cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pazinacos
Os pazinacos en fuents bizantinas
De Administrando Imperio contién cinco capítols dedicatos a los pacinacos. Dimpués que os bulgaros los hesen derrotato bellas vegatas, os bizantins i veyoron unos aliaus estratechicos contra o común enemigo bulgaro.
Baixo Constantín VII os bizantins seguiban una politica d'atracción con correspondencia y regalos prebando de dominar-los. O Imperio Bizantín los animó a obtener por meyos pacificos articlos de luxo que d'atra traza hesen habito de prener como trofeu de guerra. Una vegata compratos os servicios d'os pazinacos d'esta traza, os pazinacos yeran adrezatos contra os enemigos de l'imperio.
O mesmo Constantín Porfirocheneta menciona en a suya obra De cerimomiis que os líders d'as confederacions tribals tebeban dreitos eguals dende o punto de vista de l'Imperio Bizantín. Esto contrimuestra que os pazinacos no teneban un líder unico pero que a diferencia d'atros pueblos, a los líders pazinacos lis reconoixeban o status d'independencia, dende l'inte que yeran autorizatos a tener correspondencia con l'emperador de Costantinoble.
O Zar bulgaro Simeón fació servir a los pazinacos pa fer pinza a los hongaros y forachitar-los d'a tierra que ocupaban en as estepas d'Europa Oriental. Os pazinacos estioron tan eficients que os hongaros habioron d'emigrar temporalment ta Etelköz (en luenga hongara "entre ríos"), enantes que s'establisen pa cutio en Panonia y o río Danubio.
Un estato pazinaco independient
Dimpués d'a revuelta de 1178 a paz concluita por Aleixo I Comneno en 1087 con os pazinacos reconoixió una nueva situación creata en o baixo Danubio por o estato pazinaco. Esta formación estatal arribó arredol de l'anyo 1087 baixo a dominación d'o pazinaco Tzelgu/Celgu/Salgo, que fació liga con o rei destronato hongaro Salomón. D'esta traza apareixió una coalición antibizantina prou poderosa. En uns documentos o khan Kutesk ye mencionato como cabo d'os pazinacos de Moldavia en o sieglo XI, encara que bells historiadors lo consideran un cumán.
Chalo-Saint-Mars
Chalo-Saint-Mars ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 1136 habitants, en una superficie de 28,67 km².
Batalla de Stalingrado
A Batalla de Stalingrado ye una batalla d'o Frent Oriental en a Segunda Guerra Mundial, considerata como o punto d'inflexión d'a guerra en o Frent Oriental y a batalla que fació mes mortalera d'a historia d'a humanitat, comparata a vegatas con o segundo setio de Zaragoza.
S'i enfrontinoron as tropas d'a Wehrmacht alemana d'o Tercer Reich y los suyos aliaus (Regio Esercito italiano, Exercito rumano, Exercito hongaro y unidaz menors de tropas de Croacia) y l'Exercito royo sovietico entre o 21 d'agosto de 1942 (encomenzamiento d'o setio de Stalingrado por as fuerzas de l'Eixe) y lo 2 de febrero de 1943 (rendicion d'o 6º Exercito alemán). Estió una victoria decisiva d'os sovieticos. As fuerzas de l'Exe perdioron 850.000 hombres, u siga, un cuarto d'as suyas fuerzas en o Frent Oriental, y muito material. No bi ha cifras oficials d'as perdas humanas sovieticas por a censura estalinista. As Potencias de l'Eixe nunca ya no podioron recuperar-sen y encomenzoron una larga retirata.
Teixiu (biolochía)
200px|thumb|Foto d'o [[teixiu cartilachinoso hialín en a que se vei as celulas especializadas ditas condrocitos .]] Un teixiu (u teixito) ye un conchunto de celulas especializadas en una función concreta y orichinadas a traviés d'un proceso de diferenciación celular a partir de celulas descendients d'un zigoto en un embrión d'un organismo pluricelular.
Os sers vivos que presentan celulas agrupadas en teixius son as metafitas (plantas) y os metazous (animals), estando os teixius vechetals y animals prou diferents.
Teixius vechetals
Os teixius vechetals pueden estar simples u complexos, seguntes tiengan celulas totas eguals u uns cuantos tipos de celulas en un mesmo teixius. Os teixius simples son o colenquima, o esclerenquima y o parenquima. Os teixius complexos son os teixius vasculars (xilema y floema) y os teixius dermicos (epidermis y peridermis).
Teixius animals
Os teixius animals son poco variaus, n'i habendo quatre tipos basicos: teixiu epitelial, teixiu conectivo, teixiu muscular y teixiu nervioso. Adintro d'estos tipos basicos bi ha diferents subtipos.
Lo teixiu epitelial comprende dos tipos basicos: epitelios de revestimiento y epitelios glandulars. Adintro de los epitelios de revestimiento bi ha epitelios de celulas planas y epitelios de celulas cilindricas. En los dos tipos d'epitelio de revestimiento bi ha epitelios simples y epitelios pluriestratificaus. Les epitelios pseudoestratificaus no se forman que con celulas cilindricas u columnars.
Lo teixiu conectivo incluye lo teixiu conchuntivo, lo teixiu cartilachinoso, lo teixiu osio, lo teixiu adiposo, la sangre y la limfa.
Lo teixiu muscular se divide en liso y estriau. Lo teixiu muscular cardiaco ye una mena especial de teixiu muscular estraiu.
Lo teixiu nervioso ye formau por neuronas y neuroglía.
Origanum vulgare
L' oregano (Origanum vulgare (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Lamiales y familia Lamiaceae que ye nativa de l'ueste u sudueste d'Eurasia y a rechión mediterrania. Se fa servir como apanyo y en a preparación d'infusions herbals.
2 d'aviento
Atros países
right|thumb|250px|L'actriz y productora [[Lucy Liu, naixita o 2 d'aviento de 1968.]] right|thumb|250px|A cantante y actriz Estausunidense [[Britney Spears, naixita o 2 d'Aviento de 1981.]]
Cerro Pedroso Bajo
O cerro Pedroso Bajo ye un cerro de 769 metros d'altaria situau en o municipio de Tagüenca, en a provincia de Zaragoza.
Penya Roya (Sos)
A penya Roya (en castellano Peña Roya) ye un mont de 976 metros d'altaria que se situa en a provincia de Zaragoza, en a sierra de Penya. Bi ha un parque eolico.
Cerro Pedroso Bajo
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Saxonia (desambigación)
thumb|right|Mapa amostrando a localización d'os tres estaus, [[Baixa Saxonia en o norueste, Saxonia-Anhalt en o centro, y o Estato Libre de Saxonia en o sudeste, dentro de l'actual Alemanya.]]
Saxonia puet referir-se a diferents entidatz territorials en diferents localizacions en a zona d'o río Elba tanto de tiempos d'o Sacro Imperio Romano Chermanico como de l'Imperio Alemán u estaus actuals d'Alemanya:
Baixa Saxonia, Niedersachsen
Estau Libre de Saxonia, Freistaat Sachsen Saxonia-Anhalt, Sachsen-Anhalt
Ungilde
Ungilde ye una localidat d'o municipio de Puebla de Sanabria en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 94 habitants.
Chalou-Moulineux
Chalou-Moulineux ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 403 habitants, en una superficie de 10,47 km².
Embèrt
Embèrt (en francés Ambert) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Puèi Domat, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Cerro de la Camamila
O cerro de la Camamila ye un cerro de 768 metros d'altaria situau en o municipio de Arandiga, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Langedijk
Langedijk ye un municipio neerlandés situato en a provincia d'Holanda Septentrional.
A suya población ye de 26.993 habitants (2010) en una superficie de 26,99 km², con una densidat de población de 1.122 hab/km².
Ruggero Deodato
Ruggero Deodato, naixiu de Potencia (Basilicata, Reino d'Italia) o 7 de mayo de 1939, ye un director cinematografico y guionista italiano con una destacata carrera en o Cine italiano, quasi especializau en o cine de terror, muit conoixiu internacionalment por a suya cinta Cannibal Holocaust (1980).
Utrera de la Encomienda
Utrera de la Encomienda ye una localidat d'o municipio d'Espadañedo en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 10 habitants.
Carapapakhes
Os carapapakhes (en azerín Qarapapaqlar, Tərəkəmələr; en turco Karapapaklar, Terekemeler) son un pueblo que habita a lo sud d'o Caucas en l'antiga Trascaucasia, (Cheorchia y Azerbaichán), en o nord-este de Turquía (en as provincias d'Ardahan, Kars y Igdir), y tamién en o norueste d'Irán. No se sabe cuantos individuos pueden estar, pero se calcula que o menos en son 100.000. Son musulmans y parlan una luenga turquica d'a branca oguz. Dende os anyos 30 d'o sieglo XX s'ha ito asimilando a os turcos anatolicos y os azerins, fueras d'os carapapakh de Meskh (zona de Cheorchia que muga con Turquía), d'on fuoron forachitatos t'Asia Central por as autoridaz sovieticas cuan o stalinismo y esdebinioron turcos meskhi.
Historia
A vegatas mencionatos como Terekeme u Tarakama (u siga "turcomans"), os carapapakhes a sobén son identificatos como una facción d'os azerins, encara que en o Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary figuran a vegatas como un grupo etnico diferent.
Autors como Fahrettin Kırzıoğlu y Zeki Velidi Togan han postulato teorías que veyen l'orichen d'os carapapakhes en os cumicos d'o Daguestán. Os Terekeme poblaban orichinalment territorios de l'actual Cheorchia, norueste d'Armenia, sud de Daghestán y centro-norueste d'Azerbaichán, pero cuasi toz emigroron t'o Imperio Otomán y Persia a causa d'a conquiesta rusa d'o sud d'o Caucas entre 1813 y 1828. Alavez ellos recibioron a denominación de Carapapakh ("gorro negro") por os turcos anatolicos sinyalando o atuendo d'os Terekeme que los distinguiba d'a población local.
En 1878 a expansión rusa dica a provincia de Kars (actual este de Turquía) como resultato d'a Guerra Ruso-Turca de 1877-1878 fació que bellas localidaz poblatas por Carapapakhes esdevenisen part de l'Imperio Ruso. En os inestables anyos d'o periodo d'entreguerras os Carapapakhes de Kars y Ardahan quedoron por un tiempo dentro d'as mugas de Trascaucasia y d'Armenia, dica que un alcuerde entre os gubiernos de Kemal y Stalin se repartioron Armenia y Kars esdevinió part de Turquía pa cutio. Os carapapakhes que quedoron en as republicas sovieticas de Cheorchia, Armenia y Azerbaichán esdevinioron una nueva nacionalidat etnica en a Unión Sobietica. En as zagueras anyatas d'a decada de 1930 o gubierno royo deixó de clasificar-los como un grupo etnico deseparato y en 1944 os carapapakhes de Mesk fuoron incluitos en a deportación en masa baixo a denominación común de "turcos meskhetas".
Soire
Soire (en francés Issoire) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Puèi Domat, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Canyo
Canyo puet estar:
Tercera División d'Espanya (fútbol)
280px|thumb|right|O [[CD Binéfar ye un clasico d'a categoría.]]
A Tercera División d'Espanya yera dica l'anyo 2001 a quarta categoría d'o fútbol d'Espanya, por debaixo yeran as categorías o divisions rechionals.
Historia
Fundada en 1929, a Tercera División yera, dica 1977, a tercera categoría d'o balompié espanyol. En a temporada 1977/78 fue fundada a Segunda División B, categoría intermeya entre la Tercera y la Segunda División. Desapareixe en 2001 en creyar-se a Tercera División RFEF.
Equipos aragoneses
Os equipos aragoneses d'a Tercera División i yeran enquadraus en o Grupo XVII d'a categoría. L'organizador de dito grupo yera a Federación Aragonesa de Fútbol. A división de livel inferior a ista en o caso d'Aragón yera la Rechional Preferent.
Dica la campanya 2005/06 o grupo aragonés yera o Grupo XVI, grupo con equipos exclusivament aragoneses dende a temporada 1986/87. Anteriorment os equipos d'Aragón i yeran en o grupo numero V u atros grupos, enquadraus chunto a equipos d'altras partis d'o estau.
O primer equipo que compitió en a categoría estío lo CD Patria Aragón en la edición inaugural, en a temporada 1929/30.
O equipo que más temporadas consecutivas compitió en a categoría estió lo CD Sariñena dende a temporada 1986/87 dica la 2012/13, un total de 27 campanyas.
Epentesi antihiatica
La epentesi antihiatica ye l'acción d'anyadir un soniu dentro d'un vocable pa desfer un hiato. Bi ha idiomas como l'aragonés a on s'evita fer hiatos (idiomas antihiaticos). A part de l'aragonés tamién se troban epentesis antihiaticas en atros idiomas latinos u variants d'ixos idiomas y en l'arabe.
La epentesi antihiatica en aragonés
La epentesi antihiatica en aragonés consiste en introducir una consonant entre las dos vocals: -y- (cayer), -b- (atabul), -d- (codete), -g- (trigar). S'ha d'indicar que la -y- epentetica ye suau y a vegadas cuasi no se siente, no ye una -y- como en royisco.
La epentesi antihiatica en aragonés afecta a la conchugación de verbos derivaus de los verbos latinos en -IDIARE (verbos frecuentativos acabaus en -iar).
San Fernando de Apure
San Fernando de Apure ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Apure. Ye situata en o centro d'o país y a suya población yera de 175.056 habitants en 2001.
Burkina Faso
A Republica de Burkina Faso, ye un país d'Africa occidental. Muga a lo norueste con Malí, a lo nord-este con Nícher, a lo sud por Costa de Vori, Ghana, Togo y Benín.
Riam
Riam (en francés Riom) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Puèi Domat, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Nizarís
Os nizarís u asasins estioron una secta chiita ismailita activa entre os sieglos VIII y XIII celebre por os suyos asesinatos selectivos de reis, politicos y militars. Os achents a qui acomandaban d'ausidir personas importants consumiban derivatos d'o Cannabis antes d'executar a suya misión.
Son mencionatos en "La Flor de las Ystorias d'Orient" con motivo d'a ocupación mongola d'as suyas fortalezas.
Districto de Dinan
O districto de Dinan (en bretón arondisamant Dinan, en francés arrondissement de Dinan) ye un districto d'o departamento francés de Costas d'Armor y rechión de Bretanya.
A suya población ye de 124.599 habitants en una superficie de 1.759 km², con una densidat de población de 70,84 hab/km².
Cabezo del Pajar
O cabezo del Pajar ye un pueyo de 797 metros d'altaria situau en o municipio de Paniza, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Barranco Pilón
O barranco Pilón ye un barranco d'os municipios de Samianigo y Candarenas (Alto Galligo).
Monzón (desambigación)
Monzón puet estar:
Barranco Pilón
Ye afluent por a dreita d'o río Galligo.
Perdigacho
thumb|right|250px|Un perdigacho. Perdigacho (d'o latín < PERDICE) ye o nombre popular que designa especificament a o masclo   de a perdiz.
Uña de Quintana
Uña de Quintana ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 182 habitants, en una superficie de 29,78 km² y una densidat de población de 6,11 hab/km².
Futbol Club Barcelona (hockey chelo)
O Futbol Club Barcelona de Hockey sobre chelo ye a sección de hockey sobre chelo d'o club catalán F.C. Barcelona, fundato en l'anyo 1972. Ye conoixito popularment con o nombre de Barça. Chuga en a Superliga espanyola en a temporada 2013/2014 y en o Palau de Gel d'a ciudat de Barcelona como equipo local.
Glaciar de la Maladeta
O glaciar de la Maladeta ye o tercer glaciar más gran d'os Pireneus con una superficie de 31,3 hectarias en 2011. Se troba en a versant norte d'a tuca de la Maladeta en o macizo de la Maladeta en Aragón.
Cheografía
Seguntes investigadors espanyols, o glaciar de la Maladeta ha perdiu 15,50 metros de gordaria en un periodo de catorce anyos de midas, dende 2001.
Se divide en dos sectors: l'occidental situau entre os 3.150 y os 2.950 metros d'altaria con una superficie de 11,2 hectarias y l'oriental que se troba entre os 3.200 y os 2.780 metros y cubre una superficie de 38,8 hectarias.
Albanés
Albanés puet fer referencia a:
Casa Capeta d'Anchú
Historia
Carlos de Francia fue nombrau por o suyo chirman gran o rei Loís IX de Francia conte d'a provincia d'Anchú (ueste de Francia) en 1246.
3 d'aviento
O diya 3 d'aviento ye o Día Internacional d'as Personas con Discapacidat.
Atros países
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Daryl Hannah, naixita o 3 d'aviento de 1960.]]
Casa Capeta d'Anchú
Historia
En 1266 o Papa concedió a Carlos a corona d'o Reino de Nápols y Sicilia en agradeiximiento por derrocar a los Hohenstaufen.
Carlos fue forachitau de Sicilia en 1282 pero os suyos succesors mandoron en Nápols dica 1435.
Suintila
Suintila (Swinþila en gotico, Suinthila en latín) estió un sobirán de los visigodos que reinó entre los anyos 621 y 631. Venció a los bascons y a los bizantins de l'Algarve y consiguió la unificación territorial de la Peninsula Iberica baixo lo poder de los visigodos con capital en Toledo. Estió lo primer rei visigodo que consiguió una rendición incondicional de los bascons y obligó a los prisioners bascons construir Oligicus u Ologite (l'actual Olit). Oligicus faría part chunto con Vitoria d'una linia defensiva contra los bascons y las suyas incursions de saqueyo por la val d'Ebro.
Cervus elaphus hispanicus
Cervus elaphus hispanicus ye a subespecie d'a especie Cervus elaphus endemica d'a Peninsula Iberica. Se troba por a mayor parte d'a peninsula como consecuencia de repoblacions feitas dende a decada de 1950, pero només se consideran que autoctonas as poblacions de Fraga-Casp, de bel enclau de Cantabria, de Sierra Morena, d'os Monts de Toledo, d'a Sierra de San Pedro, d'a Cordelera Oretana y d'a Cordelera Mariana.
Kollumerlân
Kollumerlân (en neerlandés Kollumerland en Nieuwkruisland y oficialment Kollumerland c.a., cum annexis) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
A suya población ye de 13.140 habitants (2007) en una superficie de 140,15 km², con una densidat de población de 120 hab/km².
Poblacions
Aldwâld, Boerum, Feankleaster, Kollum, Kollumerpomp, Kollumersweach, Lytsewâld, Muntsjesyl, De Trieme, Sweagerbosk y Warfstermûne, Westergeast.
Caprimulgus
Caprimulgus (que etimolochicament significa «os que muyen as crabas») ye un chenero d'aus caprimulguiformes de a familia d'as caprimulguidas, de costumbres crepusculars y nocturnos, que habitan en Eurasia, o norte d'Africa y en America, y que en l'Alto Aragón se conoix como gallinetas ciegas u enganyapastors.
Descripción
Son aus de mida meyana, de color caracteristicament mimetica con l'hábitat a on viven, alas largas y finas que rematan en punta, y as patas y o pico muit curtos. Os uellos, negros, son muit grans en comparanza con a cabeza y destacan por a suya mida quan os ubren.
De días, s'acochan contra tierra u contra una rama d'árbol en perfecta quietut, con os uellos zarraus, y resulta dificil trobar-los por o suyo mimetismo. De nuetz, vuelan cazando insectos. Emiten un canto caracteristico, muit potent, que resulta monotono en a mayoría d'especies.
Fan o niedo en tierra, en a selva. Nidifican en selvas de coniferas y tamién en as de planifolios, y os polletz naixen con un plumache pareixiu a'l de sus pais, o que les permite mimetizar-se en o niedo dende chicorrons.
Avereda
Avereda (en francés Aubarède) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 223 habitants (1999) en una superficie de 4,85 km², con una densidat de población de 45,98 hab/km².
El Rojal
El Rojal u Rojar ye un mont de 977 metros d'altaria que se situa en a provincia de Zaragoza, en a sierra de Penya. Se troba a 600 Metros d'a muga con Navarra.
Toponimia
Ye formau sobre l'adchectivo castellano indicador de color rojo (d'o latín RŪBEŪM ‘royenco’) y o sufijo locativo-abundancial -ar (d'o latín -ĀRIS), ye decir "terrenos a on predomina a color roya". Igual que en toponimos como Penya Roya, El Rojar ye un cromotoponimo, ye decir, un toponimo que destaca a color roya d'as tierras que bi ha en un puesto. Corresponde a microtoponimos en aragonés con la palabra royal.
Percy Liza
Carlos Percy Liza Espinoza (Chimbote, Perú, 10 d'abril de 2000), conoixiu esportivament como Percy Liza, ye un futbolista peruano que chuga en la posición de debantero en lo Sporting Cristal d'a Liga 1 de Perú.
Chamarande
Chamarande ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón de Dourdan y a rechión d'a Isla de Francia.
Nulles
Cheografía
Nulles ye situato a 231 metros d'altaria sobre o ran d'o mar, a 8,5 km de Valls, a capital d'a comarca de l'Alto Campo y d'o suyo partiu chudicial; y a 17,5 km de Tarragona, a capital d'a suya provincia. D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Bellavista y Bellavista.
O termin municipal de Nulles muga a l'este con Vilabella; a o norte con Puigpelat; a l'ueste con Vallmoll y a lo sud con La Secuita y Renau.
Historia
A primer cita de Nulles en a documentación historica ye en 1165.
Economía
A economía de Nulles ye basata en l'agricultura, especialment en o cultivo d'a vinya, y en l'avicultura y a ganadería (tocins).
Bi a tamién en Nulles bellas bodegas dedicatas a la elaboración d'o cava.
Comunicacions
O suyo termin municipal ye trescruzato por o ferrocarril de Valls ta Barcelona por Vilanova i la Geltrú, con estación en Nulles.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Gaspar Juan de la Figuera
Gaspar Juan de la Figuera, naixito de Fraga (hué en o Baixo Cinca, Uesca) en 1537 y muerto en o monesterio de Montserrat (hué en Monistrol de Montserrat, Baches, Catalunya) o 15 de febrero de 1586, estió un eclesiastico aragonés, que plegó a estar bispe en os bispatos de Chaca (1578-1583), Albarracín (1583-1585) y Leida (1585-1586).
Actividaz eclesiasticas
En a suya carrera eclesiastica, Gaspar Juan de la Figuera estió canonche en a Seu d'o Salvador de Zaragoza, ta estar dimpués archidiacono d'a Seu de Santa María de Teruel.
O 2 de chunio de 1578 fue nombrato bispe de Chaca, cargo d'o cual en prenió posesión o 21 de setiembre de 1578. En 1582 vesitó a Universidat de Uesca, como comisionato d'o Papa Gregorio XIII y d'o rei Felipe I d'Aragón. O 28 de marzo de 1583 fue nombrato bispe d'Albarracín, y o 12 d'agosto de 1585 bispe de Leida. Dende iste zaguer cargo, prenió parte en as Corz de 1585 en Monzón.
Gaspar Juan de la Figuera morió o 13 de febrero de 1586 en o monesterio de Montserrat, en Catalunya, a on yera de vesita apostolica con Chuan de Bardaxí, asesor d'o Gubernador d'Aragón, y de Sant Chusep de Calasanz (yeran familia) ta solventar problemas de luitas de monches en o monesterio. Se diz que morió enverenato.
Don Quixot d'a Mancha
Don Quixot d'a Mancha (títol orichinal en castellano El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha) ye una d'as obras cumbre d'a literatura castellana y mesmo d'a literatura universal, estando lo libro mas traduciu dimpués d'a Biblia; fue escrito por Miguel de Cervantes en l'anyo 1605.
Estructura, chenesi, contenito, estilo y fuents
A primera parte s'imprimió en Madrit en casa de Juan de la Cuesta, a fins de 1604. Salió a la venda con numbrosas erratas por culpa d'a celeridat que imponeba o contrato d'edición. Ista edición se reimprimió en o mesmo anyo y en o mesmo taller, de forma que bi'n ha, en realidat, dos edicions de 1605 leverament distintas. Se sospeita, sindembargo, que existió una novela mas curta, que sería una d'as Novelas Eixemplars. Fue divulgata u impresa con o títol de El ingenioso hidalgo de La Mancha (en aragonés "O Inchenioso fidalgo d'A Mancha"). Ista publicación s'ha perdito, pues autors como Francisco López de Úbeda o Lope de Vega, entre d'atros testimonios, aluden a la fama d'ista pieza. Talment, circulaba manuscrita y, incluso, podría estar una primera parte d'o 1604.
Don Quixot en esperanto
Entre as traducions curiosas d'a obra son destacables as publicatas en esperanto. Existe una traducción completa de 1977 y cuantas prebatinas parcials anteriors.
Don Quixot en quichua
En noviembre de 2005, se publico a traducción d'o clasico hispano a la luenga quichua u runa simi. A traducción estió posible gracias a o treballo de Demetrio Túpac Yupanqui y a edición fue presentata en Guadalachara, engalanata con con ilustracions de Sarwa, treballos tipicos y costumbristas en tabliellas. Dimpués de 400 anyos d'a suya publicación, a obra cumbre de l'idioma castellano ha estato plegata a l'idioma andino.
Lemsterlân
Lemsterlân (en neerlandés Lemsterland) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
A suya población ye de 13.437 habitants (2007) en una superficie de 124,38 km², con una densidat de población de 176 hab/km².
Poblacions
Bantegea, Dolsterhuzen, De Lemmer, Eastersee, Eastersee-Buorren, Follegea, Jistergea, Ychten, Ychtenbrêge.
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe, naixito de Boston (Massachusetts) o 19 de chinero de 1809, y muerto en Baltimore (Maryland) o 7 d'octubre de 1849, estió un escritor, poeta, critico literario y periodista estausunidense.
Exponent d'a Literatura romantica, ye uno d'os prencipals autors d'a Literatura estausunidense, considerato un mayestro d'o cuento y d'a novela gotica, y mesmo ye uno d'os primers autors en fer obras de ciencia ficción. Edgar Allan Poe estió a mas o primer escritor estausunidense en fer d'a Literatura o suyo medio de vida, y a sobén os resultatos no estioron os millors ta una vida digna.
Homenaches
En a suya honor, se creyó o Premio Edgar Allan Poe.
Xin
thumb|right|Xin.
Xin (ش) ye la trecena letra de l'alfabeto arabe. Provién de la xin fenicia a traviés de las xins de los alfabetos arameu y nabateu. Representa lo fonema prepalatal fricativo xordo.
En la literatura alchamiada aragonesa, s'escribe con xin como ye natural palabras romances que se pronuncian x en luengas romances pero tamién palabras que en luengas iberorromanicas se pronuncian con s. La razón d'esto ye que la s de l'arabe ye dental (como l'alofono de la s en "pastura") y la s de l'iberorromanico ye sobretot apical (como en "casa"); a la orella de los arabofonos la s romance sonaba mes pareixida a la x que a la suya s propia.
Trasliteracions
Cuan se trasliteran palabras arabes ta l'alfabeto latino aragonés y catalán se puet fer servir a mesma letra x, y tamién se puet fer cuan se trasliteran palabras persas como xah. Cuan se trasliteran palabras arabes ta l'alfabeto latino en castellano s'adapta como š, pus en castellano a -x- representa -ks- actualment.
Cuan s'han feito trasliteracions d'alchamiaus aragoneses ta l'alfabeto latino s'ha representau a xin como una x, tanto cuan en aragonés bi ha fonema prepalatal fricativo xordo como cuan en aragonés bi ha fonema fricativo alveolar xordo, (xeyer, poderoxo en cuenta de seyer y poderoso). Esto puet estar un error porque res no indica que os moriscos d'a val d'Ebro pronunciasen /x/ estas palabras (seyer, poderoso), y porque prencipalment o que feban os escribans moriscos cuan escribiban en alfabeto arabe ye escribir mirando en cadagún d'os casos a letra que en arabe teneba una pronunciación que sentiban mes cerca d'a suya pronunciación romance). Probablement en estas transliteracions dende l'aragonés con alfabeto arabe ta l'aragonés en l'alfabeto latino s'habría de trasliterar con s.
Districto de Gwengamp
O districto de Gwengamp (en bretón arondisamant Gwengamp, en francés arrondissement de Guingamp) ye un districto d'o departamento francés de Costas d'Armor y rechión de Bretanya.
A suya población ye de 89.408 habitants en una superficie de 1.966 km², con una densidat de población de 45,48 hab/km².
A capital d'o districto ye a subprefectura de Gwengamp, y en fan parte 7 cantons y 111 comunas.
El Atazar
El Atazar ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 109 habitants (2021) en una superficie de 29,55 km².
Tièrn
Tièrn (en francés Thiers) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Puèi Domat, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Perdigana
thumb|right|250px|Una perdigana de poquet tiempo. Una perdigana (d'o latín < *PERDITIONE) ye un pollet de perdiz   u una perdiz pre-adulta, no matura.
Mugas d'Aragón
thumb|250px|Mugas d'Aragón 250px|thumb|[[Imachen:Flag_of_Aragon.svg|22px|border 22px|border Somport (ARA-F)]] 250px|thumb|[[Imachen:Flag_of_Aragon.svg|22px|border 22px|border 22px|border Meseta d'os Tres Reis (ARA-F)-NA)]] 250px|thumb|[[Imachen:Flag_of_Aragon.svg|22px|border 22px|border 22px|border Cruz de Tres Reinos (ARA-VC-CAS)]] 250px|thumb|[[Imachen:Flag_of_Aragon.svg|22px|border 22px|border 22px|border Tozal dels Tres Reis (ARA-VC-CAT)]] As mugas d'Aragón son as siguients:
Perdigana
As perdices son aus nidifugas, o que quiere dicir que quan naixen son capaces de caminar y de picar l'alimento solas, y no precisan de su mai sique ta protección y ta acochar-las, por o que se suelen desplazar con ella, a sobén dezaga d'ella. Iste tipo d'estratechia ye común en as galliformes y en belatros grupos d'aus.
En sentiu figurau, a parola tamién s'aplica en os ninos que son inquietos y dificils de controlar.
Mugas d'Aragón
Muga con Francia
A muga entre Aragón y Francia tien una largaria de 136 kilometros y desepara os dos territorios dende a Meseta d'os Tres Reis a l'ueste, en a muga con Navarra, dica o Cap dera Picada, a l'este en a muga con a val d'Arán.
Muga con Navarra
A muga entre Aragón y Navarra tien una largaria d'alto u baixo 260 kilometros y desepara os dos territorios dende a Meseta d'os Tres Reis a o norte, en a muga con Francia, dica o Mollón de los Tres Reyes, a o sud en a muga con A Riocha.
Muga con A Riocha
A muga entre Aragón y A Riocha desepara os dos territorios dende o Mojón de los Tres Reyes a o norte, en a muga con Navarra, dica o cruce de l'arroyo de Valverde a o sud, en a muga con Castiella. Con nomás 6,10 kilometros, ye a muga más chicota d'Aragón.
Muga con Castiella
A muga entre Aragón y Castiella tien una largaria d'alto u baixo 360 kilometros y desepara os dos territorios. Actualment se divide en dos sectors prencipals, marcaus por a muga entre Aragón y Castiella y Leyón, más a o norte, y a muga entre Aragón y Castiella-La Mancha, más a o sud. Iste segundo sector ye trestallau a la vegada por un trampo de muga entre Aragón y o País Valenciano, en o Rincón d'Ademuz.
Muga con o País Valenciano
A muga entre Aragón y o País Valenciano tien una largaria d'alto u baixo 352 kilometros y desepara os dos territorios.
Se divide en dos trampos. O prencipal, de 287 kilometros de largaria, va dende o norte en o Tozal dels Tres Reis, en a muga con Catalunya, dica a Umbría de Penya Blanca, a o sud, en a muga con Castiella-La Mancha. O segundario lo forman os 65 kilometros de muga con o Rincón d'Ademuz.
Muga con Catalunya
A muga entre Aragón y Catalunya tien una largaria d'alto u baixo 354 kilometros desepara os dos territorios dende o puerto de la Picada a o norte, amán d'a muga con Francia, dica o Tozal dels Tres Reis a o sud, en a muga con o País Valenciano.
Abruzos
Os Abruzos (en italiano, Abruzzo) son una rechión situata en o sud u centro d'Italia. Tien una población d'1,3 millons d'habitants en una superficie de 10.794 km², con una densidat de población de 120 hab/km², y a suya capital ye l'Aquila. Muga a lo norte con as Marcas, a l'ueste con o Lazio, a lo sud con Molise y a l'este con a mar Adriana. Os tres Parques Nacionals, o Parque Rechional, as vente arias protechitas que se troban sobretot en o territorio rechional, representan o 33% de superficie total protechita que ye o porcentache mas alto d'Europa.
En fan parte cuatre provincias: L'Aquila, Chieti, Pescara y Teramo, dividitas en 305 municipios. Ista rechión fue fundada o 27 d'aviento de 1963, despartindo-se d'a rechión de Molise.
Penya Organa
A penya Organa ye un mont de 914 metros d'altaria situau en o municipio de Mara, en a provincia de Zaragoza.
Abruzos
Toponimia
Abruzzo apareixe en latín medieval como Aprutium ya en o sieglo VI, talment relacionau con o etnonimo d'os antigos Praetutii. En catalán antigo ye documentau como Abruç u Bruç, y en aragonés medieval se troba en a "Grant Cronica d'Espanya" como Bruç:
Laren (Holanda Septentrional)
Laren ye un municipio neerlandés situato en a provincia d'Holanda Septentrional.
Abruzos
Organización politico-administrativa
220px
Penya Organa
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Laren (Holanda Septentrional)
A suya población ye d'11.342 habitants (2010) en una superficie de 12,39 km², con una densidat de población de 928 hab/km².
Barranco de Fanlo
O barranco de Fanlo ye un barranco d'o municipio de Samianigo (Alto Galligo).
Ye afluent por a ezquierda d'o río Galligo. Recibe o suyo nombre d'o despareixiu monesterio de Sant Salvador y Sant Andreu de Fanlo, situau chunto a l'actual pardina de Fanlo.
Winhöring
Winhöring (en bavaro Winaring) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto d'Altötting.
Champcueil
Champcueil ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Évry, o cantón de Mennecy y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 2774 habitants, en una superficie de 16,35 km².
Teudis
Teudis estió un sobirán de los visigodos que reino dende l'anyo 531 dica l'anyo 548. Fació que la capital de lo reino visigodo fuese Toledo en cuenta de Barcelona.
Mencions en fuents aragonesas
Teudis ye mencionau en la "Cronica de Sant Chuan de la Penya":
Cima de Penya
A cima de Penya (en castellano cima de Peña) ye un mont de 1.069 metros d'altaria que se situa en a muga entre a provincia de Zaragoza y Navarra.
Se devanta por dencima d'a plana de Sangüesa, estando o cobalto d'a sierra de Penya. En o suyo canto ueste se troba o despoblau de Penya, deshabitau dende 1930.
San Carlos (Venezuela)
San Carlos o San Carlos de Cojedes ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Cojedes. Ye situata en o centro-ueste d'o país y a suya población yera de 91.000 habitants.
Chuegos Paralimpicos de 1968
Os 17enos Chuegos Internacionals Anuals Stoke Mandeville (en anglés y oficialment clamatos 17th Annual International Stoke Mandeville Games), posteriorment clamatos Chuegos Paralimpicos de Tel Aviv 1968, estieron os Chuegos d'a III Paralimpiata.
Istos chuegos estioron celebratos en Tel Aviv (Israel) dende o 4 de noviembre dica o 13 de noviembre de 1968, dimpués de que México non quiquiera organizar o evento. Participoron 750 esportistas de 28 países diferents.
Medallero
Os diez países con más medallas estioron:
Punta Ruego
A punta Ruego ye un pico de 2.589 metros d'altaria d'a cordelera d'os Pireneus, situau en o municipio de Bielsa, en a provincia de Uesca (Aragón).
Se troba en a sierra de Liena.
Toponimia
O toponimo Ruego ye un adchectivo que se troba en atras formas en a toponimia y antroponimia aragonesa (arruaba, ruaba, arruego, ruego, ruebo) y que deriva d'o latín RUBEUS con o significau de 'royenco'.
Vadillo de la Guareña
Vadillo de la Guareña ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 316 habitants, en una superficie de 44 km² y una densidat de población de 7,18 hab/km².
Toponimia
Vadillo ye un cognato de l'aragonés "Vadiello", recurrents os dos en a toponimia aragonesa y castellana y derivaus d'o latín VADELLU, "vado" chicot.
La Cabeza (Murero)
La Cabeza ye un mont de 913 metros d'altaria situau en o municipio de Murero, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Berrauta e Camun
Berrauta e Camun (Berrauta e Camun en occitán, Barraute-Camu en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 164 habitants (1999) en una superficie de 3,94 km², con una densidat de población de 41,62 hab/km².
Canyo (anatomía)
Os canyos (d'o latín < CANNA ) son os foratos d'o naso. En os vertebratos terrestres fan parte d'as vías respiratorias, estando o primer tramo d'entrata de l'aire exterior enta os polmons y tamién o zaguer tramo de salita de l'aire. En a mayor parte d'os peixes os canyos no tienen función respiratoria y no tienen atra función que a olfativa.
Berrauta e Camun
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Barranco d'Avena
O barranco d'Avena (en castellano Barranco de Abena) ye un barranco d'os municipios de Chaca (Chacetania) y Samianigo (Alto Galligo).
Ye afluent por a dreita d'o río Galligo. Prene o suyo nombre d'a localidat d'Avena, a on naixe.
Valcabado
Valcabado ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 327 habitants, en una superficie de 10,19 km² y una densidat de población de 32,09 hab/km².
Lista de provincias d'Espanya por población
Lista de provincias espanyolas ordenadas por población (seguntes patrón municipal de 2011).
Champlan
Champlan ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto de Palaiseau, o cantón de Longjumeau y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 2479 habitants, en una superficie de 3,68 km².
Batres
Batres ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 1.820 habitants (2021) en una superficie de 21,58 km².
Kolomna
Kolomna (en ruso Коломна) ye una ciudat rusa de 149.000 d'habitans (2007), capital de Kolomensky Rayon. Ye localizata a o canto d'o ríos Moskva, Oka y Kolomna.
thumb|center|250px
Medemblik
Medemblik ye un municipio neerlandés situato en a provincia d'Holanda Septentrional.
A suya población ye de 27.366 habitants (2010) en una superficie de 179,00 km², con una densidat de población de 354 hab/km².
Remón Berenguer IV
Remón Berenguer IV puet estar:
Remón Berenguer IV de Barcelona
Remón Berenguer IV dito o santo (Barcelona 1113/1114 - Lo Borg Sant Dalmatz 1162) estió conte de Barcelona, Chirona, Osona, Cerdanya y Ribagorza, y princeps d'Aragón, que en a epoca significaba primus inter pares, con o títol de dominator, dimpués d'a suya voda con Peironela d'Aragón.
Uganda
A Republica d'Uganda (Republic of Uganda en anglés) ye un país en a parti centro-este d'Africa. Muga a lo sudeste con o Laco Victoria, a l'este con Kenya, a lo norte con Sudán, a l'ueste con a Republica Democratica d'o Congo y a lo sudueste con Ruanda y Tanzania.
Remón Berenguer IV de Barcelona
Recuperó parte de lo territorio que os cristianos heban perdito dimpués de la Batalla de Fraga (1134) contra los almurabiz. A primera reacción cristiana contra l'anterior abance almurabit encomenzó en 1140, manifestando-se en atros actos entre 1141 y 1142.
En 1140 entregó a tenencia d'a ciudat de Zaragoza a Rodrigo Abarca, dimpués en marzo de 1141 estió tenent de Zaragoza Lope López. En 1141 tornan a haber-ie tenents cristianos en Sarinyena, Pina d'Ebro y Viliella d'Ebro. En l'anyo 1141 fue recuperata Chalamera por iniciativa d'o tenent y d'os habitadors de Zaragoza y no d'o prencipe. En l'anyo 1141 fue recuperata Alcoleya de Cinca y en mayo d'ixe anyo o tenent de Funes yera tamién tenent de Monzón.
Remón Berenguer IV concedió a Daroca en noviembre de 1142 o fuero mes amplo que nunca s'heba dato en Aragón dica ixe inte, atribuindo uns termins en territorios que encara no yeran conquiestos y que correspondeba a los habitadors de Daroca d'ir conquiriendo por iniciativa d'éls.
Reconquerió Tortosa en 1148. Dimpués que s'entregasen Fraga, Mequinenza y Leida en 1149 ocupó Uesa, Ontinyena y Alcanyiz. Atorgó carta de población a Alcanyiz en 1156.
Urano (planeta)
Urano ye a setena planeta dende o Sol, a tercera mas gran y a cuatrena mas masiva d'o Sistema Solar. Se clama asinas en honor a la divinidat griega d'o cielo Urano (en griego Οὐρανός) o pai de Cronos (Saturno) y o lolo de Zeus (Chupiter). Encara que ye visible a lo uello humán como as atras cinco planetas clasicas, nunca no fue reconoixito como planeta por os observadors antigos debito a la lentitut d'a suya orbita. Sir William Herschel anunció lo suyo descubrimiento lo 13 de marzo de 1781, expandindo asinas os limites conoixitos d'o Sistema Solar por primera vegata en a historia moderna. Tamién estió lo primer descubrimiento d'una planeta emplegando un telescopio.
Caracteuristicas
Como as atras planetas chigants, Urano tien un sistema d'aniellos, una magnetosfera, y numerosos satelites. O sistema d'Urano tiene una configuración unica respective a las atras planetas porque o suyo eixe de rotación ye muit tombato, cuasi dica o suyo plan de revolución arredol d'o Sol. Por tanto, os suyos polos norte y sud se troban a on la mayoría d'as atras planetas tienen o ecuador. Vistos dende a Tierra, os aniellos d'Urano pueden pareixer que rodian a planeta como una diana, y que os satelites chiran a lo suyo arredol como as agullas d'un reloch, encara que en 2007 y 2008, os aniellos apareixioron de costato. En 1986, as imachens d'o Voyager 2 amostroron Urano como una planeta sin garra caracteristica especial en a banda de luz visible, sin as bandas de nubles u tempestatz asociatas con os atros chigants. Manimenos, os observadors terrestres han visto sinyals de cambeos d'estación y un augmento de l'actividat meteorolochica en os zaguers anyos a mida que Urano s'amana a lo suyo equinoccio. As velocidaz d'o viento en Urano pueden plegar dica os 250 metros por segundo (900 km/h).
Satelites
Urano tien 27 lunas conoixidas. Os suyos nombres son triaus d'obras de Shakespeare y Alexander Pope. Asinas, os cinco mayors satelites son Miranda, Ariel, Umbriel, Titania y Oberón. Atros satelites son: Belinda, Bianca, Calibán, Cordelia, Cresida, Cupido, Desdemona, Francisco, Ferdinando, Chulieta, Mab, Margalida, Ofelia, Perdita, Porcia, Prospero, Puck, Rosalinda, Setebos, Sicorax, Stefano y Trinculo.
Aniellos
Tien 13 aniellos estreitos componius per chislas extremadament foscas. Se creye que son aniellos muito chovens formaus per a desintegración d'una antiga luna.
Exploración
O 24 de chinero de 1986 a sonda d'a NASA Voyager 2 realizó un sobrevuelo amanando-se a 81500 km d'a superficie d'Urano.
Hoya del Moro
La Cabeza ye un mont de 913 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Contamina y Ibdes, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Districtos de Zaragoza
A ciudat de Zaragoza (Aragón) ye dividida a efectos administrativos en 15 districtos municipals, dirichitos por chuntas municipals. O districto rural se subdivide en 14 barrios rurals, rechitos por chuntas vecinals.
Littenseradiel
Littenseradiel (en neerlandés Littenseradeel) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
A suya población ye de 10.869 habitants (2007) en una superficie de 132,57 km², con una densidat de población de 83 hab/km².
Poblacions
Baijum, Baard, Bears, Boazum, Britswert, Easterein, Easterlittens, Easterwierrum, Hidaard, Hilaard, Hinnaard, Húns, Iens, Itens, Jellum, Jorwert, Kûbaard, Leons, Lytsewierrum, Mantgum, Reahûs, Rien, Spannum, Waaksens, Weidum, Winsum, Wiuwert, Wjelsryp y Wommels.
Glaciar d'Aneto
O glaciar d'Aneto ye o glaciar mas gran d'os Pireneus. Se troba administrativament en o municipio de Benás (Ribagorza). Ocupa 90 hectarias de superficie con 50 metros de fondura maxima. A suya morrena terminal ha creyau un caotico rete de rocas a os suyos pietz que dificultan notablement a puyada d'agüerro y primavera, quan a nieu nomás las cubre con una fina capa. Manimenos, en l'actualidat, o desplazamiento d'os suyos chelos s'ha reduciu prou, por lo que as crepazas d'a suya superficie no tienen a peligrosidat de fa sieglos. Ye posible que en un esdevenidero no muit luengo iste glaciar quede dividiu en dos partis, en seccionar-se a masa amanada a la tuca d'Aneto d'a que s'estendilla a o piet d'a tuca de Corones.
Cheografía
Iste glaciar ye situau baixo o pico más alto d'os Pireneus, l'Aneto. Se troba sobre un amplo plan inclinau enta o nord-este y amugau por as tucas de la Maladeta, a punta d'Astorg y l'Aneto. Ye un glaciar de montanya.
Presenta dos sectors distintos: o sector oriental que naixe baixo o collau de Corones y o sector occidental que baixa dende a punta d'Astorg. As morrenas d'a Chicota Edat de Chelo en forma de "W" amostran a extension antiga d'os dos sectors.
As auguas d'o glaciar de l'Aneto se chuntan o río de Barrancs, orichen d'o río Esera.
Historia
thumb|O glaciar d'Aneto visto dende o Portillón Inferior, en 1862. thumb|O glaciar d'Aneto visto dende o Portillón Inferior, o 10 d'agosto de 1986.
O glaciar pareixe haber teniu o suyo maximo en a Chicota Edat de Chelo entre 1820 y 1825, remanindo estable dica 1850. Por ixas envueltas, yera o más gran d'os Pireneus con una superficie de 2,50 km² y una largaria maxima de 1,9 km. O sector oriental yera o que descendeba más baixo, o suyo frent s'establiba a 2.410 metros d'altaria.
A partir d'a segunda metat d'o sieglo XIX, a fusión d'o glaciar s'ha accelerau. O glaciar continó con ista mesma tendencia regresiva mientres tot o sieglo XX, a excepción de dos breus fases de treugua en as decadas de 1920-1930, y o periodo entre 1970 y 1985. A la fin d'ista zaguera, o glaciar teneba una superficie d'1,32 km² y os sectors oriental y occidental mediban respectivament 810 y 870 metros de largaria.
As muitas fotos de l'alpinista Jordi Camins Just amostran que a la fin d'iste zaguer periodo d'estabilización, o sector oriental teneba una morfolochía convexa y muit crepazada, signo d'un glaciar en equilibrio. Manimenos, iste equilibrio no podió transformar-se en creiximiento glaciar debiu a las acumulacions de nieu deficitarias a partir de 1985.
En 1994, scientificos espanyols midioron con sondas de radar o glaciar d'Aneto, trobando un espesor maximo de 52 metros. Iste anyo teneba una superficie d'1,10 km².
Dimpués d'ista calendata, o glaciar baixa d'a barrera simbolica d'o kilometro quadrau y no mide soque 81 hectarias en 2000. A suya superficie contina decreixendo: 69 hectarias en 2006, 62,5 hectarias en 2011 y 56 hectarias en 2016.
Simbolo d'a suya gran frachilidat, a parti superior situada baixo a cima de l'Aneto se desepara d'a resta de l'aparato en 2009. Dimpués, en 2012, a luenga d'o sector oriental ya ye desagregada de tot.
Marte (planeta)
Marte (en aragonés medieval, Mars), tamién conoixita como a Planeta Roya, ye a cuatrena planeta d'o Sistema Solar. Fa parte d'o grupo de planetas teluricas, de naturaleza rocosa, como a Tierra, y ye a primera d'as planetas exteriors a la orbita terrestre. Ye, talment, a planeta mas pareixita a la Tierra.
Ilesia de Santa María la Mayor de Berbegal
A iglesia de Santa María la Mayor u Santa María la Blanca ye una ilesia que se troba en o municipio de Berbegal, en a provincia de Uesca, en Aragón. Fue construyida en o sieglo XII en estilo romanico tardano y reconstruyida en epoca posterior, lo que chustificaría a mezcla d'os estilos romanico en a cabecera y gotico en a nau y en a torre. A causa d'a suya importancia tenió o rango de colechiata.