conoixito por as milloras que introdució en a fabricación de microscopios y os suyos descubrimientos pioners arredol d'os protozoos, os globulos royos en a sangre, a presencia de espermatozoides en o semen, o sistema de capilars y os cerclos vitals de bels insectos.
Biografía
En l'anyada de 1679 van Leeuwenhoek fació a primera descripción d'as bacterias (bacilos), prenendo trocez d'o suyo propio sarro dental, y tamién d'os espermatozoos humanos.
Búbal
thumb|250px|L'[[entibo de Búbal en a val de Tena. O lugar de Búbal se veye a la dreita de l'entibo.]]
Antoine van Leeuwenhoek
Biografía
A historia diz que, a l'hora de faltar, en o suyo leito de muerte, van Leeuwenhoek dictó una carta ta la Royal Society. O secreto ta fer os lents que feba servir en as suyas observacions marchó con él o 26 d'agosto de 1723, cuan l'holandés yera per as 91 anyadas d'edat. Increyiblement, beluns d'os lentes simples que va fer en vida alcanzoron os 480 augmentos, fita que no estió igualata dica o sieglo XIX, cuan s'inventó o microscopio compuesto.
Toz os documentos que fizo en a suya vida estioron escritos en luenga neerlandesa, cosa bien rara en un tiempo en que toda a literatura cientifica s'imprentaba en latín.
Búbal
Tenió concello propio dica 1845 cuan s'unió a Oz de Tena. En 1873 s'adhibió a Piedrafita dica que iste zaguer s'adhibió tamién a Biescas. L'entibo prencipió a construir-se en l'anyo 1968 y Búbal fue albandonato en l'anyo 1970, igual que os suyos vecins Polituara y Saqués.
Toponimia
Dica prencipios d'o sieglo XVIII li se clamo Bual y ya en 1713 apareixe como Búbal.
Os suyos habitants yeran os bubalenses, anque en a val yeran conoixitos con as embotatas de bienhabladitos y cascabellanos.
Búbal ye un lugar d'o municipio de Biescas (Uesca) en a val de Tena. Ye situato chunto a lo entibo d'o mesmo nombre, a los piez d'a Penya Telera.
Antoine van Leeuwenhoek
Biografía
En istas anyadas de comerciant y aduyant d'alguacil en Delft, van Leeuwenhoek fabricó os suyos primers lents dimpués d'aprender a tecnica d'o soflau y pulimiento d'o vidre por a suya cuenta. Gracias a istos microscopios artesanals veyió as primeras fibras musculars y confirmó as teorías de l'italiano Marcello Malpighi arredol d'a circulación d'a sangre por os capilars. Dica 1674 prosiguió con o desembolique d'a suya tecnica de perfeccionamiento de lents, momento en que ye datata a suya primer descripción detallata d'os globulos royos. En ista mesma anyada fizo as observacions en augua de plevia d'una balseta y en a suya propia saliva, a partir d'as que fizo a conoixita descripción d'os animalez chicorrons que hue se denominan protozoos.
Gracias a estar o primer en tener lents de tanta cualidat, podió fer una serie de descubrimientos que denguno yera en condicions de fer en ixas envueltas. Pero Antón van Leeuwenhoek no ye solo recordau por istos descubrimientos, sino tamién por muitas d'as conclusions t'as que plegó. D'istas observacions en charró a o suyo amigo Reinier de Graaf, un medico de Delft con contactos en a Royal Society de Londres. Van Leeuwenhoek obtenió o reconoiximiento oficial d'a sociedat britanica en 1680.
Orós Alto
O chentilicio d'Orós Alto ye orosino, pero les dicen en a redolada "colers". As casas d'o lugar son Antón, Canyardo, Jacinto, Puértolas, Piquero, Tejedor, Catalán y Navarro.
Orós Alto ye un chicot lugar d'a provincia de Uesca situato en a Tierra de Biescas. Se troba a 1 km. d'o vecín Orós Baixo, en a marguin ezquierda d'o río Galligo y amán d'o barranco de Sía.
Perteneixió a Olibán en chunto con Casbas y Orós Baixo entre 1860-1873, d'antis mas formaba dende l'anyo 1834 un municipio independient con Orós Alto e dende 1845 tamién con Casbas.
Luengas y parlas
Francho Nagore publicó un estudio sobre l'aragonés charrato por una familia orosina que da a conoixer bel rasgo d'a parla d'iste lugar, bien que ta quitar-ne conclusions s'ha de fer cuenta que a duenya d'a familia yera venida de Pandicosa.
En o sieglo XV yera Orós de Suso y teneba 5 fuegos. A primer vegata que se documenta o lugar ye en a "Colección Diplomatica de Uesca", en 1149, a on diz "Acenar, abbate de Oros et Espier".
Molimentos
Ilesia de Sant Istevan d'Orós Alto, una ilesia con una sola nau adedicada a Sant Istevan que se construyó en o sieglo XVI y dimpués se reformó en o sieglo XIX. Ye la ilesia parroquial d'o lugar, encara que en la web d'a Diocesi de Chaca adxedicada a l'Arcipestrau de Biescas d'o que en fa parte en dicen que ye consagrada a Nuestra Sinyora.
No destacan guaire a resta de construccions ya que cuasi totas se destruyoron en a Guerra Civil.
Renania-Palatinato
Cheografía
A montanya mas alta d'o país ye Erbeskopf en Hunsrück con 816,32 m sobre o livel d'a mar.
Historia
Renania-Palatinato s'establió en 1946 dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, en partis d'os antigos estatos de Prusia (parti d'a suya provincia de Renania), Hesse y Bavera (o suyo antigo districto de Palatinato), por l'administración militar francesa en os territorios ocupaus por os aliatos en Alemanya. Renania-Palatinato pasó a formar parti d'a Republica Federal d'Alemanya en 1949 y compartió a sola buega d'o país con o Protectorado de Sarre dica que iste zaguer tornó a o control alemán en 1957.
Luengas
Astí se charra tamién Franco moselán, Franco renano y Franco palatín.