cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sekaisa
Cudición monetaria
Cudió moneda d'archent y bronze mientres o sieglo II y dimpués primerías d'o sieglo I aC, emplegando en a suya leyenda o suyo nombre en celtiberico, Sekaisa. Pero por as pocas emisions d'archent, s'entiende que l'archent no se i cudió guaire u que dimpués se fundió.
As suyas cudicions se repartioron entre seis emisions diferents. O bronze se cudió en todas ellas, l'archent nomás en a segunda y a tercera emisión.
En a primera y segunda emisión (Segeda I) emplegoron os disenyos d'una cabeza de lupo en l'anverso y un chinete y un au en o reverso.
Posteriorment, en l'anverso, pa todas as valors se fació servir o disenyo d'un busto varonil, con u sin barba, con a posibilidat d'estar acompanyau d'un simbolo. En o reverso s'emplegó o disenyo d'un chinete con diferents atributos, siga una lanza, un au u una palma en as valors más altas; un caballo pa la metat y o sexto; y meyo pegaso y chabalín pa os tercios.
O maximo en a cudición se produció en a metat d'o sieglo II aC, cudindo a segunda y tercera emisión, coincidindo con una crisi en Celtiberia, o taller podría haber cudiu moneda pa bosar os tributos desichius por Roma a partir d'os pactos que teneban como en atros casos, como narra Apiano en o suyo libro Iber 45, 48 y 50, pa o pago d'os en auxilia belos baixo Vetilio, en o 146 aC en os momentos de plena guerra numantina.
As atras emisions podrían estar pa uso local. A sexta emisión estió a más larga en o tiempo, 20–30 anyos, talment pa resolver a manca de numerarios. A cudición en o segundo puesto (Durón de Belmonte de Gracián) con o mesmo nombre, mos indica una pervivencia politica y d'habitants de l'anterior.
Llanos de Olivenza
Llanos de Olivenza ye una comarca d'Extremadura situata en a Provincia de Badajoz mugant con Portugal. Parti d'o suyo territorio fue parti de Portugal dica l'anyo 1801.
Tién una población total de 32.792 habitants d'alto u baixo distribuitos en os 11 municipios que fan parti d'a comarca. A capital comarcal y a localidat mas poblata ye Olivenza.
Ken Berry
Ken Berry (nombre artistico de Kenneth Ronaldo Berry), naixito de Moline (Illinois, Estaus Unius) o 3 de noviembre de 1933 y muerto l'1 d'aviento de 2018 en Burbank (California, Estaus Unius).
Michael Paget
Michael 'Padge' Paget (naixito o 12 de setiembre de 1978) ye o guitarrista líder y vocalista segundario d'o grupo de heavy metal galés Bullet for My Valentine. Fa parti d'o grupo dende que s'establió en l'anyo 1998. Tanye chunto con Matt Tuck (vocalista prencipal, guitarra ritmica), Jason James (baixista, coros) y Michael Thomas (batería). A suya primera guitarra estió una guitarra clasica. Tamién le fa goyo de sentir a musica blues.
Saint-Jean-d'Angély
Saint-Jean-d'Angély (en petavín-santonchés Sént-Jhan-d'Anjhéli) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Charente Maritimo, en a rechión de Nueva Aquitania.
Michael Paget
En total ha quitato tres álbums con Bullet for My Valentine: The Poison en 2005, Scream Aim Fire en 2008, y Fever en 2010. As tecnicas que mas fa servir en os suyos solos son o sweep-picking y o tapping.
Guitarras
Emplega guitarras ESP y actualment tien 3 modelos personalizados d'ista marca:
Siphonaptera
As pulces (singular, pulz), ditas scientificament Siphonaptera, son una orden dintro d'os insectos neopteros sin alas. As pulces son parasitos externos d'animals vertebratos (como aus y mamiferos) y s'alimentan d'a sangre d'éstes.
As pulces, a la contra que os pegollos, gosan estar oportunistas y aproveitan qualsiquier güespet d'on ne puedan quitar alimento. As especies más freqüents en os entornos humanizatos son a pulz d'os cans (Ctenocephalides canis), a pulz d'os gatos (Ctenocephalides felis) y la pulz d'os humans (Pulex irritans).
Os sifonapteros tienen un ciclo vital con metamorfosi completa, pos naixen con forma de larva, se fan pupas y se reproducen en forma d'adulto. As larvas d'as pulces no s'alimentan de sangre, a la contra que os adultos, si que ne quitan l'alimento d'as restas organicas que troban sobre la piel d'o suyo güespet (restas de piel muerta, pel, deposicions d'altras pulces, ecetra...).
Seu de Santa María de Teruel
L'historia d' seu de Santa María prencipia dende o mesmo momento d'a reconquiesta d'a localidat, que alavetz yera nomás que un lugar chicorrón, con una primera y chicota ilesia en estilo aragonés hue desapareixita, ta continar con una segunda ilesia romanica y una torre en estilo mudéchar en o sieglo XIII, unas obras d'esviellamiento tamién d'o sieglo XIII, y unas nuevas obras mientres os sieglos XIV, XV y XVI, ta rematar con bells chicotz nuevos elementos (a suya frontera prencipal) en primerías d'o sieglo XX.
Historia
left|thumb|250px|[[Frontera d'a seu de Santa María de Teruel.]] L'actual seu de Santa María tien o suyo orichen en l'antiga ilesia de Santa María de Medievilla de Teruel, una ilesia en estilo aragonés que prencipió as suyas obras en 1171 con a conquiesta d'a ciudat de Teruel por o rei Alifonso II d'Aragón, quan a ciudat yera nomás un chicot lugar que depeneba d'a ciudat de Daroca. As obras d'iste primer edificio rematoron en 1257 con a suya torre en estilo mudéchar aragonés (l'actual torre de Sant Pero). Sindembargo, en a segunda mitad d'o sieglo XIII s'esvielló l'antiga ilesia, lebantando-se tres naus en mampostería y ladriello, treballos que fació l'alarife morisco Juzaff, millorando y enamplando asinas l'antiga ilesia romanica seguntes corresponeba a una ciudat como yera Teruel en ixas envueltas, independizata ya de Daroca.
