cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lo Bust
A suya población ye de 68 habitants (2014) en una superficie de 7,73 km² y una densidat de población d'8,8 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lo Bust ye situata en a Muela de Borcha, a 687 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 98 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Nombre
En textos medievals, como o Libro Chantre, i sale como Bust. O nombre provién d'o latín BUSTUM, y por castellanización prenió -e.
Busto en romances peninsulars gosa significar rabanyo de vacas u bueis u pastizal. En aragonés medieval ye documentato con o significato de rabanyo de bacas u bueis, en os textos terolanos d'o sieglo XV bustal ye un pastizal pa bueis u un establo de bueis. En as parlas navarras actuals encara se diz bustaliza pa una zona de pastura. En a Tierra d'Estella bi ha un toponimo relacionato: El Busto.
Rafael Lapesa crei que a palabra romance Busto puet estar d'orichen celtibero y la relaciona con a palabra boustom d'o bronce de Botorrita.
Historia
A primera referencia a Lo Bust se remonta a l'anyada 1382 cuan dependeba de Tarazona. O 14 de marzo de 1972, dos avions McDonnell Douglas F-4 Phantom II norteamericans s'estamporon a mica longaria d'o lugar morindo os suyos cuatro tripulants.
Reparto de concellers
Fuent: https://web.archive.org/web/20160304100723/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2007/aragon/zaragoza/buste-el.html
Puntons Royos
Se troban situadas en el macizo de Cotiella, en el municipio de Plan.
Donna Reed
D'entre a suya filmografía, se puet citar bellas d'as suyas interpretacions en cintas como Eyes in the Night (1942, Fred Zinnemann), The Man from Down Under (1943, Robert Z. Leonard), The Picture of Dorian Gray (1945, Albert Lewin), They Were Expendable (1945, John Ford), Green Dolphin Street (1947, Victor Saville), Trouble Along the Way (1953, Michael Curtiz), From Here to Eternity (1953, Fred Zinnemann), Gun Fury (1953, Raoul Walsh), The Far Horizons (1955, Rudolph Maté), u Ransom! (1956, Alex Segal).
Ulysses S. Grant
Ulysses S. Grant (Hiram Ulysses Grant), naixito de Point Pleasant (Ohio) o 27 d'abril de 1822 y muerto en Mount McGregor (Nueva York) o 23 de chulio de 1885, estió un militar y politico estausunidense, que estió o 18º President d'os Estaus Unius, dende o 4 de marzo de 1869 dica o 4 de marzo de 1877. Mientres a Guerra Civil d'os Estaus Unius, Ulysses S. Grant estió o comandant en chefe de l'Exercito federal, dimpués d'estar comandant en chefe de l'Exercito d'o Tennessee, y prenió pate en belunas d'as prencipals batallas d'a guerra, como Fort Donelson, Shiloh, Vicksburg, Chattanooga, Petersburg o as campanyas d'Overland u Appomattox. D'antis mas, heba partecipato en a intervención estausunidense en Mexico en 1846-1848.
Los Ancares
Los Ancares ye una comarca de Galicia, que fa parte d'a provincia de Lugo.
Otero de Sariegos
Otero de Sariegos ye una localidat d'o municipio de Villafáfila en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón.
En l'actualidat ye despoblato con a mayor parti d'as casas en runas y con una intresant ilesia dedicata a Sant Martín de Tours.
O lugar tién continuas vesitas de chent ta vesitar a Laguna Grande y o centro d'interpretación d'a Reserva Natural d'as Lagunas de Villafáfila a on se puet observar gran cantidat d'aus residents, y de paso bien ta criar o ta fer estada mientres as migracions norte-sud. Tamién bi ha cualques palomars restauraus testigos de l'arquitectua popular d'a redolada.
Don Ameche
Don Ameche (nombre artistico de Dominic Felix Amici), naixito de Kenosha (Wisconsin) o 31 de mayo de 1908 y muerto en Scottsdale (Arizona) o 6 d'aviento de 1993, estió un actor estausunidense, activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1930 dica la suya muerte y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica. D'entre a suya fimografía, se puet destacar as cintas You Can't Have Everything (1937, Norman Taurog), Swanee River (1940, Sidney Lanfield), So Goes My Love (1946, Frank Ryan), u Cocoon (1985, Ron Howard).
Premios
En 1985 o actor Don Ameche recibió o Premio Oscar a o Millor Actor Segundario por a suya interpretación en Cocoon, una cinta dirichita por Ron Howard.
Corpse Bride
Corpse Bride (títol orichinal en anglés, enguerada en Aragón con o títol en castellano La novia cadáver) ye una cinta estatounitense de cine d'animación de l'anyo 2005, dirichida por Mike Johnson y Tim Burton y producida por Tim Burton y Allison Abbate con guión de John August, Caroline Thompson y Pamela Pettler, con as voces de Johnny Depp, Helena Bonham Carter, Emily Watson, Albert Finney, Joanna Lumley y Christopher Lee.
Payares de la Lampreana
Payares de la Lampreana (Pajares de la Lampreana en castellano) ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 459 habitants, en una superficie de 27,95 km² y una densidat de población de 16,42 hab/km².
Miguel Linares
Miguel Linares Colera (Zaragoza, Aragón, 30 de setiembre de 1982), mas conoixiu como Linares, ye un futbolista aragonés hue retirau por una lesión en o suyo chenullo que no podió superar. A suya posición yera de debantero. Dentre os equipos que chugó mientres a suya vita esportiva cal destacar que estió parte d'as plantillas d'a SD Huesca y o Real Zaragoza, o suyo zaguer equipo estió la SD Ejea d'a Segunda División d'Espanya.
Ron Moody
Ron Moody (nombre artistico de Ronald Moodnick), naixito de Londres (Anglaterra) o 8 de chinero de 1924, yera un actor britanico, activo en o cine britanico dende meyatos d'os anyos 1950, y con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Premios
Ron Moody fue nominato en 1968 a o Premio Oscar a o Millor Actor por a suya interpretación en a cinta Oliver!, dirichita por Carol Reed.
Sant Llorenç d'Hortons
Sant Llorenç d'Hortons ye un municipio catalán situato en la provincia de Barcelona, comarca de l'Alto Penedés y partiu chudicial de Vilafranca del Penedès. A suya población ye de 2.219 habitants (2007), en una superficie de 19,73 km² con una densidat de población de 112,64 hab/km².
Sant Llorenç d'Hortons ye situata a 196 metros sobre o livel d'a mar, en a muga d'a comarca de l'Alto Penedés con as comarcas de l'Anoya y o Baixo Llobregat. D'o suyo termin municipal fan parte as localidaz de La Beguda Alta, La Beguda Baixa, Can Bargalló, El Grandet, Sant Joan Samora y El Torrentfondo, amás d'a urbanización Vinya de Pollastre.
José Luis López Vázquez
José Luis López Vázquez de la Torre, naixito de Madrit l'11 de marzo de 1922 y muerto en ixa mesma ciudat o 2 de noviembre de 2009, estió un actor espanyol, destacato en o Cine espanyol y con cuantos premios ciematograficos recibitos.
Puerto de montanya
thumb|right|250px|O [[puerto de Cotefablo, en o Pireneu aragonés, fa muga entre as comarcas de l'Alto Galligo y Sobrarbe.]] Un puerto de montanya (d'o latín <PORTU) ye o puesto por a on que esnaviesa bella vía de comunicación, sobre una sierra u accident cheografico semellant, y mete en comunicación as dos baixants. A forma diminutiva d'a palabra puerto ye portiello (u portiecho en bellas zonas de l'Alto Aragón).
Os puertos se solen trazar sobre un cuello u collau en a montanya, en aprofeitando lo paso más fácil y a menor altitut entre as dos versants. En l'alta montanya, os puertos tienen a sobén rampas importants por toz dos u por belún d'os suyos costaus. Os puertos pueden clasificar-se seguntes o tipo de via que i esnaviesa; p. ex en puertos carreters quan son carreteras u puertos ferroviarios en o ferrocarril.
Dada la suya orografía, os puertos (especialment os d'alta montanya) tamién son puestos a on que o viento puede concentrar-se y producir corrients intensas, por o qual l'orache i puede estar cambeadero y sorpresivo. Por ista razón no ye raro que sen considere puestos periglosos y que en muitas culturas s'invoque a protección d'os viachers dotando-los de simbolos u imáchens relichiosos.
thumb|right|250px|Esquema tridimensional d'un puerto, en un [[cuello (topografía)|cuello.]]
Toponimia
En aragonés existe una toponimia numbrosa relacionada con a palabra «puerto». Asinas, se puede citar como eixemplos:
Palacios de Sanabria
Palacios de Sanabria ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 282 habitants, en una superficie de 36,87 km² y una densidat de población de 7,65 hab/km².
A localidaz d'Otero de Sanabria y Remesal fan parti d'iste municipio.
Muñegre
Muñegre ye un mont de 523 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipios de Tarazona, en a provincia de Zaragoza.
Mediana de Voltoya
Mediana de Voltoya ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca d'Ávila.
Muñegre
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Mediana de Voltoya
A suya población ye de 112 habitants (2019) en una superficie de 18,38 km², con una densidat de población de 5,6 hab/km².
Cheografía
A localidat de Mediana de Voltoya se troba situada a 1.110 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 12 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Andrew Johnson
Andrew Johnson, naixito de Raleigh (Carolina d'o Norte) o 29 d'aviento de 1808 y muerto en Elizabethton (Tennessee) o 31 de chulio de 1875, estió un politico estausunidense, que estió o 17eno President d'os Estaus Unius, dende o 15 d'abril de 1865 dica o 4 de marzo de 1869. Tamién estió Gubernador de Tennessee dende o 17 d'octubre de 1853 dica o 3 de noviembre de 1857 y Vicepresident d'os Estaus Unius con o president Abraham Lincoln dende o 4 de marzo de 1865 dica l'asasinato de Lincoln o 15 d'abril de 1865.
Alcublas
Alcublas ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de Los Serrans.
La suya población ye de 842 habitants (2008), en una superficie de 43,5 km² con una densidat de 19,36 hab/km².
Toponimia
La etimolochía de lo toponimo se puet mirar en lo latín CUPULA u en l'arabe Alquibla.
En lo termin municipal d'Alcublas trobamos los microtoponimos Chariz de las Dueñas y Chariz de las Tejerías.
Luengas y paslas
Se i charra castellano churro con seseyo.
Historia
Chaime I d'Aragón donó Alcublas a Teresa Chil de Vidaurre lo 2 d'abril de 1257:
Shakira
Shakira Isabel Mebarak Ripoll, conoixita como Shakira, naixita de Baranquilla (Colombia) o 2 de febrero de 1977, ye una cantaire, compositora y musico colombiana, activa dende 1990.
Gaudonvila
A suya población ye de 103 habitants (1999) en una superficie de 7,39 km², con una densidat de población de 13,94 hab/km².
Palacios del Pan
Palacios del Pan ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 262 habitants, en una superficie de 31,91 km² y una densidat de población de 8,21 hab/km².
Hélder Postiga
Hélder Manuel Marques Postiga (Póvoa de Varzim, Portugal, 2 d'agosto de 1982) ye un futbolista portugués hue retirau d'o fútbol profesional que chugaba en a posición de debantero centro, cal destacar que estió parti d'a plantilla d'o Real Zaragoza en as temporatas 2011/2012 y 2012/2013 a mas de ser internacional con a selección portuguesa.
Puerto (desambigación)
A parola puerto (d'o latín <PORTU) puede fer referencia a:
A forma diminutiva, en aragonés, ye «portiello».
Toponimia
Se relaciona con o puerto de montanya:
En o País Basco
Se relacionan con o puerto de mar:
Loís XVIII de Francia
Loís XVIII de Francia, naixito de Versailles (Reino de Francia) o 17 de noviembre de 1755 y muerto en París (Reino de Francia) o 16 de setiembre de 1824, estió un rei de Francia dende o 6 d'abril de 1814 dica o 20 de marzo de 1815 y dende o 8 de chunio de 1815 dica o 16 de setiembre de 1824. Adoptó o suyo numeral fendo referencia a Loís XVII, qui no heba estato mai proclamato rei, pero que representaba a continidat dinastica d'o lechimismo francés. Yera fillo de Loís Ferrando de Francia, dofín de Francia, y d'a suya muller María Chusepa de Saxonia.
Tuca de Cllarabida
A tuca de Cllarabida (en francés Pic de Clarabide) ye una montanya de 3.019 metros que se troba entre a provincia de Uesca (Aragón) y o departamento d'os Altos Pireneus (Occitania).
Accedindo dende a vall d'Estós ye un d'os tres mils mas fácils d'Aragón chunto a la punda Negra, a punta de Vachimala, a punta Culfreda Sud y mesmo a punta de Treserols, a punta de Lardana y a tuca d'Aneto.
Situada en un cul de montanyas graniticas, a Cllarabida ye una excursión tipica en verano dende o refuchio d'Estós, asequible ta personas d'un livel fisico meyo. Se tracta d'una puyada de 1.193 metros de desnivel, mantenida y sin descansos, que parte dende as instalacions d'o refuchio, contina en a dirección nord-este dentrando en o barranco de Chíes, ta continar por a marguin ezquierda d'o Forau d'O y plegar enta l'ibón de Gias, a dos horas d'o refuchio. Cal plegar a o collau a 2.900 metros ta dimpués por un paso de piedras marcau con fitas ganar altaria plegando a la cima en nomás una quartalada d'hora, habendo dende a tuca una anvista impresionant.
Toponimia
L'oronimo Cllarabida ye considerau por José Antonio Saura Rami como formau a partir d'a radiz basca bida (camín), dando a evidencia d'haber estau dica fa pocos decenios un scenario de contrabandismo.
Centernac
Centernac (en francés Saint-Arnac) ye una comuna occitana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Vall de l'Aglí y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 120 habitants, en una superficie de 6,60 km².
Cheografia
A localidat de Centernac ye situata a 306 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Borderas (Mediana d'Aragón)
Borderas ye un mont de 459 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipio de Mediana d'Aragón, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Punta d'o Solano
A punta d'o Solano (en castellano punta del Solano) ye un mont de 927 metros d'altaria situau en o municipio d'as Penyas de Riglos en a Uesca.
Roan
Roan (en francés Rouen) ye una ciudat francesa, capital de Normandía y d'o departamento d'o Sena Maritimo.
Punta d'o Solano
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Roan
Toponimia
En fuents clasicas ye documentau como Ratomagos, latinizato como Rotomagus. En textos medievals aragoneses s'escribe Roan, tamién en textos navarros de l'aria de Sangüesa.
Historia
En agosto de 856, una flota de vikingos daneses espulló la ciudat, en remontando lo río Sena.
Punta d'o Solano
Toponimia
O toponimo solano fa referencia a la versant más exposada a la radiación directa d'o sol en un mont u montanya.
Sant Cebrià de Rosselló
A suya población ye de 10.551 habitants, en una superficie de 15,80 km².
Ilesia de Sant Tomás apóstol de Zaragoza
A ilesia de Sant Tomás apóstol de Zaragoza ye una ilesia que se troba en Zaragoza (Comarca Central, Aragón). Perteneixe a l'arcipestrau de Santo Dominguito de Val.
Coro (Venezuela)
Coro ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Falcón. Ye situata en o nordueste d'o país y a suya población ye de 224.000 habitants (2001).
En 1993 a UNESCO declaró Coro como Patrimonio d'a Humanidat, o primer lugar de Venezuela en ser declarato patrimonio mundial. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Historia
A ciudat fue establita o 26 de chulio de 1527 por Juan de Ampíes en o territorio d'a tribu amerindia d'os caquetíos, d'acuerdo con o suyo cacique.
Sindembargo, en 1529 plegó a Coro Ambrosio Alfinger, representant d'os Welser, mercaders alemans a os que o rei d'Espanya entregó o territorio en prenda d'as deudas reyals con a familia, y o pacto con os amerindios desapareixió.
En 1795 bi habió una sublevación d'esclavos en l'amaniata sierra de Coro, liderata por José Leonardo Chirinos, que ye considerato un movimiento precursor d'a independencia de Venezuela.
En 1806 desembarca en Coro Francisco de Miranda, ta encetar o proceso d'a independencia.
Cristian Săpunaru
Ionuţ Cristian Săpunaru (Bucarest, Rumanía, 5 d'abril de 1984) ye un futbolista rumano que chuga en o Real Zaragoza en a posición de esfensa. Ye chugador d'a selección rumana.
Lerga
Lerga ye una localidat Navarra situata a 52 km de Pamplona. La suya población ye de 71 habitants (2006), en una superficie de 21,31 km², con una densidat de población de 3,33 hab/km²
Historia
Bi ha un chacimiento arqueolochico hispanorromano, con inscripcions on se pueden veyer antroponimos indichenas y una famosa estela funeraria.
Ainharbe
Ainharbe (Ainharbe en basco, Ainharp en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a comarca de Pettarra.
A suya población ye de 142 habitants (1999) en una superficie de 14,07 km², con una densidat de población de 10,09 hab/km².
A localidat ye a piet d'o Camín de Sant Chaime.
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE.
