cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fonetica d'o francés
Consonantismo
Bi ha una epentesi de consonant-puent en os grupos consonanticos secundarios con m, n, l, ss como primer elemento, y en os grupos -m'l- y -n'l-, grupos consonanticos cambian por estar mes familiars os grupos consonanticos latinos -MBR- (en UMBRA), -STR- (en FENESTRA), u romances -ndr- (en fendre), -mbl- (en ambler) y -ngl- (en ongle).
Bi ha un accento de frase que reemplaza l'accento tonico d'as parolas.
O grupo QU- perdió o suyo elemento semivocalico y quedó redueito a k-. Por o que fa a la evolución de QU- enta k- Ye una evolución fonetica que encomenzó en a evolución interna d'os pronombres relativos e interrogativos latinos, que yeran as parolas d'uso mes freqüent con este grupo inicial. En a evolución d'este grupo chunto con vocal palatal (QUI, QUE), bi ha diferiencias importants entre o francés y as luengas d'oïl d'o nord-este como o picardo, valón y lorenés (a "Belgo-romania"). En os casos en os que ye secundario tamién se reduce:
O grupo GU- tenió una evolución pareixida a la d'a suya posición interior en SANGUIS ("sangre") y LINGUA ("luenga") y a la d'o grupo inicial QU- y afectó mes a sobén a parolas d'orichen chermanico encomenzadas por W- :
Un fenomeno important en a evolución d'as consonants finals en francés ye a ligazón u liaison, tamién documentau en provenzal, y mesmo en belsetán con a l cheminada. A liaison consiste en a pronunciación d'una consonant muda quan a palabra deixa d'estar aislada. A liaison nunca no se fará con a conchunción copulativa et ni con as s finals d'as parolas composadas. Os emplegos d'a liaison se clasifican en obligatorios u facultativos.
Lo grupo latino -TY- precediu de vocal orichina una "s sonora" y por metatesi la suya -y- se combina con esta vocal:
Lo grupo latino -CI- precediu de vocal orichina una "s xorda" y por metatesi la suya -y- con esta vocal:
Men in Black (cinta de 1997)
Men in Black (títol orichinal en anglés, enguerada en Aragón con o títol en castellano Hombres de negro) ye una cinta estausunidense de cine de sciencia ficción de l'anyo 1997, dirichida por Barry Sonnenfeld y producida por Walter F. Parkes y Laurie MacDonald con guión de Ed Solomon, protagonizada por Tommy Lee Jones, Will Smith, Linda Fiorentino, Vincent D'Onofrio y Rip Torn.
Belinda (satelite)
Belinda ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1986 por a sonda espacial Voyager 2.
Bargas
Bargas ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 89,48  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Añover de Tajo
Añover de Tajo ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya y comarca de La Sagra.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 39.64  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Añover de Tajo se troba situata a 540 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Alemán central silesián
O silesián (en alemán Schlesisch, en silesián Schläsche Sproache/Schläs'sche Sproche) u baixo silesián ye un dialecto altochermanico central oriental quasi desapareixiu charrau en a rechión de Silesia. Diferents variants d'iste dialecto yeran charradas por dica siet millons de personas dica l'anyo 1945. Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, as autoridatz locals comunistas viedoron l'uso d'a luenga dimpués que os alemans fuesen forachitaus d'a provincia de Silesia y ista fuese incorporada prencipalment a o sudueste de Polonia, con chicotas partis en o norteste d'a Republica Checa y l'este d'Alemanya. O silesián continó estando charrau por belunas d'as familias que se tresladoron enta territorio alemán, mas que mas enta l'Alemanya Occidental, pero ya en un ambito reduciu a la propia casa. Muitos d'os alemans de Silesia que fuoron forachitaus enta Alemanya Occidental y Oriental nunca no transmitioron o dialecto a os suyos fillos, perdendo-se asinas o suyo herencio cultural.
Historia
En rematar a Segunda Guerra Mundial as autoridatz locals comunistas viedoron l'uso d'o dialecto silesián, asinas como de l'idioma alemán. Dimpués d'a expulsión d'os alemans de Silesia, a luenga y cultura chermanica silesiana murioron quasi de tot en tornar-se Silesia una rechión de Polonia en 1945. Hue o silesián se charra encara en l'Alta Lusacia, parti d'a provincia de Silesia que se troba a l'ueste d'a linia Oder–Neisse y que continó estando alemana dimpués de 1945.
O silesián yera a luenga en que escribiban as suyas poesías Karl von Holtei y Gerhart Hauptmann en o sieglo XIX.
Religiosa
Religiosa (en aragonés relichiosa), ye una melodía d'o compositor Jesus Guridi adintro d'a suya obra Diez melodias bascas, enguerada o 12 d'aviento de 1941 en o Cine Monumental de Madrit.
Independence Day (cinta)
Independence Day ye una cinta estausunidense de cine de sciencia ficción de l'anyo 1996, dirichida por Roland Emmerich y producida por Dean Devlin con guión de Dean Devlin y Roland Emmerich, protagonizada por Jeff Goldblum, Will Smith, Bill Pullman, Mary McDonnell, Judd Hirsch, Margaret Colin, Randy Quaid, Robert Loggia, James Rebhorn y Harvey Fierstein.
Rodache
As scenas d'o despacho oval presidencial en a Casa Blanca s'heban contruyiu en 1995 en os estudios d'a productora Castle Rock Entertainment en Culver City (California) ta la cinta The American President (1995, Rob Reiner) y se facioron servir tamién en Nixon (1995, Oliver Stone).
Usana
Usana ye un lugar d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 17 habitants.
Batalla d'o Río de la Plata
A batalla d'o Río de la Plata estió una batalla naval escaicita o 13 d'aviento de 1939 en o estuario d'o Río de la Plata, entre Archentina y Uruguai, en a cual luitoron d'una man l'acuirazau Admiral Graf Spee d'a Kriegsmarine (Tercer Reich) baixo o mando d'o Kapitän zur See Hans Langsdorff, y d'atra man 3 crucers d'a Royal Navy (Reino Uniu) baixo o mando d'o Commodore Henry Harwood. Istos 3 crucers yeran os HMS Exeter, HMS Ajax y HMNZS Achilles, iste zaguer con dotación y mando de Nueva Zelanda.
