cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
J
A J (jota u i larga) ye a decena letra y setena consonant de l'alfabeto aragonés.
Siemens AG
Historia
thumb|240px|left|Seu de Siemens en [[Berlín]] A interpresa fue fundata o 12 d'octubre de 1847 en un piso interior d'a carrera Schöneberg n º 19, en Berlín, por Werner von Siemens y Johann Georg Halske, con o nombre de Telegraphe-Bauanstalt von Siemens & Halske, a partir de 1897, Siemens & Halske AG. En zaguerías d'o sieglo XIX prencipió a construyir-se Siemensstadt en Berlín, un barrio residencial y industrial que aculliba a os suyos empleatos. En 1903, se fundó Siemens-Schuckertwerke. En 1919 se fundó Osram GmbH, Siemens & Halske y tres grupos alemans facioron ista acción (entre ells AEG). As accions de Osram son 100% de Siemens AG en l'actualitat. En 1932 se fundó Siemens-Reiniger-Werke AG, ta adedicar-se a la medicina.
J
En aragonés
Seguntes as normas graficas de l'Academia d'a Luenga Aragonesa, d'o EFA y de Uesca, a letra j corresponde en aragonés con o fonema /x/ fricativo velar xordo. Ye un fonema que no ye tipico de l'aragonés por lo que nomás se troba en bella palabra: majo ([’maxo]), miaja ([’mjaxa]), jopar ([xo’paɾ]), jalma ([’xalma]), jarcia ([’xaɾθja]), jeus ([’xews]), jolio ([’xoljo]), jibo ([’xiβo]), jota ([’xota]).
Siemens AG
Historia
A interpresa sobrevivió a las dos guerras mundials, a primera gracias a l'acción d'o tercer fillo de Werner von Siemens, Carl Friedrich.
J
En aragonés
En o caso de termins que s'han castellanizau cambiando o suyo postalveolar africau xordo (/ʧ/) u fricativo postalveolar xordo (/ʃ/) u aproximant lateral palatal sonoro (/ʎ/) y documentaus con a fonetica propia de l'aragonés se recomienda usar per escrito ista zaguera: chabalín ([tʃaβa’lin] u [xaβa’lin]), xada ([i’ʃaða] u [’xaða]), abadeixo ([aβaðe’i̯ʃo] u [aβaðe’xo]), xarmiento ([ʃaɾ’mjento] u [xaɾ’mjento]), parlache ([paɾ’latʃe] u [paɾ’laxe]).
Siemens AG
Historia
A partir de 1966 se conoixe como Siemens AG, que estió a unión de Siemens & Halske, Siemens-Reiniger-Werke y Siemens-Schuckertwerke. Ista unión se fació quan yera president Ernst von Siemens, nieto de Werner.
J
En aragonés
O grafema <j> s'emplega tamién en voces incorporadas dende atras luengas an que s'escriben con iste grafema, variando en iste caso a suya pronunciación seguntes a luenga d'orichen: barojiano ([baɾo’xjano]), jalapenyo ([xala’peɲo]), jazz ([’ʝas]), jacuzzi ([ʝa’kusi]).
Atras grafías
Tanto en as grafías d'o EFA y como a de Uesca, a letra j corresponde tamién con o fonema velar fricativo xordo /x/. En a grafía SLA y as grafías medievals debant de "a", "o", "u" representa o fonema postalveolar africau xordo (/ʧ/): Jaca ([’tʃaka]), Jaro ([’tʃaɾo]), jordon ([tʃoɾ’ðon]), jornal ([tʃoɾ’nal]), jugar ([tʃu’ɣaɾ]), minjar ([min’tʃaɾ]); y no pas o fonema postalveolar fricativo sonoro ( /ʒ/) como ha transmeso bel autor.
Siemens AG
Presencia en Aragón
Siemens tenió en Zaragoza, en Malpica, una fabrica de telecomunicacions mientres 35 anyos dica l'anyo 2007 quan habió de zarrar por a crisi, forachitando a 310 treballadors.
D'atra man en a factoría d'o grupo BSH en Montanyana se fabrican electrodomesticos d'a marca Siemens.
Valfonda de Santa Ana
Valfonda de Santa Ana ye un lugar aragonés en a comarca d'os Monegros que fa parte d'o termin municipal de Torres de Barbués, en a provincia de Uesca.
Kālidāsa
Kālidāsa (कालिदास u servidor de Kali), qui vivió entre o sieglo I aC y o sieglo V, estió un escritor, poeta y dramaturgo indio en sanscrito. Considerato un piadoso seguidor de Śiva, o dios indio, os suyos escritos tienen os suyos fundamentos en a filosofía y a mitolochía de l'Hinduismo. A suya popularidat en a cultura d'a India fació que recebiese o títol de Kavikoula-gourou (u mayestro de toz os poetas).
Castiello de Mont-reyal de Fariza
O castiello de Mont-reyal de Fariza ye un castiello construyíu en o sieglo XII que se troba en Mont-reyal de Fariza (Comunidat de Calatayú, Aragón).
Canal Plana
A canal Plana u a canal Ancha ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 2.603 metros.
Comunica a val d'Acumuer con o Goluso y ye situau entre a penya de Puerto Rico y a penya Retona.
Luengas omoticas
As luengas omoticas son una branca d'as luengas afroasiaticas, charratas en o noroeste d'Africa, sobretot en a cuenca d'o río Omo, en o sudueste d'Etiopia.
Son luengas aglutinants y, as que son escritas con o alfabeto ge'ez.
D'alcuerdo con o modelo que fa provenir as luengas afroasiaticas d'as luengas charratas por a comunidat humana d'o foco de neolitización d'o Macizo Etiopico a branca omotica sería una d'as que menos s'haberba movito dende o puesto d'orichen.