En o sieglo XIV tamién fuoron reconstruyitos os absides romanicos d'a seu por unos de nuevos, reducindo asinas a la mitad o numero de soportes necesarios ta o templo, fendo que no nomás dentrase más luz a lo suyo interior sino que tamién bi ese más amplitut en as nuevas naus con arcos ochivals. Ta 1423 tamién yeran refeitos os muros d'a ilesia, que teneba un aspecto muit semellant a l'actual, quan l'aragonés Benedet XIII la convirtió en colechiata.
O templo primitivo
right|thumb|A seu de Santa María de Teruel. O primer templo edificato en o puesto a on hue se troba a seu estió una ilesia devantata en as postrimerías d'o sieglo XII (en o zaguer quarto d'ixe sieglo) por orden d'o rei Alifonso II d'Aragón muit poquet dimpués d'a conquiesta d'a ciudat en 1171, adhibindo-la a lo reino d'Aragón. Ixe templo primitivo se devantó en o centro de Teruel (que en ixas envueltas yera nomás un chicot lugarón que depeneba de Daroca), en l'antiga medina u ciudat arabe, y se construyó en estilo romanico, ye fácil que tenendo nomás que una unica nau.
A segunda ilesia romanica
En 1200, alto u baixo, prencipioron as obras ta devantar-ie una ilesia nueva, tamién en estilo romanico, encara que iste segundo templo no teneba nomás que una unica nau, sino que en teneba tres. A planta d'iste edificio ye a planta de l'edificio actual, encara que as suyas paretz teneban una altaria menos que os muros actuals (arredol de 3 metros mas baixos). Ista etapa constructiva remató a meyatos d'o sieglo XIII, quan prencipioron as obras d'una torre, que en parlaremos agora.
A torre mudéchar
left|thumb|250px|A [[torre de Sant Per d'a seu de Teruel, con o suyo paso ta vianants en a suya planta baixa.]] As obras ta devantar-ie una nueva torre (l'actual torre de Sant Per, declarata Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO en 1986) prencipioron en 1257, estando ixa torre construyita en estilo mudéchar. Ye una d'as torres mudéchars más antigas d'a peninsula iberica, y tien a peculiaridat de tener un paso ta vianants en a suya planta baixa, construyito emplegando uns arcos en forma de vuelta de canyón.
A suya planta ye de forma quadrata, y tien tres pisos, estando a suya decoración con azulejos y ceramica vidriata. A torre remata con una linterna otogonal, encara que ista linterna fue adhibita a la torre en o sieglo XVII.
Esviellamientos mudernos
right|thumb|250px|Detalle d'a frontera muderna d'a seu de Santa María de Teruel.
Saqués
Saqués ye un lugar, hue albandonato, situato en o municipio de Biescas, en l'Alto Galligo. Se troba entre a carretera A-136 y l'entibo de Bubal en a val de Tena.
Arnau de Torroja
Arnau de Torroja naixiu de Solsona mas u menos en l'anyo 1122 y muerto en Verona o 30 de setiembre de 1184, estió un templer catalán que s'adubió a Gran Mayestre de la suya Orden entre 1180 y 1184 cuan morió.
Datos personals
Yera de lo linache de los Torroja, senyors de Solsona. No se conoix la calendata de naixencia, pero yera prou viello cuan morió o en 1184 en Verona, y ya teneba mes de 70 anyadas cuan lo esleyoron Gran Mayestre succedendo a Eudes de Saint Amand, muerto en captividat en Domás. Ya heba serviu a la orden muitos anyos enantes y heba estau mayestre templero d'Aragón y Provenza.
Reconquiesta
La suya carrera militar se desembolicó primero y principalment en la Reconquiesta aragonesa. Atorgó Carta de población a Lecinacorba en 1177 a fuero de Zaragoza. No conoixeba la situación politica de los Estaus Latinos d'Orient, pero yera hombre tanau en la disciplina y funcionamiento de la suya orden.
Pico de la Pez Sudueste
A pico de la Pez Sudueste (en castellano Pico de la Pez Sudoeste) ye un mont de 2.934 m d'altaria que se troba situau en o municipio de Chistén (provincia de Uesca, Aragón), en o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Saqués
En 1834 perteneixeba a lo concello de Chaca y dimpués s'unió a lo municipio de Piedrafita fendo parti d'o Quinyón d'a Partaqua. Fue expropiato, albandonato en 1969 ta construir l'entibo y más tardi donato a la Cruz Roya. Dende 1973 ye parti d'o municipio de Biescas y dimpués de que fuesen requiestas en 1989 as casas se tornoron a los antigos propietarios.
Antis de que fuese albandonato, as actividatz prencipals en Saqués yeran l'agricultura, a ganadería, o comercio y o turismo. A comunicación con a resta de lugars d'a val yera a-saber-lo buena gracias a la carretera que pasaba por a parti baixa a on bi heba puents sobre o Gorgol. Por iste feito yera un centro lochistico dentro d'a val. Asinas a botiga de Saqués yera o puesto dende on se distribuiban os productos ta la resta de localidaz d'a redolada como Oz, Piedrafita, Tramacastiella y Búbal. Ya en os años 1960 bi heba tres camions en Saqués que s'encargaban de distribuir as mercaderías por istos lugars. D'atra mán o turismo tamién principiaba a estar una actividat important en a población como contrimuestra l'Hotel Valle de Tena, un d'os primers hotels d'a val.
Arnau de Torroja
Conflictos con los Hespitalers
Lo suyo mayestrato ye marcau por barallas entre templers y hespitalers, que iban ganando poder politico. Arnau de Torroja acceptó la meyación de lo Papa Lucio III y lo rei de Cherusalém Balduín IV pa rematar con ixas barallas fraticidas.
La situación politica se fació mes dificil en 1184, cuan Reinaldo de Châtillon saqueyó l'actual Chordania con aduya de cualques templers y hespitalers. Arnau demostró gran sabieza politica negociando con Saladín, que yera preparau pa vengar-se d'ixa incursión.
Embaixada en Europa
Ixe anyo Arnau de Torroja y lo gran mayestre hespitaler fuoron ta Europa pa demandar a los reis e a lo Papa que ninviasen una nueva cruzada, que feba falta pa defender los Estaus Latinos d'Orient, que yeran amenazaus por lo creixient poder de Saladín, que heba achuntau los musulmans locals. En este viache Arnau de Torroja prenió una malautía y morió en Verona, lo 30 de setiembre de 1184.
