cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cul d'Aspa
Cheografía
O cul tien una superficie de 3,1 km² y ye formau por quantas penyas a o piet d'as qualas naixe o barranco d'o mesmo nombre, que se despenya por a grada inferior, en A Chorrota a 1.700 metros sobre o livel d'a mar, en a muga entre Aragón y Francia. Ye formau por a sierra d'Aísa a o Sud (Liena d'o Bozo, Liena d'a Garganta y punta Esper; a mayor altaria d'o cul, con 2.640 m), as suyas estribacions por l'Ueste (Rueba d'o Bozo) y de l'Este (puntas d'Esper y Golocha d'Esper) baixo a que ye a espluga d'os Contrabandistas.
Comunicacions
L'acceso mas frecuentau se ubica en a Golocha d'Esper y procede d'una estreita senda balizada con fitas de piedra que parte d'o GR 11 en os arredols de Candanchú y leva por os Lomers d'Esper enta o paso d'Aspa (2.041 m)
Un atro paso ye en o puerto d'Aísa (2.283 m), entre a Rueba y a Liena d'o Bozo -procedent d'a foya d'Aragüés- y se i accede por atra senda que trescruza que nomás conserva as fitas y en o cul quasi desapareixen de tot, estando a baixada crepata y complicada.
A o sud ye o paso d'a Garganta d'Aísa (2.331 m), itinerario de puyada a la punta d'Esper y que comunica con o sud, termín municipal d'Aísa, por sendero bien balizau y evident, en a suya mayor parti.
Dica a primera decada d'o sieglo XXI, o sendero prencipiaba a la ezquierda d'o GR 11 quan iste zaguero, en dirección a l'ibón d'Estaners, s'adentra en a gave d'Aspa por a suya marguin dreita y prene a endrecera Sud puyando-ne por una collagüera. Un lurte y a inestabilidat d'o terreno fació que una considerable sección d'ista ladera s'afundise dica o fundo d'o cauz y tanto o GR 11 como o sendero quedoron esborraus. Actualment o sendero ta acceder a o paso d'a Chorrota sale d'o GR 11 quan iste cruza o cauz. Ye un camín estreito entre un fayar, seguindo o propio cauz que s'encaixona mientres puya, dica obligar-nos a cruzar a l'atro canto por una traza desdibuixada y una chaminera tumbada que desemboca en un prau en fuerte costera que leva enta Esper, un prau en plano adintro ya d'o cul d'Aspe.
Cheolochía
O cul ye formau, en a suya mayor parti, por una secuencia de materiales -calsineras y piedra d'arena- en ordenada succesión, trasversals a la orientación d'a valle, que rancan dende metat (calsineras con rudistas d'a Formación Larra; Santonián) dica zaguerías d'o Cretacio. A cima d'a punta d'Aspa, manimenos, ye formada por calsineras con algas d'o Thanetián, de primerías d'o Terciario, y a Golocha de Esper, que ye formada por atra succesión ordenada de materials -dende a base dica a cima- de materials procedents d'o Devonián superior (lutitas negras y calsineras; capas de Lazerque en a marguin dreita d'a muga d'a selva de Sansanet), todas as formacions que se dan en o Carbonifero y ta rematar, en a cima, os almendrons d'o Permico (Saxo-Thuringiense).
Clima
O datos sobre climatolochía mas amanaus a ista zona son os de Candanchú, a 1.636 m, con una serie completa de 17 anyos dende 1952 que se resumen en una precipitación media de 1.823 mm anyals -hiperhumedo- con una temperatura media anyal de 5,4 °C, una media d'as maximas de 9,2 °C y una media d'as minimas de 1,6 °C. Fendo as correccions por altaria d'a temperatura (0,5 °C por cada 100 metros d'altaria) y precipitacions muit parellanas dada a cercanía, o fundo d'o cul d'Aspa -entre os 1.800 y 2.000 m- tendría una temperatura media anyal que oscilaría entre os 4,4º y os 3,4 °C, una media d'as maximas entre os 8,2º y os 7,2 °C y una media d'as minimas entre -0,5º y os -1,5 °C.
Palau-sator
Palau-sator ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baixo Empordán y provincia de Chirona.
Te Anau
Te Anau ye una localidat d'a rechión de Southland en a Isla d'o Sud de Nueva Zelanda. Se troba situada en o canto oriental d'o laco Te Anau en Fiordland. O Te Anau ye o laco más gran d'a Isla d'o Sud y o segundo mas gran de Nueva Zelanda nomás por dezaga d'o laco Taupo. O censo de 2013 rechistró una población de 1.911 habitants. Ista localidat tien una ampla ufierta de plazas hoteleras, estando mas de 4.000 as camas disponibles en verano.
Palau-sator
A suya población ye de 289 habitants (2006), en una superficie de 12,40 km² con una densidat de población de 23,31 hab/km².
Te Anau
O turismo y a ganadería son as actividatz predominants en ista aria. Estando situada en a muga d'o Parque Nacional de Fiordland, ye puerta de dentrada a una zona famosa por o senderismo y os paisaches espectaculars. Muitos turistas plegan ta Te Anau ta vesitar os famosos fiordos vecins de Milford Sound y Doubtful Sound. A localidat se fa servir tamién como base de salida ta os senderos de gran recorriu Milford Track y Kepler Track, estando iste zaguero un recorriu cercular de 4 días arredol de Te Anau. Os vesitants d'ista zona tamién gosan reyalizar actividatz como o kayak, o ciclismo, a navegación en lancha, a pesca, a caza y os tours en aeroplano u helicoptero. En 2014, os lectors d'a revista New Zealand's Wilderness trigoron Te Anau como o millor puesto ta fer senderismo en Nueva Zelanda.
En o canto occidental d'o laco Te Anau se debantan as sierras de Kepler y Murchison, estando visibles dende quasi toz os puntos de Te Anau. Se i troban muitas especies de muixons, destacando o takahe, especie menazada que habita o Parque de Fiordland. A oficina d'o Departmento de Conservación en Te Anau ye prou activa en o tocant a la protección d'as aus nativas menazadas
Palau-sator
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Fontclara, Sant Feliu de Boada y Sant Julià de Boada.
Te Anau
Toz os anyos en primerías d'aviento, Te Anau ye seu d'o Kepler Challenge una cursa de montanya que sigue o Kepler Track en a suya redolada.