A batalla remató con toz os vaixiellos con danyos, y con l'acuirazau alemán refuchiau en Montevideo ta fer-ne-ie reparacions, rematando o suyo comandant, Hans Langsdorff, por ordenar l'auto-fundimiento d'o barco, en creyendo trobar-se dabant de fuerzas enemigas muit superiors.
Amorosa
Amorosa ye una melodia composata por Jesus Guridi adintro d'a suya obra Diez melodias bascas, enguerada o 12 d'aviento de 1941 en o Cine Monumental de Madrid.
Riudellots de la Selva
Riudellots de la Selva ye un municipio catalán situau en a comarca d'a Selva, provincia de Chirona y partiu chudicial de Blanes.
A suya población ye de 2.051 habitants (2013), en una superficie de 13,38 km² con una densidat de población de 148,28 hab/km².
Mugas
O suyo termin municipal muga con Caldes de Malavella y Vilobí d'Onyar.
21 de marzo
Atros países
right|thumb|250px|O Cantaire y musico canadiense [[Deryck Whibley, qui naixió o 21 de marzo de 1980.]]
Lidón
Lidón ye un municipio de la provincia de Teruel, situau en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población ye de 55 habitants (2018), en una superficie de 40,54 km² con una densidat de población de 1,85 hab/km².
Cheografía
Ye situau a piet de la sierra de Lidón, formada por materials de lo Terciario y de lo Cuaternario.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Pancrudo, Riello, Visiedo, Archent, Rubiuelos y Cosa.
Toponimia
Lo toponimo "Lidón" s'ha quiesto relacionar como cognato de Lledó en lo Matarranya y relacionau con Lechago y Litago, podendo provenir de l'antroponimo d'un terratenient hispanorromano. S'escribiba Leiden en 1212.
La Puebla de Arganzón
La Puebla de Arganzón (en basco Argantzun) ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Ebro y partiu chudicial de Miranda d'Ebro.
Suabios d'o Danubio
Os suabios d'o Danubio (en alemán Donauschwaben, en rumano Șvabi dunăreni) ye a denominación común pa toz os alemans que viviban en l'antigo reino d'Hongría d'a etapa de l'Imperio Austrohongaro, en especial en as riberas d'o Danubio.
La Puebla de Arganzón
A suya población ye de 89 habitants(2008) en una superficie de 18,87 km², con una densidat de población de 25,91 hab/km².
Suabios d'o Danubio
Por as arias que ocupaban as comunidatz suabias se distribuiban asinas:
La Puebla de Arganzón
Cheografía
A localidat de La Puebla de Arganzón ye situada a 481 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 90 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Suabios d'o Danubio
Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial bellas comunidatz fuoron obchecto de chenocidios, expulsions u deportacions por parte d'o Exercito Royo sovietico y bells gobiernos d'a postguerra.
La Puebla de Arganzón
Cheografía
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Villanueva de la Oca.
Leonardo da Vinci
Leonardo di Ser Piero da Vinci (Anchiano, Italia, 15 d'abril de 1452 - † Castiello de Clos-Lucé, Francia, 2 de mayo de 1519) fue una persona polifacetica y multidisciplinar abarcando muitas disciplinas diferents entre ellas com arquitectura, escultura, pintura, incheniería, urbanismo, naturalismo, musica, poesia, filosofía y a escritura entre d'atras a mas a mas d'inventor.
Entre os suyos treballos cal destacar pinturas como Il Cenacolo (A zaguera Cena), A Gioconda o Monna Lisa, debuixos como l'Uomo vitruviano y un autorretrato suyo. Seis codices (Codice Atlantico, Codice Leicester, Codices Madrit I-II, Codice Trivulzianus y o Codice sul volo degli uccelli) a on si troban gran parti d'os suyos estudios, inventos y descubrimientos.
Puck (satelite)
Puck ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1985.
Modern Talking
thumb|180px|Dieter Bohlen (2006) thumb|180px|Thomas Anders (2007)
Modern Talking estió un duo musical d'alemanya de musica pop y new wave formato por Thomas Anders y Dieter Bohlen.
Fuertescusa
Fuertescusa ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población yera de 82 habitants en l'anyo 2012, en una superficie de 64,1 km² y una densidat de población de 1,27 hab/km².
Borox
Borox ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 60,26  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cantón d'el Canigó
O cantón d'el Canigó (en catalán cantó del Canigó, en francés canton du Canigou) ye una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania, districtos de Ceret y Prada.
A capital d'o cantón ye a localidat d'Els Banys i Palaldà.
Ecuador (desambigación)
A parola ecuador, derivata d'o latín aequātōris (igualador) puet referir-se a:
Cervus elaphus
Cervus elaphus ye una especie de mamifero de l'orden artiodactila, familia cervidae, distribuita por o Palearctico y a sola especie d'o suyo chenero autoctona d'Europa.
Zoonimia
O zoonimo més documentau en textos medievals navarro-aragoneses ye ciervo, envistable en o "Vidal Mayor":
En o "Libro d'el Trasoro" en parlan baixo o epigrafe de cieruo:
O zoonimo ciervo, coincident con o castellano debe estar cheneral en quasi tot l'Alto Aragón. Manimenos Rafael Vidaller Tricas lo menciona només que en Botaya. Os toponimos Cervera son muito estendillaus en Aragón, Catalunya y Valencia, y en bel caso se remontarían a lo latín CERVARIA ("puesto con muitos ciervos"), en atros a como se diz en catalán l'árbol "cerollera".
Podió haber-ie atros zoonimos relacionaus con o latín Vanatus, que en castellano ha dau venado, pus en A Riocha tenemos toponimos como Valvanera. En Valle de Vio tenemos a denominación de pardo.