Saqués
Manimenos l'actividat comercial d'o lugar ya existiba d'antigo, más que más o contrabando, estando un d'os centros d'ista actividat en a redolada chunto con Piedrafita, Biescas y Yesero. A rota más important ta pasar as mercaderías ta Francia yera o puerto de Buixaruelo puyando por a sierra Tendennera y trescruzando a val d'Otal. Os productos que gosaban trayer-se de contrabando yeran a sobén maquinas de cusir, bicicletas, reloches y esquillas.
Pardinas de l'Artosa y Estarluengo
thumb|250px|Quan baixan as auguas de l'entibo encara puet veyer-se a pardina de l'Artosa O lugar yera formato por o nuclio prencipal y a pardina de l'Artosa, (en aragonés "puesto con artos"), a bells 300 metros a on desembocaba o barranco de Gorgol en o Galligo y hue baixo as auguas de l'entibo.
Administrativament l'Artosa perteneixeba a lo concello de Tramacastiella, pero ya en o sieglo XV os vecins de Saqués demandoron un dreito de vecindat que les permitiba d'emplegar o molín y levar a paixentar a lo bestiar a los monts de Tramacastiella. Tamién a electricidat a preneban d'a Pardina dica que se construyó a central d'Escarriella.
D'antis más tamién existiba un tercer nuclio de población amán de Saqués, Estarluengo, chicota población situata a o canto d'o barranco de Gorgol en a zona conoixita como Calveras. Dicen que a mayor parti d'a suya población morió por a peste negra de fueras de dos habitants, uno que se'n fué ta Piedrafita y atro ta Saqués, dividindo-sen os terrenos d'o lugar entre istas dos poblacions, incluito la selva d'o Vetato.
Topomimia
Seguntes Elcock ye formato por a radiz Saq- y os sufixo prerromance -os, que apareixe a sobén en ista rechión. Ye relacionato con una derivación d'o latín AQUA. Manuel B. Moliner relaciona o nombre con un antroponimo.
Demografía
Antis d'a expropiación d'o lugar os nombres d'as casas yeran Casa Arruebo u Mosenisidro, Matías, Herrero, Bronazas, Xericó, Bandrés, Borrullán, Molinera, Ferrer, Blango e Juan Ferrer.
Molimentos
A Ilesia de Sant Miguel Arcánchel de Saqués, una ilesia d'o sieglo XVI adedicada a Sant Miguel Arcánchel, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Pico d'el Turmo
O pico d'el Turmo ye una montanya pirenenca de 2.753 metros d'altaria.
Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Picón
Picón ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 681 habitants (2007), en una superficie de 59,57 km² y una densidat de población de 11,43 hab/km².
Álvaro Arbeloa
Alvaro Arbeloa Coca naixito de Salamanca o 17 de chinero de 1983, anque buena parti d'a suya infancia y adolescencia la pasó en a ciudat de Zaragoza, ye un futbolista aragonés hue retiratu que chugaba d'esfensa, o suyo zaguer equipo estió o West Ham d'a Premier League inglesa.
Trayectoria
Prencipió a chugar a fútbol en o equipo d'a suya escuela, Jesús María-El Salvador de Zaragoza, dica os 12 anyos cuan ficho por o Real Zaragoza infantil. En a temporada 2001-2002 estió trespasato a lo Real Madrid chovenil. A siguient temporada chugó en o Real Madrid C y entre as anyadas 2003-2004, 2004-2005 e 2005-2006 en o Real Madrid Castiella, an yera o capitán, chugando tamién bels partitos en o primer equipo en istas dos zagueras temporadas.
En a temporada 2006-2007 fichó por o Deportivo de La Coruña y a metat d'ixa mesma anyada estió trespasato en o mercau d'hibierno a lo Liverpool F.C. d'Anglaterra. Dende 2009, ye chugador d'o Real Madrid.
Ye estato internacional con Espanya en as categorías sub-15, sub-16, sub-17, sub-19, sub-21 y absoluta, con as que ha ganato un mundial (2010) y una Eurocopa (2008); ye estato tamién internacional absoluto con a Selección Aragonesa.
De resultas d'a Copa d'o Mundo que ganó con a selección espanyola en 2010, ha teniu cuantos reconoiximientos en Aragón, como a Medalla a lo merito esportivo, y o Concello de Zaragoza lo fació pregonero d'as Fiestas d'o Pilar de Zaragoza de l'anyo 2010.
Cía
right|thumb|250px|Cías agricolas en [[Francia]] Una cía ye una estructura disenyata ta almadacenar grano y atros materials a granel. As mas habituals tienen forma celindrica, pareixindo-se a una torre, construyita de fusta, formigón armato u metal. O disenyo, inventato por Franklin Hiram King, emplega por un regular un aparello mecanico ta a carga y descarga dende a parti superior.
Actualment o disenyo orichinal ta l'agricultura s'ha adaptado a atros usos en a industria, emplegando-se cías ta deposito de materials diversos, como o cimento, y tamién s'han adaptato a l'aria militar, emplegando-se cías ta deposito y manipolación de misils.
Recholau
Un recholau puet estar:
Ziburu
Ziburu (Ciboure en francés; Ziburu en basco) ye una localidat situata a lo sudueste de Francia, en a rechión de Nueva Aquitania, districto de Bayona y cantón de Sant Chuan de Luz. Pertenix a la provincia tradicional de Labort, en Iparralde.
A suya población ye de 6.283 habitants (1999).
Las Rozas de Valdearroyo
A suya población ye de 300 habitants 2008 en una superficie de 57,4 km², con una densidat de 5,23 hab/km².
Cheografía
A localidat de Las Rozas de Valdearroyo se troba situada a 834 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 84 km d'a ciudat de Santander, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Tuca d'el Sen
A tuca d'el Sen ye una montanya pirenenca de 2.884 metros d'altaria.
Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Casa d'a Ciudat de Zaragoza
Casa d'a Ciudat de Zaragoza ye o edificio y seu d'o Concello de Zaragoza, a capital d'Aragón. A Casa d'a Ciudat se troba situata en a Plaza d'o Pilar, entre a basilica d'o mesmo nombre y A Loncha.
Ye un edificio construito en 1965 y inaugurato ixe mesmo anyo, encara que o prochecto se presentó en 1941. Destaca a suya frontera (imitando a lo Renaiximiento aragonés), o tellato mudéchar, as escaleras y os suyos salons.
Pico d'el Sen
O pico d'el Sen ye una montanya pirenenca de 2.949 metros d'altaria.
Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Teoría
Una teoría ye una hipotesi complexa y coderent con un gran numero de confirmacions. Manimenos, una teoría no necesariament ye cierta, porque siempre se pueden fer experiencias u observacions que contrimuestren a suya falsedat.
Una teoría puet conducir a la formación d'un modelo scientifico.
Aalborg
Aalborg u Ålborg ye una ciudat de Dinamarca. Ye a quatrena ciudat mas gran de Dinamarca, dimpués de Copenaguen, Aarhus y Odense. Os asentamientos de población mas tempranos datan arredol d'o 700.
Pirol
thumb|right|Un pirol en a [[valle de Vio.]] Un pirol ye una piedra picata de perfil conico u trapecico que se colocaba tradicionalment en cada cabo d'o cuitiello d'os lenatos per tot l'Alto Aragón, a sobén tamién en alto d'as chamineras, y d'alcuerdo con a cultura y mitolochía tradicional teneba la misión de privar que se i posasen (aterrisen) as bruixas que venivan volando. A suya función real, manimenos, ye a de fer mas peso en o punto aon o lenato ye mas vulnertable contra las rafagas de viento.
Per o puesto a on ye de regular, en l'altura d'os lenatos, o pirol le da lo nombre a cualsiquier cosa que se veiga fisicament per alto d'as atras. Es pirols que van alto d'as chamineras representan a-sobén figuras antropoides, y reciben o nombre mas especifico de capiscols.
Angus Macfadyen
Angus Macfadyen (de vegatas se puet trobar escrito incorrectament como Angus MacFadyen u mesmo como Angus McFadyen), naixito de Glasgow o 21 de setiembre de 1963, ye un actor escocés, activo en o cine britanico dende primerías d'os anyos 1990.
D'entre as suyas cintas, cal destacar a suya partecipación en a cinta Braveheart (1995, Mel Gibson), a on interpretaba a Robert Bruce antis d'esdevenir rei d'Escocia, estando o suyo papel mas conoixito internacionalment. Tamién cal charrar d'a suya partecipación en telefilmes, como Liz: The Elizabeth Taylor Story (1995, Kevin Connor), Jason and the Argonauts (2000, Nick Willing), u Killer Wave (2007, Bruce McDonald).
Everest
L'Everest ye a tuca mas alta d'o mundo, con 8.844,43 metros d'altaria, anque seguntes beluns 8.846, 8.848 m y atros 8.850 m., ye situata en a cordelera d'o Himalaya t fa de muga entre Nepal y o Tíbet (China). En nepalés a tuca se diz Sagarmatha (सगरमाथा, a frent d'o cielo), y en tibetano Chomolangma u Qomolangma (a mai de l'universo), d'o cual deriba o chinés 珠穆朗玛峰 (en transcripción pinyin: Zhūmùlǎngmǎ Fēng). O nombre Everest le'n dió Sir Andrew Waugh, o topografo cheneral britanico d'a India, en honor d'o suyo predecesor Sir George Everest.
Zaguerament ye un puesto turistico muito important ta Nepal mas que mas de personas que puyan a la suya tuca, isto ye un problema por os conflictos que se cheneran entre a as personas, y a vasura que deixan istas, se estima que cada persona chenera 5,5 kilos de vasura por o que o gubierno de Nepal regula que cada persona que puye tién que baixar ueito kilos de vasura baixando 2,5 kilos que deixaron atras personas anteriorment. O Gubierno de Nepal ha creyato un cuerpo de seguridat de Montanya ta velar o cumplimiento d'as leis y normas d'a muntanya.
A zona d'a muerte
En l'Everest ye considerata a zona d'a muerte os zaguers 850 m de puyata por as suyas condicions climatolochicas, especialment por a nueit en a que a temperatura baixa muito y conchela cualsiquier parti d'o cuerpo descubierta, a mas a mas a nieu ye conchelata y a velocidat d'o viento muitas vegadas ye superior a os 100 km/h con o consiguient periglo de resbalizar y despenyar-se.
En ista zona han muerto mas de 250 personas d'as que muitas no han estau rescatatas por a dificultat de fer-lo y muitas atras, circa de 200, no han estau trobatas. A beluns d'éls los deixan redolar por as versants enta baixo ta que no se veigan, atros por a suya dificultat ta fer-lo encara son en o mesmo puesto y posición d'o diya d'a suya muerte y son conoixitos con embotadas y utilizatos como referencia ta puyar o baixar d'a muntanya. Son muit conoixitos o Botas Verdes y o Saludador pero mientres a puyata pueden ver-se mas de 40 cadavers.
Ista zona tamién ye un puesto a on cualsiquier cosa inútil ye deixata por o suyo peso, por lo que ye una zona plena de vasura y botellas d'oxicheno utilizatas por os alpinistas ta respirar en a puyata y una vegada vuidas son albandonatas en o lugar.
Filmografía
O Everest por estar a tuca con mas altaria d'o mundo ye un puesto intresant ta fer cintas documentals y esplanicar a suya naturaleza o bellas historias de chent que hi puyó u querió arribar a la suya tuca. Tamién ye un buen escenario natural ta atras cintas d'entretenera como Everest una cinta de 2015.
Pere de Torroja
Pere de Torroja estió bispe de Zaragoza dende 1152 dica 1184. Perteneixeba a lo lichache de los Torroja, sinyors de Solsona.
Estió abate de Vilabertrán y dimpués Bispe de Zaragoza con l'aduya de lo suyo parient Guillén de Torroja, primero bispe de Barcelona y dimpués arcebispe de Tarragona (n'una epoca en la que lo bispato de Zaragoza dependeba de l'arcebispato de Tarragona).
Entre las suyas fitas podemos destacar:
Luengas celtas
A luengas celtas son una familia de luengas d'a familia indoeuropea d'Europa Occidental y en antigament tamién se parlaban en Europa Central y meridional.
Pere de Torroja
Corz d'Aragón
Entre atras autoridaz apareixe en as actas d'as Corz de Zaragoza de 1164 como arcebispe de Zaragoza.
Luengas celtas
Como en atras familias de luengas indoeuropeas bel lingüista suposa a existencia d'una forma ancestral hipotetica, n'este caso dito "protoceltico".