Una atracción local son as espelungas de Te Ana-au, situadas debant de Te Anau a l'atro canto d'o laco. As espelungas, que se pueden vesitar a traviés d'un tour guidau diario, son l'habitat d'un gusano subterranio luminiscent.
Te Anau tien dos escuelas: o Fiordland College, d'educación secundaria, y a Escuela d'Educación Primaria de Te Anau.
Donald Trump
A suya muller en l'actualidat ye Melania Trump qui estió primera dama d'Estaus Unius, mientres o mandato d'o suyo marido.
Cúpula de Secús
A Cúpula de Secús ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.421 m.
Se troba situada en a sierra Vernera, en a muga entre Aragüés de lo Puerto y Ansó (Uesca).
Meschede
Meschede ye una ciudat alemana d'o estau federau de Renania d'o Norte-Westfalia.
Javier Gazol Condón
Javier Gazol Condón, (Zaragoza, 27 de noviembre de 1980) ye un atleta aragonés especializato en brinco con percha, anque tamién fa tirada de chavalina.
Malaussana
Malaussana (Malaussana en occitán, Malaussanne en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Javier Gazol Condón
Fue cinco vegatas campión d'Espanya de brinco con percha al aire libre en 2001, 2004, 2005, 2007 y 2009, a mas a mas de dos vegatas campión d'Espanya de brinco con percha en pista cubierta en 2004 y 2005. Tién en l'actualidat o récord d'Aragón de brinco con pértiga. O suyos equipos estioron o CA Monzón (1996-1999 y 2002 dica l'actualidat) y l'Airtel AAM (2000-2001). Fue internacional con l'equipo nacional espanyol, 15 vegatas dende l'anyo 2000 dica o 2010 con a que a suya competición mes important estió a suya partecipación en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 2004, estando eliminato en a fase de claseficación ta la final.
García Remíriz de Navarra
Fillo d'o infant Remiro Sánchiz, sinyor de Monzón, sinyor de Logronyo, y de Cristina Rodríguez Díaz de Vivar, filla d'o Cit.
Malaussana
A suya población ye de 419 habitants(1999) en una superficie de 17,49 km², con una densidat de población de 23,96 hab/km².
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).
Cold Mountain (cinta)
Cold Mountain (títol en anglés, en aragonés Montanya fría, enguerada en Aragón con o suyo títol orichinal) ye una cinta de l'anyo 2003 de cine de drama, coproducción anglo-italo-estausunidense-rumana, dirichita por Anthony Minghella seguntes un guión d'o mesmo Minghella (basato en a novela Cold Mountain de Charles Frazier), con una banda sonora orichinal de Gabriel Yared y una dirección de fotografía de John Seale. Producita por Sydney Pollack, William Horberg, Albert Berger y Ron Yerxa ta Mirage Enterprises y Bona Fide Productions, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Jude Law, Nicole Kidman, Renée Zellweger, Eileen Atkins, Brendan Gleeson, Philip Seymour Hoffman, Natalie Portman, Giovanni Ribisi, Donald Sutherland, Ray Winstone, Charlie Hunnam, Jack White y Melora Walters.
Mazarambroz
Mazarambroz ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 216,02  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Districto d'Arlet
O districto d'Arlet (en occitán arrondiment d'Arle, en francés arrondissement d'Arles) ye un districto d'o departamento francés de Bocas d'o Roine y rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
A suya población ye de 193.435 habitants en una superficie de 2.284 km², con una densidat de población de 85 hab/km².
Gaspar Torrente
Gaspar Torrente (Campo, Ribagorza, Aragón, 13 d'octubre de 1888 - Barcelona, Catalunya, 21 de marzo de 1970) estió un politico aragonés, líder d'o nacionalismo aragonés a primerías d'o sieglo XX.
Districto d'Arlet
A capital d'o districto ye a subprefectura d'Arlet (en francés Arles), y en fan parte 5 cantons y 29 comunas.
Gaspar Torrente
Primers anyos
Naixiu de Campo, (Ribagorza), o 13 d'octubre de 1888, quedó popiello de mai, cuan teneba un anyo. Pasó a suya nineza comboyando a su pai, sastre ambulant, dica que íste morió en 1897. Marchó alavez ent'a casa d'un chermán, que viviba en Barcelona y que encargó a suya educación ta una familia catalana. Treballó en primerías en un taller d'encuadernación y en 1920 prencipió o suyo primer negocio, «La Industria Aragonesa», una chicota fabrica d'obchectos de papel.
S'afilió ta o Centre Nacionalista Republicà de Gracia, alto u baixo por 1912. Estió un d'os primers miembros d'a Unión Regionalista Aragonesa de Barcelona y un d'os promotors d'a suya transformación en Unión Aragonesista, que en estió miembro d'a Chunta directiva dende febrero de 1919. Tamién estió vicepresident d'a Chunta directiva d'a Juventud Regionalista Aragonesa en noviembre de 1918, y president d'a Juventud Aragonesista de Barcelona dende 1921 dica 1924.
A zaguerías de 1928 marchó a vivir ta Graus, an que establió o periodico El Ideal de Aragón en chunio de 1930. Tamién establió a Unión Regionalista de Graus en marzo de 1931 y en fue esleito secretario, cargo que siguió tenendo cuan se tornó en Agrupación Republicana Federal de Graus, en mayo d'ixe mesmo anyo.
Tornada ta Barcelona
En setiembre de 1934 dentró como funcionario interino d'a Generalitat de Catalunya, estando destinau en a Consellería de Gobernación, an que remanió enzarrau mientres os succesos d'o 6 d'octubre d'ixe anyo. O 15 d'octubre de 1935 encetó a publicación d'o quinzenal Renacimiento Aragonés. Dende marzo de 1936 se vulcó en a organización d'o Congreso Autonomista de Caspe, celebrau en mayo d'ixe anyo.
Escribió tamién en atras publicacions, como El Ebro (Barcelona), El Guadalope (Casp), y en a lo menos atros vintiueito periodicos d'Aragón y Catalunya. O 30 de chunio de 1936 li nombrón auxiliar segundo de plantilla d'a Generalitat.
D'entre os militants d'o rechionalismo y nacionalismo d'os suyos tiempos Gaspar Torrente estió o primero que parló d'una luenga propia d'Aragón, que él situaba en a suya Ribagorza natal, a mes de reconoixer a existencia de localidaz d'a muga d'Aragón on se charra catalán.
Cuan empecipió a Guerra Civil, refirmó a constitución d'o Consello d'Aragón, pero dimpués a suya actuación li defraudó, plegando a demandar a suya disolución. En marzo u abril de 1938 li nombrón comisario d'a Generalitat en Oliana (Leida).
En chinero de 1939 fue arrestau por as tropas franquistas que ocuporon a población, estando engarcholau dica o 5 d'agosto de 1939. En setiembre prencipió a treballar en «La Industrial Bolsera». O 20 d'aviento de li arrestón de nuevas y lo engarcholoron en o Palacio d'as Misions Montjuïc, estando liberau o 6 d'aviento de 1941. Morió en Barcelona o 21 de marzo de 1970.
Districto d'Ais de Provença
O districto d'Ais de Provença (en occitán Arrondiment d'Ais de Provença, en francés arrondissement d'Aix-en-Provence) ye un districto d'o departamento francés de Bocas d'o Roine y rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
A suya población ye de 413.932 habitants en una superficie de 1.532 km², con una densidat de población de 270 hab/km².
A capital d'o districto ye a subprefectura d'Ais de Provença (en francés Aix-en-Provence), y en fan parte 9 cantons y 48 comunas.
Joan Benoit
Joan Benoit Samuelson, conoixida esportivament como Joan Benoit y a vegadas tamién como Joan Samuelson, naixida de Cape Elizabeth, Maine (Estaus Unius) o 16 de mayo de 1957, ye una atleta estausunidense, hue retirada de l'atelitsmo d'elite, que yera especializada en cursas de meya y luenga distancia, estió a primera campiona olimpica de Maratón.
Partecipó en os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984, estando campiona en a preba de maratón, tamién estió campiona panamericana en os Chuegos Panamericans de Caracas 1983.
D'entre atras competicions internacionals cal destacar as suyas victorias en a maratón de Chicago de 1985, a maratón de Boston de 1983, 1989 y a maratón d'Auckland de 1980.
Paradela
Paradela ye un municipio gallego d'a provincia de Lugo, situato en a comarca de Sarria.
A suya población ye de 2.193 habitants (2008), en una superficie de 121,1 km² y una densidat de 18,11 hab/km².
Siero (Asturias)
Siero ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en la comarca d'Oviedo y partiu chudicial de Siero. A suya capital ye lo lugar de La Pola Siero, en la parroquia de La Pola Siero.
A suya población ye de 52.094 habitants (2011) en una superficie de 211,23 km², con una densidat de población de 246,19 hab/km².
Luengas y parlas
En Siero se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa de Siero se clasifica en l'astur-leyonés central, a on s'incluye l'asturiano central.
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con Xixón, a l'este con Villaviciosa, Sariegu, Nava, y Bimenes, a lo sud con os concellos de Llangréu y Samartín del Rei Aurelio, y por l'ueste con Oviedo y Llanera.
Sariegu
Sariegu (Sariego en castellano) ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca d'Oviedo y partiu chudicial de Siero. A suya capital ye lo lugar de Vega, en a parroquia de Santiago.
Premios José Antonio Labordeta
Os premios estieron establitos en 2015 por a Fundación José Antonio Labordeta; y a ceremonia d'entrega d'os premios se celebra anualment en o mes de noviembre en o Teatro Prencipal d'a ciudat de Zaragoza (Aragón).
Categorías
Os Premios José Antonio Labordeta tién cinco categorías:
Sariegu
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con Xixón y Villaviciosa, a l'este con Villaviciosa, Nava y Cabranes, a lo sud con Siero y Nava y a l'ueste con Siero de nuevo.
Valle Aurelia (metro de Roma)
A gara Valle Aurelia (en italiano, stazione di Valle Aurelia) se troba en a confluyencia d'a via Angelo Emo con a via Baldo degli Ubaldi, en o Municipio XIII.
Historia
En o remate d'os anyos novanta prencipioron os treballos d'o prolargamiento d'a Linia A dende a gara de Ottaviano y o 29 de mayo de 1999 ista gara estió debantada como o cabo de linia provisional. O 1 de chinero de 2000 a linia ye prolargata dica a gara de Battistini y Valle Aurelia transforma-se en una gara de tramit.
Servicios
A gara apresta os siguient servicios:
1899
Abril
right|thumb|250px|O musico de jazz y compositor estausunidense [[Duke Ellington, naixito o 29 d'abril de 1899.]]
Agosto
right|thumb|250px|O escritor y poeta archentino [[Jorge Luis Borges, naixito o 24 d'agosto de 1899.]]
Metano
thumb|300px|A molecula de metano. O metano (d'o griego μέθυ méthu “vin”) ye un compuesto quimico con a formula quimica CH4 (un atomo de carbonio y quatro atomos d'hidrocheno). Ye o component prencipal d'o gas natural. A suya relativa abundancia en a Tierra lo convierte en un combustible economicament atractivo, encara que capturar-lo y almagazenar-lo planteya roncas tecnicas a causa d'o suyo estau gasioso en condicions normals de temperatura y presión.
O metano d'orichen natural se troba tanto baixo tierra como que baixo lo leito marino, y se forma por meyo de procesos cheolochicos y biolochicos. Quan o metano aconsigue a superficie y l'atmosfera, se lo conoixe como metano atmosferico. A concentración de metano atmosferico d'a Tierra ha augmentau en aproximadament un 150% dende 1750, y represienta o 20% de l'aforzamiento radiativo total de toz os gases d'efecto hibernadero de larga duración y mezclaus a livel mundial. Tamién s'ha detectau metano en atras planetas, incluiu Marte, o que tiene implicacions pa la investigación en astrobiolochía.
Herford
Herford (westfaliano Hiärwede, Hiarwede u Hiarwe) ye una ciudat alemana d'o estau federau de Renania d'o Norte-Westfalia.
Międzyrzec Podlaski
Międzyrzec Podlaski ye un municipio polaco en a Voibodia de Lublin. A suya población ye de 17.300 habitants (2005) en una superficie de 19,75 km², con una densidat de población de 875,10 hab/km².
O lugar ye trescruzato por o río Krzna.
Iste municipio fue establito en o sieglo XII. Ta plegar a lo municipio se puede emplegar a carretera europea E30.
Gauberte Fabricio de Vagad
Gauberte Fabricio de Vagad (Zaragoza sieglo XV) estió un historiador aragonés y cronista mayor d'o Reino d'Aragón.
Charlton Heston
Charlton Heston (nombre artistico de John Charles Carter) estió un actor estausunidense, naixito o 4 d'octubre de 1923 en Evanston (Illinois) y muerto o 5 d'abril de 2008 en Beverly Hills (California).
Gauberte Fabricio de Vagad
Biografía
Vivió mientres gran parti d'a suya vida en o monesterio zaragozano de Santa María de Santa Fe y pareixe que tamién en Sant Chuan d'a Penya.
Charlton Heston
Premios
Charlton Heston recibió o Premio Oscar a o Millor Actor en 1959 por o suyo papel en a cinta Ben-Hur, de William Wyler.
En 1967 recibió un Premio Cecil B. DeMille ta tota a suya carrera cinematografica.
Gauberte Fabricio de Vagad
Obra
Entre as fuents que emplego ta escribir a cronica se troban os grans archivos monasticos aragoneses como os de Sant Chuan d'a Penya, Sant Veturián, Poblet y Mont Aragón y atros archivos d'a Corona de Aragón como o de Barcelona. Encara que treballó con fuents orichinals, ficó en a suya obra opinions personals y relatos fantasticos.
O rei Ferrando o Catolico, lo nombró cronista mayor d'o reino. Se gosa considerar o mas dreito antecesor de Zurita, ya que escribió a suya cronica a requesta d'os deputaus d'a Corona. No se considera cronista oficial d'o Reino ya que cargo de cronista yera d'iniciativa reyal dica que as Corz de Monzón de 1547 lo instituyoron como oficio d'o Reino, estando Zurita o primer en ocupar-lo.
Seguntes Latassa tamién estió autor de bellas replegas de poesía.
L'Alqueria d'Asnar
L'Alqueria d'Asnar (L'Alqueria d'Asnar en catalán y oficialment; Alquería de Aznar en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca d'o condau, provincia d'Alicant y partiu chudicial d'Alcoi.
Sierra de Llaguarres
La sierra de Llaguarres (en catalán serra del Castell de Llaguarres) ye una sierra de exterior prepirenenca situada entre la val de Sarrón, la cuenca de lo río Guart y cuenca baixa de lo río Isabana, en la comarca de Ribagorza. La principal altaria ye lo tozal de Calvera (1.154 m). En lo cabalto de la sierra bi ha una buena representación de la Formación Graus de l'Oligoceno.
L'Alqueria d'Asnar
A suya población ye de 494 habitants (2010) en una superficie d'1,08 km², con una densidat de población de 457,41 hab/km².
Sierra de Llaguarres
Toponimia
A primers de lo sieglo XVII lo portugués João Baptista Labanha en fizo mención en lo suyo libro "Itinerario del Reyno de Aragón (1610-1611)":
L'Alqueria d'Asnar
Cheografía
A localidat de L'Alqueria d'Asnar se troba situata a 394 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 4,1 km d'a ciudat de Cocentaina, a capital d'a suya comarca, de 70 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia, y a 98 km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
Sierra de Llaguarres
Hidrografía
La versant septentrional desaugua enta lo río Isabana, la versant oriental lo fa enta lo río de Caixigar, la meridional desaugua enta lo barranco Sarrón y lo río Guart.
L'Alqueria d'Asnar
Mugas
O termin municipal de L'Alqueria d'Asnar muga a o norte con Muro; a l'este con Muro; a o sud con Cocentaina; y a l'ueste con Muro.
26 de mayo
Sieglo XX
right|thumb|250px|L'actriz britanica [[Helena Bonham Carter, naixita lo 26 de mayo de 1966.]]
Cantón d'Aulorón Este
O cantón d'Aulorón Este (en occitán canton d'Auloron Davant, en francés canton d'Oloron-Sainte-Marie-Est) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania y districto d'Aulorón.
A suya población yera de 11.994 habitants (1999) en as 17 comunas que en feban parte.
Entrambasaguas (Cantabria)
Entrambasaguas ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca de Trasmiera.
A suya población ye de 3.961 habitants (2009) en una superficie de 43,2 km², con una densidat de población de 91,69 hab/km².
Toponimia
Tien a mesma etimolochía que os Tramasaguas d'Aragón. En a Edat Meya este lugar se deciba «Entre amas aguas», referindo-se a estar entre bels cursos d'augua, entre els o río Aguanaz. A primera mención ye de 1210 en o Cartulario de Santa María d'o Puerto de Santoña.
Juventus Football Club
O Juventus Football Club ye un club de fútbol italiano, d'a ciudat de Torino en Piemont. Fue establito en 1898 y chuga en a Serie A italiana de fútbol.
Entrambasaguas (Cantabria)
Cheografía
A localidat de Entrambasaguas se troba situada a 45 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Juventus Football Club
Estadio
O estadio a on chuga os suyos partius como equipo local ye o Estadio Allianz que s'inaguró en l'anyo 2011.
Val d'Algorfa
Val d'Algorfa (Valdealgorfa en castellano, Vall d'Esgorfa en catalán de lo Matarranya) ye una villa d'a provincia de Teruel, situada en la comarca d'o Baixo Aragón. La suya población ye de habitants, en una superficie de 47,06 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Val d'Algorfa ye situada en lo sudeste d'a depresión d'Ebro y en lo cabo norte d'o semontano la de la serranías marguinals d'o Sistema Iberico, sobre la loma formada entre las vals de la Reguera y val de Férriz u de la Gralla, que baixan dende las Vendas de Val d'Algorfa, en bel meyo de l'interfluvio Guadalop-Matarranya, perteneixen estas vals a la cuenca hidrografica d'o primer río.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Mazalión, Val Chunquera, Torrociella d'Alcanyiz y con Alcanyiz.
Toponimia
En lo fogache de 1495 s'escribe Val Dalgorfa. Bi ha microtoponimos en aragonés, como un casal dito Falandrallo.
Alberto Solanas Galán
Alberto Solanas Galán, (Zaragoza, 6 de noviembre de 1955) ye un atleta aragonés especializato en brinco de largaria y triple brinco. Fue internacional con a equipo nacional espanyol, y partecipo en os Chuegos Olimpicos de Moscú 1980 en a preba de brinco de largaria. Fue campión d'Espanya a l'aire libre de brinco de largaria en 1979 y 1981, subcampión en os anyos 1976, 1977, 1978, 1980, 1983, 1985, 1986, campión de triple brinco en 1986 y 1987, y subcampión en os anyo 1976 y 1988, tamién fue campión d'Espanya de pista cubierta de brinco de largaria os anyos 1978, 1980 y 1981 y de triple brinco en 1988. Tien en l'actualidat os récords d'Aragón de brinco de largaria y triple brinco. Fue miembro fundador de l'equipo d'atletismo Scorpio-71.
