cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estaus Unius
Cheografía fisica
Os Estaus Unius son situatos cuasi en a suya totalidat en o hemisferio occidental: os cuaranta y ueito estaus continentals u contiguos se troban en o centro d'o subcontinent nordamericano y s'estendillan dende l'Oceano Atlantico dica l'Oceano Pacifico. Mugan a lo norte con Canadá, y a lo sud con Mexico y con o Golfo de Mexico. Alaska, o estato mas gran en superficie y deseparato d'a resta d'os estaus continentals por Canadá, muga con l'Oceano Pacifico a lo sud y con l'Oceano Arctico a lo norte. Hawaii ye un archipielago d'o Pacifico central a l'ueste d'America d'o Norte. Estaus Unius ye o tercer u cuatreno país mas gran d'o mundo, pendendo de como se consideren as disputas territorials entre China y a India. Os Estaus Unius tamién administran diversos territorios insulars d'a mar Caribe y de l'Oceano Pacifico.
A plana costera de l'Atlantico da lugar a selvas caducifolias y a la sierra de Piemont. A cadena montanyosa d'os Apalaches desepara o litoral d'os Grans Lacos y as tascas d'o Meyo Ueste. O sistema fluvial d'o Mississipí-Missouri, o cuatreno río mas gran d'o mundo en amplaria, fluye de norte enta sud d'o centro d'o país. As planas fértils, conoixidas como as Grans Planas s'estendillan dica l'ueste. As Montanyas Rocosas s'estendillan de norte ta sud a l'ueste d'as Grans Planas, deseparando o centro d'o país de l'Oceano Pacifico. L'aria que se troba a l'ueste d'ista cadena montanyosa ye desertica (se bi troban o Disierto de Mojave y a Gran Cuenca). A Sierra Nevada s'estendilla de manera paralela a las Rocosas, amán d'a costa d'o Pacifico. Con os suyos 6.194 metros d'altaria, o Monte McKinley ye o pico mas alto d'o país. Bi ha vulcans activos en l'archipielago Alexander y as islas Aleutianas; tot o estato de Hawaii se troba sobre islas vulcanicas tropicals. thumb|right|200px|O [[Monte Whitney.]] Belunas d'as prencipals tucas d'Estaus Unius son:
Clima
thumb|left|200px|Nevazo en a ciudat de [[Nueva York.]] Os Estaus Unius, debito a la suya grandaria y variedat cheografica, incluyen cuasi toz os tipos de climas. Dende l'este enta o meridiano 100, o clima ye dende continental humedo en o norte dica subtropical humedo en o sud. A parte sud d'a peninsula de Florida, asinas como l'archipielago de Hawaii tienen un clima tropical. As Grans Planas a l'ueste d'o meridiano 100 son semi-aridas. Muitas d'as montanyas occidentals tienen un clima alpín. En a Gran Cuenca o clima ye arido, desertico en o sudueste, mediterranio en a costa de California, y oceanico en as costas d'Oregón, Washington y sud d'Alaska. A mayoría d'Alaska tien un clima subarctico u polar. As condicions climaticas extremas no son guaire raras en os estaus que se troban chunto a lo Golfo de Mexico, a on que gosa haber tormentas tropicals. A mayor parte d'os tornados en o mundo ocurren en iste país, prencipalment en l'aria conoixida como Tornado Alley.
Medio ambient
thumb|150px|L'[[Haliaeetus leucocephalus|alica de capeza blanca ye l'au nacional d'os Estaus Unius dende 1782.]] Os Estaus Unius estan consideratos como un país de megadiversidat ecolochica: arredol de 17.000 especies de plantas vasculars se pueden trobar en os estaus continentals y Alaska, y mas de 1.800 especies de flors se troban en Hawaii, estando bien poquetas d'istas las que se troban amás en o continent. Bi ha en os Estaus Unius mas de 400 especies de mamifers, 750 d'aus, y 500 de reptils y anfibios. Bellas 91.000 especies d'insectos han estato rechistratas. O Endangered Species Act de 1973 ye una lei que proteche as especies menazadas u en periglo d'extinción y os suyos habitats, que estan cusiratos por o Servicio de Pescata y Vida Salvache. Bi ha cincuanta y ueito parques nacionals y cientos d'atros parques administratos federalment, selvas y arias naturals. En conchunto lo gubierno poseye un 28,8% d'a superficie d'o país. A mayoría d'istas arias baixo control d'o Gubierno federal son logadas a interpresas que expleitan os recursos de gas natural u petrolio, a menería, a industria fustera u a ganadería. Un 2,4% s'emplega ta usos militars.
Historia
right|thumb|250px|[[Cliff Palace, en o Parque Nacional de Mesa Verde (Colorado), un chacimiento d'os anasacis.]] Encara que os Estaus Unius naixioron como un país independient con a Guerra d'Independencia contra o Reino Uniu dende 1773, a Historia d'Estaus Unius no prencipia con ista guerra, sino que ye muit anterior, remontando-se dica os primers pobladors d'o continent.
O continent americano recibió os suyos primers pobladors arredol d'o 40.000 aC, encara que nomás bi ha restas arqueolochicas comprevadas dende o sieglo XXI aC en Alaska, provenients de Siberia a traviés d'o estreito de Bering que desepara Alaska d'Asia, encara que seguntes bella teoría o continent recibió tamién población dende Oceanía a traviés de l'Oceano Pacifico en a rechión de Sudamerica.
Colonos d'orichen europeu s'establioron en a costa occidental estausunidense, a lo canto de l'Oceano Atlantico, dende o sieglo XVI: espanyols en Florida y a costas d'o golfo de Mexico, angleses, escoceses, neerlandeses, daneses y suecos, amás de franceses en as costas de l'Oceano Atlantico, encara que os espanyols forachitoron muitas vegadas istos primers colonizadors foranos. Sindembargo, dende o sieglo XVI os angleses heban consolidato as suyas posicions en a costa atlantica, establindo asinas un territorio colonial, as ditas Trece colonias, que proclamoron a suya independencia en 1776, prencipiando asinas a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unidos, con l'aduya militar, financiera y politica franco-espanyola dica rematar con o reconoiximiento d'a suya independencia efectiva por l'antiga metropoli.
O nuevo país, luego d'a suya independencia, prencipió una expansión enta l'ueste, enta o dito Far West, anexionando muitos territorios, incluyindo-ie antigas colonias espanyolas en guerras con o suyo vecín Mexico, como Texas, Nuevo Mexico, Arizona, Nevada u California, amás de Florida, creyando una gran potencia economica, que recibirba una important inmigración europea. A Guerra Civil Estausunidense, a meyatos d'o sieglo XIX, remató lo rechimen esclavista, proclamando a emancipación d'os esclavos de raza negra, ubrindo amás as puertas a la introducción en o país d'a Revolución industrial. Antiparte, mientres a suya expansión enta l'ueste, os estausunidenses luitoron contra os pueblos amerindios en as ditas Guerras Indias, ta fer-los reblar y albandonar os suyos territorios.
En 1914, en prencipiar a Primera Guerra Mundial, Estaus Unius yera una d'as prencipals potencias economicas d'o mundo, y a suya dentrada en a guerra con os Aliatos, en 1917, estió decisiva ta rematar ixe conflicto en prechudicio d'as Potencias Centrals. Manimenos, o país se replegó en o suyo interior, sin participar en os intentos de paz dimpués d'o Tractau de Versailles, dica la suya intervención en a Segunda Guerra Mundial dende 1941 tamién con os Aliatos, cuan o país prenió consciencia d'estar una gran potencia no nomás economica sino tamién politica y militar. Asinas o suyo papel estió fundamental en a construcción d'as Nacions Unidas, como base d'o sistema politico internacional d'a post-guerra, y en o establimiento d'a OTAN como palanca militar ta la Guerra Frida contra la Unión Sovietica en os anyos 1960-1990, que ramató con a disolución d'a Unión Sovietica en 1991 y con a presencia d'Estaus Unius como a gran potencia militar de prencipios d'o sieglo XXI.
Primers pobladors
left|thumb|250px|O chacimiento arqueolochico de [[Monk's Mound (Patrimonio d'a Humanidat), d'os Cahokia, parte d'os Mound Builders u constuctors de tumulos, en Collinsville (Illinois).]] Actualment, seguntes as hipotesis d'os historiadors, se creye que os primers habitants d'o continent americano bi plegoron dende Asia, a traviés d'o estreito de Bering, trescruzando asinas o punto a on que se comunican l'Oceano Glacial Arctico con l'Oceano Pacifico, en epocas de glaciacions, cuan o nivel d'a mar yera mas baixo y, antiparte, bi heba un puent de chelo entre os dos continents, dende Siberia enta Alaska. Pareixe que ista dentrada de pobladors estió feita en diversas calendatas, entre o 40.000 aC y o 10.000 aC, estando toz os pueblos amerindios descendients d'ixos grupos d'inmigrants d'orichen asiatico. Asinas, ye atestiguada la presencia humana en Alaska arredol d'o sieglo XXI aC u en a costa atlantica arredol d'o sieglo XVII aC, seguntes as troballas arqueolochicas, encara que as hipotesis dicen que a presencia humana estió anterior.
Istos pobladors establioron cualques culturas d'a Prehistoria en l'actual territorio estausunidense, u mesmo nuclios de población importants en os territorios d'o sud, a man de l'actual muga con Mexico, con millors condicions climatolochicas ta l'agricultura que premiteba o desembolique d'a civilización. Asinas, a Cultura humana mas antiga conoixida en o territorio estausunidense ye a clamada Cultura Clovis, d'arredol d'o sieglo XIV aC, situada en o territorio de l'actual estato de Nuevo Mexico. Dimpués d'a Cultura Clovis se succedioron en a cuenca d'o río Misisipi os anasacis, os Mound Builders u constructors de tumulos, y a dita Civilización d'o Misisipi. Sindembargo, istas civilizacions y mesmo a suya remeranza desapareixioron antis d'a plegada a America d'os europeus, que nomás troboron en l'actual territorio estausunidense que grupos sin una cultura abanzada a o ran europeu, en comparanza con as civilizacions sudamericanas.
En o sieglo XV, cuan Cristofo Colombo plegó a America (1492) en o territorio estausunidense nomás i viviba bella tribus de cazataires-recolectors, que no heba establiu denguna civilización abanzada ni dengún nuclio habitato permanent, y que practicaba a sobén o nomadismo como medio de vida, sin conoixer l'agricultura u fendo d'ixa tecnica de cultivo de vechetals una ferramienta marguinal reservada a las mullers d'a tribu debant d'o papel d'o varón como cazataire.
Colonización europea
right|thumb|250px|O [[Mayflower en Plymouth, cuadro de William Halsall de 1992.]]
Ye fácil que os primers europeus en plegar a America esen os vikingos provenients d'Escandinavia (prencipalment de Noruega) a traviés d'Islandia y de Gronlandia, y se diz que Leif Ericson i plegó a finals d'o sieglo X u primerías d'o sieglo XI, en establindo-ie una colonia que clamó Vinland u tierra d'as vinyas, por motivos de propaganda, mesmo como s'heba clamato a Gronlandia tierra verde. Sindembargo, ye un tema controvertiu ta os historiadors, en no tener denguna confirmación arqueolochica platera u mesmo documental sobre ixos feitos.
Antiparte, se diz que pescataires d'orichen basco u bretón bi podioron plegar en o sieglo XV dezaga d'a pesca d'as ballenas u de l'abadeixo, por as pesquerías de Terranova, encara que no bi ha tampoco pruebas documentals d'ixe feito. Mesmo, seguntes bellas teorías, ye iste feito o que bi ha dezaga d'o primer viache de Cristofo Colombo, que teneba conoiximiento d'a presencia de tierra en a redolada por os relatos d'os pescataires bascos y bretons.
Sí ye documentato que Cristofo Colombo estió lo descubridor oficial d'America o 12 d'octubre de 1492, en plegar a la rechión d'o Caribe, encara que en realidat pensaba que heba plegato a China u Chapón. Os espanyols colonizoron os territorios de Cuba y Puerto Rico en as Antillas y dentroron en Mexico y Panamá, encara que tamién establioron bella colonia en l'actual estato de Florida, forachitando a os franceses de relichión protestant que se i heban instalato en os anyos 1580 mientres as Guerras de Relichión de Francia. left|thumb|250px|Mapa de [[Saint Agustine, en Florida, a ciudat mas antiga d'America, en 1589.]] Antiparte, colonos tamién de relichión protestant, a sobén angleses, encara que tamién d'os Países Baixos, escoceses, suecos u daneses s'establioron en a costa atlantica estausunidense dende a segunda metat d'o sieglo XVI, y franceses y angleses ocuporon as costas de Canadá y d'o río Sant Lorient, dentrando dica os Grans Lacos d'America d'o Norte. Istos colonos plegoron a la rechión en relación con as exploracions d'os países europeus que quereban trobar un paso por o norte dende l'Oceano Atlantico enta l'Oceano Pacifico, ta poder acceder a lo comercio con China, India y Chapón evitando lo control d'as atras vías maritimas por Espanya (Cabo de Hornos en America d'o Sud), Portugal (rota d'a India por o cabo de Buena Esperanza) u l'Imperio Otomán (mar Roya). Ye decir, yeran viaches ta buscar o dito paso d'o norueste.
Os mas antigos lugars habitatos por europeus en l'actual territorio d'os Estaus Unius son: Saint Agustine en Florida (1565 por os espanyols), Jamestown en Virchinia (1607 por os angleses) y Plymouth en Massachusetts, establida en 1620 por os pais pelegrins (Pilgrim Fathers) puritans fuyius d'a intolerancia relichiosa en Anglaterra.
En o sieglo XVIII, os angleses prencipiaron una muit ampla expansión d'os suyos territorios, doblando a superficie de territorio colonizato y multiplicando por 8 a suya población, con un augmento d'a población muito mes gran que a meya europea d'ixas envueltas. En primer lugar, dende as planas costeras enta l'ueste d'o continent, en luitas contra as tribus d'os amerindios que i viviban. En segundo lugar, contra as colonias francesas de Loisiana, que yeran un competidor comercial respective d'o lucrativo comercio de pellizos d'animals salvaches ta pelletería. Y en tercero, contra os espanyols que teneban as suyas posicions en Florida. Amás, tamién prencipioron una explotación extensiva de l'agricultura en as colonias d'o sud, primero con mano d'obra d'orichen blanco en rechimen de semi-esclavitut (a sobén, colonos d'orichen irlandés u escocés), y luego con una masiva importación d'esclavos negros, cuan l'agricultura esdevenió en bel lugar un lucrativo negocio, como con o cotón u o tabaco. A población que i plegó en o sieglo XVIII ya no yera nomás d'orichen anglés u escocés y de relichión protestant, porque en os suyos territorios d'orichen prencipió a estendillar-se a teoría de que a población d'un territorio yera una d'as suyas fuents de riqueza, que no se podeba ninviar a fuera d'o territorio, y s'aprobó bella mesura ta dificultar a emigración d'angleses enta America. Plegoron asinas irlandeses catolicos, encara que tamién os hugonoz franceses fuyius de Francia cuan Loís XIV derogó l'Edicto de Nantes, u chents que plegaban dende Alemanya y dende os cantons de Suiza de luenga alemana, fuyindo d'as guerras de relichión en Europa (istos alemans s'establioron a sobén en Pennsilvania, a on encara hue se charra l'alemán de Pennsilvania); tamién bi plegoron os escoceses de l'Ulster que albandonaban a suya tierra por as malas condicions economicas, y que yeran presbiterians. Sindembargo, ista nueva población no se mezcló con as anteriors poblacions u entre sí, sino que en ista primera etapa formaba chicoz nuclios etnicos, como en un mosaico.
Ista situación premitió una important millora d'as infraestructuras en o territorio d'as Trece colonias, que en 1775 teneban una población de mas de 2 milions d'habitants. En ixas envueltas, a Cultura d'os Estaus Unius teneba muita relación con a Cultura d'Europa, en estar as unicas radices culturals d'os colonos o continent europeu.
Guerra d'Independencia
left|thumb|250px|A declaración d'independencia d'o [[4 de chulio de 1776, cuadro de 1819 d'o pintor John Trumbull.]] En os anyos 1760-1770, a situación politica d'as Trece colonias evolucionó. En primer lugar, a población d'orichen europeu heba desarrollato en ixos territorios una sociedat culturalment a lo mesmo nivel que a suya metropoli, con vías de comunicación internas parellanas a las anglesas, pero teneba bloqueyato o suyo abance por a presencia politica d'Anglaterra. Asinas, uno d'os obchectivos d'as colonias yera la suya expansión enta l'ueste, dezaga d'os monts Apalaches, enta os territorios que nominalment feban parte dica ixe inte d'o dominio colonial francés y que os angleses heban conquiesto mientres a Guerra d'os Siet Anyos, encara que o Gubierno britanico lis negaba ixa posibilidat, temendo lo fortaleiximiento d'a posición d'as colonias debant d'a metropoli cuan o Reino Uniu teneba que absorber a 80.000 colonos d'orichen francés que yeran en Canadá, amás d'organizar as nuevas colonias conquiestas. D'atra man, as guerras con Francia y con Espanya facioron que o Parlamento britanico, instigato por o primer ministro George Grenville, puyase os impuestos a toz os suyos territorios ta recullir diners (a deuda publica anglesa s'heba duplicato mientres a guerra), incluyindo-ie as colonias americanas, sin parar cuenta en as protestas d'os colonos que deciban que ixos impuestos s'heban creyato sin o suyo consentimiento, en no estar representatos en o Parlamento britanico, a on que nomás teneban representación os territorios metropolitans. right|thumb|250px|Grabato propagandistico d'epoca d'a [[Mortalera de Boston, feito por Paul Revere.]] A tensión puyó de ran en 1765, cuan o Parlamento britanico aprebó un nuevo impuesto en a dita Lei d'o Timbre. Ista lei se referiba a toz os territorios colonials angleses en America, y asinas por tot o territorio apareixioron organizacions politicas secretas, ditas Fillos d'a Libertat, ta luitar contra l'impuesto y lograr-ne a suya supresión; en octubre de 1765 se reunioron en a ciudat de Nueva York representants de 9 d'as 13 colonias en un Congreso sobre a Lei d'o Timbre, esdevenindo asinas a primera reunión de representants politicos intercolonial, y se i fació un Memorial de Dreitos. Prencipió un boicot a os produtos d'orichen britanico y en 1766 se derogó a Lei d'o Timbre, que esdevenió asinas a primera victoria politica conchunta d'os colonos. Sindembargo, en a derogación d'a lei se deciba que o Parlamento britanico teneba plena autoridat ta fer leis que obligasen a las colonias y a o pueblo americano.
En augmentar a tensión en o territorio, o Gubierno britanico ninvió tropas regulars de l'Exercito britanico, lo que encara fació augmentar mas o clima prerrevolucionario en as colonias, especialment en Nueva Anglaterra, Philadelphia y Virchinia. O 5 de marzo 1770, tropas britanicas disparoron contra os manifestants en Boston (Massachusetts), en a dita mortalera de Boston, con 5 victimas. left|thumb|250px|Una representación d'a [[Boston Tea Party.]] En 1773 s'aprebó una mesura en o Reino Uniu ta permetir a la Companyía Britanica d'as Indias Orientals vender o suyo té dreitament en as colonias britanicas, y ixo amenazaba a los comerciants d'o territorio estausunidense y tamién a os contrabandistas que introduciban ixe producto ilegalment. Asinas, o 16 d'aviento de 1773 os colonos destruyoron en Boston un cargamento de té en protesta por os impuestos que pagaban sobre iste producto, en a dita Boston Tea Party, fendo asinas imposible cualsiquier intento conciliatorio, esclatando a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unidos en 1775. right|thumb|250px|Capitulación de [[Charles Cornwallis|Lord Cornwallis dimpués d'a suya redota en a batalla de Yorktown (17 d'octubre de 1791), en un cuadro de John Trumbull de 1820.]] Os sublevatos ninvioron representants esleitos a un dito Congreso continental reuniu en Philadelphia dende o 5 de setiembre de 1774 a petición de Virchinia, y un Segundo Congreso continental reuniu tamién en Philadelphia dende o 10 de mayo de 1775, a on s'aprebó a declaración d'independencia d'os Estaus Unius, o 4 de chulio de 1776, seguntes un borrador preparato por Thomas Jefferson, a on que se proclamaban os prencipios de libertat, igualdat y o dreito a la propia felicidat. A guerra contra o Reino Uniu estió amás una autentica guerra civil, en estar en contra d'a independencia muitos loyalist u leyalistas, que en rematar a guerra albandonoron os Estaus Unius ta vivir en o territorio vecín de Canadá, que yera una colonia britanica y que no participó en a sublevación. En una luega campanya militar, en a cual os colonos americanos recibioron l'aduya de l'Exercito espanyol y de l'Exercito francés, o nuevo exercito regular establiu por George Washington, l'Exercito estausunidense, redotó a l'Exercito britanico en batallas como a batalla de Saratoga (17 d'octubre de 1777) u a batalla de Yorktown (1781), ubrindo asinas camín a lo Tractau de París d'o 3 de setiembre de 1783 por o cual o Reino Uniu acceptaba y reconoixeba la independencia d'os Estaus Unius.
Estió o primer president, George Washington, qui establió en linias chenerals la base de l'actual sistema de gubierno estausunidense, creyando os cargos de Secretario d'Estato, Secretario d'Hicienda u Secretario de Guerra, amás d'o Fiscal Cheneral y o Director Cheneral de Correus: Alexander Hamilton esdevenió Secretario de Hicienda y Thomas Jefferson Secretario d'Estato.
Expansión continental en o sieglo XIX
En rematar a suya Guerra d'independencia, os Estaus Unius facioron frent a lo primero d'os suyos deseyos: a expansión enta l'ueste u Far West, en a clamada Conquiesta de l'Ueste, travesando los monts Apalaches mirando d'establir como muga occidental d'o país o río Mississippi, que deseparaba os dominios colonials angleses y franceses en America d'o Norte. Asinas, encara que a población d'a rechión de dezaga d'os Apalaches yera cuasi nula en 1775, en 1790 ixe territorio ya teneba una población de 120.000 personas. Ista expansión se faxió con a oposición d'o Reino Uniu y d'Espanya, estando iste zaguer país o propietario nominal d'a parte sud d'o territorio ocupato por os colonos, y tamién con a oposición d'os amerindios que i viviban.
O territorio estausunidense s'enampló, en aplicando a nueva Doctrina d'o destín manifiesto (Manifest Destiny en anglés), a doctrina politica d'o Partiu Republicano-Democrata d'os Estaus Unius, dominant en o primer cuatreno d'o sieglo XIX, seguntes a cual a nación estausunidense (americana, deciban, identificando o suyo país con tot o continent) teneba la misión divina de portiar a civilización y a democracia enta l'ueste. Ista doctrina se completaba con o Mito d'a muga, cuan se clamaba muga a lo punto limite d'implantación d'as poblacions d'orichen racial blanco dimpués d'expulsar u estricallar a la población amerindia, con mortaleras continas dica rematar en amás conoixita, a mortalera de Wounded Knee en 1890.
Encara que ista expansión enta l'ueste se fació a vegadas por medio de compras (asinas, a compra de Loisiana o 30 d'abril de 1803 a la Francia de Napoleón Bonaparte por 15 milions de dólars estausunidenses u a compra d'Alaska en 1867 a l'Imperio Ruso), a mayor parte d'a expansión estausunidense se fació con guerras y mortaleras d'as poblacions nativas. Asinas, as Guerras Indias contra la población nativa amerindia que bi heban en os territorios conquiestos, que permetió a expoliación d'as suyas tierras; a Guerra Mexicano-Estausunidense de 1846-1848 y o Tractau de Guadalupe Hidalgo premitioron a ocupación de Texas y California, amás d'os actuals Utah, Nevada, Nuevo Mexico y Arizona. Antiparte, o Tractau d'Oregón de 1846 trazó a muga definitiva entre os Estaus Unius y Canadá a l'ueste d'as montanyas Rocosas.
Ista afluencia de colonos enta l'ueste augmentó espectacularment cuan se trobó oro en ixos territorios, prencipiando a clamada fiebre de l'oro en California, favoreixida amás por a construcción d'o dito Primer ferrocarril transcontinental que feba posible a millora d'as comunicacions y a integración d'os territorios occidentals en a resta d'o país.
O proceso d'a Conquiesta de l'Ueste tenió a suya enamplada enta l'Oceano Pacifico a finals d'o sieglo XIX u mesmo a prencipios d'o sieglo XX (Alaska a lo norte y Hawaii a l'ueste, amás d'a Guerra Hispano-estausunidense que permitió anexionar Filipinas y bella isla en o Pacifico), y se puet considerar que no remató dica 1912, cuan Arizona esdevenió un estato d'os Estaus Unius de pleno dreito, u mesmo dica 1959, cuan o fació l'estato d'Alaska.
Guerra Civil Estausunidense
O segundo gran problema d'os Estaus Unius mientres o sieglo XIX estió o problema d'a esclavitut. A nivel federal, a tracta d'esclavos fue prohibida en 1808, y en os estaus d'o norte d'o país a esclavitut fue declarada ilegal entre 1777 (en Vermont) y 1808, encara que os plantadors de cotón d'os estaus d'o sud d'o país emplegaban muita mano d'obra esclaba ta las suyas plantacions y feban una activa propaganda politica en os estaus sudenyos. Ixa fratura entre o norte y o sud fació esclatar a tensión politica, rematando en 1860 cuan fue esleito President d'os Estaus Unius l'advocato Abraham Lincoln, un candidato antiesclavista que ganó as eleccions con un programa t'abolir a esclavitut en tot o país. Siet estaus esclavistas d'o sud facioron publico o suyo albandono d'os Estaus Unius, anunciando a creyación d'un nuevo país, os Estaus Confederatos d'America. Dimpués d'un tenso compás d'espera, a batalla de Fort Sumter, d'abril de 1861, estió lo prencipio d'a Guerra Civil Estausunidense.
Luego de cuatre largas anyadas, a guerra remató con a victoria d'o Norte, encara que en a guerra morioron bellas 970.000 personas (o 3% d'a población estausunidense en ixas envueltas), d'os cuals 620.000 yeran soldatos d'uniforme. En rematar a guerra, s'aprobó bella enmienda a la Constitución d'os Estaus Unius t'abolir a esclavitut, liberar a los cuatre millons d'esclavos que viviban en o sud y dar-lis os dreitos de ciudadanía como a cualsiquier atro ciudadán estausunidense. Sindembargo, as clamadas leis Jim Crown facioron legal en os estaus d'o sud a segregación racial, una situación que no remató dica os anyos 1950-1960 luego d'una intensa luita social y politica. Antiparte, a victoria federal en a Guerra Civil comportó lo reforzamiento d'o estato central en o país.
A industrialización y a inmigración a lo país
right|thumb|250px|Un [[Ford T, o primer automobil construito con o sistema de producción en serie.]] O proceso d'industrialización d'os Estaus Unius, parte d'a clamada Revolución Industrial, prencipió en os anyos 1850 en o norte d'o país, y a suya consecuencia estió una serie de cambios de muita importancia, a nivel demografico, economico y social. Apareixioron muitas ciudaz nuevas en tot o país, y antiparte, as ciudaz que ya existiban se consolidoron y creixioron. Istos procesos se complementoron con l'augmento d'a immigración a lo país, que premitió l'aparición d'un proletariato y o desembolique d'o capitalismo, vinclato a lo sector de l'Industria. Dende finals d'o sieglo XIX y primerías d'o sieglo XX fació aparición a sociedat de consumo, estando uno d'os suyos factors l'automobil. En as ciudaz de Nueva York y Chicago se debantoron os primers gratacielos.
A industrialización fomentó un imperialismo parellán a lo imperialismo que por ixas envueltas se puet trobar en os prencipals países d'Europa, desembolicando y fendo l'adaptación d'a clamada Doctrina Monroe, seguntes a cual America habría d'estar ta os americanos. Istas teorías son l'alacet d'a creixent importancia en ixe periodo d'os Estaus Unius en a escena politica internacional, con as suyas primeras guerras contra potencias europeas, como a Guerra Hispano-Estausunidense en 1898, que premitió anexionar Filipinas y encorporar a la esfera d'influencias estausunidenses as antigas colonias d'Espanya de Cuba y Puerto Rico (ista zaguera contina hue fendo parte d'o territorio estausunidense con a categoría d'Estato Libre Asociato).
A Primera Guerra Mundial
Asinas, en rematar a guerra, o Senau d'os Estaus Unius refusó ratificar o Tractau de Versailles que heba rematato a guerra, y tamién refusó de dentrar en a Sociedat de Nacions, encara que a ideya d'ista asociacion yera d'o mesmo president estausunidense, Woodrow Wilson. Prencipió asinas un periodo d'aislacionismo en o cual o país se replegó sobre si mesmo en o periodo d'entreguerras, fendo en un primer momento creixer a prosperidat economica, politica y social en o país: dreito de voto primero ta las mullers, y luego ta os amerindios, etc. Estió tamién un periodo de convulsions por a lei seca, que ubrió a puerta a la expansión d'o gangsterismo en o país y estió l'orichen d'a posterior influencia d'a Mafia en a sociedat estausunidense.
A Segunda Guerra Mundial
right|thumb|250px|[[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt, Churchil y Stalin en 1945 mientres a Conferencia de Yalta en Crimea.]] Cuan prencipió a Segunda Guerra Mundial en setiembre de 1939 con l'ataque d'o Tercer Reich contra Polonia, os Estaus Unius, como en 1914, mantenioron a suya neutralidat, encara que a lo president Franklin Delano Roosevelt li cuacaba la politica d'os Aliatos. Asinas, os Estaus Unius, encara que neutrals, favoreixeban de feito a luita d'o Reino Uniu contra l'Alemanya nazi y os suyos aliatos d'o Pacto de l'Eixe, con mesuras como a Lei d'Ampre y Arriendo, que meteba biens a disposición d'o esfuerzo belico britanico (y luego tamién d'a Unión Sovietica y d'a resta d'os Aliatos) sin necesidat d'o suyo pago anticipato. A producción d'a industria belica estausunidense, entre atras mesuras, favoreció a desaparición u reducción d'a tasa de paro, antis mesmo de dentrar en a guerra.
O 7 d'aviento de 1941, o Chapón atacó por sospresa la base naval estausunidense de Pearl Harbor, en Hawaii (ataque a Pearl Harbor), fendo asinas que os Estaus Unius dentrasen en guerra con Chapón, y dimpués o Tercer Reich li declaró a guerra. Estaus Unius prencipió un intensivo programa de producción industrial ta fabricar armas y equipamiento ta la guerra, amás d'enamplar as suyas Fuerzas Armatas, participando decisivament en a guerra en o Frent Occidental y o Frent d'a Mediterrania y o norte d'Africa contra os alemans, y en o Teatro d'operacions d'o Pacifico contra os chaponeses. En rematar a guerra con a victoria d'os Aliatos en 1945, Estaus Unius yera la prencipal potencia economica d'o mundo, y tamién a prencipal potencia militar, en tener amás a bomba atomica, estando por decisión d'o president Harry Truman o primer país en fer un uso militar d'ixa nueva arma en agosto de 1945 contra as ciudaz chaponesas de Hiroshima y Nagasaki en os bombardeyos atomicos sobre Hiroshima y Nagasaki.
A Guerra Frida
right|thumb|250px|Tropas d'a [[25ª División d'Infantería (Estaus Unius)|25ª División d'Infantería de l'Exercito estausunidense en Vietnam mientres a Guerra de Vietnam, en 1968.]] En rematar a guerra, ta evitar a repetición de l'aislacionismo dimpués d'a Primera Guerra Mundial, Estaus Unius prenió un papel decisivo tamién a livel d'a diplomacia, estando uno d'os impulsors d'a Carta d'as Nacions Unidas que estió lo chermen d'a Organización d'as Nacions Unidas, establida o 24 d'octubre de 1945 en a ciudat de San Francisco, en California. Una d'as seu d'a organización se troba situada en a ciudat de Nueva York, y os Estaus Unius son uno d'os miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas.
Sindembargo, a victoria en a guerra dixó a los Estaus Unius debant de l'atra potencia militar emerchent d'a guerra, l'Unión Sovietica, prencipiando una luita politica entre as dos nacions y los auyos aliaus, respectivament a OTAN y o Pacto de Varsovia. Ista guerra no estió una guerra dreita entre as dos superpotencias, sino que estió una luita indreita, dita Guerra Frida, con episodios como a Guerra de Corea u a Guerra de Vietnam, a on s'enfrontinaban os suyos aliatos con aduya d'as respectivas superpotencias. A Guerra de Corea, con muita implicación estausunidense, remató en empate, fendo asinas que hue en Corea bi haiga dos países: Corea d'o Norte y Corea d'o Sud. En Vietnam, sindembargo, encara que os Estaus Unius estioron o prencipal combatient, fuoron redotatos, y Vietnam d'o Norte s'anexionó a Vietnam d'o Sud, l'aliato estausunidense.
A posguerra fría
En rematar a Guerra Frida en 1991 con a disolución d'a Unión Sovietica, Estaus Unius esdevenió a prencipal potencia militar d'o mundo y continó luitas contra Iraq y Afganistán, amás d'estar obchectivo d'atentatos terroristas, como os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, esdevenindo a preocupación por o terrorismo a prencipal preocupación d'os estausunidenses en as zaguras anyadas d'a controvertida presidencia de George Walker Bush, que en 2009 fue substituyiu por Barack Obama.
O 6 de noviembre de 2012 Barack Obama redotó en as eleccions presidencials a o canditato d'o Partiu Republicano Mitt Romney, estando asinas esleíto ta un nuevo periodo presidencial de cuatre anyadas a contar dende chinero de 2013.
Politica y gubierno
thumb|250px|right|A [[frontera ueste d'o Capitolio d'os Estaus Unius, seu d'o Congreso d'os Estaus Unius.]] Os Estaus Unius son actualment a federación mas antiga que existe. Ye una republica constitucional y una democracia representativa. O gubierno ye regulato por un sistema de deseparación de poders definiu en a Constitución, que ye o documento legal supremo d'o país. En o sistema federal americano, os ciudadans son subchectos a sobén a tres rans de gubierno: federal, estatal y local; as tasas locals gosan dividir-se entre os gubiernos d'o condau y o municipio. En a mayoría d'os casos, os liders executivos y lechislativos son esleitos a traviés d'escrutinio uninominal mayoritario por os ciudadans d'un districto. No bi ha escrutinio proporcional plurinominal a ran federal, y ye prou raro a rans inferiors. thumb|left|A frontera sud d'a [[Casa Blanca, residencia oficial y puesto de treballo d'o President d'os Estaus Unius.]] O gubierno federal se divide en tres brancas: thumb|right|Frontera ueste d'a [[Cort Suprema d'os Estaus Unius.]] A Cambra de Representants tien 435 miembros, cadagún representando a un districto d'o congreso mientres un periodo de dos anyos. Os escanyos se dividen cada diez anyos por estaus seguntes a suya población. Seguntes o censo estausunidense de l'anyo 2000, siet estaus tienen o minimo de un representant, mientres que California, o estato con mayor población, tien cincuanta y tres. O Senau tien 100 miembros, tenendo cada estato dos senadors, que s'eslichen cada seis anyos seguntes un sistema que fa que a lo menos cada dos anyos se renoven un tercio d'os senadors. O president sirve mientres un periodo de cuatre anyos y nomás puet estar re-esleito una vegata. O president no ye esleito a traviés d'o voto dreito, sino a traviés d'un sistema indreito de colechios electorals en que cada estato tien un numero de votos proporcional a la suya población. A Cort Suprema, liderada por o Chuez President d'os Estaus Unius, tien nueu miembros. A estructura d'os gubiernos estatals ye prou pareixida a la federal; nomás Nebraska tien un poder lechislativo unicameral. O gubernador (chefe executivo) de cada estato ye esleito dreitament. Cualques chueces estatals y miembros d'os gabinez son esleitos por o gubernador, mientres que d'atros son esleitos por votación popular.
Totas as leis y procedimientos gubernamentals son subchectos a una revisión chudicial, y no se premite denguna lei que sia inconstitucional. O texto orichinal d'a Constitucion establixe a estructura y responsabilidaz d'o gubierno federal y as suyas relacions con os estaus. L ' Articlo Un proteche o dreito a l'Habeas corpus y l ' Articlo Tres guarancia o dreito a un chuicio cualsiquiera que sía o delito comeso. Ta fer cambios en a Constitución ye menester tener o refirme de tres cuatrenos d'os estaus, en total a Constitución s'ha cambiato vintidos vegadas dica hue.
Estructura politica
thumb|[[Barack Obama churando lo cargo de president debant de John G. Roberts, 20 de chinero de 2009.]] En a mayor parti d'a historia d'os Estaus Unius ha existido lo bipartidismo. Dende as eleccions presidenxials de 1856, os partius politicos mas importants han estato lo Partiu Democrata, establiu en 1824 y o Partiu Republicano, establiu en 1912. Dende a Guerra Civil, nomás un candidato presidencial d'un tercer partiu, o president Theodore Roosevelt por o Partiu Progresista, consiguió un 20% d'o voto popular, en as eleccions de 1912.
Os estaus d'o nord-este y d'a costa ueste y belluns d'a zona d'os Grans Lagos, son ditos os estaus azuls, y son relativament liberals. D'atra man os estaus royos son tradicionalment os d'o sud, as Grans Planas y as Montanyas Rocosas, y son relativament conservadors.
O ganador d'as eleccions presidencials de 2008, Barack Obama ye o 44eno president, estando lo primer president afroamericano, ya que toz os anteriors estioron d'orichen europeu. En 2010, o Senau se compone de 58 senadors democratas, dos independients y 40 republicans y a Cambra de Representants ye formada por 258 democratas y 177 republicans. Respective a los gubernadors estatals, en 2010 bi'n ha 28 democratas y 22 republicans.
Politica exterior y esfensa
200px|thumb|right|O president Obama con o primer ministro d'o [[Reino Uniu, David Cameron.]] Os Estaus Unius exercen una influencia economica, politica y militar en tot o mundo. O país ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas y amás a seu d'as Nacions Unidas se troba en a ciudat de Nueva York. Cuasi toz os países tienen embaixadas en Washington D.C., y muitos tienen consulatos por tot o país. D'a mesma traza cuasi toz os países tienen misions diplomaticas d'os Estaus Unius. Manimenos Cuba, Irán, Corea d'o Norte, Bután, Sudán y a Republica de China no tienen garra relación diplomatica con Estaus Unius.
Os Estaus Unius tienen muit buenas relacions con o Reino Uniu, Canadá, Australia, Nueva Zelanda, Chapón, Corea d'o Sud, Israel, y os estaus miembros d'a OTAN. Tamién treballa a ixena con os suyos vecins miembros d'a Organización d'os Estaus Americanos y tien alcuerdos de libre comercio con Canadá y Mexico, seguntes o Tratato de Libre Comercio d'America d'o Norte. En 2008, os Estaus Unius gastoron 25.400 millons de dólars netos en aduya oficial a lo desembolique arredol d'o mundo. Manimenos si parlamos de porcentaches respectives a la suya renda nacional bruta, os Estaus Unius con un 0,18% estioron o zaguer d'os ventidos estaus donants. D'atra man, as aduyas privadas estausunidenses con o estranchero son relativament chenerosas.
O president tien o títol de comandant en cabo d'as fuerzas armadas nacionals y puet esleyir os suyos liders, o secretario d'Esfensa y a Chunta de Chefes d'Estato Mayor. O Departamento d'Esfensa d'os Estaus Unius administra las fuerzas armatas, incluyindo-ie l'Exercito, l'Armata, o Cuerpo de Marines y a Fuerza Aeria. A Guardia Costera ye responsabilidat d'o Departamento de Seguridat Nacional en tiempos de paz y d'o Departamento de l'Armata en tiempos de guerra. En l'anyo 2008, as fuerzas armadas teneban un personal en activo d'1,4 millons. As reservas y Guardia Nacional fan que o numero total de tropas sía de 2,3 millons. Amás o Departamento d'Esfensa tien bels 700.000 treballadors civils O servicio militar ye voluntario, encara que en tiempos de guerra se puet reclutar ciudadans a traviés d'o Selective Service System. As fuerzas armadas estausunidenses pueden esplegar-se a escape debiu a la gran flota d'avions de transporte que poseyen, os once portaavions activos que tien l'Armada y as flotas y unidaz que poseyen en os oceanos Atlantico y Pacifico. Difuera d'os Estaus Unius son 865 as bases y instalacions militars que poseye l'exercito. con personal esplegato en mas de 150 países. A presencia global de l'Exercito d'os Estaus Unius ha levato a bel estudioso a definir-lo como lo mantenimiento d'os "alacez de l'imperio".
O gasto total d'os Estaus Unius en esfensa en 2008 estió de mas de 600.000 millons de dólars, lo que ye mas d'un 41% d'o gasto militar mundial y mas que os catorce mayors gastos militars chuntos. A renda per capita emplegada estió de 1.967$, alto u baixo nueu vegadas a meya mundial; con una tasa d'un 4% d'o PIB estió a segunda mayor entre os quince mayors gastos militars, dimpués d'Arabia Saudita. A propuesta de presupuesto d'o Departamento d'Esfensa ta l'anyo 2010 ye de 533.800 millons de dólars, un 4% mayor que en 2009 y un 80% mayor que en 2001; amás bi ha una propuesta de 130.000 millons de dólars mas ta las campanyas en Iraq y Afganistán. En setiembre de 2009 bi heba alto u baixo 130.000 soldatos esplegatos en Iraq y bels 62.000 en Afganistán. Dica o 9 d'octubre de 2009 l'exercito d'Estaus Unius ha teniu 4.349 baixas militars en a Guerra d'Iraq, y 869 en a Guerra d'Afganistán
Estaus
Estaus Unius ye actualment formato por 50 estaus y un districto federal, encorporatos dende 1776 a los 13 estaus inicials. Antiparte, Puerto Rico tien dende a Guerra Hispano-Estausunidense un status especial como Estato Libre Asociato. Cada estato se divide en condaus (encara que en o estato de Loisiana se claman parroquias, por tener herencio d'o sistema administrativo francés anterior a la Revolución francesa). lang=an|500px|center|Mapa d'os estaus d'os Estaus Unius. Estatos que forman os Estaus Unius d'America:
Arias insulars
Amás important ye o estato libre asociato de Puerto Rico, situato en a mar Caribe.
As siguients islas tamién son administradas por os Estaus Unius: Samoa Americana, Isla Baker, Guam, Islas Howland, Isla Jarvis, Atol Johnston, Arrecife Kingman, Atol Midway, Isla Navassa, Islas Marianas d'o Norte, Atol Palmyra, Islas Virchens Americanas y as Islas Wake. Se troban todas en l'Oceano Pacifico.
Economía
Os Estaus Unius tienen una economía mixta capitalista, alimentada por l'abundancia d'os suyos recursos naturals, unas infraestructuras prou bien desembolicadas y una alta productividat. D'alcuerdo con o Fundo Monetario Internacional, o PIB d'os Estaus Unius ye de 14.400 billons de dólars, lo que fa un 23% d'o total mundial a tasas de cambio de mercato y cuasi un 21% d'o producto bruto mundial respective a la paridat de poder adquisitivo (PPP). Ye o PIB mas gran d'o mundo, estando alto u baixo un 5% menos que o conchunto d'o PIB d'os países d'a Unión Europea en termins de PPP en l'anyo 2008. O país se sitúa en o puesto diecisieteno mundial por PIB nominal per capita y seiseno por PIB (PPA) per cápita.
Os Estaus Unius son o primer importador de biens y o tercer mayor exportador, a tamas de que as exportacions per capita son relativament pocas. Canadá, China, Mexico, Chapón y Alemanya son os suyos prencipals socios comercials. En l'anyo 2007 os vehiclos yeran a prencipal mercadería tanto importada como exportata China ye o prencipal tenedor extranchero d'a deuda publica estausunidense. Dimpués d'una expansión que ha durato mas de seis anyos, a economía estausunidense ha estato en rexesión dende aviento de 2007. Os Estaus Unius se clasifican en segundo lugar seguntes o Index de Competitividat Global. thumb|A [[Bolsa de Nueva York, en Wall Street.]]
En l'anyo 2009, s'estima que o sector privato constituye un 55,3% d'a suya economía, estando l'actividat economica d'o gubierno federal d'un 24,1% y l'actividat economica d'os gubiernos locals (incluyindo-ie as transferencias federals) un 20,6%. A economía ye postindustrial, con o sector servicios constituindo un 67,8% d'o PIB, encara que os Estaus Unius continan estando una potencia industrial. O negocio líder por ingresos brutos ye o comercio a lo por mayor y por menor; por ingresos netos ye a fabricación. Os productos quimicos son o sector líder en fabricación. Os Estaus Unius son o tercer mayor productor de petrolio d'o mundo, asinas como lo primer importador. Ye o primer productor mundial d'enerchía electrica nucleyar, asinas como de gas natural liquido, fosfatos y sal. Encara que l'agricultura ye nomás un 1% d'o PIB, Estaus Unius ye o primer productor mundial de panizo y soya. A Bolsa de Nueva York ye o prencipal mercato mundial por volumen de dólars. Coca-Cola y McDonald's son dos d'as marcas mas conoixidas a ran mundial.
En o tercer cuatrimestre de 2009, o numero de treballadors estausunidenses yera de 154,4 millons de personas. D'istos treballadors, un 81% teneban treballos en o sector servicios. Con 22,4 millons de traballadors o Gubierno ye a primera fuent d'emplego. Arredol d'un 12% d'os treballados son afiliatos a bel sendicato, estando un 30% a tasa en Europa Occidental. O Banco Mundial sitúa a los Estaus Unius como lo país en que ye mas fácil contractar y despedir treballadors. Entre 1973 y 2003, l'anyo laboral meyano d'un treballador en Estaus Unius ha creixiu en 199 horas. En parte como resultato d'isto, Estaus Unius tiene a mayor tasa de productividat d'o mundo. En 2008, tamién lideraba la tasa de productividat por hora, pero actualment Noruega, Francia, Belchica y Luxemburgo son por debant. En comparanza con Europa, os impuestos por propiedat y sobre a renta son por un regular mayors, mientres que os impuestos sobre productos gosan estar menors.
Ingresos y desembolique humán
D'alcuerdo con a Oficina de Censo d'os Estaus Unius, os ingresos brutos medianos por familia en 2007 fuoron de 50.233$. A mediana varía dende os 68.080$ en Maryland dica os 36.338$ en Mississippi. Emplegando as tasas de paritat de poder adquisitivo, a mediana total ye parellana a la d'atras nacions desembolicatas. Dimpués d'una important cayida mientres meyatos d'o sieglo XX, as tasas de pobreza s'han estabilizato dende primerías d'os anyos 1970, con entre un 11 y un 15% d'os ciudadans vivindo anyalment baixo lo umbral d'a pobreza y un 58,5% vivindo a lo menos un anyo en situación de pobreza entre os 25 y os 75 anyos. En 2007, 37,3 millon d'americanos viviban en a pobreza.
O estato d'o bienestar d'os Estaus Unius ye actualment un d'os mas austers entre os países d'o mundo desembolicato, reducindo poco a pobreza relativa y a pobreza absoluta respecto a la meya d'os países mas ricos. Mientres que o estato d'o bienestar americano ha mirato de reducir a pobreza entre as personas de mayor edat, os chovens reciben bien poqueta asistencia. En 2007 UNICEF estudeó a calidat de vida d'os ninos en ventidós países industrializatos, estando Estaus Unius o zaguero d'els en a clasificavión.
A pesar d'os grans incrementos en a productividat, a baixa tasa d'ature y a baixa inflación, l'augmento d'os ingresos dende 1980 ha estato menor que en as anteriors decadas, menos amplament repartius y amás acompanyatos d'un augmento en a inseguridat economica. Entre 1947 y 1979, os ingresos netos han puyato mas d'un 80% en totas as clases socials, estando amás mayor o creiximiento entre os pobres que entre os ricos. Os ingresos familiars medianos tamién han puyato en totas as clases dende 1980, debiu en gran parte a que muitas familias tiene dos sueldos, a la igualación de salarios entre os dos cheneros y a l'augmento d'horas de treballo. Estaus Unius ye o país desembolicato con mayor desigualdat d'ingresos entre a suya población d'o mundo. Un 1% d'a población pecha un 27,6% de toz os impuestos federals y un 10% d'a población o 54,7%. A riqueza, igual que os ingresos, ye muit concentrata: un 10% d'a población adulta d'o país poseye un 69,8% d'a riqueza, a segunda mayor tasa entre as nacions desembolicatas. Un 1% d'a población poseye o 33,4% d'a riqueza neta.
Ciencia y tecnolochía
right|thumb|L'astronauta [[Buzz Aldrin mientres a plegada de l'hombre a la Luna en 1969.]] Os Estaus Unius han estato líders en rechira cientifica y innovación tecnolochica dende o sieglo XIX. En 1876, Alexander Graham Bell recibió a primera patent estausunidense por o telefón. O laboratorio de Thomas Edison desembolicó lo fonografo, a primera bombiella electrica y a primera camara de vidio. Nikola Tesla estió un d'os pioners d'a corrient alterna, o motor de corrient alterna y a radio. En primerías d'o sieglo XX, as companyías d'automobils de Ransom E. Olds y Henry Ford creyoron a linia de montache. Os Chirmans Wright facioron o primer vuelo en l'anyo 1903.