Clasificación
Dende o punto de vista fonetico bi ha dos tipos de luengas celtas: Q-celtas (celtiberico y goidelico) y P-celtas (galo-britonico), seguntes o fonema indoeuropeu Kw haiga s'haiga conservau en Q (Periferia) o haiga evolucionau a P (en o centro, ye fácil que a principio d'o periodo cultural de La Tène). A luenga lusitana y a luenga de cualques galaicos conservaban a P- inicial indoeuropea y seguntes uns autors serían celtas arcaicas y seguntes atros unas luengas d'atras familias (sorotaptico).
Dende un punto de vista cheografico podemos veyer dos grupos de lenguas celtas:
A) Celtico insular
1. Grupo goidelico:
2. Grupo britonico:
Jaime Francisco Victor Fernández de Híjar y Cabrera Sarmiento de Silva de Villandrando de la Cerda y Pinós
Jaime Francisco Victor Fernández de Híjar y Cabrera Sarmiento de Silva de Villandrando de la Cerda y Pinós ye naixito lo 30 de chinero de 1625 de Madrit y morió lo 25 de febrero de 1700. Yera fillo de Isabel Margarita Fernández de Híjar y Castro-Pinós (IV duquesa d'Íxar), y de Rodrigo Sarmiento de Silva. En l'anyo 1642 esdevinió lo V duque d'Íxar. En l'anyo 1678 las Corz d'Aragón li atorgoron la naturalización aragonesa.
Estió visorrei d'Aragón entre 1681 y 1692. En l'anyo 1684 concede la deseparación de la churisdicción civil y criminal de La Puebla d'Íxar.
Contamina
Contamina ye un municipio d'a provincia de Zaragoza situato en a comarca d'a Comunidat de Calatayú. A población ye de 50 habitants (2007), en una superficie de 13,7 km² con una densidat de 3,67 hab/km².
Toponimia
Puet derivar d'o latín CONDOMIN(I)A, plural neutro de CONDOMINIUM. Bi ha un microtoponimo igual en Taust. En 1284 se mencionaba un toponimo Condamina en l'aria de Corella, l'actual despoblato de Contamina d'o termin de Los Fayos. Tamién en a documentación d'o monesterio d'Obarra menciona un Condomina/Conamina en os sieglos XII-XIII.
Lawrence O'Donnell
Lawrence O'Donnell (Lawrence Francis O'Donnell, Jr.), naixito de Boston (Massachusetts) o 7 de noviembre de 1951, ye un actor estausunidense.
Primer Imperio Francés
Se conoix con o nombre de Primer Imperio Francés a o rechimen politico instaurato en Francia o 18 de mayo de 1804 por a dita Constitución de l'anyo XII (en realidat un senatoconsulto), que fació esdevenir d'ixe país una monarquía dende a precedent Primera Republica Francesa, establindo o monarca en a persona de Napoleón Bonaparte (que yera d'antis mas o Primer Cónsul d'o Consulato de Francia), que prenió o nombre de Napoleón I. Iste rechimen politico francés remató dimpués d'as redotas finals francesas en as Guerras napoleonicas dende 1812, cuan l'Exercito francés fue redotato en a Campanya de Rusia, dica l'abdicación de Napoleón o 6 d'abril de 1814.
Prunus domestica
A cerollera domestica u cerollero domestico (Prunus domestica (L., 1753) ) ye un árbol fruital d'o chenero Prunus, en a familia d'as rosacias y subfamilia d'as amigdaloidias (linache d'as almendreras), cautivau más que más por o suyo fruito comestible: a cerolla.
O chenero Prunus, a lo qual a cerollera pertenece, ha seu obchecto de reclasificación recient por o gran numero d'especies que concabeba; a presencia de muitas d'as quals se debeba a la laxitut d'os caracters especificos con que s'heba descrito anteriorment o taxon. A cerollera, d'o suyo fruito dimana o nombre d'o chenero (lat. <PRUNA), se troba actualment claseficau en o subchenero Prunus.
Descripción
Como muitos d'os fruitals Prunus propiament ditos, a cerollera ye un árbol caducifolio de mida mediana, que anque gosa poder creixer dica 10 metros d'altaria, de regular no pasa t'alto d'os 5 metros. A corona ye ampla, diafana, con as ramas deseparadas, que con freqüencia parten de forcallos a baixa altaria. O tronco ye curto.
A crosta ye grisa u marrón, rugosa y firme estriada en o tronco y as ramas, pero ye lasa y brillant en as brancas chóvens, de color más royisca.
As follas fan entre 4 y 10 cm de largaria por 2–4 cm d'amplo, ovadas, elipticas u ovo-lancioladas, de forma que recordan muto a las d'a manzanera.
As flors son solitarias, anque como en muitas rosacias pasa bellas vegadas amaneixen agrupadas. Os petalos son blancos, de 8 dica 13 mm de largos. Os estambres en multiplo de 5 son largos y tienen as anteras amariellas. O receptaclo ye infero, glabro u pubescent, y de 4–10 mm.
O fruito ye una drupa pura, monocarpelar, glabra, de forma elipsoidal y d'entre 3 y 6 cm de diametro. Recibe o nombre mayoritario de «cerolla» en o dominio lingüistico aragonés, especialment en Sobrarbe, Alto Galligo, Chacetania, Semontanos de l'Alto Aragón y os Monegros, pero tamién tiene variants como «cerola», «cerolda», «acerolla», «ciruella», «ciruela», u «ceruella», (lat. <CEREŌLA) y en as comarcas más orientals de l'Alto Aragón se documenta como «pruna» (lat. <PRUNA).
Fitonimia
A cerollera, como o suyo fruito, tiene diferents nombres u fitonimos en aragonés, a mayoría d'os quals vienen de l'hipotetico etimo latín *CEREOLARIA> u *CEREOLARIU>, y iste de <CEREŌLA, «cerulia/feita de cera», en referencia a o fruito: cerollera, cerollero, ciruellero/a (pronunciau zirgüellero/a con protesi velar), cerolero, cirollera, cirgollera, cirigollero, ceriuellero/a (pronunciau zerigüellero/a con protesi velar), cercoller (zercollé ), cirulera, ciroldera, cirroldero, cirgoller, etc.
Piedrabuena
Piedrabuena ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 4860 habitants (2007), en una superficie de 565,36 km² y una densidat de población de 8,59 hab/km².
Ilesia
A Ilesia puet estar:
La Montanyeta
La Montanyeta ye una montanya pirenenca de 2.729 metros d'altaria.
Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
1798
Atros países
right|thumb|250px|O poeta y filosofo italiano [[Giacomo Leopardi, naixito o 29 de chunio de 1798.]]
Campoo de Yuso
Campoo de Yuso ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria en a comarca de Campoo-Los Valles.
A suya población ye de 715 habitants 2008 en una superficie de 89,72 km² con una densidat de población de 7,97 hab/km².
Cheografía
A localidat de Campoo de Yuso se troba situada a 851 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Dracaena draco
A Dracaena draco L. (en portugués dragoeiro, en castellano drago), ye una planta d'a clase Liliopsida, orden Asparagales, familia d'as Ruscaceae (Dracaenaceae) orichinaria d'a rechión biocheografica atlantica d'a Macaronesia, a on ye nativa d'os archipielagos d'as Canarias, Madeira y Azores, trobando-se tamién localment en a costa africana vecina y en Cabo Verde. Puet tener centenas d'anyos d'edat, producindo árbols de grans dimensions. A tamas d'estar común y muit apreciato como planta ornamental en os chardins d'istos archipielagos, o dracaena draco se troba en una situación vulnerable en o estato salvache debito a la destrucción d'o suyo habitat. A suya abundancia varía entre relativament común en as Canarias y raro en a isla de Madeira y en a mayoría d'as islas Azores.
Districto de Montalban
O districto de Montalban (en occitán arrondiment de Montalban, en francés arrondissement de Montauban) ye un districto d'o departamento francés de Tarn y Garona (en francés Tarn-et-Garonne), en a rechión d'Occitania.
A capital d'o districto ye a subprefectura de Montalban (en francés Montauban), y en fan parte 12 cantons y 92 comunas.
Cabra (Teruel)
Cabra (Castel de Cabra en castellano), ye un municipio aragonés d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'as Cuencas Meneras.
A suya población ye de 147 habitants en 2008, en una superficie de 29,44 km², con una densidat de población de 4,99 hab/km².
Cheografía
Ye situau a lo norte d'as sierras de Sant Chust y d'Exulve, en una costera chunto a lo río de Cabra, a 1.088 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 92 km d'a ciudat de Teruel, a capital d'a suya provincia, y de 123 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón.
Incluye lo despoblau de Las Adobas.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Canyizar de l'Olivar, La Zoma, Aguilar, Palomar, Mont Albán y Torre de las Arcas.
Toponimia
Por un regular en os textos medievals veyemos siempre nomás que Cabra y sale asinas en o censo de Campoflorido de 1713. Bi ha chent viella en o Baixo Aragón que encara dice Cabra a lo lugar. Castel pareixe reintroducito pa esferenciar-lo de Cabra de Mora, tamién Cabra a secas en 1713. Cabra puede que no vienga d'o latín capra, l'animal, porque bi ha muitos toponimos y hidronimos pareixitos (río Cabra, río Cabriuel o primero vien d'Igabrum y o segundo de Capreolus, "cuerzo"). Seguntes Agustín Ubieto Arteta un CASTELLUM de Crabas mencionato en un texto de 1212 corresponde a iste toponimo y a forma Castel de Cabras se documenta en o Fogache de 1495, Cabras entre 1730 y 1787, y Castel de Cabra dende 1834. En as actas d'as Corz de Maella de 1404 s'escribe Castial de Cabras.
Ye fácil de trabucar-se con Castiel de Crabas d'a provincia de Castellón, Castell de Cabres en catalán. Tamién bi ha una pardina en Cuevas Labradas con nombre Castiel de Cabras.
Historia
Dependeba d'a Comanda de Mont Albán d'a Orden de Sant Chaime.
3.000 metros lisos
200px|thumb| right| Sergio Sánchez, récord d'Europa de 3.000 metros lisos en pista cubierta.
Os 3.000 metros lisos, en atletismo, ye una cursa en a que s'ha de fer una distancia de 3.000 metros, libres d'obstaclos, o mes rapido posible.
Actualment en a categoria absoluta nomás ye en os programas oficials d'os campionatos de pista cubierta. Dende os Chuegos Olimpicos de 1984 celebratos en Los Angeles estió preba oficial en os Chuegos Olimpicos en a categoria femenina, dica que estió substituyida en os Chuegos Olimpicos de 1996 celebratos en Atlanta, per os 5.000 metros lisos. Antimás estió tamien preba oficial femenina en os Campionatos d'o Mundo d'Atletismo en as suyas primeras edicions estando tamién substituyius por os 5.000 metros lisos en a edición de 1995.
Martín Álvarez
Martín Álvarez estió bispe d'a diocesi de Segorb-Albarrazín entre os anyos 1259 y 1265.
Quan o bispe frai Martín Álvarez prene posesión d'a seu segobricense en zaguerías de 1259, lo primero que ferá ye dar efectividat a la Bula d'Aleixandre IV que declaraba a unión d'as Ilesias de Segorb y de Santa María d'Albarracín. Ta par d'alavez y dica tres sieglos dimpués, quan as dos diocesis se desepararán pa cutio, os bispe de Segorb se titularán y sinyarán como "Episcopus Segobricensis et Sanctae Mariae Albarrazini"
José María Movilla
José María Movilla Cubero, conoixito profesionalment como José María Movilla, naixito de Leganés (Comunidat de Madrit) o 8 de febrero de 1975, ye un futbolista espanyol, activo profesionalment dende 1994 dica l'actualidat y con una ampla carrera esportiva en cuantos equipos espanyols, que alazetó en o CDC Moscardó y que se ha desembolicato en equipos d'a primera y d'a segunda división, encluyendo-ie o Real Zaragoza). Chuega en posición de centrocampista y o suyo actual equipo ye o Real Zaragoza.
Sinoga
200px|thumb|Sinoga de Cherusalem en [[Praga (Republica Checa) ]] A sinoga (d'o griego συναγωγή synagoge, que significa "reunión" u "asamblea") ye o puesto d'estudio y oración ta os chodigos. O termin hebreu ye בית כנסת Beit Knesset, "Casa d'Asamblea", u בית התפילה Beit a Tefila, "Casa d'Oración". A sobén bi ha quartos deseparatos ta la oración y ta o estudio. As cambras d'estudio son ditas בית מדרש Beit midrash, "Casa d'Estudio". A oración en comunitat ye una caracteristica important d'o chudaísmo. Encara que as oracions se pueden realizar en qualsiquier puesto, os chodigos han de rezar tres vegatas por día, y o proposito d'a sinoga ye estar un puesto ta dita actividat.