Raptor
thumb|300px|O motor Raptor. O motor Raptor ye un motor codete de combustión por etapas de fluxo completo altament reutilizable fabricau por SpaceX. O motor funciona con metano liquido criochenico y oxicheno liquido (LOX). O motor Raptor tiene mas d'o dople d'empente que o motor Merlin 1D que empenta a l'actual vehíclo de lanzamiento Falcon 9.
Raptor s'utilizará en todas dos etapas d'o sistema Starship, que ye disenyau pa reemplazar toz os vehíclos SpaceX existents, incluius o Falcon 9, o Falcon Heavy y o SpaceX Dragon 2.
Os motors Raptor prencipioron as prebas de vuelo en o prototipo Starhopper en chulio de 2019 y se convirtioron en o primer motor de codete de combustión por etapas de fluxo completo nunca volau. A partir d'agosto de 2020, Raptor tamién produz a presión de camera de combustión mas alta nunca aconseguida por un motor de codete operativo, a 330 bars (u 33.000 kilopascals), superando o récord d'o motor de codete RD-701 a 300 bars.
Pico d'a Portaza
O pico d'a Portaza ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.377 m.
Se troba situada en a sierra Vernera, en a muga entre Aragüés de lo Puerto y Ansó (Uesca).
Petarruego
Petarruego, u tamién Arcturus (α Boo / α Boötis / Alpha Boötis), ye a estrela mes luminosa d'a constelación d'o Boyatero, y a tercer estrela mes luminosa d'o cielo de nueiz, con una magnitut visual de -0.05, dimpués de Sirio y Canopo (a cuarta si s'incluye o Sol). Vistas a simple uello, Alpha Centauri pareix mes luminosa que Petarruego, pero en verdat ye formata per dos estrelas luminosas muito amanatas. Petarruego tamién ye a segunda estrela luminosa vistable dende latituz setentrionals y a estrela mes luminosa d'o cielo d'o hemisferio norte.
Petarruego ye una estrela chigant roya d'o tipo K1.5 IIIpe ("pe" = emisión peculiar), o que indica que o espectro de luz emesa per a estrela ye poco normal y plen de linias d'emisión. Encara que ye 110 vegatas mes luminosa que o Sol, buena parti d'a suya fuerza y d'a luz que mana ye en infrarroyo.
Nombres
O nombre d'a estrela en aragonés ye probablement una denominación composada per o verbo "petar" y l'adchectivo "ruego", vocable antigo que significa "royo", como en Puyarruego.
Una altro nombre ta ista estrela ye Arcturus u Arturo, d'o griego Αρκτούρος "guarda d'onsos". Li se da ixe nombre per estar a estrela mes luminosa d'a constelación Boötes, o Boyatero (d'a cual en ye o piet ezquierdo), que ye a mes amanata ta l'Onsa Mayor (Ursa Major) y l'Onsa Menor (Ursa Minor).
En arabe, o nombre suyo ye Haris es-sema "guarda d'o cielo". 'Aramec y Azimec son antigas variants romanizatas d'ixa denominación arabe.
En l'astronomía china, Petarruego ye clamata ta chiaoo (en pinying: dajiao), que significa "cuerno gran".
Importancia cultural
A estrela apareix dos vegatas en o Libro de Chob d'a Biblia.
Cantón d'Aulorón Ueste
O cantón d'Aulorón Ueste (en occitán canton d'Auloron Darrèr, en francés canton d'Oloron-Sainte-Marie-Ouest) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
Nambroca
Nambroca ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 82,02  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Mainate
300px|thumb|right|Mainate polaco d'o sieglo XVII. O [[Capitán cheneral|Hetman Esteban Czarniecki de Lodzia empunya a buława en a man dreita. Catar as botas royas (buty karmazynowe), una sinyal de riqueza.]]
Mainate, d'o latín magnas y magnus 'gran' u gran hombre, significa hue en aragonés un "patrón", un "peix gordo" y cualsiquier hombre d'alta categoría social por naixetura, riqueza u atras cualidatz. Dende o Baixo Imperio Romano yera una categoría social dentro d'os honestiores equivalent a Senadores u Potentes, aplicable a os grans terratenients romanos u chermans.
O termin estió especialment aplicato en o Reino d'Hongría a os senadors, (d'o Senau, en diciban Főrendihaz u "Casa d'os Mainates"). Tamién ye una hierarquía dentro d'a nobleza por un regular en Suecia, Reino de Polonia (y dimpués a Unión Polaco-Lituana), y bels atros reinos medievals.
En a Edat Meya un bispe bellas vegatas teneba territorios como un mainate recaudando rendas d'os feudos y impuestos d'os campesins.
Las Casiellas de Bezas
Las Casiellas de Bezas (en castellano Las Casillas de Bezas) ye un lugar de la provincia de Teruel, de la comarca de Sierra d'Albarracín y de lo municipio d'Albarracín.
Cheografía
Ye situau en un apéndiz de lo termin d'Albarracín situato entre a l'este de Bezas, a lo sud d'Exea d'Albarracín y Cella, a l'ueste de la part de lo termin de Teruel correspondient a lo barrio rural de Lo Campiello y a lo norte de Rubials.
Districto d'Istre
O districto d'Istre (en occitán arrondiment d'Istre, en francés arrondissement d'Istres) ye un districto d'o departamento francés de Bocas d'o Roine y rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
A suya población ye de 306.677 habitants en una superficie de 599 km², con una densidat de población de 512 hab/km².
A capital d'o districto ye a subprefectura d'Istre (en francés Istres), y en fan parte 6 cantons y 21 comunas.
Lega Basket Serie A
A Lega Basket Serie A, conoixita por motius de patrocinio como PosteMobile Serie A, ye a mas alta d'as categorías de baloncesto d'Italia, por debaixo ye a LegADue. O suyo organizador ye a Lega Basket, por delegación d'a Federazione Italiana Pallacanestro (n'aragonés, Federación Italiana de Baloncesto).
En altros tiempos, a competición estió clamata de diferents manieras. Dica 1955 o suyo nombre estió Serie A, y entre dito anyo y 1965 conoixita como Campionato Elette. Con a reforma d'o campionato en l'anyo 1974, iste estió dividito en dos divisions con o nombre de Serie A1 y Serie A2 dica l'anyada 2001-02 quan tornó o suya denominación historica de Serie A.
Toz os eventos ligatos con a Serie A (A Copa d'Italia y a Supercopa italiana) son emititos por as cadenas de televisión RAI, Sky y bells cadenas locals.
Historia
O primer campionato de baloncesto en Italia estió organizato en l'anyo 1920, seguntes as hemerotecas, por a Reale Federazione Ginnastica Nazionales Italiana (n'aragonés, Reyal Federación Chinnastica Nacional Italiana) y ganato por o equipo lombardo de Società Educazione Fisica Costanza di Milano, con o suyo lider Carlo Adreoli.
Sindembargo o primer campionato oficial organizato por a FIP prencipió en l'anyo 1922, mientres o campionato no oficial de Federginnastica continó chugando-se. Istas primeras anyadas estieron dominatas por os equipos meneguitos, con cinco titols continos d'o ASSI Milano y uno d'o Internazionale Milano. En o cabo d'os anyos 20 y o prencipio d'os anyos 30 os titols estieron t'a Ginnastica Roma y a Ginnastica Triestina dica 1935 (y a excepción d'o anyo 1929, no disputata).
O campionato de 1936 remató con a victoria d'Olimpia Milano, conoixita en iste inte como Borletti; o qual estió o primero d'os 26 scudetti (titol de liga) que tién en a actualidat. O equipo Borletti, entrenato por Giannino Valli, consiguió 4 campionatos continos dica l'anyada 1939-40 quan a Ginnastica Triestina gana o titol, asinas como l'anyada siguent. Antis d'aturar a liga por causa d'a guerra, o Reyer Venezia ganó as suyos dos unicos titols que tién.
Una vegata terminata a guerra, a competición retornó y o Virtus Pallacanestro Bologna estió primer gran equipo, ganando a liga 4 anyadas seguitas. Sindembargo, dende l'anyada 1949-50 prencipió o dominio d'o Olimpia Milano, que consiguió 14 campionatos en as 18 anyadas disputatas dica l'anyada 66-67.
Dimpués d'a victoria d'o Pallacanestro Cantù en l'anyada 1967-68, estió o Pallacanestro Varese o nuevo equipo en ubrir un ciclo victorioso, ganando 7 campionatos en 10 anyadas (entre as anyadas 1968-69 y 1977-78) y chugando 10 finals europeas, d'as cuals ganó 5. Isto amostra o suyo dominio reyal en o baloncesto europeu d'istos anyadas.
En os anyos 80 o dominio d'Olimpia Milano estió evident, solo trencato por o tercer titol de Pallacanestro Cantù ganado en l'anyada 1980-81; y o titol conseguito por a Virtus Roma en l'anyada 1982-83. En istos anyos a mayor sorpresa estió o Victoria Libertas Pesaro, o qual dentró entre os millors equipos d'a liga y ganó os titols d'as anyadas 1987-88 y 1988-89
Os anyos 90 prencipioron con o scudetto de Phonola Caserta en l'anyada 1990-91, unico titol de liga conseguito por un equipo d'o sud d'Italia. En l'anyada siguient altro equipo, o Pallacanestro Treviso, consiguió o suya primera liga. Dimpués, en os siguients anyos o tozuelo d'o baloncesto italiano estió disputato por Olimpia Milano y Virtus Bologna, rivalidat solo trencata por o Pallacanestro Treviso (campión en 1996-97) y por o Pallacanestro Varese, ganador en l'anyada 1998-99.
En l'anyada 1999-00 estió ganata por o Fortitudo Bologna dimpués de tres finals perditas en os anyos anteriors. A primera metat d'os anyos 2000 se caracterizó por os titols continos d'a Virtus Bologna, d'o Pallacanestro Treviso, d'o Fortitudo Bologna y d'o primer campionato de Mens Sana Basket Siena en l'anyada 2003-04.
Dende l'anyada 2006-07 s'encetó un nuevo ciclo de victorias con a conquiesta de 7 titols continos por parti d'o Mens Sana Basket Siena dica l'anyada 2012-13 y amilloró o récord d'Olimpia Milano de 5 titols continos entre os anyos 1949 y 1954. A serie estió frenata en l'anyada 2013-14 con o titol aconseguito por l'Olimpia Milano (o suyo 26eno titol).
O ganador de l'anyada 2014-15 estió o Dinamo Sassari, en a suya 5ena anyada en a Serie A, dimpués de vencer a o Pallacanestro Reggiana en a final. T'os dos equipos estió a suya primera final de liga en l'Historia.
Walt Whitman
Walt Whitman, naixito de West Hills (Nueva York) o 31 de mayo de 1819 y muerto en Camden (Nueva Jersey) o 26 de marzo de 1892, estió un poeta y periodista estausunidense. A suya obra mas conoixita, una d'as prencipals d'a Poesía estausunidense, ye Leaves of Grass ("Fuellas de hierba").
Cipro (metro de Roma)
A gara Cipro (en italiano, stazione Cipro) se troba en a via Cipro amán d'a piazzale degli Eroi, en o quartiere (barrio) de Trionfale (Municipio I).
Historia
A gara estió debantada o 29 de mayo de 1999, como parti d'o prolargamiento d'a linia A d'o Metro de Roma dende a gara de Ottaviano dica d'a Valle Aurelia.
En l'anyo 2007 o sufixo Musei Vaticani estió redotato d'o nombre oficial d'o aturadero y fico-se en a gara amanada de Ottaviano.
Servicios
A gara apresta os siguient servicios:
Grasshopper
thumb|300px|O Grasshopper. O Grasshopper (en aragonés: Langosto), estió un codete construyiu per a interpresa estausunidense SpaceX ta efectuar blincos suborbitals de preba pa o desembolique d'o suyo codete Falcon 9.
Alán (desambigación)
Alán puet estar:
Grasshopper
Estió anunciau en 2011 y prencipió as prebas de vuelo estacionario / aterrizache a baixa altitut y baixa velocidat en 2012. Grasshopper teneba 32 m d'altaria y fació ueito vuelos de preba exitosos en 2012 y 2013 antis d'estar retirau.
Chinchiella de Mont Aragón
Chinchiella de Mont Aragón (Chinchilla de Montearagón en castellano y oficialment) ye un municipio y ciudat d'o nord-este d'a provincia d'Albacet (Castiella-La Mancha). Fa parte d'a comarca de La Manchuela y d'o partiu chudicial d'Albacet.
A suya población ye de 3.924 habitants (2010) en una superficie de 680,03 km² y una densidat de población de 5,77 hab/km².
Cheografía
Chinchiella de Mont Aragón se troba situata a 903 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 15 km d'a ciudat d'Albacet, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Mugas
Muga con Albacet, Valdeganga, Casas de Juan Núñez, Higueruela (Albacet), Hoya-Gonzalo, Bonet (Albacet), Montealegre del Castillo, Corral-Rubio, Pétrola, Fuente-Álamo, Tobarra y Pozo Cañada.
Historia
Chinchiella encomenzó a estar un puesto bien conoixito dende l'anyo 928, en ixas envueltas d'o Califato de Cordoba, y yera una d'as poblacions mes importants d'o que dimpués será a Taifa de Murcia. Una coalición de cristianos conquirió Chinchiella en l'anyo 1242: yeran as huests d'Alifonso X lo Sabio, a Orden de Calatrava y os exercitos de Chaime I d'Aragón, con Don Pelayo Pérez Correa, (comandador d'a Orden de Sant Chaime), debant. En o sieglo XIV fació part d'o Marquesau de Villena. Chuan II la adhibió a la Corona de Castiella. Mientres o reinato de Chuan II o infant Henrique d'Aragón, mayestre d'a Orden de Sant Chaime, prebó d'apoderar-se d'a sinyoría de Villena, pero no lo tenió que un anyo, pus Chinchiella oposó una gran resistencia. Por ixa fidelidat a la monarquía castellana a villa de Chinchiella recibió o títol de Ciudat, estando a capital d'a Mancha de Mont Aragón.
Toponimia
Se barallan bellas hipotesis sobre l'orichen d'o toponimo, pero o toponimo actual Chinchilla ha pasato a traviés d'o mozarabe, y ye citato en fuents arabes tanto con diftongo en o sufixo -iello como sin diftongo, (Xantachiyala, Chinchiyala, Xantachila, Xintchala, Xintchila, Chinchala, Chinchila, etc..). En aragonés s'escribiba con diftongo, como podemos veyer en un texto que fan os achustes d'o matrimonio de Gostanza d'Aragón con Don Juan Manuel, fillo d'o infant Manuel de Castiella, en 1306:
Gütersloh
Gütersloh (en baixo alemán Gütsel) ye una ciudat alemana d'o estau federau de Renania d'o Norte-Westfalia.
Manto terrestre
200px|thumb|Estructura d'a Tierra, o manto terrestre corresponde a las capas 3 y 4. O manto terrestre ye a part d'o planeta Tierra que bi ha entre o nuclio terrestre y a crosta terrestre, ye dicir, entre a discontinuidat de Gutemberg (uns 2.900 km de fondura), y a discontinuidat de Mohorovicic (fondura variable). Ye deseparata por a discontinuidat de Repetti en dos partz: manto superior y manto inferior.
A densidat d'o manto ye entre 3,4 y 5,6 g./cm3, representando o 82% d'o volumen d'a Tierra y o 68% d'a suya masa. As ondas P y S aumentan a suya velocidat quan entran en o manto por a discontinuidat de Mohorovicic. Os materials d'o manto son solidos, pero muito a man d'o punto de fusión, permitindo corrients de convección. O manto ye formato por oxicheno, silicio, magnesio, fierro y atros elementos que s'organizan formando peridotitas en o manto superior y oxidos metalicos en o manto inferior. A temperatura maxima ye de 5.000 °C.
Una part d'o manto superior ye en fusión incipient y presenta comportamiento plastico (astenosfera), por debaixo de l'astenosfera part d'o manto superior y tot o manto inferior ye solido de tot y recibe a denominación de mesosfera. Por d'encima de l'astenosfera tenemos o manto litosferico y a crosta terrestre constituindo a litosfera, crebata en placas lifosfericas, con una dinamica que describe a tectonica de placas.
Metano atmosferico
thumb|300px|Variación d'a concentración de metano en l'atmosfera d'a [[Tierra en as zagueras 800.000 anyadas.]] O metano atmosferico ye o metano que se troba en l'atmosfera d'a Tierra y ye un d'os gases d'efecto hibernadero mas importants. O metano ye un gas que por fracción de volumen s'estima que captura 29 vegadas mas calor que o dioxido de carbonio visto entre un periodo de cient anyos. Manimenos, como que a concentración de metano (1.8-1.9 ppm) ye aproximadament 200 vegadas menor que a concentración de dioxido de carbonio (410-420 ppm), o dioxido de carbonio tien un efecto mayor como gas d'efecto hibernadero que o metano.
A concentración ye mayor en o hemisferio norte porque i hai muitas mas fuents de metano en as grans masas de tierra astí. O conteniu global de metano ha augmentau a lo menos 2,5 vegadas mas dende antis d'o industrialismo.
O metano se creya amán d'o suelo y dimpués s'eleva a l'estratosfera en os tropicos. A lo prencipio d'a historia d'a Tierra, o metano se formó en l'atmosfera a traviés de l'actividat volcanica. A sciencia creye que o gas chuga un paper en l'atmosfera temprana y a formación d'organismos viables.
A concentración de metano en l'atmosfera ha augmentau en aproximadament un 150% dende 1750 y agora represienta o 20% de l'impauto d'a radiación d'os gases d'efecto hibernadero de larga duración. Seguntes a NOAA, os livels s'han mediu en 1890 ppb en Irlanda, en l'hemisferio norte y 1760 ppb en Tasmania, en l'hemisferio sud.
La Bega d'Albarracín
La Bega d'Albarracín (La Vega en castellano), ye un casal de lo termin municipal d'Albarracín (Sierra d'Albarracín, provincia de Teruel).
Metano atmosferico
Os investigadors s'han sorprendiu que s'haiga liberau mas metano a l'atmosfera d'o que pueden producir as industrias y atras fuents de metano, pero recientment (2017) troboron una fuent inasperada en os ocians. Os microbios marinos son la causa d'iste exceso de metano.
La Bega d'Albarracín
Toponimia
Lo toponimo La Bega d'Albarracín ye transparent en aragonés y fa referencia a la ribera de lo río Guadalaviar. Actualment recibe la denominación de La Vega, que no ofreixe problemas d'identificación a escala local.
Se documenta como vega de Albarracín en textos medievals relacionaus con los monches de lo Monesterio de Piedra:
La parola bega ye un sinonimo de ribera derivau de lo basco ibaiko (relacionau con ibai, "río"). Esta parola ya se documenta como elemento romanz en lo latín medieval d'Aragón en la zona de Magallón y tenió uso en aragonés medieval, estando d'uso normal en la microtoponimia d'a on se charraba l'aragonés de las comunidaz aragonesas.
Cheografía
La Bega d'Albarracín ye en un ixamplamiento que ha feito lo Guadalaviar en las archilas y chesos de facies Keuper que bi ha salindo de lo zaguer recolón que ha feito este río en las calsineras d'edat churasica y que rodeya la ciudat amurallada d'Albarracín. Lo cheso royenco de facies Keuper que aflora en la redolada de la Bega s'ha feito servir en la construcción d'edificios d'esta ciudat. Pocos km auguas entabaixo de La Bega deixa d'aflorar lo Keuper y lo Guadalaviar torna a estretir-se en materials churasicos dica Exea d'Albarracín.
Alanos
Os alanos fuoron un pueblo iranico y d'orichen sarmata que dica fins d'o sieglo IV yera establito en as estepas d'Europa Oriental a l'este d'os ostrogodos y a lo norte d'o Caucas. A fins d'o sieglo IV o suyo territorio fue invadito por os hunnos y muitos alanos s'ixemenoron por Europa y Africa chunto con os pueblos chermanicos que invadioron l'Imperio Romano, encara que a diferencia d'os chermans nunca no formoron un estato propio en Europa Occidental. Una part d'os alanos quedoron en o suyo territorio y atros rematoron en as costeras septentrionals d'o Caucas, on fundoron o reino d'Alania. Os alanos caucasians d'a Edat Meya que quedoron dimpués d'a invasión mongol esdevinioron os osetas actuals. Part d'os alanos caucasians medievals fuyoron d'os mongols con os cumans y se refuchioron primero en Moldavia (diocesi de Cumania), y dimpués en Hongría. Os emperadors paleologos de l'Imperio Bizantín feban servir a los alanos como principals mercenarios cuan tamién feban servir a los almogavars.
Os alanos en Hispania
right|thumb|250px|O reino anán en Hispania. right|thumb|250px|O reino vandalo en Africa. O 31 d'aviento de l'anyo 406 una part d'os alanos, que yera baixo o mando de Respendial cruzó o río Rin chunto con part d'os sueus y cuasi toz os vandalos y penetroron en l'Imperio Romano d'Occident dedicando-se a lo saqueyo. En l'anyo 409 arriboron en Hispania, on a población hispanorromana s'habió de defender por os suyos propios meyos, y se repartioron arias d'actuación. Os alanos se quedoron a Lusitanica y a Cartachinense.
Os romanos ninvioron a los visigodos contra os invasors iranicos y chermanicos presents en a Hispania, que fuoron exterminatos en part entre os anyos 416 y 418. Os restos d'os alanos emigroron chunto con os vandalos a lo Norte d'Africa y rematoron asimilatos por os vandalos.
Os alanos en Galia
Os alanos que no entroron en Hispania se quedoron en a Galia. Enta l'anyo 414 una horda alana saqueyaba l'aria d'a Garona meya, y atra horda, baixo o mando de Sambida saqueyaba a cuenca d'o Roine arredol de Valence. A colla mes poderosa d'alanos en Galia yera baixo o mando de Goar, que pasó a lo servicio d'os romanos en Renania, y fue acantonata por Aecio en a Loira meya pa controlar a los visigodos y tallar o paso a los hunnos d'Atila. Cuan Atila asitiaba Orliens os galorromanos consiguioron levantar o sitio gracias a l'aduya d'os alanos de Goar. Estos alanos tamién luitoron chunto con os romanos y visigodos en Campus Mauriacus en l'anyo 451 contra os hunnos. En a "Cronica de los Conquiridors" parlan d'una colla d'alanos en Galia que colaboraba con os romanos contra os hunnos.
A la fin os alanos acantonatos en Galia, que encara yeran nomadas, no complioron o foedus pactato con os romanos y ocuporon con os suyos rebanyos nuevas tierras, dedicando-se tamién a lo saqueyo. A fins d'o sieglo V y principios d'o sieglo VI os exercitos alanos fuoron destruitos y os restos d'alanos s'asimiloron a la población cheneral galorromana.
Mencions en fuents aragonesas
Os alanos d'o periodo d'as invasions son mencionatos como alanos cuasi siempre, con poquetas excepcions. En a "Cronica de los Conquiridors" parlan d'os alanos en o capítol dedicato a Atila:
Tamién los mencionan en a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya.
Una d'as pocas excepcions ye en a traducción herediana de "Historia Romana" de Pavlo Diacono on podemos leyer alanos:
Os cans que presuntament introdució en Occident este pueblo iranico yeran conoixitos como alanos, y en os conflictos d'a Unión Aragonesa contra a monarquía se menciona un can alán que causó un problema:
Os alanos caucasians (orichinarios d'o Reino d'Alania) son mencionatos en o "Libro de los Emperadors" como alanes (os textos medievals no gosaban representar graficament os plural en -ns de l'aragonés). Manimenos en a Cronica de Morea los mencionan como alanos.
Chuan de Mandevilla leyó a Frai Haitón y en transmitió as informacions sobre o Caucas y Armenia. D'esta traza en a versión aragonesa d'o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" parlan de l'aria de Darial, (Dar-i-Alán, puerta d'os alanos), on encara hue viven os osetas d'o Caucas y la nombran como Tierra Alamo:
Nuez
Nuez puet estar:
As Arrallas
As Arrallas ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.282 m.
Se troba situau en a sierra de Secús, en a muga entre os municipios d'Aragüés de lo Puerto y val d'Echo (Uesca).
Mustela putorius
O furón ye un mamifero autoctono en a totalidat d'Europa, norte d'Africa y Asia occidental. Como toz os miembros d'o chenero Mustela, comparten a caracteristica de tener o cuerpo fino y largarudo, con as patetas curtas y rematando-les-ie en zarpas firmes que les sirven ta escardar y esgarrapar. Tienen buena movilidat en puestos angüestos, el que les fa d'estar buens cazadors soterranios.