Puent de Piedra de Zaragoza
O Puent de Piedra y Pretil de San Lázaro se localizan en Zaragoza (Aragón). Dende o sieglo XII se miró de construir un puent que garantizara o paso de l'Ebro de forma permanent. En 1401 se prencipioron as obras d'o puent que conoixemos en l'actualidat, dirichitas por Gil de Menestral, estando rematato en 1440. thumb|left|250px|[[Vista de Zaragoza en 1647|Vista de Zaragoza (1647), por Martínez del Mazo. A la dreita apareixe o Puent de Piedra danyato en 1643 por una riada.]] Una riada en l'anyo 1643 destruyó dos d'as arcatas centrals d'o puent, feito que se documenta en a Vista de Zaragoza pintata en 1647 por Martínez del Mazo. Yera o trampo a on que se devantoron dos torreciellas d'orichen medieval. O puent fue apanyato en 1659, incluindo as dos torres, por Felipe de Busignac, mayestro d'obras de Zaragoza, que modificó tamién os tallamars y espolons d'o puente, enamplando-los. thumb|200px|left|Acceso a lo Puent de Piedra En 1789 l'arquitecto Agustín Sanz realizaba o pretil de l'Ebro que iba dende o Puent de Piedra dica o Convento de Sant Lazaro. Ista muralla se construyó en seis meses rematando-se as obras o 24 d'aviento de 1789, t'aprevenir o risgo de inundacions en a ciudat por as posibles creixidas d'Ebro. thumb|280px|A [[Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar y o puent de Piedra sobre o río Ebro en Zaragoza, a capital d'Aragón.]] O Puent de Piedra y o suyo pretil, son un elemento clau en a composición urbana d'a ciudat, de gran importancia formal y funcional, estructurador d'o conchunto y d'o paisache natural y edificato.
Ista importancia no estió unicament en l'ambito d'Aragón sino que estió important tamién a nivel estatal, ya que historicament, dende meyatos d'o sieglo XV, o puent garantizaba as comunicacions d'o cuadrant nord-este peninsular.
D'o pretil d'a marguin dreita, se sape que en 1777 os arquitectos Pedro del Mazo y Juan Ortiz de Lastra prencipian a suya construcción. Lo fan con piedra picada. Ocupa o espacio entre o Templo d'o Pilar y o Puent de Piedra cual zaguera arcata ya se trobaba cubierta tal y como contrimuestra o plan de 1778. Mas de meyo sieglo dimpués, José de Yarza, por reyal decreto de 1845, devanta la topografía d'o sector, en a que se veye que o pretil contina estando lo mesmo. Manimenos, hue en día, se desconoixe o suyo estato actual, a suya conservación y a suya ubicación exacta.
A piedra emplegata ta construir iste puent proveniba d'a pedrera que teneba o Papa en o cabezo de Burrén (termin municipal de Frescano). O puent contiene piedra de Frescano y Grisén.
Desastre natural
thumb|250px|As [[pedregadas son desastres naturals prou habituals.]] Os desastres naturals u catastrofes naturals son fenomenos naturals, como la plevia y l'aire, consideraus desastres cuan bel parametro supera un branquil de normalidat (threshold, en anglés), mediu cheneralment a traviés d'un parametro y causa perdidas economicas u personals con ferius u muertos, por eixemplo un tierratremo sin de danyos economicos u personals no ye un desastre natural. Dito parametro cambea pendendo d'a mena de fenomeno (escala de Ritcher ta tierratremos, escala de Escala de Saffir-Simpson ta huracans, ecetra).
Manimenos, muitos d'os fenomenos que conoixemos como catastrofes u desastres naturals son causatos per l'acción humana, u bien as suyas consecuencias s'agravan per l'accion de l'hombre. En istos fenomenos s'incluyen os incendios forestals y os accidents industrials y tecnolochicos.
Tipos de desastres
250px|thumb|Simulación por ordinador d'un movimiento de ladera en [[San Mateo County, California en chinero de 1997.]] 250px|marco||[[Huracán Iván.]]
Desastres hidrolochicos
Un desastre hidrolochico ye un cambio repentino, violento y destructivo en a calidat de l'augua d'a tierra, en a suya distribución u lo suyo movimiento de circular per dencima u debaixo d'a superficie u en l'atmosfera. A vegadas estes fenomenos son consecuencia d'atros desastres naturals u per l'acción humana.
Incendios forestals
Os incendios forestals son grans fuegos qué a ormino s'encietan en arias forestals. Las causas mas comuns incluyen lampedos y sequeras pero tamién pueden estar orichinaus per neglichencia humana u accidentalment per estructuras u actividaz humanas. Pueden extender-se a areas pobladas y estar una menaza a humans y propiedaz, asinas como fauna y flora.
Eduardo Duhalde
Eduardo Alberto Duhalde, naixito de Lomas de Zamora (Buenos Aires) o 5 d'octubre de 1941, ye un avogato y politico archentino, militant d'o Partido Justicialista, qui estió Intendent de Lomas de Zamora (1974-1976 y 1983-1987), Vicepresident d'Archentina (1989-1991), Gubernador de Buenos Aires (1991-1999) y President d'a Nación Archentina (interín, 2002-2003).
Desastre natural
Futuro
En o futuro seguntes muitas organizacions, entre os que cal destacar Oxfam, predicen un augmento exponencial d'os afectaus per desasatres naturals como consecuencia d'o cambio climatico y a urbanización de zonas con risgo per a necesidat d'ocupar nuevos espacios debant de l'augmento d'a población mundial. D'os afectaus se creye que un 95% serán pobres, especialment per a falta de mecanismos d'alerta y prevención.
Le avventure di Pinocchio
Las aventuras de Pinocho (in Italiano: Le avventure di Pinocchio) ye o títol d'a novela publicata o 7 de chulio de 1881 en Florencia (Italia) por l'escritor y novelista italiano Carlo Collodi. A novela charra de las aventuras de Pinocho (in Italiano: Pinocchio), una titella de fusta con forme de nino que cobra vida.
Ye una obra con cuantas adaptacions ta teatro, cine y cómic.
Robert Bosch GmbH
Robert Bosch GmbH ye una interpresa alemana establita en 1886 por Robert Bosch. Tien 264 centros de producción, 250 delegacions comercials y 261.300 empleatos en tot o mundo. A facturación de 2006 de Bosch estió de 43.700 millons d'euros, seguntes datos d'a companyía.
Estatisticas
thumb|250px|Fabrica en Abstatt Operando en as arias de tecnolochía automotriz y industrial, biens de consumo y tecnolochía de construcción, en l'anyo 2010, Bosch reportó vendas de €47.5 billons tenendo o creiximiento interanyal en quasi 27%, estando o millor anyo en os suyos 125 anyos d'historia
Robert Bosch GmbH tamién anunció que bi habió una marca d'entre 50 billons d'euros en vendas y 300 mil empleados por primera vegata en 2011.
En 2004, Robert Bosch GmbH yera en a 17ena posición en a lista Top 20 de Ganadors de Patents en os Estaus Unius con 907 nuevas patents.