Cumplindo os diez mandamientos d'o Exodo, en as sinogas no bi ha garra imachen ta representar a Dios.
Garchola
thumb|250px|A mitica [[garchola d'Alcatraz en San Francisco.]] Una garchola, cárcel u prisión ye un puesto (edificio u conchunto d'edificios) a on se fica chent que ha estato privata de libertat por no haber respectato ciertas normas d'una sociedat (en a mayoría de países istas normas son definitas por as leis).
Etimolochía
A denominación mas común en aragonés ye cárcel parola documentada en aragonés medieval (en o "Liber Regum"), en a toponimia aragonesa (Torre la Cárcel en a Comunidat de Teruel, Callizo de la Cárcel Viella en a Chudería de Zaragoza), y en a mes gran part d'as parlas alto-aragonesas. A parola garchola (d'o latín < CAVEOLA "cavidat") se documenta en parlas orientals de l'Alto Aragón como l'aragonés d'o Semontano de Balbastro, o chistabín u o ribagorzano, a on manimenos coexiste con cárcel (en Campo bi ha un torretón dito La Cárcel ).
As garcholas ta mullers se conoixen como galera u casa d'a galera.
Población presa en o mundo
Mas de nueu millons de personas son engarcholatas arredol d'o mundo. A población presa ha puyato notablement dende prencipios d'os anyos 1990.
Por países, os Estaus Unius tienen a población presa mas gran d'o mundo, con mas de 2 millons de presos, o 70% d'os cualos son por razons relacionatas con a dita "guerra contra as drogas", que penaliza o consumo personal, a posesión y a comercialización d'istas sustancias.
Tanto China como Rusia tienen tamién mas d'un millón de personas en a garchola.
Garcholas en Aragón
thumb|250px|Antiga garchola en [[Calaceit]] En Aragón actualment bi ha tres garcholas, dos en a provincia de Zaragoza y una atra en a provincia de Teruel. En creyar-se a garchola de Zuera se zarroron as garcholas de Torrero y Uesca.
D'antis mas muitos lugars teneban a suya propia garchola, belunas en torres como a Cárcel de Broto. Destaca hue a rota turistica que se puet fer por as garcholas d'a comarca de Matarranya.
Paradiso
thumb|O paradiso seguntes [[Bruegel.]] O paradiso, parola griega παράδεισος, paradeisos a traviés d'o latín paradisus, ye o termin emplegato en a Septuachinta ta decir o Chardín d'o Edén. O termin griego procede d'o persa پرديس paerdís, ‘cletato’, que se composa de paer-, ‘arredol’ (un cognato d'o griego peri- ) y -dis, ‘creyar’, ‘fer’. Fuents tan antigas como Xenofont en o suyo Anábasis (sieglo IV a. C.) citan o famoso chardín «paradiso» persa. Asinas, o suyo significato orichinal fa referencia a un chardín prou amplo y cudiato, que se presenta como un puesto polito y agradable, a on que a mas d'árbols y flors se veyen animals engarcholatos u en libertat. Este primitivo sentiu de chardín u huerto se troba en lo microtoponimo terolán Valparaíso.
Juana Petronila Silva Fernández de Híjar y Pignatelli
Juana Petronila Silva Fernández de Híjar y Pignatelli ye naixita lo 26 de chunio de 1669 d'Íxar y morió lo 2 d'abril de 1710 en Madrit. Yera filla de Jaime Francisco Victor Fernández de Híjar y Cabrera Sarmiento de Silva de Villandrando de la Cerda y Pinós (V duque d'Íxar), y de Mariana de Pignatelli de Aragón. En l'anyo 1700 esdevinió la VI duquesa d'Íxar.
Se casó dos vegatas: la primera con Fadrique de Silva y Portugal (tercer marqués d'Oraní y sinyor de Peñalver, Monòver, Mur y Sollana), con qui tenió tres fillos; y la segunda con Fernando de Pignatelli y Pignatelli, sin tener-ne fillos. Fue succedita por lo primochenito Isidro Fadrique Fernández de Híjar.
Fernando de Pignatelli y Pignatelli estió austracista, por lo que Felipe V d'Espanya li secuestró los suyos biens y embargó las rendas de lo ducau.
La Monja
La Monja u Valdelacasa ye un mont de 1.394 metros d'altaria, situau en a sierra de Penya Alta, estando o suyo cobalto, en a provincia de Zaragoza. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Punta Barbaricia
A punta Barbaricia u tuca de Barbarisa (en benasqués) ye una montanya pirenenca de 2.708 metros d'altaria.
Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Toponimia
O toponimo Barbaricia u Barbarisa podría tener o suyo orichen en o rudio de barbollar de l'augua
Fidel Pagés
Fidel Pagés Miravé, naixito de Uesca (Plana de Uesca, Aragón) o 26 de chinero de 1896 y muerto en Madrit (Espanya) o 21 de setiembre de 1923, estió un medico y militar aragonés, descubridor de l'anestesia epidural u anestesia metamerica, como ell li deciba.
Antiparte d'a suya gran contribución medica, l'anestesia epidural, contribuyó ta la modernización d'a Ciruchía en Espanya, con una gran varidat de tecnicas quirurchicas y traumatolochicas practicatas mientres as guerrras en as que estió medico; tamién contribuyó a l'organización d'o sistema de salut militar espanyol.
Movimiento d'os achustadors amariellos
thumb|450px|Achustadors amariellos. O movimiento d'os achustadors amariellos (en francés Mouvement des gilets jaunes) — d'o nombre d'os achustadors reflectants de color amariella levatos per os manifestants— ye un movimiento de protesta, no estructurato, aparexito en Francia en zaguerías de 2018.
Os manifestants reciben o refirme d'a opinión publica y de a-saber-los dirichents de partitos politicos d'a oposición (como Nicolas Dupont-Aignan, Jean Lassalle, Marine Le Pen, Jean-Luc Mélenchon u Laurent Wauquiez). En primerías hostil a qualsiquier reivindicación d'o movimiento, o gubierno de Philippe anunció a primers d'aviento de 2018 una moratoria sobre a puyada d'as taxas sobre os carburants.
O movimiento s'estendilló, en menors proporcions, a Belchica y a atros países europeus.
Campoo de Enmedio
Campoo de Enmedio ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria en a comarca de Campoo-Los Valles.
A suya población ye de 3.862 habitants 2008 en una superficie de 91,05 km², con una densidat de población de 42,42 hab/km².
Cheografía
A localidat de Campoo de Enmedio se troba situada a 855 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Paracheirodon innesi
Paracheirodon innesi (Myers, 1936), habitualment dito Tetra neón u tetra neón común, ye una especie de peix tropical d'augua dulza d'a familia Characidae, d'entre 3 y 4 cm de lonchitut en os eixemplars adultos, caracterizato como en as altras especies d'o chenero Paracheirodon («tetras neón») per a suya libreya de colors vitariscas, encluyendo una linia lonchitudinal d'escatas que reflectan a luz en tonalidaz azulosas, que ye d'a on le viene o nombre popular.
S'ha puesto documentar a suya presencia en os ríos Putumayo y Ucayali en Perú, en o río Loreto en Colombia, y en os ríos Solimões y Purús en Brasil. Toz ellos afluyents de l'Amazonas. Tamién vive en o propio río Amazonas en o trampo que esnaviesa per ixes tres países, anque en Brasil no arriba enta o corso baixo d'o río. Se'l troba tamién en rigachuelos d'auguas claras y corsos d'auguas negras (de corsos selvaticos), en augua siempre de Ph leverament acido (6 - 7 puntos) y Gh tovo (8 ºd de maximo). Se tracta d'una d'as especies de tetras ornamentals millor conoixitas, destribuitas y comercializatas arredol d'o mundo, estando que ye la sola especie de Paracheirodon que se gosa reproducir en cautividat en condicions de producción industrial d'alevins.
Paracheirodon innesi ye una especie que se desplaza fendo cardumens en os que os peixes estableixen relacions hierarquicas, adoptando os eixemplars dominants una posición central con os subordinatos nadando per difuera. Ixo pasa perque o cardumen ye, de natural, una estructura ta guardar-se d'os depredadors, que en estando animals tan chicoz ye prencipal, y son as posicions perifericas as que mas periglo pasan. Se documentan casos que neons que se tienen en grupos masiato chicoz (4 u 5 eixemplars en un acuario) s'encorren y se tornan agresivos d'entre ellos. Isto ye un caso d'estrés comportamental produeito per a sensación de desprotección que padeixen os animals mantenitos asinas.
A suya color ye grisa translucida, como muitas altras especies de tetras. Tienen una faixa de color roya en a metat vrental de l'estremo caudal d'o cuerpo, alto u baixo dende que remata o paquet visceral e i tienen a cloaca dica la naixencia de l'aleta caudal. En altras especies d'o chenero Paracheirodon a desposición d'a malla roya ye diferent. Tienen una linia d'escatas que reflectan a luz en tonos azuls, que se prolarga lonchitudinalment dende o uello dica la metat posterior d'o cuerpo.
Primer ministro de Francia
O Primer ministro de Francia (en francés Premier ministre français) ye o chefe de Gubierno d'a Cinquena Republica. Francia ye una republica constitucional parlamentaria con influencias presidencialistas, compartindo o poder executivo entre o president y o primer ministro.
Reside en l'Hôtel Matignon en a carrera de Varenne d'o VII districto de París, do se troban tamién os servicios que dependen d'ell. Por ixo, o gabinet d'o primer ministro ye a ormino clamau Matignon, por metonimia.
Dende o 16 de mayo de 2022, a primera ministra ye Élisabeth Borne, d'o partiu Renaissance.
Paracheirodon innesi
thumb|left|200px|Paracheirodon innesi en o mesmo acuario que eixemplars de [[Poecilia reticulata. Istas dos especies requieren condicions d'augua muit diferents, per el que se fa fácil predecir a muerte d'uns u os altros eixemplars en poquet tiempo.]] Como son peixes d'a cuenca altera d'o río Amazonas, a suya temperatura optima ye bella cosa mas baixa que no en altros peixes tropicals, estando la millor d'entre os 22 °C y os 26 °C. No suportan guaire bien as temperaturas superiors a 26 °C. Como en o suyo habitat natural existen proporcions muit baixas de sodio y de calso, tienen una gran tendencia a manifestar problemas en os rinyons cuan se mantienen en acuarios en os que se proporciona una dieta alacetada en os piensos que s'emplegan ta altras especies de tetras, millor toleraderas con os ditos elementos. Se ye estimato que la mas gran parte d'as defuncions d'ista especie que ocurren en cautividat son per problemas de rinyón.
A suya esperanza de vida en cautividat, cuan se les i proporciona buenas condicions, ye d'entre 7 y 8 anyos, per el que muertes escaixidas a las pocas semanas d'a suya adquisición s'han de considerar evidentment prematuras, y cal que l'afeccionato se'n faiga pensamiento d'antes d'alquerir-ne mas. Se calcula que en tot lo mundo, cada anyada mueren millons d'istes peixes per deficencias en o suyo mantenimiento en cautividat per parte de personas que los compran atraitas per a suya envistabilidat, sin fer-se pensamientos d'as condicions que precisan. Ye una d'as especies que mas a sobén s'ofreixen en os comercios, y en l'actualidat se fa raro que en bella botiga d'animals no se'n ofreixca, en estando parte d'a culpa d'o gran numer de baixas que se causan a predisposición a la suya adquesición compulsiva que la rete de comercios fa posible.
Sufixos indicadors de formacions vechetals en aragonés
Os sufixos indicadors de formacions vechetals en aragonés son d'orichen latín y pueden solapar-sen.
Sufixo -eto, -eta
Lo sufixo -edo, -eda deriva de lo sufixo latín -ĒTUM y se troba sobre tot en la toponimia. Las formas en -eto, -eta responden a la fonetica de l'aragonés central pero pueden trobar-sen en la toponimia de zonas que ya no tienen esta fonetica. Las formas -edo, -eda se troban en zonas que sonorizan y son las presents tanto en la scripta aragonesa como en la toponimia de las zonas de l'aragonés de la val d'Ebro y de las comunidatz aragonesas. La forma -et ye producto de l'apocopa.
Bi ha una variant en -ito producto d'una metafonía en la evolución fonética dende lo latín a l'aragonés:
Sufixo -osa
Tenemos eixemplos d'uso d'o sufixo -osa sobre tot en a microtoponimia:
Sufixo -ar
O sufixo -ar deriva d'o sufixo latín -ARIS a traviés d'a radiz l'acusativo -ARE-M.