cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Valonia
Aintro d'ista rechión bi ha a Comunidat Chermanofona de Belchica, a on que a luenga oficial ye l'alemán.
O numero de foranos residents en Valonia ye de 368.000 personas (l'11,4 % d'a población local), mas que mas turcos, magrebins, italianos y espanyols. Iste porcentache ye mas alto que en Flandres (a on ye d'o 4 %), pero mas baixo que en Bruselas (a on que ye o 27,8 %). A relichión historica d'os valons ye a catolica, con bels grupos de protestants, hue os agnosticos y ateus son mayoritarios. Entre os immigrants bi ha muitos musulmans.
Chodigos
Os chodigos, chudigos u chudeus (en hebreu:יְהוּדִים, Yehudim; yiddisch: ייִדן, Yiden) son os seguidors d'o chudaísmo u os miembros d'o pueblos chodigo (tamién conoixita como «nación chodiga» o «fillos d'Israel»), un grupo etnico-relichioso descendient d'os antigos hebreus u israelitas u de personas convertitas a o chudaísmo en diversos momentos historicos.
A visión d'os israelitas y dimpués d'os chodigos d'a suya propia cualidat de grupo humán ye una visión diferent seguntes epocas. Asinas, a Biblia ya charra d'os chodigos como d'un pueblo, o pueblo d'Israel, que ye unito por a suya fe relichiosa común, encara que os arqueologos u mesmo a Biblia tamién dicen que en os periodos mas antigos parte d'os chodigos teneban practicas relichiosas politeistas. Antiparte, ye controvertita a propia noción d'un pueblo chodigo como comunidat luego d'a diaspora chodiga dimpués d'a destrucción d'o Templo de Cherusalem.
Etimolochía d'a denominación
A denominación en diferents luengas d'Europa Occidental provién d'o latín IUDAEUS, que significa habitant d'a tierra de Chudea, y que o mesmo latín ampra de l'arameu meyo Y'hūdāi, que corresponde a lo plural hebreu Yehudim, en o suyo orichen con o significato de "miembro d'a tribu de Chudah", con eponimo en o cuatreno fillo de Chacob.
Ye posible que esta anomalía tienga relación con a interferencia con l'adchectivo chudiego, chudiega (derivatos d'o latín IUDAICUS, IUDAICA), y con a denominación d'as simients d'a leguminosa Phaseolus vulgaris ("chodigas"), on podría haber-ie epentesi antihiatica. Alwin Kuhn veye que a evolución d'a parola chodiga puet estar influenciata por pareixito con a parola xordiga.
Divisions etnicas chodigas
Dimpués de tornar d'o exilio en Babilonia en Tierra Santa i heba una diferenciación entre samaritanos y los que se consideroron a ellos mesmos los chodigos de verdat.
En tiempos de l'Imperio Romano a diaspora chodiga de partiba en dos ambitos culturals: Diaspora occidental en l'Imperio Romano y Diaspora oriental en l'Imperio Persa Sasanida. En a Edat Meya la división prencipal yera entre chodigos de paises cristianos u europeus y chodigos de países musulmans. Los chodigos de países musulmans yeran mes lumerosos y i heba comunidaz d'orichen oriental chunto con comunidaz de l'antiga diaspora occidental d'Hispania y Africa. Una clasificación d'as comunidaz historicas de relichión chodiga puet estar:
Paracuellos
Paracuellos ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 149 habitants (2007), en una superficie de 123,48 km² y una densidat de población de 1,21 hab/km².
Mugas
O suyo termin muga con Campillo de Altobuey, Almodóvar del Pinar, Monteagudo de las Salinas, Yémeda y Enguídanos.
Paolo Villaggio
Paolo Villaggio, naixito de Chenova (Liguria, Reino d'Italia) o 30 d'aviento de 1932 y muerto en Roma (Lazio, Italia) o 3 de chulio 2017, estió un actor italiano, muit conoixito por os suyos papels de Ugo Fantozzi en as cintas d'a serie Fantozzi
Pezón
thumb|right|250px|Pezón humán feminín O pezón ye a protuberancia chica d'a teta que ocupa una posición d'alto u baixo central y que contién entre quince y vint canyos lactios disposaus arredol. Ye rodiau d'un aria de piel sensible con una pigmentación més escura dita ariola. A suya mida ye de bells 10 milimetros de diametro y de largaria. A fin fisiolochica suya en as fembras ye a d'ofrir a lo lactant a leit que producen as glandulas mamarias mientres l'embarazo y o periodo de lactancia d'o nino. En os masclos os pezons no tienen garra función.
En as fembras que tienen glandulas mamarias disposadas en forma de braguers bi ha pezons por a on tetan as crías. Esta clase de pezons reciben a denominación de popas en aragonés benasqués.
Almenara de Adaja
Almenara de Adaja ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Pinares y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
Cheografía
A localidat d'Almenara de Adaja se troba situata a 773 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 52 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Toponimia
Almenara provién de l'arabe المنارة (al-manāra), "faro", y este de نار (nār), "fuego".
L'Abizanda
O nuclio de l'Abizanda teneba 79 d'os 151 habitants d'o municipio en 2018.
O municipio actual comprende os lugars de l'Abizanda, que n'estió o primordial ta formar-lo, Escaniella y Ligüerre d'a Cinca, que se fusionón con l'Abizanda en o periodo 1842-1857, Lamata, que feba parte de l'antigo municipio d'Escaniella y Lamata, y o Mesón de Ligüerre, l'aldeyeta de 3 casas a'l canto de a carretera que teneba l'antigo municipio de Ligüerre.
Dica la suya repentina muerte en mayo de 2005, o suyo alcalde yera Pedro Santorromán Lacambra, senador por o PSOE en a cambra alta, fundador y president de l'asociación ADELPA y secretario cheneral de a Federación de Asociaciones y Municipios con Centrales Hidroeléctricas y Embalses, personache muit ligau a la promoción de a cultura de o Sobrarbe y a la promoción d'una nueva cultura de l'augua que minimizás l'impacto d'os pantanos en a población d'as zonas afectadas.
Cheografía
O lugar de l'Abizanda se composa de dos barrios deseparaus a cada costau de o barranco d'o Río. O barrio d'o castiello destaca por a torre de l'homenache de l'antigo castiello de l'Abizanda, d'o sieglo XI, que le da o nombre a'l nuclio, y con él, a'l municipio. Se troba en alto d'una penya extraplomada, con una espluga en a baixant nord-este, en sinyoreando un punto d'estretimiento en o corso d'o barranco, con una baixant petrosa tamién en a man cuentra.
Por a suya posición, y porque l'actual carretera d'acceso mas important a'l Sobrarbe, dende o Sud, pasa por a cuenca d'o barranco, l'Abizanda se destaca como a primer población sobrarbenca que se troba cuan se puya en sentiu ta l'Aínsa dende o Semontano de Balbastro.
Estructura urbana
thumb|right|250px|O barrio d'a plaza de l'Abizanda dende o suyo [[castiello de l'Abizanda|castiello.]] Un barranco estacional, que heba nombre «barranco de Riazuelo», afluent de o d'o Río, esnavesaba tradicionalment por o centro d'o barrio d'o castiello de l'Abizanda, a on que en l'actualidat ye a plaza. A plaza se pavimentó en o sieglo XX, tot tapando ixe barranco.
A plaza de l'Abizanda ye singular, además, por haber estau feita con cimento que donó un empresario catalán, de nombre Domingo Muniente, y por ixo recibe o nombre d'o personache por cuentas de dicir-se «Plaza Mayor» como en a mayoría de lugars en a comarca.
Por o demás, o nuclio de l'Abizanda (principalment, o barrio d'o castiello) se troba en as dos costeras que fan a sierra de Sant Benedet (u sierra d'Arbe) por a man occidental y o puntón d'o castiello, con a plaza en a part mas baixa.
En o puntón, se destaca as restas d'o castiello, d'o sieglo XI, que dominan o paisache urbano de a población. En o perimetro d'o recinto, mas alto que a resta de l'Abizanda, se i conserva bels trocez de muro d'o que pudon estar os lienzos exteriors d'a fortificación.
Historia
L'Abizanda amaneixió como población en a base d'o castiello, que ye un d'os mas grans que existe en Sobrarbe meridional. Por ixo, a historia d'o lugar ye muit dominada por a historia d'o suyo castiello.
O castiello de l'Abizanda o fundón os sinyors musulmans de a familia Ibn Sallam. A dita familia tenión presencia en belaltros nuclios en a comarca, dica dimpués de a reconquiesta, y ostentón bels castiellos y fortificacions tamién en os anyos sucesivos a la dominación cristiana, como por eixemplo o castiello de Clamosa, en a cuentra d'o río Cinca. D'alcuerdo con o historiador Manuel Benito Moliner, podrían trobar-se en as oríchens de l'apelliu Salamero, que lievan muitas personas en a zona de confluencia d'as comarcas de o Sobrarbe, o Semontano de Balbastro y a Ribagorza, en a redolada a on ye l'Abizanda. O nombre musulmán de l'Abizanda yera «Abinyuyas». thumb|right|250px|O castiello, con a suya caracteristica torre, sinyorea o nuclio de l'Abizanda. Amaneix en os documentos historicos como fortaleza conquerida por os cristianos de camín ta l'anyo 1017, en tiempos de o reinau de Sancho lo Mayor. S'accepta que se reconstruyó en 1023, porque ye a calendada en a que s'ha puesto fechar a construcción de a torre, d'estilo romanico, executada por mayestros lombardos en o marco d'a primer epoca d'expansión de o romanico por l'Alto Aragón.
A linia de tinents de o castiello se conoix con bellas interrupcions: Ato Galíndiz de 1055 dica 1079, Galindo de Dato en 1090, don Calbet d'entre 1095 y 1114, Sancho Iñiguez en l'anyo 1135, Fortunio Garcés en 1159, Guillén de Castrozol en 1194 y Guillén Castillazuelo en 1291. En l'anyo 1413, dimpués de o compromís de Caspe, o castiello de l'Abizanda sofrió l'ataque de a facción d'o conte d'Urchel, que no acceptaba o resultau conveniu y se mostró en rebelión bels anyos mas.
En o reinau d'Alifonso V, o castiello yera propiedat de a corona, pero le'n cedión a Domingo de Naya. Por ixas envueltas, apareix en os documentos siempre con as formas «Avinçalla» u «Aviçanlla» (probablement pronunciaus «Abinsal·la» y «Abisanla», respectivament), forma d'escribir o toponimo que encara duraría bels tiempos mas. En o sieglo XVII, pareix que ye atestiguau que perteneceba a la baronía de Castro.
Demografía
D'o municipio:
Evolución d'a población d'os nuclios que forman l'Abizanda dende 1857.
De o lugar de l'Abizanda:
Patrimonio
thumb|right|200px|A [[ilesia parroquial de l'Asumpción, d'o sieglo XVI.]] A población de l'Abizanda tiene dos monimentos destacables; o castiello de l'Abizanda, d'o sieglo XI, y a ilesia de l'Asumpción, d'o sieglo XVI.
L'interior de o donchón, que tiene as plantas de madera refirmada sobre fustes, y o cadafalso superior, se i troban dende a restauración que s'acometió en os anyos 1990, a iniciativa de l'alavez alcalde Pedro Santorromán. En imáchens anteriors a ixa epoca, como as que quitó Lucien Briet en as zaguerías d'o sieglo XIX, y como a estampa que muitos habitants de o Sobrarbe pueden recordar de os tiempos enantes de a construcción de l'actual carretera, A-138, cuan s'esnavesaba por a'l costau de l'Abizanda por a carretera dita de «l'Alto'l Pino», a torre yera despullada y no se i conservaba sique as parez exteriors.
En os arredols de o donchón, y especialment en a frontera norte de a ilesia parroquial, i ha cualques restas de muros que debión estar as murallas perimetrals de a fortificación. Un abside romanico y os alacetz d'un templo d'ixe estilo son parcialment conservaus por a man d'afuera de a ilesia parroquial, en o Norte, por o que s'aprecia que i habió d'estar o emplazamiento de a ilesia orichinal.
A ilesia parroquial, consagrada a l'advocación d'a figura de l'Asumpción de Santa María, ye una obra mayoritaria de o sieglo XVI, y por a construcción d'as fronteras con piedra de colors claras, y por o tellau de tellas, fa recordar a las ilesias de o Semontano. Se troba en alto, a'l canto d'o recinto d'o castiello, y tiene en a frontera, concabido, l'abside de l'antiga capiella u ilesieta, romanica, que i debeba tener o castiello. thumb|right|200px|A torre-donchón con cadafalso de o castiello de l'Abizanda. Además, en os arredols de l'Abizanda i ha cuatro ermitas. La una, a de Sant Veturián, patrón menor de l'Abizanda, ye construida en estilo romanico tardano y se i celebra anyalment a romería d'os langostos, una peculiar romería en a que os de l'Abizanda i puyan ta sentir-ie misa y, como se fa en chinero, tradicionalment se vaticinaba a productividad d'as cullitas d'ixa anyada en función de si se trobaba langostos en o camino u no se'n i trobaba (cal pensar que ixes insectos, que tanto les gusta a calor, no ye mica frecuent trobar-los en chinero). A ermita se troba en alto en a sierra de Sant Benedet, a mas d'una hora de camino dende o nuclio, d'entre dos partidas que en dicen «a Valata» y «Laternal».
As atras tres ermitas son as de Sant Salvador, Sant Miguel y «Santiago» Apóstol. Todas tres se fizon d'entre os sieglos XVII y XVIII.
Casas destacadas
L'Abizanda tiene, como tamién en son o castiello y a ilesia, tres casas principals que son catalogadas como Bien d'Intrés Cultural.
A mas antiga de as tres ye «casa don Carlos», en o barrio d'o Castiello. Ye un casal fuerte de o sieglo XV con una torre defensiva que data d'o sieglo XVI, y en l'actualidat ye reformada y habitada.
Casa Maza, datada en l'anyo 1745, ye un palacio que en l'actualidat se fa funcionar como vivienda de turismo rural.
Casa Cazolero, que ye en o barrio de l'Entremuro, tiene o tellau espaldau dende fa bels anyos, y l'absencia de os suyos amos en a localidat fa que de as tres sia a que tiene o pior futuro.
Belatros focos d'interés
L'Abizanda conta, además de tot ixo, con dos museus y un archivo documental en o lugar, y con unatro museu, o Paleontolochico de Sobrarbe, en o nuclio de Lamata. Ista gran cantidat d'instalacions culturals (si se para cuenta que o municipio entero no tiene sique arredol de 130 habitants) se debe en parte a o compromís de o suyo difunto alcalde, Pedro Santorromán, en os prochectos de promoción cultural y de reivindicación de lo propio.
D'entre os prochectos destacables que Santorromán fundó en l'Abizanda se conta o Museu d'as Creyencias y a Relichiosidat Popular d'o Pireneu Central, fundau de conchunta con l'antropologo Ángel Gari en 1990, que se troba en ocupando l'edificio de a casa l'abadía, una d'as casas mas grans de lugar (data d'o sieglo XVII ). Se troba a'l costau de a ilesia parroquial, y contiene una colección de 8.000 obchectos relichiosos que van dende o I milenio aC dica o sieglo XX.
Anque a exposición remanent ye, principalment, en l'edificio de l'abadía, ocasionalment s'habilita exposicions temporals en a torre d'o castiello. thumb|right|180px|A puerta d'o [[Centro de Estudios y Documentación de Aure y Sobrarbe (CEDAS), en l'Abizanda.]] A casa d'os Titeres, museu y espacio cultural de a companyía tiatral Titiriteros de Binéfar, tamién s'ubica en l'Abizanda, en a baixada de o castiello de camín ta'l barranco. Conta con una exposición de monyacos y titeres que s'ha emplegau mientres d'anyos y en diferents puestos, y d'un espacio a l'aire libre (en a era d'a casa) a on que se puede fer representacions.
Además d'ixes edificios, l'Abizanda ahuespa tamién a seu espanyola de o Centro de Estudios y Documentación de Aure y Sobrarbe, una institución publica promovida por l'achuntamiento de l'Abizanda y a comuna d'Ancida (Occitania, Francia) que s'adedica a la investigación, preservación y difusión d'a cultura tradicional de o Pireneu central.
Actualment tiene un aria de treballo que cubre tot o Sobrarbe y as valles d'Aure y de Louron, en os Altos Pireneus franceses, y ye a institución que se troba dezaga de a promoción de a iniciativa «Continua Pirineum», subscrita por toz os achuntamientos de Sobrarbe y por bellas comunas d'os Altos Pireneus, financiada con fondos Interreg d'a Unión Europea, y que ha enchegau a recuperación de cualques monimentos y camins tradicionals en cada costau de iste sector de a muga franco-espanyola.
Republica Popular de China
A Republica Popular de China (en chinés 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) ye un país situato en l'este d'Asia, o cuatreno mas gran d'o mundo en cuanto a amplaria territorial.
A suya población ye de 1.325.992.000 habitants (estimación de 2008) en una superficie de 9.596.960 km², con una densidat de población de 138 hab/km². Ye o país con mayor numero d'habitans d'o mundo.
As ciudaz mas importants son Pekín (a capital), Xangai, y Hong Kong, totas con mas de 10 millons d'habitants, y bi ha arredol de 40 ciudaz de mas d'1 millón.
Toponimia
Os chineses d'etnia han dicen a la suya tierra Zhongguo, que significa "país" u "estato" y etimolochicament se relaciona con Zhong, "a civilización", en oposición a los países y pueblos barbaros.
O toponimo China provién d'o nombre d'a dinastía Qin, y s'introdució en Occident por a conoixencia que os europeus teneban d'as sederías que bi heba en ixas envueltas en China.
Marco Polo nombra lo norte de China en o suyo libro Cathay, y mientres bel tiempo asinas diciban os europeus a China, tal y como veyemos en a traducción aragonesa de "La Flor de las Ystorias d'Orient" y "Libro d'as Marabillas d'o Mundo". A denominación Cathay se remonta a los khitan, un pueblo mongol que dominó o norte de China y que fue forachitato por os churchez ta Asia Central enta l'anyo 1225, esdevenindo os Kara Khitai.
Marco Polo nombra o sud de China que Kublai Khan habió de conquerir como Mangi, y en a traducción aragonesa d'o "Libro de Marco Polo" s'estribe Mangui u Daumangui:
En o Manuscrito alchamiau d'Urreya de Xalón nombran China como Assin:
Chondrilla juncea
A husillera (Chondrilla juncea (Linnaeus) ) ye una planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que ye nativa d'Europa, Asia y lo norte d'Africa, pero se conoixe en a mayoría d'as rechions atemperadas d'o mundo como una especie introducida.
En a isla griega de Creta, as suyas fuellas y chitos tiernos se minchan crudos u bullius en apanyizos per os lugarenyos. A planta tamién ye consumida tradicionalment per personas d'etnia albanesa en o sud de Italia.
Republica Popular de China
Chentilicio
Manimenos fendo uso d'a derivación a partir d'un sufixo pa creyar chentilicios en aragonés se puet adaptar chinés coincidindo con o francés chinois y o catalán xinès.
Cheografía fisica
A l'ueste mandan as grans cordeleras, mas que mas o Himalaya, a mayor altaria d'a cual ye o mont Everest, y os altiplanos que caracterizan a mayor parti d'o paisache arido d'os disiertos d'o Takla-Makan y o Gobi. Debito a la sequera y as practicas agricolas perchudiciosas, as tronatas d'arena son comunas mientres a primavera. A expansión d'o disierto de Gobi ye a causa prencipal d'istas tronatas que afectan a lo nord-este chinés, y mesmo a Corea y Chapón.
Encara que s'han aprobato politicas y regulacions ambientals dende 1979, o medio ambient en a China contina deteriorando-se, ya que muito a sobén se mira mas por o desembolique economico que por o medio ambient. Amás, encara que China ha ratificato lo Protocolo de Kyoto, como país en vías de desarrollo no tien denguna limitación a las suyas emisions de dioxido de carbonio. Debito a la suya rapeda industrialización, China se ye convertindo en un d'os emisors mas grans de gases de carbonio que contribuyen a lo escalfamiento global.
Estructura politica
thumbnail|200px|O president chinés [[Hu Jintao y o president estatonitense George W. Bush]] A Republica Popular China tien un sistema politico unipartidista, con predominancia d'o Partiu Comunista Chinés, sistema de tipo autoritario y restrictivo con as Libertatz como a libertat d'expresión, a libertat d'asociación u a libertat de reunión. Dende os anyos 1970, sindembargo, o rechimen chinés ha feito una chicota evolución, encara que con muitos procesos involutivos.
Asinas, en 1982 se proclamó una nueva Constitución, que dá o poder lechislativo a o Congreso Nacional Popular de China, formato por 3.000 miembros, esleitos indreitament por os diferents nivels administrativos chineses, con un mandato d'una duración de 5 anyadas; bi ha un Comité Permanent. O poder executivo ye d'un Consello de Gubierno formato por un president de Gubierno y os suyos ministros, y por un president de China. Sindembargo, a propia Constitución reconoixe y asegura la predominancia d'o Partiu Comunista Chinés, que ye quien nombra a los candidatos a ocupar os cargos politicos en o país.
Organización politico-administrativa
Articlo prencipal: Organización politico-administrativa de China thumbnail|300px|Mapa admnistrativo de China A Republica Popular China se divide oficialment en tres nivels:
Asinas os nivels provincial, districto y cantonal se flexibilizan ta adaptar-se a las particularidaz etnicas u economicas d'o territorio: as rechions autonomas, prefecturas autonomas y districtos autonomos son divisions de 1er u 2º nivel habitatas por as 55 etnias minoritarias que tienen a suya propia autonomía ta fer leis especificas. As municipalidaz de Pekín, Tianjin, Xangai y Chongqing incluyen belunas d'as mayors ciudaz d'o mundo y son baixo administración dreita. A la fin, as antigas colonias europeas de Hong Kong y Macau mantienen una gran autonomía como rechions administrativas especials, conservando o suyo propio sistema economico y chudicial, amás de muitas caracteristicas propias d'estatos independients, como a suya propia moneda, dominio d'Internet, prefixo telefonico, bandera, ecetra. Baixo iste modelo Taiwán se considera una d'as 23 provincias d'a Republica Popular China, encara que en la practica la isla ye independient, y se troba administrata por o rechimen d'a Republica de China dende a fin d'a Guerra Civil de 1949.
Disputas territorials
Amás de reclamar o territorio d'a Republica de China, a Republica Popular de China tien bellas desputas territorials con atras nacions:
Popa (desambigación)
Popa puet estar:
Cuiro
thumb|right|250px|Lamas de cuiro. O cuiro u cuero (de o latín <CORIUM, con o mesmo significau), en qualques parlas con mas tendencia a la perda d'a vocal final atona, como l'aragonés belsetán, cuer, ye o material que s'obtiene d'adobar a piel d'os animals mamiferos.
Ye un material muit maleable y mas resistent que a piel nativa, y resulta mas durador porque no se descomposa. Tradicionalment s'ha feito servir ta fer-ne cinglas, siellas y belatras piezas de l'aparello d'os animals, asinas como tamién calcers y piezas de vestuache d'as personas.
Celtismos en francés
250px|thumb|right|[[Vercingetorix chita as armas suyas a los piez de César, cuadro de Lionel Royer, 1899.]] Bi ha celtismos en francés que reflectan en a suya mes gran part o substrato lingüistico galo y perteneixen a lo lexico d'o medio rural. O francés ha puesto amprar palabras celtas a atras luengas neolatinas con o mesmo substrato celta como l'arpitán y l'occitán. Tamién bi ha un adstrato bretón (sobre tot en as luengas d'oïl nordoccidentals), y palabras d'orichen celta insular transmesas por l'anglés.
Celtismos cheneralizaus en latín
O celta galo se charraba antes d'o latín en o territorio d'o norte de Galia a on que dimpués apareixerían as luengas d'oïl y o francés, por o que se puede considerar un substrato lingüistico. Manimenos tamién se charraba en amplas zonas d'o norte d'Italia (Galia Cisalpina), y d'o sud de Galia (Narbonés), que ya heban encomenzau a romanizar-sen antes d'a conquiesta cesariana, y a on que apareixioron os dialectos norditalians y l'occitán. A romanización de Galia estió un proceso lento y bi habió un periodo de coexistencia entre a luenga celtica gala que retaculaba y un latín galico plen de celtismos, que por a centralidat y importancia d'este territorio podeban esdevenir chenerals en o territorio romano.
Son palabras galas que se cheneralizoron en latín ALAUDA, AREPENNIS, CAMISIA, CAPANNA, CEREVISIA, CARPENTUM, CARPENTARIUS, CARRUS, SALMO y LEUKA, que se pueden trobar en luengas romances bien luent de l'antiga Galia. De feito, en aragonés en perdura beluna: aloda, camisa, cabanya/capana, cervesa, carro y salmón. En francés a primera lista ha perdurau como alouette, arpent, chemise, charpente, charpentier, char, saumon y lieue. A palabra cabane present en francés ye en realidat un occitanismo.
Comparanza con os celtismos presents en as luengas pirenencas y basco
Bi ha palabras celtas d'os Alpes y Pireneus que se troban en toda Francia. Son derivaus de derivaus de *KUMBA, *GRAVA, *RIKA, *BERTIO, *KLETA, *BANNO, *BIDLA, *PARIOLO, *LIGA, *SUDIA, *ULVA, *AGRANION, *ALIKA, *BRUKO, *VERNA, *GABELLA, *MULTON. De totas estas son representadas en catalán totas menos *RIKA y *ALIKA. En aragonés mancan os derivaus de *RIKA, *LIGA, *SUDIA, *ALIKA y *VERNA, y tamién os derivaus de *BERTIO, pero debioron d'existir en aragonés arcaico porque se troban iberorromanz antigo. En basco de Navarra encara bi ha derivaus de *KUMBO, *GRAVA, *KLETA, *PARIOLO, *AGRANION y *GABELLA.
Medio rural
thumb|250px|right|[[Carro d'a Edat de Fierro d'Ohnenheim exposau en o Museu d'Estrasburgo. Os celtas destacaban como fabricants de carros, palabra que proviene d'o galo karros, corradical d'o verbo latino CURRERE u "correr".]] En francés bi ha palabras d'orichen galo en o lexico d'o medio rural como:
Fitonimia
thumb|right|249px|[[Betula pendula, bouleau en francés. A mesma palabra latina BETULA ye un diminutivo de l'orichinal betua en celta galo.]] Fendo part d'o lexico rural, destaca a presencia de fitonimos u palabras que se remontan a fitonimos como balai.
Zoonimia, caza, pesca y ganadería
thumb|right|250px|Rabanyo d'[[ovellas. En francés actual mouton ye o nombre chenerico d'a especie Ovis aries, tanto o mardano (bélier), como a ovella (brebis). Moltón en aragonés benasqués y moton en occitán son as denominacions d'o masclo capau, o mesmo que as parolas equivalents en as luengas celtas actuals.]]
Bi ha unas quantas parolas relacionadas con as aus.
Destacan os ictionimos y parolas relacionadas con a pesca:
Suelo y descripción de lo medio fisico
thumb|right|250px|[[Terrero (cheomorfolochía)|Terrers formaus en uns salagons grisos de Sobrarbe. Lo salagón se diz en francés marne, derivau de lo celta galo marga.]]
Unidaz de mesura
Lo francés conserva como denominacions d'unidaz de mesura d'orichen galo:
Ropa
Como herencio d'a vestimenta d'os galos bi ha unas parolas que pasoron a lo latín galico, a lo latín cheneral y dimpués a las luengas romances.
Bretonismos
thumb|right|250px|Eixemplos de [[bisutería. A palabra bijou ye d'orichen bretón.]] A presencia d'o bretón en Bretanya ha feito que as luengas d'oïl y o francés stándard haigan amprau bretonismos.
Os bretonismos que bi ha en francés gosan estar relacionaus con a mar:
Bi ha uns atros bretonismos perteneixents a uns atros campos lexicos:
A palabra bretona biz ("dido") orichinó bizoù ("aniello") y esdevinió en francés bijou ("choya"), base d'a palabra bijouterie, que plegó a lo castellano como bisutería y a lo catalán como bijuteria.
As palabras biniou, cagou, cromlech, dolmen y menhir son bretonismos ixemenaus por archeologos, etnologos, antropologos y escritors. Han estau transmesos por o francés t'atras luengas como luengache especifico d'estos campos.
Juan Domingo Perón
Juan Domingo Perón, naixito de Lobos (Buenos Aires) o 8 d'octubre de 1895 y muerto en Buenos Aires l'1 de chulio de 1974, estió un militar y politico archentino, establidor d'o justicialismo (u peronismo) y President d'Archentina en 1946-1955 y 1973-1974, a mas de Vicepresident d'Archentina en 1944-1945.
29 d'octubre
Anyos 1970
right|thumb|250px|L'actriz y productora cinematografica [[Winona Ryder, naixita o 29 d'octubre de 1971.]]
Anyos 1990
right|thumb|250px|L'actriz Madrilenya [[Amarna Miller, naixita o 29 d'Octubre de 1990.]]
Seu de Santa María de Solsona
A seu de Santa María de Solsona ye una seu catalana que se troba en a ciudat de Solsona (Solsonés) y ye a seu bispal d'a diocesi de Solsona. Ye un edificio devantato entre os sieglos XIII y XVIII y que combina partes en estilo romanico con partes en estilo gotico y partes en estilo barroco, depenendo d'a calendata de construcción.
Se devanta dencima d'un primer edificio romanico, consagrato en 1163 (nomás en queda hue o suyo abside, con finestra, dos columnas y chapitels; dos absidiolos y a planta d'o suyo campanal, estando a parte superior ya d'o sieglo XVI), encara que a mayor parte d'as construccions son d'o sieglo XV. Tamién ye en estilo romanico a puerta d'o claustro, que ye d'o sieglo XVIII. A construcción de l'edificio actual en estilo gotico prencipió en 1299 y no remató dica 1630, quan se devantó o presbiterio. En o sieglo XVIII se destruyó a suya frontera romanica ta devantar-ie l'actual puerta de Sant Agustín.
Monforte de la Sierra
Monforte de la Sierra ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 114 habitants (2007), en una superficie de 4,36 km² y una densidat de población de 26,14 hab/km².
Nadal
thumb|300px|A Natividat en un cuadro de [[Charles Le Brun.]] O Nadal (d'o latín < NATALE(M)) u a Navidat (d'o latín NATIVITAS; "naixencia") ye una d'as festividaz cristianas mas importants, chunto con a Pascua y Pentecosta, pos celebra a naixencia de Chesucristo. S'enzata con o Nadal u Día de Nadal, que ye celebrato o 25 d'aviento por a Ilesia Catolica y a Ilesia Protestant y o 7 de chinero en a Ilesia Ortodoxa, ya que no acceptó o calandario gregoriano, que cambeó o calandario chuliano de l'epoca romana.
Os anglofablants emplegan o termin "Christmas", o significato d'o cual ye misa ("mass") de Cristo". En bellas luengas chermanicas, como l'alemán, a festividat se clama "Weihnacht", que significa "nueit de bendición". As festividaz de Nadal se proposan, como o suyo nombre indica, celebrar a natividat (u siga, a naixencia) de Chesús de Nazaret.
Tradición nadalenca
Mientres a temporada nadalenca, se gosan celebrar cuantas festividaz amás d'a una de Nueit Buena, como as "posadas", que son fiestas (prou comuns en bel país como Mexico) en as que se recreya a forma en que María y Chusé demandoron un cubilar ta que naixiés o suyo ninón, o Nino Dios.
En cada país varía a forma de celebrar o Nadal, pos cadaguno tien as suyas propias tradicions locals.
Troncedo
Troncedo ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. A suya población ye de 23 habitants (2011 ).
Santoña
Santoña ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca de Trasmiera.
Troncedo
Troncedo ye un lugar que se troba a 1008 metros d'altaria en o extremo sud-oriental d'A Fueva, en l'alto d'un cerro que cosira o paso por a sierra d'o Turón u de Troncedo dende Graus t'a fondonada fovana, que siempre i ye estau pero que en l'actualidad se fa por a carretera de rete local HU-V-6441. A caracteristica mas definidera de o lugar de Troncedo ye o suyo castiello espaldau, d'o qual no se guarda sique a torre de l'homenache, de dimensions superiors a as d'altros castiellos principals en Sobrarbe (mismo l'Aínsa u Boltanya las tienen más chicas), o que fa pensar en as proporcions que podeba tener en a suya epoca d'uso. Ista torre y atros restos d'o castiello han estau reasentaus recientement por o Gubierno d'Aragón como primera fase d'un prochecto de rehabilitación d'a totalidat d'o castiello, pero las atras 2 fases no tien fixada calendata d'escomencipio y tampoco no tienen presupuesto asignau.
Santoña
A suya población ye d'11.569 habitants (2009) en una superficie d'11,53 km², con una densidat de población de 1.003,38 hab/km².
Troncedo
Por a importancia d'o castiello de Troncedo se sabe de l'antiguedat d'o lugar, pues se'n ha puesto trobar documentos dende o reinau de Sancho Lo Mayor (primera mitat d'o sieglo XI) que ya daban treslau de como de principal yera ta defender o condau de Sobrarbe quan que a cercana villa de Graus encara yera mora. En 1797 Troncedo teneba 150 habitants.
Santoña
Cheografía
A localidat de Santoña se troba situada a 7 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Troncedo
A población de Troncedo a forman dos barrios deseparaus. La uno, posiblement más moderno, se disposa arredol d'o castiello y d'a ilesia parroquial y lo forma una sola carrera en a que i ha bella ventena de casas. En iste barrio, as construccions han aprofeitau a irregularidat d'o terreno d'a cresta d'o cerro en a que s'aposentan, en a que i salen as penyas y las ha caliu concaver en os muros; amás muitas piedras d'o castiello han estau aprofeitatas pa fer as suyas casas, lo que pareix indicar que va construyir-se quan iste ya en yera en desuso y s'emplegaba de cantera. O segundo barrio, un poquet mas desalpartau y probablement mas antigo, se troba en unas faixas por debaixo d'o barrio principal, baixo lo castiello (que lo proteixe) en a baixant que se'n va ta o barranco d'o Salinar, y t'arribar-ie cal pillar una pista que tansament fará docientos metros baixín-baixando dende un lateral d'a carretera u o camín que baixa baixo la frontera ueste d'o castiello. Iste barrio teneba tradicionalment o nombre de «Casas d'o Sant' Ánchel», manimenos hue en diya se lo conoixe popularment simplament como «Sant'Anchel» y consiste en qualques casas que bordeyan una ilesieta (recientement rehabilitada) que diz que podeba haber estau consagrada a Sant Miguel Arcánchel en belatro momento, anque en l'actualidat en ye pero a Sant Veturián.
Santoña
Cheografía
Parte d'o suyo termin municipal perteneixe a lo Parque Natural de las Marismas de Santoña, Victoria y Joyel.
Troncedo
A ilesia parroquial ye romanica d'o sieglo XII y se troba en alto d'una penya que a fa devantar un poquet por d'encima d'a carretera (que pasa chusto a o costau). Ye consagrada fendo-le honras a Sant Esteban.
Pellizo
thumb|right|200px|Pellizo d'un [[Lynx pardinus|cerval iberico.]] Un pellizo (d'o latín <*PELLICIU, «relativo a la piel» u «feito de piel») ye a piel d'un animal, cheneralment un mamifero, extraida de forma mas u menos entera. Reciben iste nombre tanto as piezas de piel d'animals domesticos como salvaches.
Sandiniés
A mayor parti d'as suyas casas son d'o sieglo XIX, anque bi'n ha beluna d'o sieglo XVII y a suya ilesia data d'os sieglos XVII y XVIII.
D'antis más iste mesmo lugar yera conoixito como Sendiniés y como San Chinés.
Pellizo
Importancia historica
En Espanya, y en especial en zonas montanyesas con abundancia de selvas, como l'Alto Aragón, os pellizos d'animals salvaches que se capturaba con trampas u por cazada suposaban una fuent d'ingresos extra ta os habitants de muitas aldeyas y lugars, pus se podeban vender a uns comerciants especializaus, os pellicers u pellizoners, que dica meyaus d'o sieglo XX soleban viachar por os lugars y les ne pagaban en efectivo. Bells eixemplos d'as especies que mas a sobén se cazaba ta iste manister, y as que millor se pagaba por lo finos que yeran os pellizos, son as fuinas, as leopardas, as rabosas os taixudos.
Cervià de les Garrigues
Cervià de les Garrigues ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en la provincia de Leida.
Pellizo
Importancia historica
A importancia d'iste comercio fue cabal en epocas de crisi, pus yera una d'as pocas vías de dentrada de diners en efectivo que teneban as familias, sobre tot en zonas caracterizadas por un fuerte caracter autarquico como lo Pireneu, a on que dica bien dentrau o sieglo viello as transaccions comercials se soleban satisfer como en una economía de trueque y a presencia de a divisa yera muito mas testimonial que en l'actualidat.
Sandiniés
Molimentos
Ilesia de Sant Chulián Mártir de Sandiniés, una ilesia en estilo barroco adedicada a Sant Chulián Mártir, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Cervià de les Garrigues
La suya población ye de 860 habitants (2008), en una superficie de 34,50 km² y una densidat de población de 24,93 hab/km².
Cheografía
La localidat de Cervià de les Garrigues ye situata a 444 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.
Mugas
Lo suyo termin muga con La Pobla de Cérvoles, Juncosa, L'Albagés, Castelldans, Juneda y Les Borges Blanques.
Pellizo
Importancia historica
Iste tipo de transaccions se siguión desarrollando de forma legal dica os anyos 1970, quan apareixión leis succesivas de protección d'as salvachinas que contribuyón, en chunto con a despoblación d'os lugars d'a montanya, a'l declive d'o negocio. Manimenos, dica meyaus d'os anyos 1990 no yera raro que bells habitants d'aldeyas poco pobladas seguisen con ista forma de comercio en a clandestinidat, como complemento d'atras actividatz economicas que yeran a suya forma de vida, anque ya lievando personalment o resultau d'as suyas capturas dica bells establimientos en poblacions mas importants como as cabeceras d'as vals u as diferents capitals comarcals.
1923
Mayo
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Anne Baxter, naixita o 7 de mayo de 1923, en una escena d'a cinta The Ten Commandments (1956), con Yul Brynner.]]
Atros países
right|thumb|250px|O pintor valenciano [[Joaquín Sorolla, muerto o 10 d'agosto de 1923.]]
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur (popularment KL) ye a capital y mayor ciudat de Malaisia y un d'os tres territorios federatos d'o país y se troba fisicament afincada adintro de l'estau de Selangor. Auespaba lo poder executivo y chudicial malayo, os quals dende zaguerías d'as anyadas de 1990 estioron transferius enta recientment construyida capital administrativa Putrajaya, encara que, manimenos, qualques seccions d'o poder chudicial s'han manteniu en Kuala Lumpur. En a ciudat tamién se troba a residencia oficial d'o rei de Malaisia, l'Istana Negara.
Conta con una población de 1 887 674 habitants distribuyius en una superficie de 243,65 km², y un aria metropolitana de 7,2 millons d'habitants, y en importancia, figura de conchunta con O Caire, Istambul, Karachi, Bagdad, Teherán, Aleixandría, A Meca, Casablanca y Yakarta como una d'as urbes mas importants d'o mundo islamico. Per un regular, Kuala Lumpur ye abreviada como KL en Malaisia, y ye mundialment conoixida per estar o puesto an se troban as torres Petronas, actualment os edificios chiminucos mas altos d'o mundo y d'antis mas os edificios mas altos d'o mundo de forma absoluta.
Clima
Protechida en l'este per as montanyas Titiwangsa y en o ueste per l'isla de Sumatra, Kuala Lumpur tien mientres tot l'anyo un clima equatorial, calido y soleyau, con abundants precipitacions, especialment mientres o monzón. As temperaturas tienden a remanir constants, con fluctuacions entre temperaturas maximas d'entre 30 °C y 33 °C y minimas per dencima d'os 20 °C. Referent a las precipitacions, a meya anyal ye sobre os 2.250 mm, chunio y chulio son meses relativament ixucaus, pero encara asinas as plevidas son superiors a 125 mm en istos meses.
Cercs
Cercs ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Berguedá, partiu chudicial de Berga y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 1.324 habitants (2008), en una superficie de 46,93 km² con una densidat de población de 28,21 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cercs ye situata a 650 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 105 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Sant Jordi de Cercs, La Rodonella, Sant Corneli, Sant Josep, Pedret, Sant Salvador de Vedella y La Baells.
Molinillo
Molinillo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón (Espanya), comarca d'a Sierra de Francia y partiu chudicial de Béjar.
A suya población ye de 55 habitants (2009), en una superficie de 6,79 km² y una densidat de población de 8,10 hab/km².
Cheografía
A localidat de Molinillo se troba situata en a confluyenia d'o río Alagón (afluent d'o río Tacho) y d'o suyo afluent o río Sangusín, a 773 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 25 km d'a ciudat de Béjar, a capital d'o suyo partiu chudicial, y de 77 km d'a ciudat de Salamanca, a capital d'a suya provincia.
El Pinós
El Pinós  (Pinoso en castellano) ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de lo Vinalopón Meyo. La suya población ye de 7.909 habitants (2010), en una superficie de 126,9 km² y una densidat de población de 62,32 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Yecla, Villena, Monòver, La Romana, L'Alguenya, Fabaniella y Chumiella.
Lista de contes de Barcelona
right|thumb|[[Escudo d'armas d'os reis d'Aragón y contes de Barcelona.]]
Lista de contes de Barcelona dende a conquista franca de Barcelona y a creyación d'o condau en l'anyo 801 dica os Decretos de Nueva Planta y a integración en o reino d'Espanya en l'anyo 1714.
Contes nombratos por os reis francos
right|thumb|Sepulcre d'o conte [[Guifré o Pillós en o monesterio de Ripoll.]] Os primers contes de Barcelona yeran nombratos por os reis d'os francos (d'a dinastia Carolinchia) que dende 843 esdevienen reis de Francia y, como tals, yeran vasallos suyos.
Contes hereditarios
Dende a fin d'o sieglo IX os reis perdioron o poder de nombrar a los nuevos contes. Asinas, o títol se trasmitiba de forma hereditaria, a ormino de pais ta fillos. Manimenos, os contes de Barcelona continaban estando vasallos d'os reis de Francia.
Casa de Barcelona
right|thumb|[[Remón Berenguer III en o castiello de Fos (Marià Fortuny, 1857, Reyal Academia Catalana d'Artes Polidas de Sant Chorche, en deposito en o Palacio d'a Cheneralidat de Catalunya).]] En 988 Borrell II se nega a renovar o pacto de vasallache con o nuevo rei francés, Hugo Capeto, y o conte de Barcelona s'independiza d'o rei de Francia.
En 1137 Remón Berenguer IV se casa con Peronella d'Aragón, filla d'o rei d'Aragón Ramiro II, unindo-se dinasticament o reino d'Aragón y o condau de Barcelona y creyando-se a Corona d'Aragón. Dende l'inte os reis d'Aragón son tamién contes de Barcelona.
Casa d'Aragón
thumb|Abdicación de Peyronela, reina d'Aragón y contesa de Barcelona. En 1410, Martín I muere sin descendencia lechitima.
Dinastía Trastamara
Entre o 1462 y o 1472 se desarrolla la guerra contra Chuan II (tamién conoixita como Guerra civil catalana)
Contes que ocuporon a cadiera reyal mientres a guerra contra Chuan II (no reinoron en Valencia, a on continaba reinando Chuan II) En 1472 Chuan II dentra en Barcelona, obliga a los rebels a reblar y recupera a cadiera reyal. Con o matrimonio entre Ferrando II y Isabel I de Castiella, en 1469, se produce a unión dinastica entre a Corona d'Aragón y a Corona de Castiella. Dende allora, os contes de Barcelona, a mas de reis d'Aragón (entre d'atros títols), son tamién reis de Castiella.
Dinastía Habsburgo (u casa d'Austria)
Entre 1640 y 1652 se desarrolla a Guerra d'os Segadors.
En 1700, Carlos II muere sin descendencia: prencipia la Guerra de Succesión Espanyola.
Guerra de Succesión Espanyola
Con a redota de l'Archiduque y a victoria de Felipe V en a Guerra de Succesión (1714) y a promulgación d'os Decretos de Nueva Planta (1716), se deroga o Consello d'a Corona d'Aragón y os estatos d'a Corona d'Aragón excepto a Val d'Arán son encorporatos a lo Reino de Castiella baixo lo gubierno d'o Consello d'a Corona de Castiella, que se convertirá dimpués en o Consello Reyal. Se puet considerar que de facto, naixe o Reino d'Espanya, encara que iste Reino nomás existiba en virtut d'a Constitución. O primero en fer servir o títol de Rei d'Espanya será Chusé Bonaparte en 1808, en virtut de l'articlo 4 d'a Constitución de Bayona, y en plural, Rei d'as Espanyas. O títol de conte de Barcelona ye dende allora un d'os muitos títols hereditarios d'o Rei d'Espanya.
Chuan de Borbón
Mientres o rechimen franquista (1939-1975), o heredero exiliato a la cadiera reyal espanyola, Chuan de Borbón, emplegó lo títol de Conte de Barcelona. Cuan morió Franco, en 1975, Chuan Carlos I, fillo de Chuan de Borbón, fue proclamato Rei d'Espanya. Dos anyos dimpués, Chuan de Borbón cedió lo títol de Rei d'Espanya y os atros dreitos dinasticos a lo suyo fillo, feito que segnificó a restauración d'a monarquía. En o mesmo acto, le pedió permiso a lo rei (y iste le se dió) ta continar fendo servir o títol de Conte de Barcelona, y lo fació servir dica la suya muerte en l'anyo 1993.
Francos
250px|right|thumb|Territorio controlau por os francos en diferents tiempos Os francos estioron un pueblo chermanico que s'orichinó por a fusión de diferents pueblos d'a ribera baixa d'o rio Rin y que encara que no participoron en as gran emigracions chermanicas de l'anyo 406 fuoron penetrando china chana en o norte de Galia. Yeran dividitos en dos brancas os francos salios y os francos ripuarios. Tenioron una cristianización tardana y estioron catolicos. Luitaban principalment a piet. Con o rei Clodoveu I dominoron cuasi tota a Galia, que fue gobernada por dos dinastías francas: os merovinchios y os carolinchios. O estau formau por os francos esdevinió o mes estable de tota Europa Occidental en l'alta Edat Meya, sobre tot con o rei Carles Magno. Os francos de Galia quedoron absorbius por a población galo-romana y esdevinioron franceses, os francos de Chermania esdevinioron a stämne franca d'os alemans.
Badía d'Abertawe
thumb|500px|Badía d'Abertawe dende [[Townhill (Abertawe)|Townhill]] A badía d'Abertawe (en galés Bae Abertawe, en anglés Swansea Bay) ye una badía que se troba situata en a Canal de Bristón en a costa sud de Galas. Entre as localidaz que se troban en a badía s'encluyen Y Mwmbwls, Abertawe y Port Talbot. Os ríos Nedd, Tawe, Afan y Blackpill desembocan en a badía.
A badía d'Abertawe (como toda a parti alta d'a Canal de Bristón) experimenta una d'as variacions entre mareas mas grans d'o mundo, con una esferencia de dica 10 metros entre a marea alta y a baixa. Os puertos de pescata mas importants d'a badía se troban en Abertawe, Port Talbot y Llansawel.
Historia
A cullita d'ostras estió d'antis mas una industria important en a badía d'Abertawe, gosando emplegar a dica 600 personas en a decada de 1860. Manimenos, o exceso de pescata, as malautías y a contaminación acotoloron a población d'ostras en os anyos 1920. Dende l'anyo 2005 existen plans ta reintruducir ista industria a traviés d'a creyación de granchas d'ostras.
Plachas
A badía ye plena de plachas d'arena. Cada sección de placha d'a badía tiene un nombre diferent::
thumb|600px|Badía de Bracelet, [[Y Mwmbwls y badía d'Abertawe, dende o faro de Y Mwmbwls]]
Contaminación
En as zagueras dos decadas d'o sieglo XX, a badía yera estropiciada por a contaminación, d'una man debito a la industria d'a redolada y d'atra por as canyerías d'os repuis d'as ciudaz que desembocaban sin control en a badía, encluyendo a prencipal que se trobaba chusto chunto a o faro de Y Mwmbwls.
S'han feito esfuerzos dende as autoridatz locals ta reducir a contaminación en a badía, mirando amás de evitar que se treslade a las plachas d'o sud d'a peninsula de Gŵyr. Como consecuencia d'istas accions se consiguió en aviento de l'anyo 2007 una bandera azul ta a placha d'Aberavon.