Actividat
As actividatz comercials de Bosch encluyen:
As oficinas centrals de Bosch son localizatas en Stuttgart, Baden-Württemberg, Alemanya. Franz Fehrenbach pasó a estar cherent cheneral l'1 de chulio de 2003.
Fuentelsaz (desambigación)
Fuentelsaz puede estar:
Río Uruguai
O Rio Uruguai (en castellano Rio Uruguay, en portugués Rio Uruguai) ye un río d'America d'o Sud que va dend'o norte dic'o sud, creyando la muga entre Brasil, Archentina y Uruguai.
O rio tién uns 1.500 km de luengo y naixe en a Serra do Mar (Brasil) (-28.15°N, -40°W), an o Rio Pelotas s'achunta a lo Rio Canoas, a uns 2.050 metros d'altaria.
Llire
Llire (en catalán y benasqués Lliri, en castellano Liri) ye una población y lugar aragonés d'a vall de Benás que perteneixe a lo municipio de Castilló de Sos, en a provincia de Uesca.
A suya población yera de 42 habitants en 2018.
Molimentos
thumb|250px|Ilesia-fortaleza de Llire.
Parla
Se i charra un benasqués meridional con plurals en -as como en aragonés cheneral. Una muestra en ye un texto replegato por Migalanchel Martín Pardos y Chesus Casaos en 1986:
Movimiento flamenco
O movimiento flamenco (en flamenco Vlaamse Beweging) ye un termino popular emplegato ta describir o movimiento que busca una mas gran autonomía ta la baixa rechión de Flandres (Belchica), ta la protección d'a luenga flamenca en Flandres y a protección d'a suya cultura.
O polo mas extremo d'iste movimiento ye dominato por organizacions d'ultradreita como lo Vlaams Belang (o segundo partiu en votos en o parlamento flamenco en as zagueras eleccions parlamentarias), Voorpost, Nationalistische Studentenvereniging (Unión d'Estudiants Nacionalistas), y muitos atros. A organización mas radical en o bando de cuchas ye a organización con base en Bruselas, d'inspiración marxista y independentista flamenca Meervoud. Tamién bi ha muitos partius moderatos.
Whakarewarewa
Whakarewarewa (versión reducida d'o nombre completo Te Whakarewarewatanga O Te Ope Taua A Wahiao, en maorí O puesto de reunión ta os destacamentos de Wahiao, abreviau a sobén por a chent local como Whaka) ye una zona cheotermal d'a ciudat de Rotorua en a zona vulcanica de Taupo, en Nueva Zelanda. Yera o puesto a on se trobaba a fortaleza maorí de Te Puia, ocupada por primera vegada arredol de l'anyo 1325 y conoixida por no haber estau nunca presa en batalla. Os maorís han viviu astí dende ixas envueltas, aproveitando l'actividat cheotermal d'ista val ta calentar-se y cocinar.
Whakarewarewa tien bellas 500 basas, a mayoría d'as qualas son fuents termals d'auguas alcalinas cloruradas. Bi ha tamién a o menos 65 guéisers, conoixius cadagún por o suyo nombre propio. Siet d'istos guéisers son actualment activos. O guéiser Pohutu, que significa "gran esclatada", erupciona alto u baixo cada hora y plega a una altaria de 30 m.
Tunicia
Tunicia u Tunisia ye un país d'o norte d'Africa que forma parte d'o Magreb u Berbería.
Cheografía
Bi ha dos zonas naturals, l'aria mediterrania u Ifriquiya y l'aria sahariana semidesertica u Cairuán. A suya capital ye Túniz y ye en a costa mediterrania.
A suya población ye de 9.924.742 habitants (2003), en una superficie de 163.610 km², con una densidat de población de 61 hab/km².
Stuart Whitman
Stuart Maxwell Whitman (Stuart Whitman d'o suyo nombre artistico), naixito de San Francisco (California) l'1 de febrero de 1928 y muerto en Montecito (California) o 16 de marzo de 2020 estió un actor estausunidense.
Tunicia
Cheografía
Un numero indeterminau d'a población en o norte d'o país son arabes andaluces que se i establioron dimpués d'a expulsión d'os moriscos, beluns provinients d'Aragón.
Mugas
Muga con Alcheria a l'ueste y Libia a lo sud y a l'este; con a Mar Mediterrania a l'este y a o norte.
Blas Infante
Blas Infante Pérez de Vargas, naixito de Casares (provincia de Malaga, Andalucía) o 5 de chulio de 1885 y muerto asasinato por militants de Falange Española l'11 d'agosto de 1936 en a carretera enta Carmona, en Sevilla (provincia de Sevilla, Andalucía), chunto con atras dos personas, estió un churista y politico andaluz establidor d'o muderno nacionalismo andaluz y considerato oficialment en o preambulo d'o Estatuto d'autonomía d'Andalucía de 1980 como o Pai d'a Patria andaluza. Dimpués d'o suyo asasinato, en 1940, o Tribunal de Responsabilidades Políticas establito por o franquismo li condenó a pena de muerte y tamién condenó a la suya familia a pagar una multa por as actividaz politicas de Blas Infante.
Stuart Whitman
Premios
L'actor Stuart Whitman fue nominato en 1961 a l'Oscar a o Millor Actor por a suya interpretación en a cinta The Mark, de Guy Green.
Lama pacos
As alpacas se troban en ramadas numbrosas que pastan en as altarias planas d'os Andes d'o Perú meridional, d'o norte de Bolivia y d'a parti septentrional de Chile a una altaria alto u baixo de 3.500 a 5.000 metros sobre o livel d'a mar, mientres tot l'anyo. No se fan servir como habrius como as llamas, pero son preciadas per as suyas lanas, d'as qualas se realizan as mantas y los ponchos indichenas tradicionals, entre atras multiples prendas pa consumo local y pa l'exportación. En grandaria, l'alpaca ye considerablement mas baixa que la llama, con a quala comparte lo suyo costumbre d'escupir.
Ibón de Bucuesa
L'ibón de Bucuesa y un ibón d'orichen glacial que se troba situato en a val d'Aurín (una parti d'a val d'Acumuer) en l'actual termin municipal de Samianigo, en a comarca aragonesa de l'Alto Galligo y provincia de Uesca, a 2.125 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y en plenos Pireneus. Se troba a o canto d'a penya Retona, de 2.764 metros d'altaria, en a muga con os termins municipals de Samianigo, Sallent y Canfranc, y tamién a o canto de punta Escarra. Antimás, ye o naixedero d'o río Aurín, un afluent d'o río Galligo. Tien una superficie de 0,17 km².
Grávalos
Grávalos ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca d'Arnedo.
Cheografía
O lugar de Grávalos se troba situau a 765 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 72 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Castellar de la Muela
Castellar de la Muela ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. Fa parte d'a comarca d'o Sinyoría de Molina de Aragón.
A suya población ye de 42 habitants (2004), en una superficie de 21,18 km² y una densidat de población de 1,98 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castellar de la Muela se troba situata a 1.223 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 151 km d'a ciudat de Guadalachara, a capital d'a suya provincia.
Turmiel
Turmiel ye un lugar d'o municipio de Maranchón, en a comarca d'a Sinyoría de Molina-Alto Tajo, partiu chudicial de Molina d'Aragón, provincia de Guadalachara y comunidat autonoma de Castiella-La Mancha. A suya población ye de 8 habitants(2009).
Cheografía
En Turmiel afloran materials churasicos. Os estratigrafos han definiu una formación de sallagons d'o Churasico inferior u Lías dita "Sallagons de Turmiel", d'o piso Toarciense.
Toponimia
A etimolochía d'o toponimo Turmiel s'explica por o turmo bien visible que bi ha amán d'o nuclio habitau y a on construyoron una torraza. Puet estar un toponimo aragonés u mozarabe, a terminación -iel ye un derivau d'o diminutivo -iello y se dio en o mozarabe y en part de l'aragonés.
L'Atzúbia
A suya población ye de 744 habitants (2013) en una superficie de 14,67 km², con una densidat de población de 47,38 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Alcalalí se troba situata a 102 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 27,8 km d'a ciudat de Denya, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 105 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia, y a 92 km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Forna.
Mugas
O termin municipal d'Alcalalí muga a o norte con Villalonga y Oliva; a l'este con Oliva y Pego; a o sud con Pego y Vall de Gallinera; y a l'ueste con Vall de Gallinera, la Vall d'Ebo y Vilallonga.
Toponimia
O toponimo L'Azúbia provién de l'algarabía الزاوية (az-Zāwīa) «a ermita», a l'igual que atros toponimos como La Zubia u Azoya.
Akrotiri y Dhekelia
Acrotiri se troba a lo sud d'a isla, amán d'a ciudat de Limassol. Se diz tamién "Base Sobirana Occidental" (Western Sovereign Base Area en anglés). Mas de 3.500 soldatos d'a Reyal Fuerza Aeria y a Marina Reyal son destinatos en a base; entre as suyas responsabilidaz incluyen a colaboración con os Cascos Azuls d'a Organización d'as Nacions Unidas en o mantenimiento d'o proceso de paz.
Punta Plana (sierra d'a Partacua)
A punta Plana u o Triptico, ye una cima pirenenca de 2.622 metros d'altaria situata en a sierra d'a Partaqua en a val de Tena en l'Alto Aragón.
Toponimia
Ye conoixida por os montanyers como o Triptico, debiu a la suya forma caracteristica.
Robert E. Lee
Robert Edward Lee, mas conoixito como Robert E. Lee u simplament como Cheneral Lee, naixito d'a plantación de Stratford Hall (Virchinia) o 19 de chinero de 1807 y muerto en Lexington (Virchinia) o 12 d'octubre de 1870, estió un militar estausunidense, activo con o ran de coronel en o Exercito estausunidense dica 1861, quan s'adhibió a o Exercito confederato mientres a Guerra Civil d'os Estaus Unius, plegando-ie dica o ran de cheneral, mandando o Exercito de Virchinia d'o Norte y partecipando en cuantas destacatas batallas d'a guerra, como a batalla d'os Siet Días, a batalla d'Antietam, a batalla de Fredericksburg, a batalla de Chancellorsville u a batalla de Gettysburg.
Sarrancolin
Sarrancolin (Sarrancolin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 689 habitants (1999) en una superficie de 32,10 km², con una densidat de población de 21,46 hab/km².
Selas
Selas ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 64 habitants (2007).
Cheografía
O río Mesa naxe en o suyo termin.
Macotera
Macotera ye un municipio d'a provincia de Salamanca y comarca de Tierra de Peñaranda y partiu chudicial de Peñaranda de Bracamonte, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 1.412 habitants (2008), en una superficie de 32,93 km² y una densidat de población de 42,88 hab/km².
Cheografía
A localidat de Macotera ye situata a 892 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 10 km de Peñaranda de Bracamonte, a capital d'a suya comarca, a 50 km d'a ciudat de Salamanca, a capital d'a suya provincia, y a 179 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya comunidat autonoma.
Mugas
O termin municipal de Macotera muga a o norte con Nava de Sotrobal y Peñaranda de Bracamonte; a l'este con Bóveda del Río Almar, Mancera de Abajo y Salmoral; a o sud con Santiago de la Puebla y Gajates; y a l'ueste con Tordillos y Coca de Alba.
Puestos d'intrés
center|thumb|750px|Anvista de Macotera
Jan P. Syse
Jan P. Syse u Jan Peder Syse, naixito de Nøtterøy (Vestfold) o 25 de noviembre de 1930 y muerto o 17 de setiembre de 1997, estió un churista y politico noruego, que estió o primer ministro de Noruega dende o 16 d'octubre de 1989 dica o 3 de noviembre de 1990. Tamién estió ministro d'Industria dende o 16 de setiembre de 1983 dica o 4 d'octubre de 1985.
Yera militant d'o Partiu Conservador.
Higuera de Llerena
Higuera de Llerena ye un municipio extremenyo situau en a provincia de Badajoz y en a comarca d'a Campinya Sud. Perteneixe a lo partiu chudicial de Llerena y a suya población yera de 358 habitants en 2016, en una superficie de 113,4 km².
Castilnuevo
Castilnuevo ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 9 habitants (2004), en una superficie de 19,68 km² y una densidat de población de 0,46 hab/km².
Mauricio
Mauricio ye un país islenco de l'oceano Indico, situato a lo sudeste d'Africa, a l'este de Madagascar, y a l'ueste d'a isla de Reunión.
Nacionalismo anglés
thumb|200px|[[Bandera d'Anglaterra|Bandera d'Anglaterra.]] O nacionalismo anglés ye un movimiento politico nacionalista d'Anglaterra que demanda l'autogubierno t'Anglaterra, con un Parlamento Anglés independient. Atros nacionalistas prefieren o restableiximiento d'un estato sobirán independendient, con a disolución d'o Reino Uniu. Ye una ideolochía naixita dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, y vinclata a ideyas politicas d'extrema dreita, antisemitas y racistas, que considera como un personache que tien influencia en a chenesi d'iste nacionalismo a Oswald Mosley, fundador d'a British Union of Fascists en os anyos 1930.
Parque Natural de Moncayo
O Parque Natural de Moncayo (en castellano Parque Natural del Moncayo) tien una amplaria de 1.399 hectarias y ye situato entre as comarcas de Tarazona y Moncayo, Aranda y Campo de Borcha en a provincia de Zaragoza. S'estendilla por os termins municipals de Tarazona, Los Fayos, Torrellas, Santa Cruz de Moncayo, Sant Martín de la Virchen de Moncayo, Litago, Lituenigo, Trasmoz, Vera de Moncayo, Anyón, Bulbuent, Ambel, Talamantes, Grisel, Agramont, Purillosa, Calcena y Beratón, iste zaguero en a provincia de Soria.
A tuca de Moncayo se troba dentro d'o parque natural, y ye o pico mas alto d'o Sistema Iberico con 2.314 metros d'altaria.
Toponimia
En textos medievals relativos a Tarazona y Grisel se menciona una Defesa de Moncayo. Actualment en o termin municipal de Tarazona se troba o microtoponimo Dehesa de Moncayo u Dehesa del Moncayo que da nombre a este parque natural. A defesa yera en o piso bioclimatico d'o caixicar de Quercus pyrenaica, que una vegada aclarau yera un buen puesto pa paixentar o bestiar.
Flora y fauna
thumb|230px|left|[[Agüerro en Moncayo]] Dende os 900 metros y dica una altaria de 1.800 se i puede trobar o pinar, formau por diferents especies de pins seguntes as condicions climaticas, pero en bel caso no representa a vechetación natural. Tamién bi ha cardoneras, brucos y chordons. Os prencipals animals d'ista zona son o pinyonero, o papirroi y o taixugo.
Vechetación
A vechetación natural en Moncayo podemos trobar-la escaleronata ya que bi ha prous cambeos dende a zona baixa enta la tuca:
thumb|150px|left|[[Saxifraga moncayensis]]
Lindau
Lindau (en alamanico Lindou u Linda/Linde ) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye la capital d'o districto de Lindau.
A ciudat antiga de Lindau se troba ubicada sobre la isla d'o mesmo nombre en o laco de Gostanza.
Clima
A precipitación anyal ye de 1420 mm. O mes mas ixuto de Lindau ye febrero. A mayoría d'as plevidas son en chunyo, que promeya 2.2 vegadas mas plevidas que lo mes de febrero.
Toponimía
I hai bellas teorías pa explicar o nombre de Lindau. Una d'ellas diz que lo nombre procede de "Linda" (tillera) y "-ouwa" (en antigo alemán "isla") y per o que significa "isla an creixen as tilleras". Unatra teoría diz que la parti "Lind-" procede d'o celta "lindon" con o significau d'estanca.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Chagatai
Chagatai puet estar:
La Marca d'Arrostanh
La Marca d'Arrostanh (en francés Lamarque-Rustaing) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 53 habitants (1999) en una superficie de 2,79 km², con una densidat de población de 19,00 hab/km².
Myrmecophaga tridactyla
L' onso forniguero (Myrmecophaga tridactyla (Linnaeus, 1758) ) ye un mamifero d'a orden d'os Pilosa y familia Myrmecophagidae que ye orichinario d'America Central y d'o Sud. L'onso forniguero mide de 182 a 217 cm de luengo, con un peso de 33 a 50 kg pa los masclos y de 27 a 47 kg pa las fembras.
Arrosès
Arrosès (Arrosès en occitán, Arrosès en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Tierras d'os Luis y Tuquets de Vic Vilh y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Cima Sin Nombre
A cima Sin Nombre, ye una cima pirenenca de 2.607 metros d'altaria situata en a sierra d'a Partaqua en a val de Tena en l'Alto Aragón.
Antonio Banderas
Antonio Banderas (nombre artistico de José Antonio Domínguez Banderas, ye un actor y director cinematografico andaluz, naixito o 10 d'agosto de 1960 en a ciudat de Malaga. Antonio Banderas prencipió a suya carrera cinematografica en zaguerías d'os anyos 1970, encara que dende os anyos 1990 treballa nomás que en o cine estausunidense, habendo recibito cuantos premios por o suyo treballo.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar as cintas La Corte de Faraón (1985, José Luis García Sánchez), Matador (1986, Pedro Almodóvar), La ley del deseo (1987, Pedro Almodóvar), Mujeres al borde de un ataque de nervios (1988, Pedro Almodóvar), ¡Átame! (1990, Pedro Almodóvar), The House of the Spirits (1993, Bille August), Philadelphia (1993, Jonathan Demme), Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles (1994, Neil Jordan), Desperado (1995, Robert Rodriguez), Two Much (1995, Fernando Trueba), The Mask of Zorro (1998, Martin Campbell), The 13th Warrior (1999, John McTiernan), Spy Kids (2001, Robert Rodriguez), Once Upon a Time in Mexico (2003, Robert Rodriguez), The Legend of Zorro (2005, Martin Campbell), u Thick as Thieves (2009, Mimi Leder).
Chagatai Khan
Chagatai Khan ye naixito arredol de l'anyo 1183 y morió en l'anyo 1241 u 1242, fillo de Chinguis Khan y d'a suya muller Börte. A la muerte d'o suyo padre heredó buena part d'Asia Central. O suyo herencio será conoixito como Khanato Chagatai, ya independient en a subchección de su nieto Algu.
Ye mencionato como Chagadai en a traducción aragonesa de La Flor de las Ystorias d'Orient:
Ye posible que Frai Haitón lo escribise con -d- por disposar d'atras fuents. En mongol ye Cagaadaï, y significa "o blanco", de cagaan y de daï.
Hanoi
Hanoi (Hà Nội en vietnamita, 河内 en chữ nho) ye una ciudat de Vietnam, capital d'o país, situata en a provincia d'o suyo nombre, en estar una municipalidat especial.
A suya población ye de 2.232.940 habitants (2009) en una superficie de 3.344,70 km², con una densidat de población de 1.863,50 hab/km².
Hanoi ye situata en o norte de país, a o canto d'o río Royo, que desaugua en o golfo de Tonkín.
Establita por o rei Ly Thai To en 1010, os suyos nombres historicos son Kecho, Dai La, Thang Long u Dong Kinh (d'o chinés 東京 dongjing, que significa «a capital de l'este»); iste zaguer nombre fue latinizato por os franceses como Tonkín ta o nombre d'o suyo protectorau en a redolada, que feba parte d'a Indochina francesa como una colonia.
Alto alemán
O termin alto alemán puet fer referencia a:
Setabia
Setabia ye una urbanización aragonesa situada en lo municipio d'Utevo, en la comarca Central y provincia de Zaragoza.
As suyas carreras tienen nombres de picos aragoneses: Moncayo, Tobazo, Aneto, Mallos de Riglos, Montes Universales, Sierra de Albarracín y Monte Perdido, amás de Valle de Ordesa.
Occitania (Francia)
Occitania (en francés Occitanie, en occitán y catalán Occitània) ye una rechión francesa formada por a fusión d'as antigas rechions de Lenguadoc-Rosellón y Meyodía-Pireneus.
Toponimia
Mientres os siguients meses dimpués d'a fusión a rechión recibió o nombre de Lenguadoc-Rosellón-Meyodía-Pireneus, estando ista nomás una yuxtaposición en orden alfabetico d'os nombres d'as antigas rechions dica que o Consello Rechional trigase un atro antis de chulio de 2016.
Una consulta en Internet organizada por o diario rechional La Dépêche du Midi indicó que una mayoría de votantes yera favorable a o nombre "Occitania-Pireneus" (15%). Os nombres "Meyodía-Lenguadoc" y "Pireneus-Lenguadoc" también yeran entre as propuestas mas populars (13% cadaguna), seguidas de "Midi-Rosellón" (10%) y "Midi-d'Oc" (8%). O nombre d'a provincia historica de "Lenguadoc" fue trigau por el 7% d'os votants, chunto con "Pireneus-Mediterrania", nombre esfensau por Martin Malvy, president de Meyodía-Pireneus y que ya apareixeba en o nombre d'o GECT. Atras alternativas yeran "Sud de Francia" (5%), empentada por Damien Alary, president de Lenguadoc-Rosellón (se tracta d'una marca utilizada a efectos de comunicación y promoción de turismo) y "Sud Pireneus" que también reculliba un 5% d'as opiniones. Asinas "Occitania", "Meyodía", "Lenguadoc" y "Pireneus" son os grans denominadors comuns, cheograficos y/u historicos d'as dos rechions.
Encara que Occitania ye un component fuerte d'identidat; cal remerar que no se corresponde exactament con as mugas d'ista rechión. Una gran parti d'a rechión de Nueva Aquitania, una parti d'a rechión Auvernia-Roine-Alpes, toda a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul, asinas como o Prencipau de Mónegue, a val d'Arán y as vals Occitanas en o Piemont tamién son culturalment occitanas.
D'atra man o Rosellón y l'Alta Cerdanya, incluyidas as dos en a rechión francesa d'Occitania, no son occitanas, sino catalanas.
Metropoli de León
A metropoli de León (69M) (en francés: métropole de Lyon) ye una colectividat territorial francesa situada en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Historia
Fundada l'1 de chinero de 2015, a metropoli de León substituye a la comunidat urbana de León y, en o suyo territorio, a o departamento de Roine. Tien a la vegada as competencias d'un departamento y as d'una metropoli.
Santa Eulalia Bajera
Santa Eulalia Bajera ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha ubicau en a comarca d'Arnedo.
A suya población ye de 119 habitants (2006) en una superficie de 8,43 km², con una densidat de población de 14,12 hab/km².
Cheografía
A localidat de Santa Eulalia Bajera se troba situada a 619 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Idioma chagatai
O chagatai estió una luenga turquica que se parlaba en Asia Central en a Edat Meya y esdevinió a primera luenga literaria d'a familia turquica. Tenió muita importancia en tiempos de Tamerlán y estió tamién a luenga d'a clase dirichent en l'Imperio Mogol d'A India. Ye una luenga relacionata con os stándards actuals uigur y uzbeko.
Denominación
A denominación de chagatai ye por parlar-se y escribir-se en o Khanato Chagatai, estato que naixió en Asia Central como evolución de l'herencio de Chagatai Khan, fillo de Chinguis Khan.
Historia
Encara que tienga a denominación de chagatai, a luenga chagatai existiba ya enantes d'o Khanato Chagatai y Chagatai Khan. Lo suyo orichen estió quan arredol de l'anyo 1000 quan muitos turquicos de Transoxiana y Caixgar s'islamizoron y se creyó una nueva luenga literaria escrita en alfabeto arabe y con contenitos musulmans. Dica fins d'o sieglo XVI estió a gran luenga literaria turquica y a luenga que prenioron muitos habitants d'Asia Central en a Edat Meya.
Estió a luenga literaria d'os pueblos turquicos d'Asia Central u Turquestén dica as reformas lingüisticas que se facioron en o periodo sovietico, que conducioron a la creyación de diferents stándards lingüisticos pa as diferents etnias y/u nacions turquicas (uzbeko, cazaco, turkmenio, ecetra). Os uzbekos consideran a l'idioma chagatai como idioma uzbeko y a la literatura chagatai como part d'a suya literatura.
Jim Carrey
Jim Carrey (nombre artistico de James Eugene Carrey), naixito de Newmarket (Ontario) o 17 de chinero de 1962, ye un actor canadiense, con quantas cintas d'importancia en a suya carrera cinematografica, como Ace Ventura: Pet Detective (1994), Liar Liar (1997), The Truman Show (1998), Man on the Moon (1999), How the Grinch Stole Christmas (2000), Bruce Almighty (2003), u Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004).
Villanueva de la Reina
Villanueva de la Reina (Villanueva de Viver en castellano, Vilanova de la Reina en catalán) ye un municipio de la provincia de Castellón, situato en la comarca de l'Alto Millars. La suya población ye de 73 habitants (2005), en una superficie de 6 km² con una densidat de población de 12,17 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Fuent la Reina, con Caudiel y con Sant Agostín.
Toponimia
A principios de lo sieglo XX s'establió la suya denominación oficial en castellano como Villanueva de Viver, substuindo la denominación anterior de Villanueva de la Reina como en atras localidaz de la provincia que teneban denominacions homonimas fuera d'ella:
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli, naixita de Roma l'11 de noviembre de 1966, ye una actriz italiana activa dende meyatos d'os anyos 1990, con una destacata carrera teatral y con qualques incursions en o cine y con cuantos premios recibitos. Ye chermana de l'actriz Brigitta Boccoli. .
Åland
As islas Åland (Ahvenanmaa en finés) son un archipielago d'o sud d'o Golfo de Botnia, en a mar Baltica, situato entre as costas sueca e finlandesa.
A suya superficie total ye de 1527 km², repartitos entre mas de 6.500 islas y isloyz, d'as cuals nomás 80 en son habitatas por 26.257 habitants (2002).
As islas son formatas por una variant local de granito y porfido (Aland-Rapakin). A tuca principal ye l'Orrdalsklint (con 129 metros), que forma la isla mas gran, Åland.
Historia de Suiza
A Historia d'a Suiza prencipia mientres a Prehistoria con os suyos primers habitants, destacando-ie a cultura de Hallstatt y a cultura de La Tène, ta continar con a presencia d'os helvecios y as suyas luitas con Chulio César, dica que o territorio fue adhibito a l'Imperio Romano. A impronta romana fue substituita parcialment cuan plegoron as invasions chermanicas, pero Suiza estió un país central mientres a Edat Meya, cuan amás s'establioron las bases d'a suya existencia como país independient, encara que o Sacro Imperio Romano Chermanico no reconoixió formalment a suya independencia dica a Paz de Westfalia en 1648.
Åland
Tot y que os suyos habitants son de luenga sueca (o 95 % d'a población), perteneixen a Finlandia, d'a cual constituyen una rechión autonoma y desmilitarizata dende 1920 per decisión d'a Sociedat de Nacions.
Historia de Suiza
Prehistoria
Se conoix a presencia mientres o Paleolitico Superior en o territorio de l'actual Suiza, seguntes indican os chacimientos arqueolochicos, de chicoz grupos humans de cazataires-recolectors (ye decir, que no conoixeban encara l'agricultura). Mientres o Neolitico, podemos trobar-ie grupos relacionatos con as viviendas palafiticas, aprofeitando-se d'os cuantos lacos que se puet trobar en o país.
Asinas, as culturas mas antigas conoixitas en a redolada son a cultura de Hallstatt y a cultura de La Tène (ambas culturas d'a Edat de Fierro), que gosan estar asociatas a os pueblos celtas. Ista segunda cultura recibe o suyo nombre chustament d'o chacimiento arquelochico de La Tène, que se troba situato en territorio suizo, a o canto d'o laco de Neuchâtel, a l'ueste de Suiza. Tamién se considera que a cultura de La Tène recibió influencias d'os asentamientos d'os etruscos en o centro y norte d'a peninsula italica, y que a traviés d'os etruscos tamién recibió aportacions culturals procedents de l'Antiga Grecia y d'as culturas d'a Mediterrania oriental.
Historia Antiga
right|thumb|250px|[[Chulio César y Divico, dirichent tribal d'os helvetios, s'entrevistan en o río Arar dimpués d'a redota d'os helvetios en a batalla de l'Arar.]] En o sieglo I aC, os helvetios, un pueblo celta, s'estendillaban por o territorio suizo, estando os suyos pobladors mas antigos que hue conoixemos. Iste pueblo dentra en a Historia cuan arredol d'o 60 aC cuantos pueblos chermanicos preban d'instalar-se en a Galia y os helvetios s'adhiben a ixa gran migración, estando redotatos por Chulio César o 58 aC en a batalla de l'Arar y en a batalla de Bibracte y forzatos a reblar y tornar enta o suyo país. Arredol d'o 15 aC, tropas de l'Imperio Romano mandatas por Tiberio y por o suyo chirmán Druso (fillos adoptivos d'Augusto) conquieren o territorio y l'adhiben a l'Imperio en o marco d'as campanyas t'a conquiesta d'a cuenca alta d'o río Rin y d'os Alpes t'amillorar a esfensa d'Italia contra os pueblos chermanicos. O territorio pendeba adminitrativament parte d'a Galia Belgica (y dimpués d'a Germania Superior), d'a Raetia y d'os Alpes Poenninae.
Mientres os sieglos I, II y III o país tenió una intensa romanización, con a construcción en o territorio d'un denso rete de vías romanas y de cuantos asentamientos de población, destacando-ie Aventicum (o centro d'o poder politico y militar romano en o territorio), Arbor Felix, Augusta Raurica, Basilea, Curia, Genava, Lousanna, Octodurum, Salodurum u Turicum. Tamién bi heba guarnicions militars en Tenedo y Vindonissa.
A meyatos d'o sieglo III, en 259, os alamans, una d'as tribus chermanicas, trescruzoron o limes u muga esfensiva de l'Imperio Romano y dentroron en o territorio de l'actual Suiza, espullando cuantas ciudaz y nuclios urbans. As lechions romanas reconquirioron o territorio suizo y recuperoron a muga d'o río Rin, pero l'emperador Galieno albandonó os ditos Agri Decumates, un territorio que feba de tampón entre Helvetia y os territorios d'os chermans, y l'actual Suiza esdevenió asinas un territorio de muga, con a inseguridat que ixo comportaba en ixe inte. Asinas, se tornó a devantar-ie as ciudaz espullatas, pero ista vegata as ciudaz yeran mas chicotas y por contra teneban millors sistemas d'esfensa y protección.
Cristianización y situación dimpués d'a pertenencia a Roma
A cristianización d'o territorio s'inició en o sieglo III y continó en o sieglo IV, establindo-se as primeras seus bispals en o sieglo IV u sieglo V. A seu bispal mas antiga se troba en Basilea, documentando-se a existencia d'a diocesi de Basilea en 246. Tamién se documenta una seu bispal en Martigny en 381 (tresladata a Sion en 585, estando l'actual diocesi de Sion), unatra en Chinevra en 441 (a diocesi de Chinevra) y un atra en Coira en 451 (l'actual diocesi de Coira). Tamién se conoix a existencia en Lausana d'un atra seu bispal en o sieglo VI.
Mientres o dominio burgundio o cristianismo s'estendilló por o territorio, y os reis burgundios i establioron cuantos monesterios; sindembargo en a parte de Suiza que heban conquiesto os alamans nomás bi heba que chicotas comunidaz cristianas ixeminatas, en mantener mayoritariament y cheneralizata istas chents o suyo paganismo ancestral. Tamién plegoron en ixe inte a Suiza monches procedents d'Irlanda, como Sant Columbán de Luxeuil u Sant Gall, estando ixos monches os reintroductors d'o cristianismo en os territorios alamans dende primerías d'o sieglo VII.
Edat Meya
left|thumb|250px|[[Alamanya y Borgonya Superior en l'anyo 1000, alto u baixo. {{legend|orange|Alamanya}} {{legend|green|Borgonya Superior}}]] Mientres o dominio d'o territorio por a dinastía carolinchia, se consolidó a predominancia d'o Cristianismo, y monesterios y seus bispals esdevenioron centros de poder politico territorial. En 843, por o Tractau de Verdún, a parte occidental de l'actual Suiza (dita Borgonya Superior) s'adhibió a la Lotarinchia que controlaba l'emperador Lotario I, y a parte oriental de Suiza quedó baixo o control de Loís o Chermanico estando asinas parte d'os territorios que dimpués esdevenioron o Sacro Imperio Romano Chermanico. A muga entre ixos dos territorios en que quedó dividita Suiza yera o curso d'o río Aar dica o río Rin, en pasando a l'ueste de Lucerna y seguindo por o río Roine dica os Alpes amán d'o paso de Sant Gothardo.
A comarca teneba muita importancia ta Loís o Chermanico, qui ninvió a la suya filla Hildegarda a un monesterio que se i trobaba (o Fraumünster), que seguntes a leyenda heba establito Loís dimpués de trobar-se con un ciervo que portaba un crucifixo entre os suyos cuernos amán d'o lugar, a canto d'o laco de Zúrich; sindembargo, se conoix que iste monesterio yera anterior, habendo-ie citas documentals anteriors a 853.
En o sieglo X s'esboldregó o dominio carolinchio en o territorio, en confluir-ie as invasions d'os hongaros, que destruyoron Basilea en 917 y Sankt Gallen en 926, con as invasions d'os arabes, que espulloron a comarca de l'actual cantón d'o Valais en 920 y tornoron un atra vegata en 939. Nomás cuan Otón I redotó a los hongaros en a batalla de Lechfeld en 955 os territorios de l'actual Suiza tornoron a pender d'o Sacro Imperio Romano Chermanico.
En 999, o rei Rodolfo III de Borgonya concedió o Valais como feudo a o bispe de Sion, y cuan Borgonya dentró a fer parte d'o Sacro Imperio Romano-Chemanico ixe feudo esdevinió o condau d'o Valais, anque ixes territorios fuoron gubernatos dende o sieglo XII por o ducau de Saboya. Antiparte, en o sieglo XII os duques de Zähringer (d'a Casa de Zähringer) recibiron d'o Sacro Imperio o control de buena cosa d'o territorio borgonyón, incluyindo-ie a mayor parte de l'actual Suiza que pendeba de Borgonya; os Zähringer establioron cuantas ciudaz en o país, destacando-ie Freiburg im Breisgau (hue en Baden-Wurtemberg, Alemanya) en 1120, Friburgo en 1157 u Berna en 1191. Con a muerte de Berchtold V de Zähringer en 1218, as ciudaz que heban establito esdevinioron independients de facto y s'ubrió una luita entre ixas ciudaz y dos poders que pretendeban conquerir-las, os duques de Kyburg y os Habsburgo. right|thumb|250px|En o [[paso de Sant Gothardo, o muderno Puent d'o Diaple (Teufelsbrücke) a traviés d'o paso de Schöllenen que substituye a l'antigo puent, que se veye en baixo.]] Mientres o gubierno d'os Hohenstaufen, os pasos ta trescruzar os Alpes (incluyindo-ie o paso de Sant Gothardo) esdvenioron d'importancia estratechica, esdevenindo iste zaguer paso un camín dreito dica Milán que encara enampló a suya importancia en 1198 con a construcción d'o Teufelsbrücke (o Puent d'o Diaple) en o paso de Schöllenen en o cantón d'Uri. En 1240 Frederico II d'o Sacro Imperio Romano Chermanico atorgó o Reichsfreiheit (ye decir, una situación churidica amanata a l'independencia aintro del'Imperio) a la ciudat de Schwyz ta dixar istos territorios baixo o contol imperial dreito sin de dependencias feudals interposatas, enamplando una situación que en 1231 ya prencipió o suyo fillo Henrique cuan yera correchent y concedió o Reichsfreiheit a la val d'Uri. Antiparte, Unterwalden yera un territorio independient de facto, en depender a mayor parte d'o territorio de cuantos monesterios que esdevenioron independients dende 1173 mientres o reinato de Frederico I Barbarroya; y Zúrich esdevenió una ciudat libre y semi-independent en 1218.
Cuan s'extinguió a casa d'os duques de Kyburg, os Habsburgo esdeveniron o poder politico dominant en os territorios a o sud d'o río Rin y establioron la base d'a suya posterior predominancia, estendillando-se enta o Tirol y enta os territorios de l'actual Austria. Rodolfo I de Habsburgo esdevenió emperador d'o Sacro Imperio Romano Chermanico en 1273, y prencipió una politica expansiva militarment y politica, de traza que li caleba establir nuevos impuestos en as suyas antigas tierras patrimonials ta financiar-la, y en estar l'emperador prencipió tamién una politica de retallar a independencia politica d'as comunidaz semi-independients de Suiza. Antiparte, istos primitivos cantons luitoron tamién dende o sieglo XIII contra a influencia d'o condau de Saboya que dende o sud pretendeba estendillar-se enta os territorios suizos. Asinas, o bispe de Sion, sinyor feudal de bellos territorios mugants con Saboya mandó as suyas tropas a luitar contra os saboyanos, recibindo l'aduya ta ixa luita d'a ciudat de Berna.
L'Antiga Confederación Suiza
En 1353, a ixos tres cantons orichinals s'heban adhibito os cantons de Glaris y Zug y tamién as ciudaz de Lucerna, Zúrich y Berna, establindo-se asinas una unión de 8 cantons que perduró dica finals d'o sieglo XV, que obteneba d'a suya propia expansión contina as fuents d'a suya riqueza. Asinas, ta 1460 a Confederación teneba o control d'os territorios situatos a o sud y a l'ueste d'o río Rin plegando dica os Alpes. A mas, en 1499 as tropas d'a Confederación redotoron en a Guerra Suaba a l'alianza formata por os Habsburgo con a Liga Suaba, rematando ixa situación con una independencia "de facto" d'a Confederación respective d'o Sacro Imperio Romano Chermanico.