Subespecies
S'han definiu diferents subespecies:
Mitolochía
O ciervo, como animal de mida gran en a fauna europea amaneix en as mitolochías de bel pueblo d'Eurasia como por eixemplo os aragoneses (leyenda d'a fundación d'o Monesterio de Sant Chuan d'a Penya), y tamién sale en atros mitos euroasiaticos de cazata ritual como entre os hongaros, que lo fan extensible a los hunnos. Antes d'existir Aragón y os aragoneses en o territorio nord-este d'a Hispania romana ya bi heba mitos asociaus a los ciervos, como a cierva blanca de Sertorio, que a compilación historica "Grant Cronica d'Espanya" de Chuan Ferrández d'Heredia transmite:
En a mitolochía griega o ciervo ye asociau a Artemis, y en a mitolochía romana o ciervo ye l'animal consagrau a Diana. O ciervo prenió una gran importancia en a mitolochía celta, y bi heba un dios con cuernos de ciervo Cernunnos. En Irlanda o ciervo ye l'animal totemico d'os fianna en o Ciclo de Leinster.
Sinfonía pyrenaica
Sinfonía pyrenaica (en aragonés Sinfonía pirenenca), ye una melodía composada por o compositor Jesus Guridi adintro d'a suya obra Diez melodias bascas, enguerada o 12 d'aviento de 1941 en o Cine Monumental de Madrit.
Cañizares
Cañizares ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 505 habitants (2015), en una superficie de 76,34 km² y una densidat de población de 6,81 hab/km².
Cheografía
En o termin municipal de Cañizares se troban as pedanías de Huerta de los Marojales y Vadillos (Puente). Vadillos s'ha desveniu en un nyudo industrial local por a fabrica de carborundum u carburo de silicio.
Cabañas de la Sagra
Cabañas de la Sagra ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 16,52  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Zhuang Zedong
Zhuang Zedong naixito de Yangzhou (Republica de China hue Republica Popular China) o 25 d'agosto de 1940 y muerto en Pekín o 10 de febrero de 2013, estió un chugador chino de tenis de mesa que estió un pionero y un d'os grans impulsors d'iste esporte en o suyo país.
Aconsiguió estar tres vegatas consecutivas campión d'o mundo de tenis de mesa, y fació popular a suya rara forma d'agarrar a paleta. Mientres a Revolución Cultural de China estió una personalidat politica important y dimpués d'a suya retirata de l'esporte d'elite tamién estió entrenador.
Mercau Central de Budapest
O Mercau Central de Budapest tamién conoixiu como o Gran Salón d'o Mercau de Budapest (en hongaro Központi Vásárcsarnok u Nagyvásárcsarnok) ye a plaza de mercau cubierta u baixo teito mas gran d'Hongría. Se troba situau en o Bulevar Vámház, debant d'a Plaza Fővám, amán d'o Puent d'a Libertat sobre o río Danubio en Budapest, en o districto IX, chunto a la Universidat de Budapest Corvinus. O Mercau Central de Budapest ye administrau y operau por CSAPI (Fővárosi Önkormányzat Csarnok és Piac Igazgatósága), institución hongara que s'encarga d'os centros de mercau en Budapest. A suya adreza exacta en hongaro ye 1093 Budapest, Vámház körút 1-3. Ye un d'o puestos mas vesitaus por os toristas y ye amás un d'os edificios mas emblematicos d'a capital d'Hongría.
Historia
thumb|250px|left|Salón d'o Mercau de Budapest en [[1898]] O Mercau Central de Budapest prencipió a construyir-se en zaguerías d'o sieglo XIX, exactament en l'anyo 1894. Manimenos, a suya inauguración estió o 15 de febrero de 1897, tres anyos dimpués. Ta ista mesma calendata tamién s'inauguroron atras plazas de mercau en a ciudat. O coste total d'a construcción estió d'un millón noucientos mil forins. L'edificio fue disenyado por o profesor universitario Samu Pecz y en a suya construcción treballoron importants artesans d'a epoca. O suyo primer administrador estió Nándor Ziegler.
O mercau
O mercau ofreixe una gran variedat de puestos en os suyos tres rans. Una caracteristica distintiva d'a suya arquitectura ye o suyo teito que se restauró ta encluyir-ie tellas de porcelana de Zsolnay de quantas colors.
O mercau ye zarrau os domingos, ubre a las 6:00 a resta de días y zarra a las 17:00 os lunes, a las 18:00 de martes a viernes y a las 15:00 os sabados.
Maggie Lindemann
Margaret Elizabeth Lindemann u Maggie Lindemann, naixida de Dallas (Texas) o 21 de chulio de 1998, ye una cantaire y compositora estausunidense.
Mab (satelite)
Mab ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 2003 por Mark R. Showalter y Jack J. Lissauer.
Michael Roll
Michael Brandon Roll (12 d'abril de 1987 en Aliso Viejo, California) ye un chugador profesional estatounidense de baloncesto. Tien una altaria de 1,97 metros y ocupa a posición de escolta. Estió chugador d'o CAI Zaragoza d'a liga ACB d'Espanya dende l'anyo 2012 dica o 2014. En l'actualidat fa parti d'a plantilla d'o Tüyap Büyükçekmece Basketbol Kulübü d'a Liga Turca
Palmarés
No tién garra títol.
Hombre cerrudo
thumb|right|250px|A [[Penya Montanyesa ye a montanya aon vive l'Hombre cerrudo.]] L'hombre cerrudo ye un personache de mito a o que s'alude en a Fueva y en a valle de Cinca en Sobrarbe pa fer miedo a os ninos y espantar-los pa que no marchen leixos de lugar ni se'n vaigan ta la selva. Ye un chigant u una creyatura metat hombre y metat animal, que vive en a selva u en as esplugas de Penya Montanyesa u de Sierra Ferrera, y se lieva a os ninos que se troba solos.
Podría estar una forma local d'o mito de Chuan Ralla, d'o qual s'habría perdiu o nombre, pos concuerda con ixe en a descripción y os costumbres. Tamién podría estar basau en o mito pan-europeu de Chuan de l'Onso.
The Rifles of the IRA
Letra
The forces of the crown
Bombarded Dublin Town
But in '21, Brittania's sons
Were forced to earn their pay,
When the Black and tans,
Like lightning ran
From the rifles of the IRA!
They burned their way through Munster
And laid Leinster on the rack
In Connaught and then Ulster
Marched those men of brown and black
In their own heroic way
And the Black and Tans,
They hanged young Kevin Barry high
A lad of eighteen years
Cork City's flames lit up in the sky
But our brave boys knew no fear
The Cork brigade with hand grenades
And the black and tans,
From the Rifles of the IRA!
The tans, they were got, taken out and shot
By our brave and our fearless few
Sean Treacy, Dinny Lacey
And Tom Barry's gallant crew
Though we're not free yet, we won't forget
Until our dying day,
How the black and tans,
Fischingen (Baden)
Fischingen (en alamanico Fischige) ye un municipio aleman en Baden-Wurtemberg, Alemanya.
Cañamares
Cañamares ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 500 habitants (2015), en una superficie de 40,2 km² y una densidat de población de 12,29 hab/km².
Corz de Monzón (1552-1553)
L'obchectivo prencipal d'istas Corz yera aconseguir recursos pa continar a politica imperial y pa esfensar-se d'os ataques de Francia y d'os corsarios turcos.
As Corz d'Aragón apreboron 31 fueros y a ordenanza cheneral de vestius pa hombres y mullers. Amás en istas Corz se estendilló a o reino d'Aragón o fuero por o que a os medicos se les fería fer parti d'a nobleza, privilechio que ya existiba en os reinos de Castiella y Valencia. Encara que yera un títol honorifico y no hereditario, permitiba disfrutar d'exempcions y privilechios. As Corz Catalanas apreboron 33 constitucions, 29 actos de Cort y un donativo de 200.000 escudos y as Corz valencianas 59 fueros, 20 actos de Cort y un donativo de 100.000 libras.
Sufixo -iello
O sufixo -iello ye un diminutivo de l'idioma aragonés que deriva d'o latín -ĔLLU(M) por a lei fonetica d'a diftongación d'a Ĕ curta latina.
En latín -ĔLLU(M) yera un sufixo muito emplegau. En a evolución dende o latín t'as luengas romances peninsular os sufixos diminutivos -inho, -ín, -uco, -ico, -ito, u en o caso aragonés -et, han iu substituindo a os sufixos que derivan de -ELLUM.
Usos medievals
right|thumb|250px|O [[castiello de Lobarre, en Lobarre (Plana de Uesca, Uesca, Aragón), Un castiello feba part d'a cultura medieval y ye una parola con sufixo -iello]] En l'Alto Aragón en a Edat Meya i heba una variant -iallo, con una diftongación en -ia- que encara se troba en aragonés de valle de Vio y Bergotés, u as variants -iacho, -iecho, -iato, -ieto, (evolucions cacuminals d'a LL cheminada latina que son analogas a la che vaqueira de l'asturiano occidental). Estas variants han teniu més durada en Aragonés central. L'aragonés ribagorzano conoixió a variant -iaso u ieso, pronunciada con -s- sonora de no estar que Rafael Vidaller Tricas la haiga confundida con bel alofono diferent d'a s en os toponimos actuals d'a Val de Castanesa.
Tanto en l'Alto Aragón como en a val d'Ebro, en aragonés medieval i heba una variant sin -o final, en -iel, (Castiel) coincident con determinadas formas mozarabes.
Usos actuals
thumb|right|250px|A cría d'os [[Canis familiaris|cans ye a especie que más a sobén se diz cadiello, un uso lexicalizau d'o sufixo -iello.]] Si en latín yera un sufixo muito usau, en o transcurso d'a evolución dende o latín enta l'aragonés fue perdendo terreno debant d'a cheneralización de l'uso d'o sufixo -et, y en as actuals parlas mes conservaderas como o benasqués ha perdiu o suyo uso diminutivo, trobando-se lexicalizau. Devez i plegan usos diminutivos derivaus d'o latín -ELLU como castellanismos a traviés d'o suyo cognato -illo. En benasqués se troba lexicalizau en zoonimos (vidiello, cadiello), partz de plantas u animals (tabiella, estiella, ratiella, parpiello), y obchectos (dibiello, ixartiello, capiello, escodiella, pastiello, cribiello y martiello).
Infixos derivaus de -iello
thumb|right|250px|Envista parcial de [[Castillón de Sobrarbe, toponimo formau con a parola '''Castillón.]] O sufixo -iello puet ir seguiu d'atros sufixos esdevenindo un infixo. Un d'os sufixos que siguen a -iello mes a sobén ye o sufixo -ón, dando a seqüencia -illón u -ellón. En as Cinco Villas se documenta gordillón. En chistabín tenemos "vedellón" como derivau de "vediello". En atras variants d'aragonés documentamos gotillón y pobrillón. Alwin Kuhn rechistra as parolas carguillón (en Lanuza, contrastando con carguichón en benasqués), cordillón, esquillón y cermellón/cermillón/cernellón/cernillón. Manimenos esquillón como derivau d'esquilla no ye un buen eixemplo d'este infixo porque esquilla ye un goticismo amprau dende skilla, sin relación etimolochica con o sufixo -iello.
En toponimia aragonesa un toponimo con estas seqüencias d'infixo y sufixo ye Castillón, u menos a sobén Castellón.
Si o sufixo que sigue a -iello ye o sufixo -ello alavez puet esdevenir -il- u -el- como en Castelillo, feito que o mesmo sufixo -iello
O sufixo -iello en toponimia
O sufixo -iello como continador d'un sufixo latín prou productivo ye present en a toponimia aragonesa. Por a mesma razón que lo ha iu substituyindo -et, -eta, os macrotoponimos antigos gosan tener sufixo -iello, y os macrotoponimos més recients u as neofundacions agricolas tienen atros sufixos diminutivos como -et, (Navarret, La Romaneta), u a partir d'o sieglo XV -ico, (Masadicas Royas) en un contexto de castellanización. Como herencio d'un periodo de coexistencia que precedió a lo predominio d'o diminutivo -et tenemos confusions d'o sufixo de formacions vechetals -et derivau d'o latín -ETUM por o sufixo -iello (Piniello), pero no son tan comuns como as susticions equivalent en catalán d'o sufixo -et por o sufixo -ell.
Más a sobén en microtoponimia que en macrotoponimia trobamos o infixo -iz- precedendo a lo diminutivo -iello, tal y quiento veyemos en Castellonciello y Obonciello. En a toponimia benasquesa lo trobamos tamién (Vaticielles, Monticiello, Funticialla), con a lochica pronunciación seseyada. . Tamién se trobaba en a microtoponimia terolana d'o sieglo XV (Foceciella). Ramón Menéndez Pidal explica a presencia d'o infixo -iz- n'estos casos en base a que en latín se feba servir o diminutivo -ULU sin -C- en as dos primeras declinacions y con -C- en as atras; dimpués o diminutivo -ELLU substituyó en muitos casos a lo diminutivo -ULU (como en NAVICULA por NAVICELLA).
O infixo -at- tamién se troba en a toponimia con o diminutivo -iello (Covatiellas, La Covatiella, La Poyatiella).
En a toponimia de l'Aragonés central trobamos a sobén fosilizadas as variants con -ia-, -ch- u -t-, (-iallo, -iacho, -iecho, -iato, -ieto). As variants con diftongo -ia- se conservan millor en palabras femeninas, (Lacuniacha), por influencia d'a a de chenero femenín.
En a toponimia alto y meyo ribagorzana, podemos veyer toponimos con a variant -ieso, (Castieso), mesmo en zonas a on huei se charra catalán (Tosquiasa en Bonansa).
A variant en -iel ha deixau muito sinyal en a toponimia d'as tres provincias aragonesas: Castiel, Castiel Fabib, Cardiel, Exatiel, que no siempre se puet saber si son toponimos en aragonés u mozarabe.
En a Edat meya bi heba un sufixo -ello (u bella terminación asimilable) que se crei que yera diminutivo. N'esto se diferencia d'o suyo equivalent en castellano actual, -ejo, que ye despectivo pero que deriva tamién d'o latín ICULU(M). En bel toponimo o sufixo -iello lo substituyó, como ye o caso de Conchiellos, que provién de CONCILIU(M) y que habió d'estar Conchellos. Ye o caso tamién d'Alcanyiz de la Uerba, que en os textos medievals s'escribe Alcanyicello, Alcanyiciello u castellanizau como Alcanyicejo.
En os sieglos XIX y XX en a Baixa y Meya Ribagorza s'ha feito més freqüent o sufixo diminutivo -illo (crespillo), pero ye por castellanización, (o sufixo -illo deriba de -ELLU(M) latino como l'aragonés -iello). En a zona de transición entre o catalán y l'aragonés d'a Val de l'Isabana s'emplegan palabras rematadas en -illo, contrastando con como ye en catalán (sufixo -ell), y con toponimos en -iello y variants que bi ha en a toponimia, (Corona Castiella, Pociello, Ubiallas, Torrucialla, Casiasas).
Ribes uva-crispa
A ramoncillera u grixolera (Ribes uva-crispa (Linnaeus,1753) ) ye una especie de planta d'a orden d'os Saxifragales y familia Grossulariaceae que ye orichinaria d'Europa, o Caucas y lo norte d'Africa.
Sufixo -iello
Disimilación con sufixo -iello
O sufixo -iello puet producir disimilación de palatals quan s'anyade a una radiz con una consonant palatal u a una parola con un sufixo palatal (que esdevién un infixo). Coromines describe este fenomeno en a palabra galillo (documentada por atros autors en aragonés oriental pero que podría estar un castellanismo).
Ribes uva-crispa
thumb|200px|left|Os fruitos d'a ramonzillera u grixolera son os ramonzillos u grixolas. Produz un fruito comestible que se diz "ramonzillo" u "grixola".
Sufixo -iello
Disimilación con sufixo -iello
A disimilación d'a consonant palatal d'a radiz la veyemos en Viliella, (que provién d'o latín VILLA) y en "coladiello", (que provién d'o latín COLLIS u COLLUM).
Aspectos normativos
O sufixo -iello ye substituyiu por o cognato castellano -illo en gran part de l'Alto Aragón. Por atra part historicament en aragonés s'han produeito confusions entre o sufixo -ello y o sufixo -iello. Esto ha motivau que l'Academia de l'Aragonés establixca dos normas:
Miranda (satelite)
Miranda ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1948 por Gerard Kuiper.
Nyctereutes procyonoides
O tanuki (d'o chaponés <tanuki; scientificament Nyctereutes procyonoides (G RAY, 1834)) ye un mamifero placentario carnivoro miembro d'a familia Canidae, orichinario de Chapón, Corea y China oriental pero introduciu en Europa de l'Este y central, aon que s'ha tornau una especie invasora.
Descripción
O tanuki ye un canido d'aspecto primitivo, con caracters que son consideraus basals pa ixe grupo d'animals. Tiene un pelache muit denso, de tonos grisos y negros, más pardo por alto y fusco por debaixo. As patas son curtas y os didos no son de tot aliniaus como en a resta d'os canidos, sino que amuestran bella cosa de radialidat, como en os mustelidos y os ursidos. A coda la tienen larga y densa como as rabosas.
Tiene unas tacas particulars en a cara, arredol d'os uellos, que recuerdan a o mapache con o qual no tiene garra parentesco.
Habitat
En a suya aria cheografica de procedencia, o tanuki vive en sotos y riberas, y tamién en paúls y atros puestos humedos. S'estima las selvas de fuella caduca, más humedas. Captura reptils, amfibios, moluscos y peixes, pero tamién mincha radices, bulbos, bayas y simients, por o qual ye un d'os pocos canidos omnivoros. En Chapón se'n ha visto puyando a os árbols pa pillar fruitos, por o qual ye un d'os pocos canidos capables de fer-lo.
En Europa se ye expandindo por as rechions frias y templadas. Como ye un depredador d'anfibios y vertebraus menudos, tiene un impacto negativo en os ecosistemas en os que s'aclimata.
Depredadors
Nomás os lobos, as aguilas y os bubons se sabe que cacen tanukis adultos. A rabosa roya puet cazar os cadiellos de tanuki. S'ha documentau muertes de tanuki a mans de taixons quan os canidos miraban de colar-se en a matriquera d'o mustelido.
Carranque
Carranque ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 24,70  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Chuan l'Onso
thumb|right|200px|Concepción artistica de Chuan l'Onso. Chuan l'Onso u Chuan de l'Onso ye o nombre d'un personache mitico recurrent en o folclore de transmisión oral de diferents países d'Europa, aon que protagoniza mitos con semellanzas entre ells, o que podría estar muestra d'una radiz común. As caracteristicas comuns con que se le representa son que ye o fillo d'un onso y una muller, tiene fuerza sobrehumana y sole vivir en a espesura d'una selva u en bella espluga.
Academicament, o personache s'alude siempre con un nombre que sigue ixa mesma forma en cada luenga: Chuan + Onso. Se diz Juan el Oso en espanyol, Jean de l'Ours en francés, John The Bear u John-of-The Bear en anglés, etc.. Os cuentos de «Joan de l'Ors» son muit populars en Occitania, aon que o personache gosa protagonizar historias mesmo heroicas, estando a rechión en a qual s'ha feito más variacions d'este mito. Tamién se conoix versions d'o mito de «Joan de l'Ós» en Catalunya d'o Norte y en o País Basco baixo lo nombre de «Xan Hartza» u «Juan Artz». Curiosament, una historia parellana documentada en Mallorca le diz Joan de l'Onso.
Autors como Enrique Satué han visto que o mito de Chuan l'Onso podría haber influiu en a formación de mitos locals de l'Alto Aragón, como Chuan Ralla de Sobrarbe, o Silván de Tella u lo Basaharau d'as vals occidentals.
O personache literario Gildo Mallo, d'a novela Desperta ferro! (1930) de Ricardo León, ye un boxiador naixiu de Sobrarbe y que diz que desciende d'una muller y un onso a traviés d'un antipasau que se diz, curiosament, Chuan l'Onso.
Conte
Alta Edat Meya
Os primers reis de l'alta Edat Meya dioron o titol de conte a toz os oficials d'as suyas casas, uno d'ellos dito "conte palacín".
O titol de conte lo reprenioron os companyers d'armas d'os prencipes francos cuan encomenzoron a chestionar bellas civitas ("ciudaz") u pagi ("pagos"), churidiccions administrativas heredatas de l'Imperio Romano. Os contes merovinchios yeran nombratos por o rei con funcions fiscals, militars y chudicials.
En ixas envueltas d'os Carolinchios tot ixo esdevenió hereditario y os pagos (pagi) evolucionoron enta condaus autonomos.
Bels condaus carolinchios d'a Marca Hispanica esdevenioron estatos cristianos independients:
Casarrubios del Monte
Casarrubios del Monte ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 92,42  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Ecuador terrestre
L'ecuador terrestre (d'o latín aequātōris: igualador) ye o plan perpendicular a o eixe de rotación d'una planeta y que pasa por o suyo centro. L'ecuador divide a superficie d'a planeta en dos partis, o Hemisferio Norte y o Hemisferio Sud. A latitut de l'ecuador ye, por definición, de 0º. O plan de l'ecuador talla a superficie d'a planeta en una línia imachinaria (un circlo maximo) que equidista u se troba chustament a la mesma distancia d'os polos cheograficos (a linia de l'ecuador equidista d'o Polo Norte y d'o Polo Sud cheograficos). O circlo ecuatorial d'a Tierra mide bels 40.075,004 km.
Caracteristicas astronomicas
thumb|300px|Mapa mundial con a línia ecuatorial.
Caracteristicas geograficas
thumb|300px|Países que travesa l'ecuador (royo) y los que travesa o [[meridiano zero (azul).]] A superficie d'a Tierra trescruzata por l'ecuador ye mas que mas oceanica. Manimenos, travesa os continents d'Asia, Africa, America y un archipielago d'Oceanía, pasando por os siguients países:
The Abyss
The Abyss (títol orichinal en anglés, enguerada en Aragón con o títol Abyss) ye una cinta estausunidense de cine de sciencia ficción de l'anyo 1989, dirichida por James Cameron y producida por Gale Anne Hurd con guión de James Cameron, protagonizada por Ed Harris, Mary Elizabeth Mastrantonio y Michael Biehn.
Asimptota
thumb|right|300px|Representación grafica d'a ecuación con asimptotas en os eixes x y y
Ribes rubrum
A rosellera (Ribes rubrum (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Saxifragales y familia Grossulariaceae que ye orichinaria d'Europa occidental.
Asimptota
Bi'n ha de tres tipos:
Ribes rubrum
Os suyos lulos son comestibles, de color roya treluzida y miden entre 8 y 12 mm de diametro, con 3 a 10 lulos en cada carrazo. Se dicen "rosellas".
En Escandinavia y Schleswig-Holstein, a ormino se fa servir en o Rote Grütze.
Asimptota
Asimptota horizontal
Si prenemos a mesma función, existe una asimptota horizontal d'ecuación y = b si, y nomás si o limite d'a función cuan x tiende a o infinit ye un numero finito b:
, estando b una valor finita.
Ribes rubrum
En Linz, Austria, ye lo farciu mas emplegau pa la torta Linzer.
País Leyonés
O País Leyonés (País Llionés en leyonés) ye, seguntes os rechionalistas y nacionalistas leyoneses, o territorio formato por as provincias espanyolas de Leyón, Zamora y Salamanca on s'estendilla a luenga y cultura leyonesa.
Ribes rubrum
En as arias de fabla alemana, o charope u néctar derivau d'a rosella s'adhibe a gasiosa y se desfruta como una bebida refrescant clamada Johannisbeerschorle.
País Leyonés
Coincide con o Reino de Leyón seguntes fue definito en a división administrativa d'Espanya en provincias y reinos, realizata por Javier de Burgos, por meyo d'o Reyal Decreto de 30 de noviembre de 1833. Manimenos, o reino d'a división administrativa de Javier de Burgos no coincide con o Reino de Leyón historico.
As mugas d'o País Leyonés son poco precisas, ya que os rechionalistas y nacionalistas leyoneses a sobén las enamplan ta encluyir territorios de proclamata cultura leyonesa (prencipalment aquers an charran as parlas leyonesas de l'asturleyonés). D'esta traza, formarban tamién parti d'o País Leyonés a comarca de Valdeorras (zona d'a Provincia d'Ourense on presuntament se charraría asturleyonés occidental), a Francha d'o Carrión (zona de Palencia on se charraba asturleyonés oriental) y os territorios portugueses d'o río Sabor (Miranda de l Douro, an charran una variant de l'asturleyonés occidental conoixita como mirandés).
Henrique III de Navarra
Henrique III de Navarra, conoixito dimpués tamién como Henrique IV de Francia, naixito de Pau (Biarn) o 13 d'aviento de 1553 y muerto asasinato en París (Reino de Francia) o 14 de mayo de 1610, estió un Rei de Navarra dende o 9 de chunio de 1572, cuan succedió a su mai Chuana III de Navarra, dica a suya muerte. O 2 d'agosto de 1589 y dica a suya muerte tamién estió Rei de Francia, succedindo a Henrique III de Francia. Yera fillo de Chuana III de Navarra y d'Antón de Borbón, estando l'introductor d'a Casa de Borbón (una branca menor d'os capetos) en a Corona de Francia.
Chudería de Zaragoza
thumb|230px|Actual carrera Flandro, un d'os Siet Callizos d'a chudería de Zaragoza L'alchama chodiga de Zaragoza estió una d'as comunidatz hebreas mas importants d'Al-Andalus, a comunidat chudía mas important d'o Reino d'Aragón y, dimpués d'os rebolicios de 1391, d'a Corona d'Aragón.
Situación
Inicialment l'alchama se trobaba dentro d'as murallas romanas d'a ciudat, pero en l'anyo 1273 Chaime I permitió que los chodigos s'instalasen tamién en a zona contigua difueras d'a muralla, amán d'o Coso, en o que se clamaría la chudería nueva u d'os callizos. A zaguers d'o sieglo XIII a chudería viella ocupaba la cantonada sudoriental de l'antigo recinto romano, extendendo-se per lo norte dica las proximidatz d'a carrera Mayor y la Madalena, y plegando per lo ueste dica la carrera Sant Chil, estando rodiada en a parti interior a la muralla per un muro de ladriello. Se comunicaba con a resta d'a ciudat per meyo de seis puertas que se zarraban per a nueit y mientres a Semana Santa. L'acceso prencipal se realizaba a traviés d'a clamada Puerta Ferriza, que se trobaba en o Coso, a l'altura de l'actual carrera Santo Dominguito.
Descripción
L'alchama contaba con a lo menos cinco sinogas antimás de hespitals y centros de beneficencia, centros d'ensenyanza, banyos publicos y rituals, fornos, carnecerías, tabiernas y, difuera d'a ciudat, en un tozal de Miralbueno, un fosal. L'edificio mas important de l'alchama yera la Sinoga Mayor, que tot y con estar gran acabó no estando prou pa toz los fidels, con os quals s'habilitoron atras sinogas: a sinoga menor, a sinoga de Bicurholim, a sinoga de Talmud Torá y a sinoga de Bienbenist.
Dominio musulmán
A tolerancia inicial d'os invasors musulmans enta las atras relichions d'o libro permitió la florada d'as comunidatz chudías en a peninsula. Zaragoza, capital d'a suya propia taifa, atrayió y alochó una d'as comunidatz chudías mas importants d'Al-Andalus. Dentre los sieglos X y XI destacoron figuras como Yoná Ibn Yanáh, medico y escritor; Yekutiel ben Isaac, poeta que plegó a aconseguir la dignidat de gran visir; lo suyo disciplo lo poeta y filosofo Solomo Ibn Gabirol; lo tamién poeta y filosofo Ibn Paquda; lo medico y botanico Ibn Buqlaris; y lo poeta Yehuda Halevi.
Dominio cristian
thumb|250px|Detalle d'un Menorah en a [[Casa de los Morlans, a on que se trobaba a Sinoga Mayor.]] A suya población chudía creixió en o sieglo XII como conseqüencia d'a plegada de refuchiaus que fuyiban d'o fundamentalismo almuade. O reinau de Chaime I veyió l'acceso de chodigos zaragozanos a beluns d'os puestos mas altos d'o reino, como Jahudá d'a Cavallería que estió baile de Zaragoza. Unos atros linaches chodigos importants de Zaragoza estioron los Alazar y los Alconstantín.
L'alchama tamién creixió como resultau la plegada de chodigos franceses dimpués de succesivas expulsions d'os chodigos d'ixe reino. Asinas se calcula que en l'anyo 1369 a población yera de bells 1500 vecins.
O sieglo XV marcó la baixada d'a comunidat a causa d'a creixent persecución y discriminación, rematando con a expulsión de 1492 que acabó con l'alchama chudía de Zaragoza, con muitos d'os suyos miembros exiliaus y atros convertius, pero no per ixo acceptaus plenament en a sociedat cristiana.
Os chodigos de Zaragoza s'exilioron enta dos destins. Un d'ells estió lo norte d'Africa a an plegoron familias como los "Nathan" y los "Benisti". L'atro estió la ciudat de Tesalonica que yera alavez baixo dominio turco.
Medicina
Os chodigos zaragozanos destacoron per a suya medicina. Asinas, numerosos reis d'Aragón contaban con o servicio de medicos chodigos zaragozanos como per eixemplo Jucef Almerech que asistiba a Chaime I, Jucef Ibn Cemero y Mosé Alatzar que asistiban a Chuan I, Junez y Salomón Trigo que asistiban a Alifonso IV. En 1469 Abiatar Ibn Crescas operaba con exito de cataractas a Chuan II qui en agradeiximiento ordenaría la construzión d'o Reyal Monesterio de Santa Engracia.
Chabierre d'o Elsón
Chabierre d'o Elsón (oficialment, en castellano, Jabierre de Olsón ) ye una aldeya aragonesa de o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 12 habitants (2018).
Ye una aldeya historica de o Elsón, localidat con un castiello de a que dependeba dende a Edat Meya. En chunto con o Elsón y con Mondot formaba un municipio, de nombre o Elsón, dende a constitución d'os primers achuntamientos modernos en 1834 dica l'absorción d'os tres nuclios en o municipio d'Alto Sobrarbe, en a decada de 1960.
Cheografía
Chabierre se troba en una zona de campos en as garras d'a sierra de Sant Benedet, en a valleta d'o río Susía, afluent de a Cinca por a dreita.
Se comunica con Lamata (3,3 km) y o Elsón (3,2 km) por a carretereta asfaltada de a marguin dreita d'o Susía, que mete en comunicación l'A-138 a l'altaria d'o Mesón de Ligüerre con l'A-2205 amán de l'Arcusa. Ye accesible, por tanto, con cualsiquier vehiclo de turismo.
O relieve ye suave, con a meya docena de casas que forman lugar dispersas con bella parcela de campo d'entre la una y l'atra.
A mayoría de casas son d'oríchens nobles, en habendo estau propiedat de familias infanzonas labriegas mientres buena cosa d'os sieglos de l'Antigo Rechimen. Mutas contan con mas de 300 anyos d'antiguedat, y presentan blasons y belatros elementos arquitectonicos destacables en as fronteras.
Toponimo
Chabierre ye un toponimo de probables oríchens bascoides u proto-bascas, elemento de substrato lingüistico d'a luenga d'aquels pueblos que habitón a comarca enantes de a dominación romana. Os etimos presents en o nombre son etxe- y berri, que en basco moderno (a luega viva mas amanada a la que posiblement teneban aquels remotos pobladors) significan, respectivament, «casa» y «nueva»; «casa nueva».
O complemento «d'o Elsón» dimana de a dependencia que historicament teneba con o Elsón, lugar mas gran y con tinencia de castiello. Como en o caso de ixatra localidat, o toponimo oficial en castellano se mira d'estar una adaptación de a pronunciación de l'aragonés, apegando l'articlo con o nombre («Olsón») pus en a fonetica común aragonesa la O de l'articlo cobra preeminencia sobre a E inicial d'os substantivos masculins, anque escribir-los asinas sia clarament incorrecto.
D'alcuerdo con Chabier Tomás, que estudeó a parla d'ista zona en os anyos 1990, a forma «Chabierre» no se diz guaire en l'actualidat, y ha estau substituida en a practica totalidat de casos por a forma castellana Jabierre. Manimenos, d'alcuerdo con l'autor, o toponimo aragonés s'emplegaba vivament encara en os primers anyos d'o sieglo XX, y seguntes as personas de mas edat de a localidat y belatras d'a comarca, a substitución progresiva por o castellanismo Jabierre se produció en os anyos de post-guerra, dimpuesas d'a Guerra Civil.
Kevin Costner
Kevin Michael Costner, naixito de Lynwood (California, Estaus Unius) o 18 de chinero de 1955, ye un actor, productor cinematografico, director cinematografico, cantaire y musico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1970 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica. D'entre as suyas muitas cintas, se puet citar The Untouchables (1987, Brian De Palma), Dances with Wolves (1990, Kevin Costner), JFK (1991, Oliver Stone), The Bodyguard (1992, Mick Jackson), Wyatt Earp (1994, Lawrence Kasdan), Tin Cup (1996, Ron Shelton), u Dragonfly (2002, Tom Shadyac).
Premios
L'actor Kevin Costner fue nominato en 1990 a l'Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta Dances with Wolves, dirichita por o mesmo Kevin Costner.
Almanzor
Muḥammad ibn 'Abd-Allah ibn Abū ʿĀmir (en arabe, أبو عامر محمد بن عبد), clamato Al-Manṣūr (المنصور), o Victorioso, mas conoixito como Almanzor, estió un politico y militar andalusí en o Califato de Cordoba, valido d'Hisham II. Almanzor yera naixito en lugar desconoixito arredol de 938 y morió en Medinaceli (hue provincia de Soria) o 11 d'agosto de 1002 por as suyas feridas en a batalla de Calatañazor (seguntes a leyenda, encara que en realidat morió de malautía).
Almanzor estió un destacado militar y politico a o servicio d'o Califato de Cordoba, y as suyas campanyas militars contra os reinos cristianos premetieron a consolidación d'o poder islamico en a peninsula iberica, encara que dimpués d'a suya muerte a suya obra militar y politica se perdió en as luitas entre os suyos succesors y os succesors d'Hisham II. Entre as suyas campanyas militars, destacan a campanya que fació en 999 contra o Reino de Pamplona y a campanya de 985 contra o condau de Barcelona, con a destrucción d'as ciudaz de Barcelona y Manresa, encara que tamién fació campanyas contra Zamora (981), Coimbra (987), Safagún (988), Santiago de Compostela (997) u o San Millán de la Cogolla (1002).
Estió lo pai d'Abderramán Sanchuelo y d'Abd al-Malik al-Muzaffar.
Primeras anyadas
No se conoix ni o lugar ni a calendata de naixencia d'Almanzor, encara que se sabe que naixió en una familia d'orichen yemenín arredol de 938.
right|thumb|350px|As campanyas militars d'Almanzor, con as suyas [[azeifas contra os reinos cristianos.]]
Castiello de Lerés
Castiello de Lerés ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.
O castiello ye construyiu sobre una espelunga que se diz que yera emplegada pa alzar dica 1.500 cabezas de bestiar y que s'esboldregó dimpués d'a Guerra Civil Espanyola espaldando tamién lo campanar.
Molimentos
A Ilesia de Sant Tirso de Castiello de Lerés, una ilesia adedicada a Sant Tirso, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Castiello de Guarga
Castiello de Guarga ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.
A suya población ye de 5 habitants (2016).
Molimentos
A Ilesia de Sant Martín de Castiello de Guarga, una ilesia en estilo romanico adedicada a Sant Martín, que ye la ilesia parroquial d'o lugar y que hue se troba eb runas. Ye un edificio en mampostería con nomás que una sola nau y con una torre adosada.
Ariel (satelite)
Ariel ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1851 por William Lassell.
Tom Cruise
Tom Cruise (nombre artistico de Thomas Cruise Mapother IV), naixito de Syracuse (Nueva York) o 3 de chulio de 1962, ye un actor y productor cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende prencipios d'os anyos 1980, con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.