Petalo
thumb|right|200px|Una [[araina sobre o petalo d'una flor.]] Os petalos (d'o griego πέταλον (petalon) "fuella") son as piezas florals u antofilos que forman a corola d'a flor. En chunto con os sepalos (que forman o cáliz), os petalos fan parte d'o perianto u conchunto d'os verticilos estérils d'a flor. En as plantas con fecundación entomofila, a suya función gosa relacionar-se con atrayer-se a os insectos, por o qual tienen midas y colors que os fan más vistables.
A morfolochía, numero y simetría d'os petalos son caracters bien importants pa la clasificación taxonomica d'as plantas con flors.
Palazuelo de Sayago
Palazuelo de Sayago ye una localidat d'o municipio de Fariza de Sayago en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 103 habitants, en una superficie de 9,75 km² y una densidat de población de 10,56 hab/km².
Verbo estar-ser
O verbo estar-ser ye en aragonés un verbo copulativo resultau d'a evolución y unión d'os verbos latinos STARE y ESSERE. En qualques tiempos verbals coexisten formas feitas a partir d'as dos radices con significaus diferents, pero en a mes gran part d'os tiempos verbals a evolución ha feito que se'n impose una d'as dos.
En latín STARE indicaba "estar dreito" y "immobil" sobre tot, pero tamién "permaneixer", "persistir", "habitar", "aguantar-se" y "depender". . O verbo STARE yera un verbo de posición. En aragonés o significau de "permaneixer" lo mantién a forma pronominal estar-se, con formas personals que no se fan que con a radiz est-.
En latín o verbo ESSERE yera un verbo copulativo indicador d'existencia, politematico con diferents radices. O verbo que deriva en luengas romances ye ser y en belunas d'ellas ha feito u fa de verbo auxiliar. Quan en aragonés se fa servir o verbo estar-ser como verbo auxiliar se fan servir as formas derivadas d'o verbo ser derivadas d'o ESSERE latín.
Infinitivo
Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas que conservan o infinitivo estar heredando os usos d'os infinitivos ESSERE y ESTARE:
Manimenos en aragonés meridional y aragonés fovano distinguen ser y estar seguindo o modelo d'o castellano, y puet estar una castellanización recient.
Participio
En o participio s'ha imposau a forma estau/estato. Manimenos en a zona C y quasi tota a zona B d'o benasqués s'ha imposau a forma seu.
Present d'indicativo
En o present d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o present d'o verbo ESSERE latín: Yo soi.
En benasqués a primera persona singular ye sigo. En cheso a primera persona ye so.
A causa d'un apocope muito antigo de tiempos d'o latín vulgar que afecto a tierras entre Dacia, Galia y norte d'Hispania, en gran part de l'aragonés oriental a terminación d'a primera persona plural se puet pronunciar -m (som) u -n (son), u de forma vacilant como archifonema. D'alcuerdo con a ortografía proposada por l'Academia de l'aragonés s'ha d'escribir con -m (som) por corresponder a la terminación -mos de l'aragonés cheneral.
Eixemplos d'uso en diferents parlas altoaragonesas:
En muitas parlas altoaragonesas se fa servir formas derivadas d' ESSERE pa indicar existencia y formas derivadas d' ESTARE pa indicar situación coincidindo con o modelo castellano. Esto se desvién por eixemplo en aragonés meridional y en aragonés fovano. Talment esto reflecte un proceso de castellanización recient. En ansotano o filologo Saroïhandy replegó formas chenuínas derivadas d'o verbo ESSERE pa indicar posición (i ye, i yes), pero d'alcuerdo con Miguel Ánchel Barcos estas formas ya no se rechistran en ansotano actual, en o que s'obserba un uso deseparau d'estos verbos coincidindo con o castellano. Manimenos María Pilar Benítez podió rechistrar: ye o lugar d'os aborrals cerca de Sant Huan.
Pasato imperfecto d'indicativo
En o pasato imperfecto d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o pasato imperfecto d'o verbo ESSERE latín ((Yo) yera < (EGO) ERAM), a on bi heba una irregularidat por rotacismo:.
En ansotano a primera persona presenta o morfema de primera persona -i natural en ansotano y d'antes en atras parlas occidentals y navarras. Se suposa que a terminación en -e pa la primera persona singular en belsetán, tellán y chistabín deriva d'a evolución fonetica d'o diftongo decreixent -ai- ta -e-.
En part d'o benasqués (en tota a "zona C", en Castilló de Sos, en Gabás, en Bisagorri adintro d'a "zona B" y Saúnc adintro d'a "zona A"), o pasau imperfecto d'indicativo presenta formas en yeba, que continan en o baixo-ribagorzano con as formas en eba. En Saúnc estas formas son diferents en dos personas (yo yebe y nusaltros yeben )
D'alcuerdo con a grafía de l'Academia de l'Aragonés a primera persona plural d'o benasqués s'ha d'escribir con -n y no con -m por corresponder a la terminación en -anos sin apocope d'a primera conchugación de l'aragonés cheneral.
En part de l'aragonés s'han perdiu as formas chenuínas con diftongación y han estau substituyidas por as formas castellanas era, eras, ecetra.
Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
Pasato perfecto simple d'indicativo
En o pasato perfecto simple d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo STARE en latín (Yo estié) substituyindo a las formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo ESSERE en a mes gran part de l'aragonés, plegando a forma sintetica a l'ueste dica a Val d'Ansó y a l'este por o menos dica La Comuna y Sierra Ferrera.
Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas en as formas d'este tiempo derivadas d'o STARE latín prenen o puesto d'as formas derivadas d'o ESSERE latín:
Entre as variants por diferent uso de morfemas personals tenemos estiei pa la primera persona singular en ansotano, y estié en cuenta d'estió pa la tercera singular persona en cheso y pa la tercera persona plural estieron en cheso y estioren en belsetán.
En ribagozán y part d'o chistabín (sin contar o chistabín de la Comuna) as formas d'o STARE tamién preñen o puesto d'as formas d'o ESSERE pero se fa servir as formas propias d'o pasau perfecto perifrastico local. A primera persona d'este verbo en chistabín de Chistén ye voi estar.
Futuro
En o futuro simple s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE latín (Yo seré).
Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
Condicional
Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
En aragonés tellán se fa servir as formas derivadas d' ESSERE pa existencia y as formas derivadas de STARE pa posición u localización coincidindo con l'uso en castellano:
Present de subchuntivo
En o present de subchuntivo s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE latín (Yo siga).
En belsetán bi ha formas en sía, en atras variants d'aragonés ye posible sentir formas en seiga. Eixemplos d'uso:
Pasato imperfecto de subchuntivo
En o pasau imperfecto de subchuntivo bi ha formas que derivan d'o ESSERE latín y formas que derivan d'o STARE latín (Yo fuese, yo estase), indicando as primeras existencia y as segundas posición u localización.
As variants d'as formas d'o verbo ESSERE son:
As formas derivadas d'o verbo STARE se presentan igual dende l'aragonés cheso dica l'aragonés baixo-ribagorzano, pasando por l'aragonés chistabín. As formas diferents son pocas, y se deben a uns diferents morfemas presents en ansotano, y a l'apocope antiga d'un morfema en part de l'aragonés de Sobrarbe.
En aragonés cheso actualment bi ha diferencia entre as formas derivadas d'o latín STARE y as formas derivadas d'o latín ESSERE. En cheso as formas derivadas d'o STARE latín indican siempre posición y as formas derivadas d'o ESSERE existencia (pero tamién a vegadas posición como en belsetán).
En aragonés belsetán y en o d'a Valle de Tella s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE debant d'as formas d'o verbo STARE:
Conservación de l'uso d'o verbo estar-ser
En as variants mes conservaderas de l'aragonés, propias d'as vals d'o Pireneu axial ye a on se conservan estos usos, en muitas zonas de l'Alto Aragón usos d'o verbo ser y estar coinciden con os usos castellanos por a castellanización.
Txiki (chugador de fútbol)
Daniel Rodríguez Pérez (Sant Sabastián, Guipuzcua, Espanya, 27 de marzo de 1977), mas conoixito futbolisticament como Txiki, ye un futbolista aragonés actualment retirato que chugaba de centrocampista y o suyo zaguer equipo estió o Zamora CF d'a Segunda división B.
Altzürükü
Altzürükü (Altzürükü en basco, Aussurucq en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a comarca de Arbaila.
A suya población ye de 254 habitants (1999) en una superficie de 47,12 km², con una densidat de población de 5,39 hab/km².
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE.
San Juan de Los Morros
San Juan de Los Morros una ciudat venezolana, capital d'o Estato Guárico.
A suya población ye de 103.706 habitants (2001).
Cheografía
A localidat de San Juan de Los Morros ye situata en o norte d'o país, a 512 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
O Mondó
O Mondó (en castellano El Mondó) ye un mont de 713 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Nueno y A Sotonera (Uesca).
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Malón
Malón ye un municipio d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Tarazona y Moncayo. A suya población ye de 403 habitants(INE 2006), en una superficie de 5,7 km² y una densidat de 71,84 hab/km².
Cheografía
Ye situato en a marguin d'o río Queiles.
Gosens
Gosens (Gosens en occitán, Gouzens en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón d'Autariba y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 61 habitants (1999) en una superficie de 5,70 km², con una densidat de población de 10,70 hab/km².
Maials
Maials ye un municipio catalán de la comarca de lo Segrián, provincia de Leida y partiu chudicial de Leida.
La suya población ye de 987 habitants (2009), en una superficie de 57,72 km² y una densidat de población de 17,10 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Seròs, Almatret, Llardecans, Flix y Ribarroya d'Ebro.
Sant'Antoni de Calanzanus
Sant'Antoni de Calanzanus (Sant'Antoni de Calanzanus en sardo; Sant'Antonio di Gallura, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Terranòa-Tèmpiu y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.658 habitants en una superficie de 81,27 km², con una densidat de población de 20,40 hab/km².
Étienne Mac Donald
Jacques Étienne Joseph Alexandre Mac Donald (conoixito como Jacques Étienne Mac Donald u simplament como Étienne Mac Donald u Étienne Macdonald, naixito de Sedan (Reino de Francia, hue departamento d'Ardenas, Francia) o 17 de noviembre de 1765 y muerto en Beaulieu-sur-Loire (Reino de Francia, hue Loiret) o 25 de setiembre de 1840, estió un militar francés (encara que de pais escoceses) activo en l'Exercito francés dende 1798 dica 1830, plegando a o ran de mariscal.
Sirvió mientres o Reino de Francia, a Monarquía Constitucional Francesa, a Primera Republica Francesa, o Primer Imperio Francés, a Restauración Francesa y a dita Monarquía de Chulio, luitando en as Guerras Revolucionarias Francesas y en as Guerras napoleonicas, partecipando en cuantas destacatas batallas, como a batalla de Jemappes, a batalla de Trebbia, a batalla de Marengo, a batalla de Wagram, a batalla de Lützen y a batalla de Leipzig.
Sant Esteve del Monestir
Sant Esteve del Monestir (en francés Saint-Estève) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón d'el Riberal (en ye a capital) y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 11.085 habitants, en una superficie de 11,67 km².
Cerro Agudo
O cerro Agudo ye un pueyo de 460 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipio de Magallón, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Numero gramatical en aragonés
O numero gramatical en aragonés sigue un patrón parellán a atras luengas neolatinas occidentals. A formación d'o plural en luenga aragonesa se fa anyadindo -s a la forma singular, y coincidindo con as luengas galorromanicas tamién cuan termina en consonant:
Como a evolución historica de l'aragonés ha feito que cambiás bel fonema, s'ha de considerar bel caso tipico que s'esbarra d'este modelo.
O numero plural en benasqués
En a Val de Benás, a parla local ye transicional con o catalán, y mientres que o plural en aragonés cheneral ha teniu bel aspecto de converchencia con as luengas iberorromanicas, en benasqués ha manteniu bella traza común con o catalán que responde a la pronunciación medieval en aragonés.
En benasqués a mes de conservar a -t final en os sufixos diminutivos u despectivos, conserva a -t derivada d'o latín -ATE(M) (CIVITATE > siudat, FELICITATE > felisidat), que s'escribiba en aragonés medieval y que en aragonés cheneral s'ha dixau de pronunciar (θju.'da, /fe.li.θi.'da/). Os plurals d'estas palabras son regulars y se fan doncas metendo simplament una s, amaneixendo una ts que se representa -z. Ixa ts que amanix no ha esdeveniu z interdental como en aragonés cheneral, porque o benasqués seseya como o catalán cheneral. Ixe fonema interdental /z/ amaneixió en aragonés, castellano central y d'o norte, astur-leyonés y gallego dende o sieglo XVI pero aturó a suya expansión en o portugués y o catalán. En a muga linguistica catalano-aragonesa se desvinió que bella zona de Litera y Ribagorza Baixa catalanoparlant desembolicó una /z/ interdental pero ta l'Alta Ribagorza aragonesoparlant no i plegó porque ya i heba seseyo, feito común con o catalán. Lo mesmo se desvinió con o morfema personal de segunda persona plural -z, que encara se pronuncia /-ts/ en benasqués, como en aragonés medieval y catalán medieval (en aragonés medieval gosaban escribir-lo -des imitando o estandard castellano y unas pocas vegadas s'escribiba a forma chenuina -ds, -ts).
Planet 51
Planet 51 ye una cinta espanyola de cine d'animación de l'anyo 2009, dirichida por Jorge Blanco y producida por Ignacio Pérez Dolset y Guy Colins con guión de Joe Stillman, con as voces de Dwayne Johnson, Jessica Biel, Justin Long, Gary Oldman, Seann William Scott y John Cleese.
The Guns of Navarone (cinta)
The Guns of Navarone (títol en anglés, en aragonés Os canyons de Navarone, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Los cañones de Navarone) ye una cinta anglo-estausunidense de l'anyo 1961 de cine belico ambientata en a Segunda Guerra Mundial y dirichita por J. Lee Thompson seguntes un guión de Carl Foreman (basato en a novela The Guns of Navarone, d'Alistair MacLean), con una banda sonora orichinal de Dimitri Tiomkin y una dirección de fotografía d'Oswald Morris. Producita por Carl Foreman ta Highroad Productions, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Gregory Peck, James Robertson Justice, David Niven, Anthony Quinn, Anthony Quayle, Stanley Baker y Irene Papas.
Portiello (desambigación)
Derivato de Puerto
Forma común en a toponimia ta designar puertos de montanya de dimensions menudas:
L'Isla Boson
L'Isla Boson (L'Isla Boson en occitán, L'Isle-Bouzon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Leitora-Lomanha.
A suya población ye de 249 habitants (1999) en una superficie de 15,95 km², con una densidat de población de 15,61 hab/km².
Navata
thumb|250px|Navata en o [[río Galligo.]]
A navata (d'o latín < NAVE, "barco" ) ye una mena d'embarcación chiqueta que consiste en un conchunto de trampos feitos con trallos de madera, os cuals s'atableran, s'adoban, s'aplanan, se barrenan y se ligan con rametas flexibles de matulleras (como los verdugos d'a sarguera), y que tiene per función portiar os troncos per os ríos dende as selvas dica an que se troban as sarrarías. Ye tradicional d'os Pireneus, anque pueden trobar-sen embarcacions pareixitas en belaltras partes d'o mundo.
Cuan a navata ye gran, conta con dos remos debanters y un de coder. Si ye chiqueta, nomás que en porta un per cada cabo.
Denominacions
A parola navata se rechistra en Oza, Biescas, Sobrepuerto, a Buerda, Piarruego, Rebiella y Salas Altas, tamién en chistabín y en baixorribagorzán. A denominación navata ye una parola aragonesa transmesa a u compartita con o idioma catalán d'a Francha de Levant (navada, pronunciato /nabaɛ/ en fragatín).
En o castellano d'Aragón d'o sieglo XVI evitaban escribir navata y escribiban navada, dica en as zonas navateras de l'Alto Aragón a on se conserva huei esta parola con xorda intervocalica -T-.
En os barrancos d'a redolata de Sant Chuan d'a Penya, a on bi heba una actividat navatera mes chicota, adrezata a lo río Galligo, as navatas se diciban almadías, coincidindo con a denominación tradicional que se rechistra en Uncastiello, y con a denominación que feban servir en o peache de Puent de Luna en aragonés medieval:
En os Pireneus de Navarra tamién reciben o nombre d'almadías, como tamién se deciba en a Ribera Navarra, pero en bella localidat navarra existiba o sinonimo baxilla. En os Pireneus de Catalunya, o nombre de rais, denominación que pasó a lo gallego como rallos por l'actividat de navaters catalans en Asturias. En a Ribera d'Ebro catalana l'oficio yera conoixito como aumadiaire, derivato d'"almadía", podendo estar en catalán un termin amprato d'o castellano d'Aragón u l'aragonés por l'actividat navatera d'o Sistema Iberico adrezata enta o Valencia u Casp.
Historia
As navatas apareixoron en os tiempos en que os accesos per tierra t'as selvas fusteras d'os cobaltos d'os monts yeran bien complicatos, estando muito mas fácil de guiar-los per o río (siempre que ixo fuese posible) dica bel puesto mas propicio ta la suya distribución.
Historia d'as navatas pirenencas
As navatas son estatas tradicionals per tot en os Pireneus, a fin de poder guiar os troncos d'alto d'os monts enta las vals a lo sud d'os Pireneus. Per un regular os troncos se picaban, s'arrocegaban con os abríos dica las riberas d'o río, an s'amuntonaban, asperando la primavera, cuan a glera ye mas gran y ye mas fácil a guía.
En os Pireneus ríos con actividat navatera estioron o Irati, o Esca (sieglo XVIII), l'Aragón, Galligo, Cinca, Esera, Noguera Pallarera y Segre.
Hue día contina la tradición d'as navatas en forma de fiesta per bels lugars d'a faixa pirenenca, como en l'Aínsa, en Burgui u en el Pont del Claverol, siempre ta de primavera. Prou conoixito ye o descenso de navatas a Espunya-l'Aínsa, an cada anyada se desciende la Cinca en plena mayencada, en recordanza y homenache d'os antigos navaters.
Bi ha un biero etno-botanico, baptizato con o nombre de Ruta de los Navateros, que esnaviesa per os camins tradicionals que se troban entre Puyarruego y Escalona dica a Espunya.
Tamién en existen museus, como lo Museu de la Navata en l'Aínsa, o Museo de la Almadía en o lugar navarro de Burgui u lo Museu dels Raiers en o lugar catalán d'el Pont del Claverol.
Historia d'as navatas en o Sistema Iberico
En o Sistema Iberico bi habió una conoixita actividad navatera en o Tacho, pero tamién podió existir-ne una no tan conoixita en o río Guadalaviar dende a Sierra d'Albarracín dica Valencia y en o sieglo XIV dende os pinars d'Aliaga dica Casp a traviés d'o Guadalop.
L'actividat navatera en o río Guadalaviar trescruzando territorios aragoneses y valencianos yera tamién a rota de salita pa la fusta d'a Serranía de Cuenca, fusta que podeba rematar o suyo camín en ciudaz costeras que perteneixeban a la Corona de Castiella. En l'Archivo d'a Corona d'Aragón se conserva una carta d'Alifonso XI d'o 20 de chinero de 1347 protestando por o embargamiento que se feba a uns mercaders de Moya que levaban fusta a Valencia. O 7 de febrero de 1347 Pero lo Cerimonioso contestó que por a sequera no podeba deixar transportar a fusta sin pagar por l'augua igual como fan os regants:
Luengas romances italo-occidentals
As luengas romances italo-occidentals constituyen, seguntes bellas clasificacions, a branca mas gran d'as luengas romances. Se subdivide a la vegada en dos brancas prencipals: as luengas italo-dalmatas y as luengas romances occidentals. No s'incluyen en iste grupo l'idioma sardo ni as luengas romances orientals.
Luengas italo-dalmatas
Basando-se en o criterio d'intelichibilidat mutua, Dalby lista quatre luengas: o corso, italiano (toscán–central), napolitán–siciliano y dalmata.
Chudeoitaliano
As luengas chodigo-italianas son as variedatz d'o italiano charradas por as comunidatz chodigas, entre os sieglos X y XX, en Italia, Corfu y Zante.
Luengas romances occidentals
Basando-se en o criterio d'intelichibilidat mutua, Dalby lista dica una dotzena de luengas: o portugués, o castellano, l'astur-leyonés, l'aragonés, o catalán, o gascón, o provenzal, o galo-valón, o francés, o francoprovenzal, o rumanche y o ladino.
The Guns of Navarone (desambigación)
The Guns of Navarone (títol en anglés; Os canyons de Navarone, en aragonés) puet estar:
Cerro de Muro
O cerro de Muro ye un cerro de 711 metros d'altaria situau en a localidat de Boleya, en o municipio d'a Sotonera (Uesca).
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Partenochenesi
La partenochenesi ye un proceso reproductor que consiste en que un ovulo no fecundau orichina un individuo adulto completo. La partenochenesi ye una substitución de la reproducción sexual por fecundación común en insectos y poco común en vertebratos.
En lo caso de los insectos socials la partenochenesi fa part d'un ciclo biolochico regular que orichina determinadas "castas" u formas especializadas, (Los abellotz u masclos de las abellas son haploides y s'orichinan a partir d'ovulos).
Por un regular las especies con partenochenesi presentan reproducción sexual con fecundación, u por lo menos comportamiento sexual pa activar los ovulos.
Una sargantana de zonas aridas de Norteamerica (Cnemidophorus uniparens) no tién masclos como mesura de supervivencia en medios especialment extremos, pero las fembras copulan n'i habendo unas que fan de masclos y atras que fan de fembras y que farán desembolicar-se los suyos ovulos dimpués d'una copula que imita lo comportamiento anterior a la fecundación. Dependendo de lo ciclo ovarico las fembras tendrán livels d'estrochens altos u baixos. Quan lo livel d'estrochén ye alto esta sargantana fa de fembra y quan lo livel ye baixo fa de masclo.
Bi ha especies en las quals lo masclo ye desconoixito de tot como en Saga pedo, una pantingana de gran mida con fembra tetraploide.
Aegolius funereus
A muchueleta (Aegolius funereus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Strigiformes y familia Strigidae que a resultas d'a suya tutonería y a reacción evasiva a las actividatz humanas, os costumbres nueiturnos y l'habitat inaccesible preferiu d'as selvas, os humans rara vegada lo veyen.
Ye un au chicota mesurando entre 22 a 27 cm de longaria y 50 a 62 cm d'envergadura, y con un peso de 100-200 g. Ye de tozuelo gran, con dos linias negras que le recorren os costaus d'a cara y os suyos uellos son d'iris amariello.
Play Dirty
Play Dirty (títol orichinal en anglés, en aragonés Chugar sucio, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Mercenarios sin gloria) ye una cinta de cine britanico de l'anyo 1969 de cine belico dirichida por Andre DeToth seguntes un guión adaptau por Melvyn Bragg y Lotte Colin basau en una historia de George Marton, con una Banda Sonora Orichinal de Michel Legrand, una dirección de fotografía d'Edward Scaife, una producción cinematografica de Harry Saltzman ta la productora cinematografica Lowndes Productions Limited y un elenco d'actors formau, en os suyos papels principals, por Michael Caine, Nigel Davenport, Nigel Green, Harry Andrews, Aly Ben Ayed, Vivian Pickles, Patrick Jordan, Daniel Pilon, Bernard Archard, Enrique Ávila y Rafael Albaicín.
Se tracta d'una cinta ambientada en 1942 en a campanya d'Africa d'o Norte mientres a Segunda Guerra Mundial y conta cómo una unidat de comendos britanicos penetra en as linias de l' Afrika Korps ta destruyir os suyos depositos de combustible ta asinas paralizar a los suyos tanques y facilitar una ofensiva d'o VIII Exercito britanico. O rodache d'a cinta s'escaició en o desierto d'Almería, estando rodadas as escenas relativas a lo puerto en o puerto de Roquetas de Mar.
Santu Tiadoru
Santu Tiadoru (Santu Tiadoru en sardo; San Teodoro, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Terranòa-Tèmpiu y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 4.020 habitants (2007) en una superficie de 104,87 km², con una densidat de población de 38,33 hab/km².
Cheografía
D'o termin municipal de Santu Tiadoru fan parte os lugars de Badualga, Budditogliu, Franculacciu, L'Alzoni, La Patimedda, La Runcina, La Traversa, Lu Fraili, Lu Lioni, Lu Nuragheddu, Lutturai, Monte Pedrosu, Schiffoni, Silimini, Sitagliacciu, Stazzu Brusciatu, Stazzu di Mezu, Straulas, Suaredda y Terra Padedda.
Frederico IX de Dinamarca
Frederico IX de Dinamarca, naixito d'o castiello de Sorgenfri l'11 de marzo de 1899 y muerto en Copenaguen o 14 de chinero de 1972, estió rei de Dinamarca, que puyó a la cadiera reyal o 20 d'abril de 1947 a la muerte d'o suyo pai Cristián X y bi continó dica la suya propia muerte.
Bubo bubo
O bobón u babueso (Bubo bubo (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Strigiformes y familia Strigidae que ye una d'as especies mas grans de Bubo y as fembras pueden creixer dica una longaria total de 75 cm, con una envergadura de 188 cm, estando os masclos una miqueta mas chicotz. Ista au tien flocos d'orellas distintivos, con partis superiors malladas con una color negruta mas fosca y lionada. As alas y a coda son baretiadas. As partis inferiors son d'una tonalidat variable, con rayas de colors mas foscas. Lo disco facial no ye muit visible y os uellos anaranchaus son distintivos.
Os bobons se troban en muitos habitats, pero en a suya mayoría son aus de rechions montanyosas u atras arias rocosas, a ormino amán d'o canto de selvas variadas y arias arbustivas con obreduras u paúls pa cazar a mayoría d'as suyas presas. Amás, habitan selvas de coniferas, estepas y atras arias en elevacions variadas que gosan estar relativament remotas. Os bobons se troban ocasionalment entre tierras de cautivo y en entornos semellants a parques adintro d'as ciudaz europeas, mesmo rarament adintro d'arias urbanas mas concorridas. Iste bobón ye un depredador sobretot nueiturno, que caza una variedat de diferents especies de presas. Predominantement, a suya dieta ye componida per chicotz mamifers como radedors y coniellos, pero tamién s'alimentan de mamifers mas grans y aus de cuantos grandarias. Atras presas secundarias pueden incluyir reptils, amfibios, peixes, insectos grans y atros invertebraus variaus. A especie por un regular se reproduz en os zillos d'as cinglas, en clamors, entre penyas u en atros puestos amagaus. Lo niedo contiene tipicament una niedada de dos uegos, que se meten a entrevalos y eclosionan en diferents intes. A fembra coba os uegos y cría a las crietas, y lo masclo proporciona birolla pa ella y, quan naixen, tamién pa os pichons. Toz dos adultos proporcionan o cudiau parental contino d'os chovens mientres uns cinco meses.
Amás d'estar una d'as especies vivients mas grans de Bubo, o bobón ye tamién una d'as mas distribuyidas. Con un aria de distribución total en Europa y Asia d'uns 32 millons de km2 y una población total estimada entre 250.000 y 2,5 millons, l'IUCN enumera l'estau de conservación de l'au como de menor preocupación. A gran mayoría d'os bobons viven en Europa continental, Escandinavia, Rusia (que ye quasi con aseguranza an ocurre a mayor cantidat y diversidat de razas) y Asia central. Existen poblacions menors adicionals en Anatolia, o norte d'Orient Meyo, a parti superior montanyosa d'o sud d'Asia y en China; amás, s'estima que entre 12 y 40 parellas residían en o Reino Uniu a partir de 2016 (an posiblement no son nativas), un numero que puede estar en augmento. Os bobons domesticaus s'han emplegau ocasionalment en o control de plagas a resultas d'a suya grandaria pa disuadir a las aus grans como as gabiotas de fer niedo.
Carmina Paraíso Santolaria
Carmina Paraíso Santolaria (Uesca, 1959) ye una mayestra d'escuela y poeta. Ye profesora de luenga aragonesa dende l'anyada 2002 en bels lugars d'a Val de Tena (C.R.A. "Alto Gállego") y Chaca (C.E.I.P. "Monte Oroel", C.E.I.P. "San Juan de la Peña" e I.E.S. "Pirineos"), y miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. Colaboró en o programa en aragonés "Charramos" de Radio Huesca, y en as revistas Siete de Aragón y Fuellas.
Ye autora de ''CHINA CHANA. Unidad didáctica de acercamiento a la Lengua aragonesa'', editada por Edelvives y o Concello de Zaragoza, 2006.
As variedaz dialectals de l'aragonés meridional charradas en a val de Rasal y en as sierras de Lobarre, Caballera y Gratal son l'alacet de l'aragonés emplegau en a suya poesía.
Palazuelo de las Cuevas
Palazuelo de las Cuevas ye una localidat d'o municipio de San Vicente de la Cabeza en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón.