cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nasturtium officinale
O berro (Nasturtium officinale) ye una planta d'a familia d'as Brasicaceae. Ye anyal, perén y forma colonias en fuents, galochas y terrenos embadinatos.
Sierra de la Rocha de las Defesas
Toponimia
La palabra rocha ye un mozarabismo que se documenta por toda la Peninsula Iberica pero especialment en Cuenca, provincia de Teruel y comarcas churras. S'ha quiesto interpretar como cognato de roza, substantivo postverbal de rozar, evolución de *RUPTIARE. Presenta significaus que van dende "penya", "cinglo" u "ralla" como material rocoso alto, aspro y de dificil acceso dica lo secundario de "costera" u "ladera" en Gúdar-Chabalambre y comarcas churras.
Nasturtium officinale
Fitonimia
O fitonimo berro se considera prerromán y talment celta, relacionau con a radiz bẹrŭro. En latín se deciba NASTURTIUM porque a olor yera picanta y feba que o naso se torcese a l'inte de goler a mata. De NASTURTIUM vien a denominación en castellano de mastuerzo, que coexiste con berro. En catalán se diz créixens u morritort d'aigua y se relaciona con fitonimos que Rafael Vidaller Tricas replega en comarcas catalanoparlants d'Aragón u que i mugan (greixas, greixes, grixola, grixolera). A palabra berro plega tan ta l'este como ta Turbón.
Bi ha bel toponimos entre Teruel y Salamanca basaus en o berro como Fuente del Berro en castellano y Fuent del Berro en aragonés.
Sierra de la Rocha de las Defesas
Cheolochía
La sierra de la Rocha ye formada principalment por calsineras d'edat cenomaniana (Cretacio superior), que corresponden a lo costau prou verticalizau d'un anticlinal conoixiu como de Quarto Pelau. Este anticlinal encierra baixo estas calsineras formacions como las arenas d'Utriellas d'edat albiana, unas calsineras d'edat aptiana (Cretacio inferior), y un nuclio churasico.
Baixando dende la sierra de la Rocha enta Cantaviella la erosión regresiva de bel barranco ha plegau a fer aflorar lo nuclio churasico de l'anticlinal fendo una cluse.
Bi ha formas periglacials. La val de las Defesas de Fortanet ye una val con fondón plan con vertients cubiertas por pedrizas. En las laderas de puerto de Quarto Pelau bi ha lobulos de solifluxión.
Gerhard von Scharnhorst
Gerhard Johann David von Scharnhorst, naixito de Bordenau (Electorato de Hannover, hue Neustadt am Rübenberge, Baixa Saxonia, Alemanya) o 12 de noviembre de 1755 y muerto en Praga (Imperio Austriaco, hue parte d'a Republica Checa) o 28 de chunio de 1813, estió un militar alemán activo dende 1778 dica la suya muerte en as filas de l'Exercito prusiano d'o Reino de Prusia, plegando-ie dica o ran de tenient cheneral y estando a mas o comandant en cabo de l'Alto Estato Mayor prusiano (o primero en ocupar ixe cargo de nueva creyación) y ministro d'a Guerra de Prusia; se li considera como l'organizador d'o nuevo Exercito prusiano dimpués d'as redotas padeixitas en as guerras contra Napoleón Bonaparte. Partecipó en as Guerras revolucionarias francesas y en as Guerras napoleonicas, encluyendo-ie a batalla de Jena, a on fue ferito.
Río Sil
O río Sil (con ixe mesmo nombre en gallego y castellano) ye un río d'o norte d'a peninsula iberica, que tien o suyo naixedero en La Cueta (Leyón, Castiella y Leyón), a o piet de Penya Orniz, a 1.980 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. En estar un afluent d'o río Miño, as suyas auguas i desauguan en Os Peares, dimpués d'un recorrito de 228 km de longaria, drenando una cuenca hidrolochica de 7.982 km² de superficie, y fendo a mayor parte d'o suyo recorrito por a provincia d'Orense en Galicia. O suyo cabal meyano ye de 100 m³/s.
En o suyo recorrito as prencipals localidaz que trescruza son Villablino, Toreno y Ponferrada en Castiella y Leyón y O Barco de Valdeorras, A Rúa y Quiroga en Galicia.
Afluents
Por a marguin ezquierda, o río Sil recibe a auguas d'o río Boeza, o río Cabreira, o río Casoio y o río Bibei (con os suyos afluents, o río Camba, o río Navea y o río Xares).
Antiparte, por a suya marguin dreita i desauguan o río Cúa, o río Selmo, o río Leira, o río Soldón, o río Quiroga, o río Lor y o río Cabe (con o suyo afluent o río Mao).
En u suyo curso se hi puet trobar cuantos entibos, destacando-ie l'entibo de Bárcena (de 341 km³) y l'entibo de Santo Estevo (de 213 km³).
Riudaura
Riudaura ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona y en a comarca d'A Garrocha.
A suya población ye de 429 habitants (2007) en una superficie de 24,10 km², con una densidat de población de 17,80 hab/km².
Cheografía
A localidat de Ridaura ye situata a 572 metros d'altaria sobre o ran d'o mar. D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Bac d'en Déu, Clot de la Plana, La Fajula y El Solei.
Historia
D'o monesterio romanico queda nomás una torre cercular. Iste monesterio fue fundato en 852 por Guifredo I, conte de Besalú, y donato a o monesterio de La Grassa, en Occitania, en 937 por o conte Sunyer de Besalú.
A partir d'o sieglo I, creixió una población amanata d'o monesterio, que ye l'actual pueblo de Riudaura.
En o sieglo XV o monesterio de Riudaura pasó a depener d'o monesterio de Sant Joan de les Abadesses, pero o Papa Nicolau V revocó ista decisión y retornó a o monesterio de La Grassa, anque en 1592 pasó a depender d'o monesterio de Sant Per de Camprodon.
En as Guerras carlistas bi habió en a suya redolada accions militars, y en una masía d'o termin de Riudaura se firmó en a Tercera Guerra Carlista a rendición d'os carlistas de Francesc Savalls a o cheneral isabelín Arsenio Martínez-Campos Antón.
Imachen por resonancia magnetica
A Imachen por Resonancia Magnetica (IRM), ye una tecnica d'imachen medica emplegada en radiolochía ta visualizar a estructura interna y o funcionamiento d'o cuerpo. A resonancia magnetica nucleyar (RM) proporciona un contraste muito mas gran entre os diferents teixius tovos d'o cuerpo que no a tomografía computada (TC), por o que ye util mas que mas en neurolochía (cerebro), l'aparello musculoesquelitoc, o sistema cardiovascular y a detección y seguimiento de cáncers (oncolochía). A diferencia d'a TC, no fa servir radiación ionizant, pero emplega un potent campo magnetico ta aliniar a magnetización nucleyar d'os atomos d'hidrocheno (normalment), en l'augua d'o cuerpo. S'emplegan campos de radiofreqüencia ta alterar sistematicament l'aliniación d'ista magnetización, fendo que os nuclios d'hidrocheno produzcan un campo magnetico de rotación detectable por o escáner. Iste sinyal se puet manipular por atros campos magneticos ta creyar a información suficient ta construir una imachen d'o cuerpo.
A imachen por Resonancia Magnetica fue desembolicada a partir d'os conoiximientos adquirius en o estudio d'a resonancia magnetica nucleyar.
Comparativa con a tomografía computada
Entre as avantallas:
Entre os inconvenients:
Agrupación Deportiva Sala-10 Zaragoza
L'Agrupación Deportiva Sala-10 Zaragoza, conoixito tamién como Fútbol Emotion Zaragoza por motivos comercials, ye un club de fútbol sala aragonés, con seu en a ciudat de Zaragoza y chuga en a Primera División d'a Liga Nacional de Fútbol Sala en a temporata 2016/17.
Establito en l'anyo 1987 se convirtió en o prencipal equipo de futbol sala d'a ciudat de Zaragoza dimpués d'a desaparición d'a Agrupación Deportiva Super Sego en l'anyo 1998.
Denya
Denya (Dénia en catalán y oficialment, Denia en castellano) ye un municipio y ciudat valenciana, en la comarca de la Marina Alta (en ye la suya capital), provincia d'Alicant
La suya población ye de 44.498 habitants (2010) en una superficie de 66,2 km², con una densidat de población de 672,18 hab/km².
Toponimia
Denya provién de l'arabe Daniya y lo toponimo arabe de lo latín Dianium ("villa de Diana"), nombre romano d'esta ciudat que traduciba u s'inspiraban en lo toponimo griego Artemision.
En la "Cronica de Sant Chuan d'a Penya" escriben Denya.
Historia
Dimpués d'a conquiesta arabe a partir d'o sieglo VIII, en Pechina y dimpués en Denya s'organizó una flota de piratas que funcionó de manera autonoma de l'Armada d'o Califato de Cordoba, esdevenindo cuasi una republica independient en practicando la piratería en as costas d'a mar Mediterrania.
Denya estió la capital d'un important reino taifa en lo periodo de las primeras taifas de dominio musulmán. La taifa de Denya estió una taifa eslavona, y perdió la suya independencia por cuan fue ocupata por lo rei Al-Muqtadir de la Taifa de Zaragoza en l'anyo 1076.
La reconquiesta cristiana se produció en l'anyo 1244.
Ueire Lui
Ueire Lui (Ueire Lui en occitán, Oeyreluy en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Dacs-2.
A suya población ye de 1.530 habitants (2007) en una superficie de 5,72 km², con una densidat de población de 267 hab/km².
Tarsac (Pireneus Atlanticos)
Tarsac (Tarsac en occitán, Tarsacq en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 422 habitants (1999) en una superficie de 4,23 km², con una densidat de población de 99,76 hab/km².
Toponimia
Gerhard Rohlfs interpreta que se remonta a l'antroponimo romano Tarcius con a terminación -ac.
Demografía
2007: población provisional seguntes l'INSEE.
Sant Quirze de Besora
Sant Quirze de Besora (Sant Quirze de Besora en catalán y oficialment, San Quirico de Besora en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca de l'Osona y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 2.257 habitants (2009), en una superficie de 8,10 km² con una densidat de población de 278,64 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sant Quirze de Besora se troba situata a 587 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Ter.
Monesterio de Santa María d'Obarra
O monesterio de Santa María d'Obarra u simplament monesterio d'Obarra ye un monesterio aragonés, que se troba situato en o despoblato d'Obarra, que hue fa parte d'o municipio de Beranui, en a comarca de Ribagorza y provincia de Uesca amán d'o río Isabena. Encara que se conoix a ocupación d'o lugar por monches ya en o sieglo IX, l'edificio actual se debantó en o primer cuarto d'o sieglo XI, en estilo romanico, esdevenindo dende ixe inte o prencipal centro cultural d'o condau de Ribagorza. Os edificios anteriors no se conservan, ye fácil que destruyitos en os cuantos ataques d'os musulmans contra la localidat en razón d'a suya importancia ta os ribagorzans.
Fort-de-France
Fort-de-France (en criollo martiniqués Fodfwans) ye a capital de Martinica y a suya ciudat mas poblada.
Val de Forna
Val de Forna (Valdehorna en castellano) ye un municipio aragonés de lo Campo de Daroca (Zaragoza). La suya población yera de 61 habitants en 2001 en una superficie de 8 km² y con una densidat de población de 7,62 hab./km²
Cheografía
Ye situato en lo semontano de la Sierra de Santa Cruz. Comprene lo casal despoblato de Falcona.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Sant Martín d'el Río, Val de Sant Martín, Val Conchán, Daroca y Villanueva de Xiloca
Toponimia
La primera mención ye en 1205, como Valdeforna, en lo texto d'adchudicación de decimas y primicias de Remón de Castrocol (Texto adhibito a lo "Libro vermello de l'Archivo Colechial de Daroca").
En bells textos medievals yera Valdeforna, Val de Forna, Vall de Forna, pero oficialment prenerá Val de Forno dica 1845, dimpués Valdeorna y en 1850 Valdehorna.
Val de Forna puet representar un caso més de toponimos derivatos de lo latín FORMA, (etimolochía que Alvaro Galmés de Fuentes proposó pa O Fornigal y atros toponimos peninsulars).
Rana pueyoi
Rana pueyoi ye una especie fósil de rana descrita por Longinos Navás a partir de fósils que se troban en una mena d'ixufre d'o municipio de Libros en a Comunidat de Teruel.
Fuerte del Rey
Fuerte del Rey ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 1313 habitants (2021) en una superficie de 34,43 km².
Cesária Évora
Cesária Évora (Mindelo, São Vicente, Cabo Verde, 27 d'agosto de 1941 – São Vicente, 17 d'aviento de 2011) estió una cantaire caboverdiana conoixida con a embotada d'a reina d'a morna. Tamién yera conoixida como «a diva d'os pietz descalzos», a causa d'o suyo costumbre de presentar descalza sobre os scenarios, en solidaridat con os sin teito y as mullers y ninos pobres d'o suyo país.
Biografía
Cise, como yera conoixida por os amigos, prencipió a cantar y a fer actuacions os domingos en a plaza prencipal d'a suya ciudat, acompanyada por o suyo chirmán Lela, a o saxofón. Pero a suya vida ye intrinsecament ligada a o barrio de Lombo, en as immediacions d'o quartel de l'exercito portugués, an cantó con compositors como Gregório Gonçalves. A os 16 anyos, Cesária prencipió a cantar en tabiernas y hotels y, con l'aduya de qualques musicos locals, ganó mayor notoriedat en Cabo Verde, estando proclamada a "Reina d'a Morna"
A os vinte anyos fue convidada a treballar como cantaire t'o Conchelo - companyía de pesca creyada por capital local y portugués -, recibindo diners conforme a las actuacions que feba. En 1975, anyo en que Cabo Verde adquirió a independencia, Cesária, frustrada por qüestions personals y financieras, aliados a la dificultat economica y politica d'o choven país, deixó de cantar ta sustentar a suya familia. Entre iste periodo, que se prolongó por diez anyos, Cesária habió de luitar contra l'alcoholismo. Igualment, Cesária clamó a ixe periodo de tiempo, os suyos Dark Years (en aragonés, Anyos Foscos).
Animada por Bana (cantaire y interpresario cabo-verdiano que viviba en Portugal), Cesária Évora tornó a cantar, actuando en Portugal. En Cabo Verde un francés clamau José da Silva la persuadió d'ir a París y allí acabó por gravar un nuevo album en 1988 "a diva aux pied nus" (a diva d'os pietz descalzos) - que ye como se presienta en os palcos. Iste album estió aclamado por a critica, levando-la a encetar a gravación de l'album "Miss Perfumau" en 1992. Dende alavez fixó a suya residencia en a capital francesa. Cesária se tornó una estrela internacional a os 47 anyos d'edat.
A voz afinada de Cesária Évora, acompanyada d'instrumentos que dan un toque melancolico, resalta l'emocional en a suya musica, y os oyents que no entienden a suya luenga aconsiguen percibir as emocions en as suyas cancions.
En 2004 ganó o premio Grammy a o Millor álbum contemporanio de world music por Voz d'amor.
En 2007 o president de Francia Jacques Chirac le atorga a medalla d'a legión d'honor.
Dimpués de quantas complicacions de salut, incluindo una operación a corazón ubierto en 2010, a cantaire anunció a suya retirada d'a musica, cancelando os conciertos que teneba previstos, o 23 de setiembre de 2011.
Cesária Évora morió o 17 d'aviento de 2011, a os 70 anyos, en o Hespital Baptista de Sousa, en Mindelo, an se trobaba internada con un quadro d'insuficiencia respiratoria y edema pulmonar.
Sobinas
thumb|right|250px|[[Escarabacho tripa t'alto u «ensopinau».]] En sobinas u sopinas ye una posición de tripa t'alto de a qual en ye difícil salir. A parola como tal ye probablement desusada y de regular no s'emplega si que baixo a forma de locución adverbial ser/estar en sopinas, u más a sobén baixo a forma d'o verbo ensobinar /ensopinar («meter tripa t'alto» p. ex. o latón en a matacía), que tamién tiene forma reflexiva: ensobinar-se /ensopinar-se («quedar-se tripa t'alto»).
Etimolochía
A parola dimana d'o latín <SUPĪNUS, -A, y por ixo ye relacionada con o termino anatomico «decubito supino» (cultismo).
As formas con -p- son más propias d'as zonas conservaderas con as consonants oclusivas xordas intervocalicas, como o Sobrarbe, «ensopinar» y «ensopinar-se», mientres que a forma con -b- ye cheneral en a resta d'Aragón; «ensobinar» y «ensobinar-se». Mesmo a Real Academia Española considera o verbo «ensobinar» un aragonesismo propio d'o castellano d'Aragón.
Variants
En aragonés se conoix tamién a variant ensupinar, que ye una variación vocalica d'ensopinar, documentada en a val de Vio y en a de Tella.
Atros usos
Tamién se diz que un animal ye «ensobinau» quan ye poco vivo, poco atento, con a cabeza cocha u que da indicios de malotía. Rafael Andolz tamién replega ixe adchectivo pa os abríos que se les ha enreligau a brida en a pata.
Martín (Teruel)
Martín (Martín del Río en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel (Aragón), situato en la comarca de las Cuencas Meneras y partiu chudicial de Calamocha.
La suya población ye de habitants en una superficie de  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
Martín dica 1797, Martín del Río dende 1834.
Cheografía
La localidat de Martín se troba situata a 909 metros d'altaria sobre lo ran de la mar, a una distancia de 79 km de la ciudat de Teruel, la capital de la suya provincia.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Mont Albán, Utriellas, Pancrudo y Vivel.
Historia
Entre los anyos 1163 y 1171 la cuenca alta de lo río Martín yera organizada como tinenza. Se sabe que en mayo de 1154 Remón Berenguer ya heba interveniu militarment en ixa zona.
Encara que estió un territorio inicialment adintro de los termins asignaus a Daroca, nunca no fue controlau por lo concello d'esta ciudat y estió un territorio conquiesto dende Belchit.
Lo 1 d'octubre de l'anyo 1177 lo rei Alifonso II concedió lo territorio de la Tinenza de Martín a lo concello de Teruel. Con lo tiempo cualques aldeyas de l'anterior Tinenza de Martín fuoron agrupadas en la Sexma del Río Martín de la Comunidat de Teruel.
Almonecir
Almonecir ye un toponimo mozarabe recurrent, que vien d'o latín MONASTIR (monesterio) con articlo Al aglutinato. En tota a peninsula Iberica bi n'ha beluns:
Taixudo
thumb|right|250px|Un taixudo de a especie [[Meles meles.]] Taixudo, taixón (d'o latín <*TAXONE u <*TAXO, y istas d'o chermanico <*Dachs ) u melón (d'o latín <*MELONE, derivau de <MELES) son as denominacions populars mayoritarias con as quals se conoix, en aragonés, a qualques especies de mamiferos carnivoros d'a familia d'os mustelidos con una mida mediana u gran, coda curta, y caracterizaus por tener una vida acusadament nocturna, dieta omnivora y una gran capabilidat excavadera.
Por contacto cheografico con l'aria de distribución, anque a denominación aragonesa se fa servir principalment ta describir a la dita especie, o termin puede fer referencia (y en atras luengas romances ye regular que en faiga) a qualsiquier atro mustelido en as subfamilias Melinae, Mellivorinae y Taxidiinae, as quals concaben especies de caracteristicas y costumbres semellants que habitan en Africa, Asia y Nordamerica.
Loncha de Barcelona
A Loncha de Barcelona (u tamién Loncha de Mar u Loncha de Cerials) ye un edificio de Barcelona situau en o Pla de Palau. Yera o puesto an se reuniban os comerciants d'a ciudat y yera destinau a la contratación. L'edificio neoclasico actual ye o succesor d'atras construccions mas antigas. Ye una obra declarada Bien Cultural d'Intrés Nacional.
Taixudo
Descripción
thumb|right|200px|O patrón de colors en a cara ye una caracteristica muit envistable de bellas especies de taixudos, como [[Meles meles.]] Os taixudos son animals de cuerpo robusto y patas curtas y firmes, que a sobén rematan en zarpas con unglas no retractils y muit fuertes, que fan servir ta esgarrapar en a tierra u excavar. As patas son muit musculosas, mas que mas as debanteras, que fan marchar ta trobar-se l'alimento, rechirando piedras, esgarrapando en a tierra u a crosta d'os árbols, y esforiquiando en os cados de belatros vertebraus menors.
Loncha de Barcelona
L'edificio ha estau seu d'o Consulato de Mar y d'a Chunta de Comercio, entre atras institucions. Actualment ye a seu corporativa d'a Cambra Oficial de Comerç, Indústria i Navegació de Barcelona. Auespeda, en as plantas superiors, a Reial Acadèmia Catalana de Belles Arts de Sant Jordi, con un important museu d'obras d'arte, especialment d'os sieglos XVIII y XIX.
Taixudo
Descripción
O pelache ye unatra de as suyas caracteristicas más reconoixibles: tienen o lumo u a mayor parte d'o cuerpo cubierto de pel griso, y qualques especies, como a propia Meles meles, tienen un patrón de colors peculiar en a cara, con o rostro blanco con dos faixas negras lonchitudinals a la cabeza, que naixen en o mueso y se prolargan dica la foyeta, incluindo a os uellos y as orellas. Belatras especies o tienen diferent, pero tamién fan diferencia con a coloración d'a resta d'o cuerpo.
A mayoría d'eixemplars adultos pesan d'entre 10 y 15 kilos, con una lonchitut corporal que baila d'entre 60 y 80 centimetros. Os eixemplars salvaches son conoixius por estar furos quan se sienten encorralaus, y pueden fer gala d'una achilidat superior a la esperable ta ferir a zarpadas y con os dients.
Son animals de costumbres crepusculars y nocturnos, con una taxia (orientación) fundamentalment olfactiva. O mueso de bellas especies ye más largo que en atras, y a sobén muestran qualques cosa de mobilidat en a nariz.
Zoonimia
A forma mas extensa cheograficament, en o dominio lingüistico de l'aragonés, ye «taixudo», y a suya variant «teixudo» , más minoritaria. As dos tienen variants de pronunciación, como /ta'tʃudo/~/te'tʃudo/ ("tachudo" y "techudo"), /ta'tʃugo/ ("tachugo" en Pandicosa y en Torla), /ta'tʃubo/ ("tachubo", en Aragüés de lo Puerto y en Chasa) y dica «taixut» (/tai'ʃu/, literalment pronunciau como "taixú"), que s'ha documentau nomás que en Vio (val de Vio, Sobrarbe).
Istas parolas tienen un uso antigo documentau, y no pareix que hesen estau circumscritas historicament a l'Alto Aragón: s'ha trobau escrito taixugo (grafiau "taxugo" y con sufixo -ugo como o portugués teixugo) en textos comercials d'o sieglo XV en Daroca y en Exea d'Albarrazín, bien ta o sud d'Aragón. As formas castellanizadas «tahudo» y «tehudo» (que en castellano s'escribe "tajudo" y "tejudo") son muit comuns en o castellano d'Aragón, por toda a cheografía, y son un eixemplo claro d'aragonesismos por o substrato aragonés que tiene o dialecto rechional d'o castellano.
As formas como «taixón» tamién han estau documentadas en tot o dominio lingüistico, dende a Ribagorza dica l'extrimo nord-occidental de a Chacetania, pero se fan servir menos que as d'o grupo de «taixudo». S'ha documentau «taixón» en Chistén, Vio, a Espunya y Fiscal (Sobrarbe) y en Echo, Aragüés y en Ansó, en as vals d'Echo y d'Ansó (Chacetania) y en Samianigo (Alto Galligo). A suya variant «teixón» tiene una distribución quasi exclusiva d'os parlars ribagorzans; con as solas excepcions de Chistén, Sant Chuan de Plan y Vio, que son en a vecina comarca de Sobrarbe, s'ha documentau en Benás, en Graus, en Torres, Fonz, Campo, Veri, Estadilla, Chía, la Puebla de Castro, Sant Feliu de Veri, Castillón de Sos y la Puebla de Fantova. A forma equivalent, pero con fonetica catalana, «teixó», ye común en o catalán ribagorzano de localidaz como las Pauls, Tamarite, Alcampell, Sant Istevan de Litera u Bonansa.
Tanto as formas d'o grupo de «taixudo» como as que en son de «taixón» dimanan d'o latín <*TAXO u, posiblement, <*TAXONE, que yera un prestamo en a luenga d'os dominadors romanos que heban amprau d'o chermanico <*Dachs. Manimenos, a parola propia d'o latín ta nombrar a istos animals, <MELES, tamién ha deixau derivaus en l'Alto Aragón, anque tot pareix indicar que son mas limitaus a la zona nord-occidental; exlusivos d'as comarcas d'a Chacetania, Cinco Villas, a Plana de Uesca y l'Alto Galligo.
Ista forma ye corradical (comparte a radiz etimolochica) con belatras voces que existen en o grupo evolutivo iberorromanico occidental, como «melandru» (o mesmo animal) en astur-leyonés, y «meloncillo», en castellano, que amaga a mesma radiz en o nombre d'unatro carnivoro (Herpestes ichneumon).
Alpha Centauri
Alpha Centauri (en latín) u l'Alfa do Centauro (aragonizato) (α Cen / α Centauri) ye a estrela més brilant d'a constelación d'o Centauro e a quarta de tot o cielo nocturno. Per a mayoría d'alufradors de l'hemisferio norte se troba masiato enta o sud ta poder veyer-la, pero ye una d'as estrelas més destacatas ta os alufradors de l'hemisferio sud, postato que marca una d'as direccions d'a Cruz d'o Sud.
Ye o sistema estelar més amán ta o nuestro sistema solar, á una distancia de només que 4,2-4,4 anyos luz, y en realidat se tracta d'un sistema triple, formato per Alpha Centauri A, Alpha Centauri B e Proxima Centauri. O nombre propio d'ella ye Rigil Kentaurus, derivato de l'arabe Al Rijl al Kentaurus, que significa "o piet d'o centauro", pero ye més habitual clamar-la con a denominación de Bayer d'ella.
Components d'o sistema
Alpha Centauri ye un sistema triple. Consiste en dos estrelas principals, Alpha Centauri A e Alpha Centauri B (que forman un sistema binario) situatas á una distancia de 4,36 anyos luz, e una nana roya clamata Proxima Centauri situata á 4,22 anyos luz.
Beyitas dende a Tierra, Proxima ye deseparata bells dos graus d'o sistema principal, en o que A e B se veyen trestallatas només que per un anglo de 40".
Exploración espacial
Con a tecnolochía actual, caldrían 30 000 anyadas ta que una nau espacial fabricata per l'hombre pueda plegar en o sistema d'Alpha Centauri. En respuesta á o problema, o scientifico Stephen Hawking e l'impresario Iuri Milner treballan chuntos en un programa d'investigación ta creyar naus espacials (unas mil) d'a mida de chips electronicos dotatos de velas solars e un sistema láser chigant ta propulsar-sen de maniera conchunta e consiguir o 20% d'a velocidat d'a luz, o que aduyarba á cumplir a misión d'o viache entro á o sistema en només que vente anyadas.
Universidade Estadual de Feira de Santana
A Universidat Estatal de Feira de Santana (Universidade Estadual de Feira de Santana, UEFS) ye una institución publica d'amostranza superior en Brasil, con seu en a ciudat de Feira de Santana, Estato de Bahia, Brasil. Dica os anyos 1990, tamién estió a sola universidat en ista ciudat.
Celsa
Celsa u Colonia Celsa (en escritura iberica 28px, en latín Colonia Iulia Victrix Celsa) ye o nombre d'una colonia de ciudadans romanos fundada en o termín municipal de l'actual Viliella d'Ebro por Marco Emilio Lepido en l'anyo 44 a. C. y que fue albandonada poco dimpués d'o 70 d. C., probablement por a marcha d'os suyos habitants enta a ciudat más important de Caesaraugusta. thumb|right| Moneda de [[bronze cudida en Kelse en o siglo II aC, que amuestra o nombre d'a ciudat en luengua ibera. ]] thumb|[[Hercules con a clava y chabalín d'Erimanto.]]
Universidade Estadual de Feira de Santana
Hue, a universidat tien 27 cursos de pregrau, ufre 765 plazas ta tercer grau, con una meyana de 17,85 candidatos por escó.
Celsa
Fue declarada Molimento historico-artistico perteneixient a o Tresoro Artistico Nacional por decreto de 3 de chunio de 1931 con o nombre de «Ruinas romanas en Viliella d'Ebro». Actualment, ye considerada como Bien d'Intrés Cultural.
Historia
Celsa ye a primera fundación en a val de l'Ebro d'una colonia inmune de ciudadans libres romanos. Fue fundada con o nombre de Colonia Victrix Iulia Lepida en honor a Lepido, o suyo fundador, pero en l'anyo 36 a. C. cayó en desgracia, y a ciudad romana cambeó o suyo nombre por o de Colonia Iulia Victrix Celsa, latinizando o nombre d'a probable antiga ciudat iberica sobre a que se situó, Celse (prenunciau /kelse/) u Kelse (en escritura ibera 28px). Yera ista una important ciudat ilerchet u bien sedetana que cudió moneda iberica d'archent, estando a unica ceca iberica sedetana que cudió monedas d'iste metal.
En l'actualidat ye un important chacimiento arqueolochico dependient d'o Museu de Zaragoza, que poseye en iste enclau una d'as suyas seccions. S'estendilla por una superficie d'alto u baixo quaranta hectarias chunto a o río Ebro.
Presenta un conchunto de terrazas urbanizadas y o muelle d'un puerto fluvial, amás d'una necropolis, un forno de pan y quantas casas y villas d'importancia, como a «Casa d'os delfins» (u insula I) —con pavimento de mosaico de tipo opus signinum (teselas embutidas en mortero), atrio y triclinio—, u a insula VII, que comprende a dita «Casa d'Hercules», la d'o «emblema blanco y negro» y la d'a «tortuga».
Entre as troballas de biens arqueolochicos muebles, destaca a presencia de kalathoi (recipients ceramicos en forma de sombrers de copa), de factura iberica u celtibera, si bien no se puet guaranziar totalment que perteneixesen a la Kelse iberica u estasen o producto d'os intercambios comercials d'a ciudad romana con os pueblos indichenas d'a suya redolada. Tamién apareixen ceramicas italicas, como vasillas d'estilo campaniense, lucernas u anforas.
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi, naixito de Bolonya (Reino d'Italia, hue Italia) o 25 d'abril de 1874 y muerto en Roma (Reino d'Italia, hue Italia) o 20 de chulio de 1937, estió un fisico, inventor y interpresario italiano, Premio Nobel de Fisica en 1909 por as suyas contrebucions a o desembolique d'a telegrafía sin de filos. Dica 1943, 6 anyadas dimpués d'a suya muerte, no se reconoixioron legalment en Estaus Unius as suyas rechiras en o campo d'a telegrafía como anteriors a rechiras que n'heba feito Nikola Tesla.
Cantón de Leitora
O cantón de Leitora (en francés canton de Lectoure) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'o Gers y districto de Condòm, en a rechión d'Occitania.
A suya población yera de 6.269 habitants (1999) en una superficie de 250,49 km², con una densidat de población de 25,03 hab/km², y en feban parte 13 comunas. A suya capital yera a ciudat de Leitora.
Lingüistica
O suyo obchectivo (seguntes Saussure u Chomsky) ye a descripción / esplanicación d'o tarabidau d'o luengache. Aspectos como a variación lingüistica, a pragmatica u a lexicografía son difuera d'o estudio lingüistico.
Chomsky fa una nueva teoría d'o luengache an que situga a lingüistica dentro d'o estudio mes amplo d'a mente humana, concretament dentro d'o mentalismo u innatismo, rama d'a psicolochía que esfiende que a luenga ye una facultat autonoma, innata.
Ista postura mentalista de Chomsky no fa pacha con posturas empiristas u materialistas como a que fa servir Labov, que creyen que o luengache no puede ser estudiau sin entender a suya prencipal función: a comunicación humana. Ista posición funcionalista metería a la lingüistica en o puesto d'o social. Asinas, fan mes important a pragmatica, o cambio y a variación lingüistica.
D'istas dos grans creyencias filosoficas y d'as suyas mezclas, naixerán cuasi todas as escuelas d'a lingüistica moderna. Tanto o mentalismo como o empirismo quieren esplanicar a naturaleza d'o luengache, miran a esplanicación, no solo a descripción d'os tarabidaus lingüisticos. Ista ye a fin d'a lingüistica.
Lingüista u poliglota
Lingüista ye una persona que s'adedica a la investigación lingüistica. Una persona que parla bellas luengas ye un poliglota
Lingüistica cheneral u teoría d'a lingüistica
Estudio teorico d'o luengache que s'ocupa de metodos d'investigación y de questions comuns a las luengas.
Componens d'analís lingüistica
Pendendo d'o enfoque escolástico, os componens d'analis cambian. Per eixemplo: t'a escuela formalista son diferents que t'a escuela funcionalista, per tanto no toz istos components son estudiaus per as dos teorías, sino que la una en estudia bels, y l'atra belatros:
Fonolochía
Estudio d'os fonemas prenunciaus per una comunidat de parlants.
Fonetica
Estudio d'a realización alofonica individual de ditos fonemas. Os alofonos son sonius d'o parlache, realizacions esferents d'un mesmo fonema.
Semantica
Estudio d'o significau d'as parolas.
Sintaxi
Estudio d'o tarabidau d'o luengache.
Morfolochía
Estudio d'o tarabidau interno d'as parolas.
Pragmatica
Estudio d'o modo con que se fa servir o luengache en bellas situgacions que pueden modificar a interpretación d'o mensache.
Lingüistica computacional
Estudio interdisciplinario dentre a lingüistica y a informatica que s'ocupa d'o desembolique de models d'o luengache per l'uso d'a computadora.
Familias de luengas
Organización tipo árbol d'a relación chenetica que tienen esferens luengas y esferens familias de luengas.
Lista de mapas lingüisticos nacionals
Listau per orden alfabetico de bels países an que bi ha vinclos a la descripción de diferents luengas parladas en cada país.
Listau de luengas per continens
Luengas d'o mundo organizadas per orden alfabetico en relación con os continents an se parlan ditas luengas.
ISO 639
Listau de luengas d'o mundo organizau alfabeticament en relación con os suyos respectivos acronimos en o stándard ISO 639.
Purullosa
Purullosa (Purujosa en castellano) ye un municipio de la provincia de Zaragoza (Aragón), situato en la comarca de l'Aranda.
La suya población ye de habitants, en una superficie de 35,47 km² y una densidat de población de 0hab/km².
Cheografía
Ye situato a 978 metros d'altaria dencima de lo livel d'a mar, a lo sud de Moncayo, entre la Sierra de Moncayo y la Sierra del Tablado, en lo cabalto de la val de la Isuela.
Ye a una distancia de 104 km de Zaragoza, la capital de la suya provincia.
Toponimia
Figura como Purillosa en la bula de 1158 de lo Papa Hadrián IV confirmando a lo bispe de Zaragoza Pere de Torroja la posesión de las ilesias de la diocesi de Zaragoza, confirmando tamién las mugas de lo bispato d'alcuerdo con las que fació lo rei visigodo Wamba:
Sierra d'el Convent
La sierra d'el Convent ye una sierra de exterior prepirenenca situada a lo sudeste de la sierra de Sant Miquel, a lo nord-este de la sierra d'Os y en la marguin ezquierda de lo riu de Farfanya. Ye en la comarca de La Noguera y en lo termin municipal d'Os de Balaguer. La suya altaria principal ye de 671 m.
Purullosa
Toponimia
En un texto de 1247 figura como Beriluesa cuan Chaime I permuta lo suyo castiello y villa de Bulbuent por Purillosa, que yera de lo monesterio de Veruela.
En "Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra" figura como Pereyllosa y Perayllosa, ye dicir "Perallosa".
En lo Libro Chantre s'escribe Purullosa:
En lo fogache de 1405 s'escribe Pluyosa, indicando ya prencipio de castellanización de lo fonema -ll- ta -j- fricativa medieval castellana seguindo o modelo de muller-mujer, fillo-hijo:
Historia
Restas d'industria litica musteriense trobaus en o chacimiento d'a espelunga d'os Rincones indican la existencia de neandertals arredol de Purullosa. Per unatra parti arredol d'o Barranco de Valcongosto, bellas prospeccions arqueolochicas han localizau uesos dataus en a Edat d'o Bronce.
Cualques hipotesis apuntan a un primitivo asentamiento celtiberico.
Purullosa estió dada per Alifonso II, de conchunta con atros puestos, a lo monesterio de Veruela en chunyo de l'anyo 1177.
La Sequera de Haza
A suya población ye de 45 habitants(2007) en una superficie de 6,84 km², con una densidat de población de 6,58 hab/km².
Purullosa
Historia
O 28 d'aviento de 1247, l'abat d'o monesterio de Veruela tornachuntaba con Chaime I d'Aragón o lugar de Purullosa per Bulbuent. Posteriorment pasaría a formar parte d'o patrimonio d'os Condes de Morata a los cuals perteneixió dica lo sieglo XIX. Seguntes Agustín Ubieto Arteta, la primera cita de lo lugar ye de 1158, recollita en la suya propia obra Cartulario pequeño de la Seo de Zaragoza, y documenta nomás la variant Purillosa.
Molimentos
right|thumb|200px|[[Frontera de l'Ermita d'a Virchen de Constantín de Purullosa, d'estilo romanico de lo sieglo XII.]]
Liendas
Bi ha una lienda que diz que l'Emperador romano Constantín I lo Gran (272 – 337) vesitó Purullosa y per ixo lo escudo d'a localidat leva las armas d'o estandarte militar de Constantín I.
Kip Keino
Participó en cuatro Chuegos Olimpicos, ganando dos medallas d'oro, una d'archent y una de bronze. A suya victoria mas memorable estió en os a preba d'os 1.500 metros de Mexico 1968, an contra tot pronostico superó a lo favorito Jim Ryun con un tiempo de 3:34.91.
Dimpués d'a suya retirada d'o esporte d'alto libel cal destacar que estió president d'o Comité Olimpico de Kenya mientres o periodo 1999-2017 cuan le succedió lo tamién atleta retirau Paul Tergat. Tamién se dedicó a la aduya humanitaria en o suyo país y sobretot en Eldoret, o suyo lugar de residencia, comprometiendose en causas humanitarias pa amillorar las condicions d'os mas desfavorecidos y a sociedat. Chunto a la suya muller empecipió fundando o Lewa Children's Home pa ninos popiellos, mas tarde en 1999 a KipKeino Primary School, y en 2009 a Kip Keino Secondary School an combina a educación y lo esporte.
Iberismo
thumb|right|250 px|A [[Peninsula Iberica]]
O iberismo ye un movimiento politico y cultural que propugna l'amanamiento y a millora de relacions entre Portugal y Espanya y, en zaguer termin, a unidat politica d'os mesmos. Istos ideyals estioron promovitos prencipalment por movimientos republicanos y socialistas d'os dos países.
O iberismo ye un prochecto de construcción d'un Estato iberico a lo que se quiere dotar d'identidat politica.
Setzèra
Setzèra (Setzèra en occitán, Sedzère en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'o País de Morlans y de Montanerés y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 339 habitants (1999) en una superficie de 12,59 km², con una densidat de población de 26,93 hab/km².
Cheografía
O termin municipal de Setzèra muga a o norte con Sent Laurenç-Bretanha y Lesporcin; a l'este con Uròst y Lombiar; a o sud con Espeisheda y Arrien; y a l'ueste con Gavaston.
Sent Pandelon
Sent Pandelon (Sent Pandelon en occitán, Saint-Pandelon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Dacs-2.
A suya población ye de 746 habitants (2008) en una superficie de 98,00 km², con una densidat de población de 7,60 hab/km².
Catllà
Catllà (en francés Catllar) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 693 habitants, en una superficie de 8,02 km².
Cheografia
A localidat de Castllà ye situata a 338 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
thumb|center|300px|Situación de Catllà.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Palanca (puent)
thumb|right|250px|Una palanca de madera. Una palanca (en bells parlars centrals pronunciau tamién «palanga») (d'o latín < *PLANCA ) u pasera ye a forma más simple de puent ta trescruzar o vano entre dos altarias semellants, especialment por alto de corsos d'augua u zonas humedas.
Universidade Federal de Minas Gerais
A Universidat Federal de Minas Gerais (Universidade Federal de Minas Gerais, UFMG) ye una institución publica d'amostranza superior en Brasil, con seu en a ciudat de Belo Horizonte, Estato de Minas Gerais, Brasil.
center|300px|thumb | Dentrata d'a Universidat Fed. de Minas Gerais
Daniel Theis
Daniel Theis (4 d'abril de 1992 de Salzgitter, Alemanya) ye un chugador profesional alemán de baloncesto. Tien una altaria de 2,06 metros y ocupa a posición d'ala-pivot. En l'actualidat chuga en os Houston Rockets d'a NBA d'os Estaus Unius.
Consulau de Mar
thumb|300px|A [[Loncha de Valencia, seu d'o Consulau de Mar.]] O Consulau de Mar estió l'organismo d'o dreito maritimo d'a Corona d'Aragón, pa tractar as qüestions maritimas y comercials y exercer a churisdicción penal. A competencia la exercen dos cónsuls de mar y un chuez d'apelación, con independencia d'o gubierno establiu.
Iste Consulau de Mar evoluciona como codigo churidico y tien as suyas radices en o tribunal d'a Carta Consular de Barcelona (1258), que tien a suya base en os costumbres maritimos y de comercio tradicionals de Barcelona. As normas churidicas que regulan o dreito maritimo catalán, serán aplicadas en primeras por tot a mar Mediterrania como dreito mercantil y de navegación, pasando mas tardi a l'atlantico como dreito internacional.
O Consulau de Mar naixió en a epoca d'o que se conoixe como ius mercatorum. Iste "dreito d'os mercaders" regulaba as relacions entre os comerciants d'a epoca. Istos comerciants, en una sociedat basicament feudal, agraria y rural, se trobaban en as ciudaz, entre ellas Barcelona. Cal decir que o ius mercatorum represienta as radices de l'actual dreito mercantil. Naixió pa comerciants y pa os comerciants, por o que podemos charrar d'un dreito corporativo, dau que caleba estar inscrito en a corporación pa poder recibir l'aplicación d'iste dreito.
La Colilla
La Colilla ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
A suya población ye de 329 habitants (2018) en una superficie de 11,26 km², con una densidat de población de 29,13 hab/km².
Cheografía
A localidat de La Colilla se troba situada a 1130 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 12 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Guadassèquies
Guadassèquies ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Val d'Albaida. La suya población ye de 513 habitants (2007), en una superficie de 3,3 km² con una densidat de población de 155,45 hab/km².
Bescat
Bescat ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Aulorón-2 y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 251 habitants (2006) en una superficie de 6,81 km², con una densidat de población de 36,86 hab/km².
Cheografía
O termin municipal de Bescat ye situato a una altaria meya de 459 metros sobre o livel d'a mar, con altarias maxima de 569 y minima de 335 metros.
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Mugas
A comuna de Bescat muga a o nord-este con Revenac; a l'este con Sevinhac-Meirac; a l'ueste con Busi; y a o sudueste con Arudi.
Demografía
2004: población provisional seguntes l'INSEE
Cerro Altroz
O cerro Altroz ye un mont de 934 metros d'altaria, situau en o municipio de Fariza, amán d'a muga con o termín municipal d'Embit de Fariza, en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Penya Gorda
Penya Gorda puede fer referencia a:
Marlee Matlin
Premios
L'actriz Marlee Matlin recibió un premio Oscar a la Millor Actriz en 1986 por a suya interpretación de Sarah Norman en a cinta Children of a Lesser God, dirichita por Randa Haines.
Pau (Alto Empordán)
A suya población ye de 501 habitants (2006), en una superficie de 10,69 km² con una densidat de población de 46,87 hab/km².
Cheografía
A localidat de Pau ye situata a 33 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Muga, con una parte d'o suyo termin en o Cabo de Creus. O suyo termin municipal fa parte d'o Parque Natural dels Aiguamolls de l'Empordà.
D'o termin municipal de Pau fan parte os lugars d'Els Olivars de Pau y Vilaüt.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Molimentos
right|thumb|250px|Fontera d'a ilesia romanica de Sant Martín de Pau.
Loscos
Loscos ye un municipio de la provincia de Teruel (Aragón), situau en la comarca de Xiloca. La población ye de 156 habitants en una superficie de 71,8 km².
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Allueva, con Fuent Frida, con Beya, con Cucalón, con Badenas, con Santa Cruz de Nogueras, con Plenas, con Mont-fort y con l'aria de Rudiella de lo termin municipal de Uesa.
Historia
Loscos ye mencionau por primera vegada en la Carta de población de Mont-fort, de 1157. Perteneixió a la Sexma de Trassierra adintro de la Comunidat d'aldeyas de Daroca.
Toponimia
Bi ha microtoponimos en aragonés u talment en mozarabe como "río Nogueta", (de lo latín NUCETUM como "Nocito").
Alcoi
Alcoi (Alcoi en catalán y oficialment, Alcoy en castellano) ye un municipio y ciudat valenciana, en la comarca de l'Alcoyán (en ye a suya capital), provincia d'Alicant
La suya población ye de 61.417 habitants (2010) en una superficie de 129,86 km², con una densidat de población de 472,95 hab/km².
Basic (cinta)
Basic (títol en anglés, en aragonés Basico, enguerada en Aragón con o suyo títol orichinal) ye una cinta estausunidense de l'anyo 2003 de Cine d'intriga, dirichita por John McTiernan con un guión de James Vanderbilt y fotografía de Steve Mason, que en o suyo reparto incluye a cuantos destacatos actors como John Travolta, Connie Nielsen, Samuel L. Jackson, Timothy Daly, Giovanni Ribisi y Brian Van Holt.
Marina Bekh-Romanchuk
Marina Bekh-Romanchuk naixida de Moroziv lo 18 de chulio de 1995 ye una atleta ucrainesa especializada en la preba de brinco de largaria y triple brinco. Dentre los suyos resultaus mas destacaus cal resaltar dos medallas en lo Campionato d'Europa d'Atletismo, una d'oro en la edición de 2022 y una d'archent en Berlin 2018, amás d'unatra medalla d'archent en lo Campionato d'o Mundo d'Atletismo de Doha 2019.
Garbín
Garbín, castellano u viento d'o sudueste, s'orichina como consecuencia d'o movimiento de borrascas en o sud d'a Mediterrania dende l'ueste ta l'este, desplazamiento que provoca o movimiento de masas d'aire tropical calidas y secas, que pueden levar limo d'o desierto d'o Sahara dica o sudeste d'a Peninsula Iberica.
Por un regular o garbín ye anticipato por una gallín (boira calida) que amaneix en l'horizont enta o sud. A color caracteristica d'a calima ye provocata por a gran cantidat de polvo d'o desierto que leva. L'aparición d'o garbín anuncia l'arribata d'una baixa presión que lo ha orichinato y muitas vegatas traye plevias fuertes.
Si que se troba fosilizato o termin garbinada en Sobrarbe como un viento que bufa a contracorrient d'o río y que dificulta a baixata d'as navatas. En benasqués una garberada ye una rafaga de viento con plevia. En o Mezquín (Baixo Aragón) tamién se troba fosilizato o termin garbinada con o sentito de "viento d'o sudueste que leva plevia".
Navachas
Navachas (Navajas en castellano, Navaixes catalán) ye un municipio de la provincia de Castellón, situato en la comarca de l'Alto Palancia. La suya población ye de 641 habitants (2005), en una superficie de 7,9 km² con una densidat de población de 81,14 hab/km².
Toponimia
La documentación antiga ofreixe pa esta localidat los toponimos documentals Navalles, Navages, Navaxes y Navajas. Las principals fuents medievals que fan referencia a este lugar son en latín y catalán, cuasi no bi ha textos en aragonés que faigan referencia a este lugar.
En 1327, en ixas envueltas de Chaime II d'Aragón se puet leyer en un texto Navalles:
En catalán de lo sieglo XVI s'escribiba Navages u Navajes en textos referents a mudéchars y moriscos, como por eixemplo lo cens de 1510 ordenau por las Corz de Monzón:
Lo 27 de marzo de 1527 una comparecencia debant de la diputación deciba que: