cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cristal
thumb|240px|Cristal de [[cuarz.]] En fisica d'o estato solido y quimica, un cristal ye un liquido homochenio que presienta una estructura interna ordenada d'as suyas particlas d'o rete cristalín, sigan átomos, ions u moleclas. A palabra provien d'o griego crystallos, nombre que posoron os griegos a una variedat d'o cuarz, que hue se diz cristal de roca.
Encara que o veire lo confundan con un tipo de cristal, ye un solido amorfo que no tien as particlas ordenadas en un rete cristalín. En un cristal, os atomos y ions se troban organizaus d'una traza simetrica en celas elementals, que se repiten indefinidament formando una estructura cristalina. Un cristal gosa tener una forma con una simetría con as propiedaz que bi ha en a simetría d'a estructura cristalina que la conforma.
O estudio d'a estructura, composición, formación y propiedaz d'os cristals ye a Cristalografía.
Escudo d'o Consello d'Aragón
thumb|180px|Escudo d'o Consello d'Aragón O escudo d'o Consello d'Aragón yera o escudo oficial d'o Consello Rechional d'Esfensa d'Aragón
O escudo ye coronato por un sol resplandecient, ta enfatizar o renacimiento d'o país.
Magma
Por o suyo contenito mineral, o magma se puet clasificar en dos grans grupos: maficos y felsicos. Basicament, os magmas maficos tienen silicatos ricos en Mg y Ca, tenendo-ne ricos en Na y K os felsicos.
D'o magma esbrafato que corre por a superficie enantes de solidificar se'n diz lava.
Corea d'o Norte
Corea d'o Norte, oficialment Republica Democratica Popular de Corea (en coreano 조선 민주주의 인민 공화국, Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk), ye un estato d'Asia oriental. Ocupa a parti setentrional d'a peninsula de Corea, situada a l'este de China, entre as mars de l'este y Amariella. O territorio ye monterizo, con cordeleras cubiertas por selvas a l'este, sobre o litoral d'a Mar de l'Este. En as planas se cautiva roz, que ye o prencipal producto agricola. O 90% d'a tierra se treballa en forma cooperativa. Ye un país rico en recursos minerals (carbón, fierro, sen, arambre, plomo y manganeso). A suya capital y ciudat mas gran ye Pyongyang. A Zona Desmelitarizata de Corea sirve como zona neutral de deseparación entre Corea d'o Norte y Corea d'o Sud. O río Amnok y o río Tumen fan de muga entre Corea d'o Norte y a Republica Popular China. Una chicota d'o río Tumen en o suyo extremo nord-este ye a muga con Rusia.
A peninsula entera fue gubernata por l'Imperio Coreano dica que fue anexionata por Chapón dimpués d'a guerra ruso-chaponesa en 1905. En rematar a Segunda Guerra Mundial, en l'anyo 1945, fue dividita en dos zonas d'ocupación, una sovietica y una atra estausunidense. Corea d'o Norte refusó fer parti d'as eleccions que se celebroron en 1948 en o sud baixo a supervisión d'as Nacions Unidas, lo que fació que se creyasen dos gubiernos diferents en cadaguna d'as dos zonas d'ocupación. As dos, Corea d'o Norte y d'o Sud, reclamoron a soberanía sobre tota a peninsula, lo que fació que esclatase a Guerra de Corea en 1950. L'armisticio de 1953 remató con a luita; manimenos, os dos países se troban encara oficialment en guerra l'un con l'atro, ya que nunca no s'ha sinyato un tractau de paz. Os dos estatos dentroron en as Nacions Unidas en l'anyo 1991.
Divisions administrativas
thumb|left|250px|Divisions administrativas de Corea d'o Norte thumb|right|250px|Ciudaz prencipals de Corea d'o Norte
Nanterre
Nanterre ye una ciudat y comuna situata en l'ueste d'os vicos perifericos de París en Francia. Ye a prefectura (capital) d'o departamento d'os Altos d'o Sena y de l'districto de Nanterre. Localizata en a rechión d'a Isla de Francia a bels 11,1 km d'o kilometro cero de París y a bels 3 km d'a propia ciudat de París. Os habitants de Nanterre son ditos en francés Nanterriennes (femenín) y Nanterriens (masculín).
L'este de Nanterre, chunto con as comunas mugants de Courbevoie y Puteaux, acullen o districto financiero de París dito La Défense ("a esfensa" en aragonés) a on son beluns d'os edificios mas grans d'a ciudat y de tota la rechión. A ciudat de Nanterre tamién incluye a Universidat Paris X – Nanterre, una d'as mas grans universidaz en a rechión de París.
Santa Chenoveva, patrona de París, yera naxita de Nanterre en l'anyo 419 u 422.
Toponimia
O nombre de Nanterre tien una historia prou larga que viene de tiempos d'os romanos cuan conquistoron a Galia. Os romanos feban servir o nombre de Nemetodorum, formato d'as palabras celticas nemeto que significa "fuesa", "puesto sagrato", y duros (de l'anglés door y l'alemán Tür) que significa "puerta", "fortaleza". O sagrato puesto deberba estar una famosa sepoltura que bi heba en l'antigüidat en o cobalto d'o tozal dito lo Mont-Valérien.
Administración
Nanterre ye trestallata en dos cantons:
Transporte
Bi ha tres garas d'a linia A d'o RER en Nanterre: Nanterre – Préfecture, Nanterre – Université y Nanterre – Ville.
Albuixec
Albuixec ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Huerta Norte. La suya población ye de 3646 habitants (2007), en una superficie de 4,4 km² con una densidat de población de 828,64 hab/km².
Nanterre
Transporte
A gara de Nanterre - Préfecture tien unión con a linia Transilien Paris – Saint-Lazare d'o metro de París.
Sales e Pratvièlh
Sales e Pratvièlh (Sales e Pratvièlh en occitán, Salles-et-Pratviel en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 119 habitants (1999) en una superficie de 2,12 km², con una densidat de población de 56,13 hab/km².
Administrador d'Infraestructuras Ferroviarias
L'Administrador d'Infraestructuras Ferroviarias (en castellano y oficialment Administrador de Infraestructuras Ferroviarias), tamién conoixiu por l'acronimo Adif, ye una entidat publica empresarial espanyola, que pende d'o Ministerio de Fomento, y s'encarga de l'administración y construcción d'as linias de ferrocarril d'o país.
L'Adif se formó l'1 de chinero de 2005 como conseqüencia d'o dispuesto en a Lei d'o Sector Ferroviario, sinyada lo 18 de noviembre de 2003, en a qual se descomponeba l'antiga interpresa publica RENFE en Renfe Operadora y Adif. Dende l'1 de chinero de 2013 Adif administra tamién o rete ferroviario d'amplo metrico que no yera transferiu ta las comunidatz autonomas, producto d'a descomposición de l'antiga FEVE.
Como hereua de RENFE y de FEVE, Adif ye actualment a propietaria y administradera d'a mayoría de linias ferrias de l'Estau espanyol. O 31 d'aviento de 2015 administraba 15.384 kilometros de vía y 1903 estacions, d'as quals 41 por a suya filial Adif AV.
Creyación
Adif se creya l'1 de chinero de 2005 y ye fruito d'a Lei d'o Sector Ferroviario de 2003 (Lei 39/2003), que sirvió pa transposar as Directivas europeas que conduciban a que as interpresas ferroviarias nacionals d'os estaus miembros deseparasen l'administración d'a infraestructura contra la operación d'os trens que i circulan, y en o medio u largo plazo permitisen a competencia d'interpresas privadas con os nuevos operadors nacionals.
Ixa división teneba bellas peculiaridatz, como que a venda de billetz en as estacions quedase a cargo de l'Adif bel tiempo y que as estacions que nomás prestan servicio de Cercanías as administra Renfe Operadora, porque os servicios de Cercanías en Espanya se considera que tienen obligación de servicio publico y se richen por os Contractos-Programa entre Estau y Operadora, por o que dica l'inte son exceptuaus de cumplir con a libre competencia.
Incorporación de FEVE
L'1 de chinero de 2013 se fizo efectiva la extinción de l'antiga FEVE, a interpresa publica espanyola de ferrocarrils de vía estreita, que operaba principalment ixe tipo de linias en a Cordelera Cantabrica, y seguindo con o modelo de división que enantes se l'heba aplicau a la RENFE, Adif heredó a suya parte d'infraestructuras, mientres que la operación d'os trens quedó pa Renfe Operadora, naixendo asinas a división suya Renfe Feve.
División Adif y Adif AV
thumb|right|200px|Detalle d'a estación de [[Estación de Zaragoza-Delicias|Zaragoza-Delicias, a principal intermodal de viachers en Aragón.]] Dende l'1 de chinero de 2014 l'Adif ye segregau a la suya vegada en dos sociedatz de titularidat publica:
Ista división se fizo por o Reyal Decreto-lei 15/2013, y d'acuerdo con bels medios podeba obedeixer a la necesidat de tener as cuentas deseparadas, en seguimiento d'o Sistema Europeu de Cuentas de 2010, pa que os costes de construcción de nuevas linias d'alta velocidat y a firme deuda publica que se'n dimana, que no deixa de medrar, no se veyesen refleixaus como déficit de l'Estau.
Funcions
Adif tiene reconoixidas diferents funcions en a Lei d'o Sector Ferroviario y as sucesivas normativas que se i basan. As principals son:
Desequilibrio presupuestario
Manimenos, o creiximiento intenso d'a deuda d'Adif debida a la construcción de grans infraestructuras especialment vinculadas con l'Alta Velocidat, y a baixa ocupación d'os trens d'un solo operador que treballa en ixe segmento; Renfe Operadora, han feito platero que i hai un problema de financiación.
Os trens AVE de Renfe Operadora nomás transportón 20,4 millons de viachers en 2016, contra os 417 millons de viachers que emplegoron os servicios de Cercanías y Meya Distancia en o país ixa anyada, xifra que puyó ta 490 millons en ixes dos servicios (os más usaus) d'o rete convencional en 2017. Si nos miramos as xifras d'inversión, dende 2014 dica 2019 o rete convencional d'Adif recibió 3.350 millons d'euros, muit por debaixo d'os 15.727 millons d'a infraestructura d'Alta Velocidat.
A Comisión Europea estimó en 2018 un malafundiau de 26.240 millons d'euros en linias d'alta velocidat en Espanya entre 1995 y 2016. D'os más de 42.000 millons invertius en ixe periodo, 26.240 no se podrán recuperar pas, o que significa bels 540€ perdius por habitant (y puyando) nomás que en iste quefer. Antimás, Espanya recibió o 47% d'os fondos europeus pa contrucción de ferrocarrils d'alta velocidat entre 2000 y 2017 y ye a primera en sobrecostes de construcción acumulaus entre as diferents linias, razón por a qual fue sancionada.
Pa mirar-se de fer frent a tal desequilibrio presupuestario, en o verano de 2018 Adif fizo publico que puyaría un 92% os cánons a la operadora publica Renfe, encara que sin fer variar os que cobraba a os operadors privaus. Ixa decisión fue aturada por a Comisión Nacional d'os Mercaus y a Competencia (CNMC), luego, en septiembre d'ixe anyo.
Coripe
Coripe ye un municipio andaluz situato en a comarca d'a Sierra Sud de Sevilla y provincia de Sevilla.
A suya población ye de 1.446 habitants (2010), en una superficie de 51,46 km² con una densidat de población de 28,10 hab/km².
Cheografía
A localidat de Coripe ye situata a 325 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 77 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia.
Sevilla Fútbol Club (fútbol femenín)
O Sevilla Fútbol Club ye a sección de fútbol femenín de l'equipe espanyol d'o mesmo nombre, con seu en a ciudat de Sevilla. Fue establito en 2007 y chuga en a Primera División d'Espanya.
José María Mur Bernad
José María Mur Bernad (Chistén, 17 de setiembre de 1942) ye un expolitico aragonés.
Cofundador d'o Partido Aragonés, o cual presidió dende 1987 dica 2000. Estió deputau en as Corz d'Aragón en as I y II lechislaturas y deputau en o Congreso d'os Deputaus por a provincia de Zaragoza de 1989 a 1996. En 1999 tornó ta as Corz d'Aragón pa estar investiu president d'as mesmas. En 2003 fue designau senador autonomico dica 2011.
Biografía
Naixió de Chistén (Uesca), o 17 de setiembre de 1942. Ye Graduau social. Casau y con tres fillos.
Carrera politica
Estió cofundador d'o Partido Aragonés (PAR), partiu que naixió entre zaguerías de 1977 y primerías de 1978 a partir d'a Candidatura Aragonesa Independiente de Centro (CAIC).
Prencipió a suya carrera politica en 1983 como deputau en as Corz d'Aragón, cargo que mantenió mientres as dos primeras lechislaturas autonomicas. En 1989 ocupó un escanyo en o Congreso d'os Deputaus como deputau d'o Partido Aragonés, integrau en o Grupo Mixto, y dimpués d'as eleccions chenerals de 1993 renovó a suya acta de deputau pa ocupar l'unico escanyo conseguido por a suya agrupación politica. Continó de deputado dica 1999, cuan estió candidato a la Deputación Cheneral d'Aragón y trigau President d'as Corz d'Aragón en a V Lechislatura.
En chulio de 1987 asumió a presidencia d'o Partido Aragonés Regionalista (PAR), formación politica d'a que José María Mur heba estau cofundador. En febrero de 1990 fue reelechiu president d'o Partido Aragonés Regionalista (PAR) en o VI Congreso d'o partiu, a on s'aprobó una enmienda pa eliminar o calificativo Regionalista d'o nombre d'o partiu.
En noviembre de 1998, José María Mur opta a las primarias d'o Partido Aragonés (PAR) a la Deputación Cheneral d'Aragón (DChA).
En chunio de 1999, José María Mur ye trigau deputau d'as Corz d'Aragón.
O 7 de chulio de 1999 ye investiu President d'as Corz d'Aragón. Conta con os votos de Partido Aragonés (PAR), PP y PSOE. Amás ye president d'o grupo parlamentario d'o Partido Aragonés.
En 2003, fue designau senador autonomico en representación d'a Comunidat Autonoma d'Aragón.
En 2007, fue reelechiu senador autonomico, cargo que ocupó dica 2011. En o Senau fue president d'a Comisión de Meyo Ambient y parti d'a Comisión Permanent.
En 2010, dimpués de trece anyos como president d'o partiu, José María Mur autosuspende a suya militancia en o Partido Aragonés (PAR) por problemas internos, entre os que se trobaba a creyación de Compromiso con Aragón.
Atros cargos
Naixiu de l'Alto Aragón, dimpués retirar-se d'a politica activa fue nombrau en 2018 President d'o Patronato pa la celebración d'o Centenario d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.
Luc Arrèr
Luc Arrèr (Luc Arrèr en occitán, Lucarré en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Tierras d'os Luis y Tuquets de Vic Vilh y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 51 habitants(1999) en una superficie de 83,32 km², con una densidat de población de 15,36 hab/km².
Cheografía
O termin municipal de Luc-Arrèr ye situato a una altaria meyana de 255 metros sobre o livel d'a mar, con altarias minima de 230 y maxima de 337 metros.
Muga a lo nord-este con Luc-Armau; a lo norueste con Pèiralonga-Abòs; a l'este con o departamento d'Altos Pireneus; a lo sudeste con Ventajor-Serèr; y a lo sudueste con Momin.
Basco alto navarro
L'alto navarro (en basco, nafarrera u goi nafarrera) ye un euskalki u dialecto d'o basco parlato en a zona noroccidental de Navarra.
Subdialectos
left|300px|thumb|{{legend|#009900|Zona u extensión a on se charra o dialecto alto navarro d'o norte en o sieglo XXI.}}{{legend|#FF3800|Epoca en a que o dialecto alto navarro d'o sud tenió a suya maxima extensión (de fueras de en cualques localidaz, hue ye a punto de desapareixer.)}}{{legend|#ffa500|Localidaz on en o sieglo XXI encara se charra en o dialecto alto navarro d'o sud.}}{{legend|#66FF00|Subdialecto d'a Val de [[Baztan, intermeyo entre o dialecto alto-navarro y o dialecto labortán.}}{{legend|#0000FF|Dialecto guipuzcuán, charrato en a Val de Burunda y Sacana.}}{{legend|#FFCD00|Dialecto labortán, charrato en as localidaz de Zugarramurdi, Urdazubi y Luzaide.}}{{legend|#9966CC|Dialecto aezcuán.}}{{legend|#FC89AC|Dialecto salacenco.}}{{legend|#40404F|Dialecto roncalés (desapareixito en 1991).}}]]
Extensión
Este dialecto se charra en as comarcas de Cinco Villas, Alta Bidasoa y Sacana, en as localidaz d'Oronoz-Mugairi, Bertizarana, Arano, Goizueta, Beintza-Labaien, Ultzama, Lanz, Anue, Atez, Odieta, Esteribar, Erroibar y Auriz.
Parlas intermeyas
D'atra man, en as localidaz de Leitza, Basaburua, Imoz, Larraun, Lekunberri, Ezkurra y Eratsun se parla o dialecto alto navarro pero poseye tamien influencia d'o vecín dialecto guipuzcuán.
En a val de Burunda, as localidaz d'Altsasu, Olazti, Bakaiku y Urdiain, a parla de dita zona poseye caracteristicas de dialecto guipuzcuán, pero curiosament, tamién d'o dialecto occidental.
El Cañavate
El Cañavate ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 171 habitants (2008), en una superficie de 36,10 km² y una densidat de población de 4,74 hab/km².
Mugas
O suyo termin muga con Atalaya del Cañavate y a lo norte con Honrubia.
Garin
Garin (Garin en occitán, Garin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
Quercus faginea
O Quercus faginea ye un caixico marcescent y la especie de caixico que se troba mes a sobén en a Peninsula Iberica y Aragón.
Garin
A suya población ye de 102 habitants (1999) en una superficie de 5,62 km², con una densidat de población de 18,15 hab/km².
Quercus faginea
Distribución
Abunda en o Sistema Iberico, en especial en suelos calsinosos, on forma caixicars. Ye present en o Prepireneu, pero hibrida con atros caixicos como Q.humilis orichinando o Q.cerrioides. Tamién ye present en os semontanos pirenenco y iberico, on localment puet formar caixicars, pero a sobén se troba como eixemplars minoritarios en os carrascals u en formacions mixtas de carrascas y caixicos. En os Monegros bi ha eixemplars relictos en l'aria de Farlet-Monegriello y un caixicar relicto en Robres.
Fitonimia
En l'Alto Aragón presenta o mesmo fitonimo que cualsiquier especie caducifolia d'o chenero Quercus: caixico y as diferents variants: caixigo, caxico, ecetra, belunas con cheada, cachigo, cachico, y dica castellanizatas con h: cahico, que ye a forma que se fa servir como repui d'Aragonés en a localidat monegrina de Robres.
A forma robre, derivata d'o latín ROBORE-M se feba servir en l'aragonés d'o Baixo Aragón y d'o Mayestrato en continación territorial con o catalán roure, y en romanz navarro, como podemos leyer en o Fuero Cheneral de Navarra:
Cantón de Bèrra
O cantón de Bèrra (en francés canton de Berre l'Étang) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Bocas d'o Roine y districto d'Istre, en a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
TD Garden
O TD Garden (antis clamato con os nombres de Shawmut Center y TD Banknorth Garden; y conoxito popularment como "the Boston Garden" y "The Garden") ye un pavillón poliesportivo d'a ciudat de Boston, en os Estaus Unius. O suyo nombre actual ye, por motius de patrocinio, o nombre d'o banco TD Bank.
Actualment ye a seu y o lugar an chugan os suyos partius os equipos d'os Boston Celtics d'a liga NBA; y os Boston Bruins, d'a liga NHL de hockey sobre chelo.
Muhammad Ali
Muhammad Ali, naixiu como Cassius Marcellus Clay estió un destacau boxiador estausunidense, naixiu de Louisville (Kentucky) o 17 de chinero de 1942 y muerto en Scottsdale (Arizona) o 3 de chunio de 2016. Aconsiguió estar campión olimpico de boxeyo en Roma 1960 en a categoría d'os pesos medio-pesaus y como boxiador profesional Campión d'o Mundo de Boxeyo de pesos pesaus dende 1973 dica 1978.
Ye considerau un d'os millors boxiador de toz os tiempos y categorias, estió amás una figura social de gran influencia en a suya cheneración prencipalment en politica y en as luitas socials y humanitarias a favor d'os afroamericanos y d'o islam.
El Coronil
El Coronil ye un municipio andaluz situato en a comarca d'a Sierra Sud de Sevilla y provincia de Sevilla. Fa parte d'o partiu chudicial d'Utrera.
A suya población ye de 5.042 habitants (2010), en una superficie de 91,64 km² con una densidat de población de 55,02 hab/km².
Cheografía
A localidat d'el Coronil ye situata a 117 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 53 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia.
El Acebrón
El Acebrón ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca de Mancha de Cuenca.
A suya población ye de 267 habitants (2011) en una superficie de 68,01 km² y una densidat de población de 3,93 hab/km².
Cheografía
A localidat d'el la Alberca de Záncara se troba situata a 748 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 95 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.
Carbonero el Mayor
A suya población ye de 2.586 habitants (2010), en una superficie de 66,35 km² y una densidat de población de 38,98 hab/km².
Cheografía
Se troba situata a 900 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 26 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
The Citadel (cinta)
The Citadel (títol en anglés, en aragonés A ciudadela, enguerada en Aragón con o títol en castellano de La ciudadela) ye una cinta britanica de l'anyo 1938 de cine de drama dirichita por King Vidor seguntes un guión d'Ian Dalrymple y Frank Wead (basato en a novela The Citadel, d'A. J. Cronin), con una banda sonora orichinal de Louis Levy y Charles Williams y una dirección de fotografía de Harry Stradling Sr..
Producita por Victor Saville ta Metro-Goldwyn-Mayer Denham Studios (a filial britanica d'a productora estausunidense Metro-Goldwyn-Mayer), en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Robert Donat, Rosalind Russell, Ralph Richardson y Rex Harrison.
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo (Changchún, 28 d'aviento de 1955 - Shenyang, 13 de chulio de 2017) estió un escritor y activista chino en favor d'a democracia y d'os dreitos humans en China, por lo que recibió lo Premio Nobel d'a Paz de 2010.
Albalat dels Sorells
Albalat dels Sorells ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Huerta Norte. La suya población ye de 3708 habitants (2007), en una superficie de 4,6 km² con una densidat de población de 806,09 hab/km².
Toponimia
Al-balat significa en arabe "la calzata" u "lo camín". Sorells fa referencia a la familia que compró este lugar en lo sieglo XV y no tien relación con os peixes ditos sorells en catalán u jureles en castellano.
Declaración sobre o Rete
thumb|right|200px|O camal d'[[Alta Velocidat en Espanya|alta velocidat entre Zaragoza y Uesca (Linia 070 d'Adif).]] A Declaración sobre o Rete (oficialment en castellano Declaración sobre la Red) ye un documento anyal que replega as caracteristicas d'a infraestructura ferroviaria d'o RFICh mesa a disposición d'as interpresas ferroviarias y atesera tamién información sobre as condicions d'acceso a la dita infraestructura.
Elaborar-la y fer-la publica ye una d'as competencias que tienen adchudicadas l'Administrador d'Infraestructuras Ferroviarias (Adif) y Adif Alta Velocidat por a Lei d'o Sector Ferroviario. En a Declaración se i puede trobar as normas chenerals, os procedimientos y os criterios relatives a o sistema de cánons y l'adchudicación de capacidat, que son atras d'as funcions de l'Adif.
Dende a suya primer edición, en 2005, a Declaración sobre o Rete se feba publica cada segundo chueves de febrero, tal como s'establiba en a Orden FOM/897/2005. Dende a Orden FOM/642/2018 de 2018, a Declaración cal que sía publica dos meses antes d'entrar en vigor l'Horario de Servicio siguient; ixo ye, que por primer vegada la Declaración pa 2019 s'expublicó o segundo sabado d'o mes d'aviento de 2018.
Basco guipuzcuán
Cal mencionar que o dialecto guipuzcuán y as parlas de transición suyas con o dialecto alto-navarro tamién se charran en a val de Burunda y Sacana, a l'ueste de Navarra, zonas en a que o basco ye intermeyo entre os dos dialectos.
Extesion d'o dialecto guipuzcuán
thumb|250px|left|{{legend|#cd5858|Erdialdeko euskara}} En iste mapa feito por [[Koldo Zuazo s'ha seguito a clasificacion d'o sieglo XXI.]] O dialecto guipuzcuán no se charra en tota Guipuzcua (encara que si en a mes gran part), en l'ueste, seguindo a ribera d'o río Deva, dende a localidat de Leinz-Gatzaga dica Elgoibar, os habitants euskalduns d'ixas localidaz charran o dialecto bizcaíno; manimenos, a lo nord-este de Guipuzcua, os euskalduns de Oiartzun, Lezo, Fontarrabia y Irún charran o dialecto alto-navarro (linguisticament y historica han tenito gran relacion con o norte de Navarra).
Con tot y con ixo esta muga d'a comarca de Bidasoaldea entre o dialecto alto navarro y o dialecto guipuzcuán ye desapareixendo u diluindo-se china-chana, a favor d'o guipuzcuán (sobre tot en Irún). Encara as localidaz de Fontarrabia y sobre tot Oiartzun siguen mantenindo o dialecto alto navarro con rasmia.
Bels observadors notan a coincidencia d'a extensión cheografica d'o dialecto guipuzcuán con o territorio d'os antigos vardulos.
Subdialectos
O dialecto guipuzcuán actual poseye principalment cuatro subdialectos. S'ha de tener en cuenta que en bellas zonas a diferenciacion u división d'as mugas d'estos subdialectos son diluitas, y o basco charrato en ciertas localidaz podria clasificar-se dentro de dos subdialectos (seguntes o parlant u parlant d'o basco d'ixa localidat). Os cuatro subdialectos son os siguients:
Particularidaz
thumb|250px|right|Mapa en o que s'indican os tres dialectos charratos en [[Guipuzcua: {{legend|#0283aa|Localidaz on se charra o Dialecto bizcaíno u occidental (con tot y con ixo, en atros mapas o euskara d' Elgoibar, Mendaro, Deba y Mutriku se clasifica en o dialecto guipuzcuán, porque ye una parla de transición entre os dos dialectos).}}{{legend|#dc221f|Localidaz on se charra o dialecto guipuzcuán u central.}}{{legend|#8357E8|Localidaz on se charra o dialecto alto navarro.}}]]
Caracteristicas foneticas y morfolochicas:
Importancia
O dialecto guipuzcuán u Gipuzkera ye un d'os principals dialectos historicos d'o basco y dende o sieglo XVIII ha estau un dialecto con tradición literaria. Tien gran afinidat con o dialecto alto-navarro y con o dialecto labortán, encara que tamién poseye cierta influencia d'o dialecto bizcaíno.
Momin
Momin (Momin en occitán, Momy en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'o País de Morlans y de Montanerés y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 108 habitants(1999) en una superficie de 6,00 km², con una densidat de población de 18,00 hab/km².
Superstrato latino en basco
O superstrato latino en basco se nota en o lexico y en bells elementos gramaticals. Son producto d'a influencia d'a luenga latina en tiempos de l'Imperio Romano y d'a cristianización. Os latinismos se notan particularment en o lexico institucional y d'a relichión cristiana.
En tiempos de l'Imperio Romano y en especial en o Baixo Imperio o basco estió rodeyato de tot d'arias romanizatas on a sola luenga que se parlaba latín y en l'Alta Edat Meya o basco yera rodeyato por arias on ya se parlaban luengas romances: l'occitán gascón a lo norte d'os Pireneus, o castellano a l'ueste y o navarro-aragonés a lo sud y este.
O superstrato latino d'o basco presenta analochías con o superstrato latino present en idioma albanés, luenga que tamién prene d'o latín a terminolochía cristiana y part d'a terminolochía d'a vida comunitaria y actividat intelectual.
Lexico d'orichen latino en basco
A lo lexico institucional u churidico pertanyen lege (<LEGEM, "lei", en albanés ligje), errege (< REGEM, ("rei"), populu (< POPULUM, "pueblo"), damu (< DAMNUM, "danyo"), meneratu, (con o significato de "sozmeter-se" provién de VENERARI, VENERARE, menperatu (< IMPERARE, "sozmeter"), bedekatu (< IMPEDICARE, "impedir").
A lo lexico cristiano kristau (<CHRISTIANUM, "cristiano"), eliza (< ECCLESIA, "ilesia"), ponde, ponte (con o significato de "pila baptismal", provién de FONTEM, "fuent" remembrando a lo toponimo "Pandicosa", derivato d'as fuents termals), avendu ("aviento") y gurutz ("cruz"), este zaguero d'intrucción tardana, por estar tardana a cristianización d'os basco-aquitanos. Os chigants d'a mitolochía basca ditos jentilak son una remeranza d'os muitos bascos encara no cristianizatos en l'Alta Edat Meya.
Os latinismos anomalos pueden estar parolas no presents en as luengas neolatinas d'Hispania u Galia, pueden estar latinismos que no conservan as luengas neolatinas u latinismos que se veyen en as luengas romances orientals. D'esta traza tenemos parolas como axuri (< HAEDIOLUS "cordero", con derivatos presents en dialectos retorromanicos y italianos d'os Alpes), atxeter, ("medico", derivato d'o latín ARCHIATER y este d'o griego ARCHIATROS y no conservato en luengas neolatinas), barkhatu (<PARCERE, perdonar y pareixito a lo rumano a iarta, tamién "perdonar" y suposatament derivato de LIBERTARE), endegatu (<INTELLIGERE, "entender", "comprender", como o rumano a inţelege). Os latinismos en basco se gosan presentar sin diminutivo latino contrastando con as luengas neolatinas d'arredol que en bells casos fan derivar bellas parolas patrimonials dende a forma latina con diminutivo, (por eixemplo l'aragonés ovella provién d'o latín tardano OVICULA, diminutivo de ovis). D'esta traza a parola goru ("roca"), deriva dreitament de COLUS contrastando con conocchia en italiano, derivata d'a forma con diminutivo COLCUCULA, CONUCULA).
Tamién bi ha casos de duplicidat d'un termin basco orichinal y un termin latino que tenió muito uso antes más. Caro Baroja comenta que en basco actual ye freqüent dicir a los viellos camins secundarios con a parola latina estrata, (d'o latín vía strata; estrada existiba en aragonés medieval y encara lo fan servir en portugués pa dicir autostrada, "autopista"), contrastando con os camins principals que conducen a las localidaz que son cabeza de partito chudicial que se denominan con a parola basca vide seguito d'a población (Salvatierra bide = camín de Salvatierra).
Fonetica d'os elementos latinos presents en basco
Se conserva o caracter velar d'as C y G latinas debant I y E, en los ampres més antigos, (en o curso d'a evolución dende o latín a los idiomas romances estas consonants se palatalizoron y esdevinioron atros fonemas). Se conservan resultatos diferents d'o par Ē larga, Ǐ curta, (que se confundioron en part de l'imperio en E).
Se conservan resultatos diferents d'o par Ǒ larga, Ŭ cuta, (que se confundioron en part de l'imperio en O). Desapareixe a nasal intervocalica, que remembra a evolucions analogas en gascón y galaicoportugués
A -L- intervocalica latina esdevién a -r-:
Coincidindo con l'aragonés central bi ha latinismos con sonorización dezaga de liquida:
Moncaup
Moncaup puet estar:
Maspièr, la Lonquèra e Julhac
A suya población ye de 224 habitants(1999) en una superficie de 10,76 km², con una densidat de población de 20,82 hab/km².
Madison Square Garden
Iste pavillón estió seu de diferents equipos como os New York Apples, d'a liga de tenis WTT; os New York Knights y os New York CityHawks, d'a liga AFL de futbol americano; y os New York Titans, que chugaban en a liga NLL de lacrosse. Actualment ye a seu y o lugar an chugan os suyos partius os equipos de baloncesto d'os New York Knicks d'a liga NBA, as New York Liberty d'a WNBA, y St. John's Red Storm d'a liga universitaria; asinas como os New York Rangers, d'a liga NHL de hockey sobre chelo.
Antinhac (Alta Garona)
Antinhac (Antinhac en occitán, Antignac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 102 habitants (2006) en una superficie de 5,80 km², con una densidat de población de 17,59 hab/km².
Luçanhet e Luçon
Luçanhet e Luçon (Luçanhet e Luçon en occitán, Lussagnet-Lusson en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Tierras d'os Luis y Tuquets de Vic Vilh y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 147 habitants(1999) en una superficie de 6,74 km², con una densidat de población de 21,81 hab/km².
Cheografía
O territorio d'a comuna de Lussanhet-Lusson se troba situato a una altaria meya de 240 metros sobre o livel d'a mar, con altarias menima de 185 y maxima de 316 metros.
Mugas
A comuna de Lussanhet-Lusson muga a o norte con Lanacauva; a o nord-este con Lalonga; a l'este con Cimacorba; a l'ueste con Còuledaà; y a o sud con Monassut-Audirac.
Perifrasis verbals d'obligatoriedat en aragonés
As perifrasis verbals d'obligatoriedat en aragonés son perifrasis modals que expresan a necesidat d'una acción u una acción que se fa por fuerza. O aspecto d'a obligación se puede dividir en obligación personal y obligación impersonal.
As principals perifrasis verbals d'obligatoriedat en aragonés son: caler que + subchuntivo, caler + infinitivo , estar menister + infinitivo , fer + infinitivo  , fer falta + infinitivo , haber de + infinitivo   , haber-ie que + infinitivo , haber a + infinitivo , haber a menester + infinitivo , tener que + infinitivo   , tocar de + infinitivo  y tocar que + infititivo.
Caler + pronombre+ infinitivo
Se troba a sobén en construccions negativas :
Caler que + subchuntivo
Puede fer-se servir como contrapartida afirmativa d'as construccions negativas que expresa a perifrasi anterior cal + infinitivo.
Fer + infinitivo
Encara que ye una perifrasi, ha preso con verbos de movimiento bel significau preciso y equivalent a d'atros verbos, por eixemplo fer fuyir significa "esfuriar".
Haber a + infinitivo
A perifrasi haber a + infinitivo se documenta en cheso, belsetán, aragonés d'a valle de Tella. En belsetán ye encara a perifrasi d'obligatoriedat d'uso mes común entre a chent gran. En francés bi ha una forma equivalent avoir à que presenta usos diferents, mesmo pa la obligación impersonal.
Haber de + infinitivo
A perifrasi haber de + infinitivo ye común con o castellano y o catalán. Ye a perifrasi d'obligatoriedat de mes uso en baixo-ribagorzano, a l'igual que en catalán, a diferencia d'o castellano, a on que va quedando restrinchida a rechistros cultos y literarios.
Haber (a) menister + infinitivo
Haber (a) menister significa necesitar y se fa servir a sobén en forma negativa.
Caler + infinitivo
Siempre va en tercera persona de singular, Tiene caracter impersonal y expresa una necesidat mes que una obligación.
Haber-ie que + infinitivo
A perifrasi haber-ie que + infinitivo expresa una obligatoriedat cheneral y impersonal, por o que se fa servir en tercera persona d'o singular :
En aragonés baixo-ribagorzano presenta a sobén aglutinada a particla pronomino-adverbial en/ne, que en esta variedat acompanya a las formas impersonals d'o verbo haber:
Muro de Roda
Muro de Roda ye un lugar aragonés d'o municipio de a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. En l'actualidat se troba despoblau.
Cheografía
Muro de Roda sinyorea o tozal de Muro, l'altura mayor en a sierra de Muro de Roda, que recibe ixe nombre por a población, y que fa de divisoria d'entre a subcomarca natural que ye a Fueva en a man oriental y a val d'a Cinca en a occidental.
S'accede ta Muro por una pista que i puya dende Tierrantona, transitable en 4x4, y por a que esnaviesa a la vista de o Pamporciello, o Plano y a casa de Carrera, y aman de o desbarro por a on se va ta Fumanal.
O lugar o forman dos barrios; la un, mas altero y mas antigo, ye en l'altura d'o tozal de Muro y aprofeita parcialment un discreto sallent de penya por a man occidental ta millor defensa, en estando tot rodeyau de muralla. L'atro barrio, mas baixo en altitut, o forman bellas casas y construccions arredol de l'antiga casa d'a villa, a escuela y a ermita de Sant Bertolomeu, y no tiene as defensas de l'antigo.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau a una altaria de 1019 metros dende o livel d'a mar chunto a os repuis d'os alacez d'a muralla ueste que rodía o castiello de Muro de Roda.
Historia
O lugar de Muro de Roda se va comenzar a fortificar en 1017, baixo lo reinau de Sancho III lo Mayor, en una epoca en a que en o Sobrarbe se va consagrar bellas ilesias (como a ermita de St. Chuan y St. Pavlo de Tella -1018-) y se va fortificar aldeyas y castiellos. A primer construcción de Muro, probablement, no yera si que una bastida menor. D'ixa primer etapa data a ermita de Sant Bertolomeu (anyos 1040-1050), que s'ha quiesto veyer como a capiella que feba servicio a la fortificación.
L'historiador Agustín Ubieto, en os anyos 1970, informaba que a primer aparición de Muro de Roda en os documentos yera de 1050. Ta ixo se va basar en a tesi doctoral d'Ángel J. Martín Duque, «Colección diplomática de San Veturián y Santa María de Obarra (1000-1219)», de 1956, que ye dipositada en a Facultat de Filosofía y Letras d'a Universidat de Zaragoza.
En una segunda tongada de construccions, en o sieglo XII, se i va devantar a peculiar ilesia de Sta. María de l'Asumpción, posiblement coincidindo con a desbastida de a torraza, de base cilindrica, que dica alavez i heba habido y d'a cual no n'ha quedau sique a parte d'os alacetz, debaixo d'os absides d'o templo. A carta de consagración de a ilesia, de 1107, se va descubrir en 1997, y en l'actualidat se conserva en o Museu Diocesano de Balbastro. A ilesia substituye a l'antiga torraza, pus ye integrada en a muralla que environa o recinto y tiene un campanal que ye pensau ta fer-se servir ta doble función, liturchica y militar. thumb|right|250px|A [[ilesia de Santa María de l'Asumpción de Muro de Roda|ilesia de l'Asumpción, en Muro.]] En os sieglos XV, XVI y XVIII a ilesia y as construccions de lugar van sufrir remodelacions. Son destacables os cubos de a muralla perimetral d'o recinto, desarrollaus en o sieglo XVI, u o campanal de a ilesia parroquial de l'Asumpción, remodelau la zaguer vegada en o XVIII.
Toponimia
As primers referencias toponimicas medievals de Muro, alportadas tamién por o profesor Ubieto, dan as formas «Muro» y «Muri», y a mas principal que ye «Muro Maiorem», que en baixo latín significa «o Muro Mayor» y da cuenta de a importancia que debeba tener. Se sabe que con ixe nombre se va conoixer a fortificación en os suyos primers anyos, dica que en o sieglo XII, por a perda d'importancia estratechica, deixó d'estar una posesión reyal y le'n van ceder a o bispau de Roda d'Isabana, d'a on se suposa que se va ganar l'apelativo «de Roda».
Patrimonio
O lugar de Muro de Roda, nian a tamas de trobar-se despoblau dende meyanías d'o sieglo XX, comprende dos barrios y un numer important d'enrunas d'o que va estar as casas.
O barrio superior, mas antigo de construcción, se troba amurelau perimetralment, sacando-ne o troz occidental que mira t'a valle d'a Cinca y que, en trobar-se alto d'un cillo natural de bels metros d'altaria, no tiene sique un muret chicorrón, de poca altaria, ta sacar mas o miedo que no ta privar ataques. thumb|right|250px|A muralla de Muro de Roda. A muralla ye declarada Bien d'Intrés Cultural (cod. 1-INM-HUE-003-113-291-1_4 ), y delimita un perimetro de forma ovalada, con bels 150 metros d'amplaria maxima (eixe Norte-Sud) y bels 50 en a minima. O gruixo d'os muros ye d'1,57 metros y gosan arribar a fer 4 metros d'altaria, con una disposición que se crei que puede estar pareixida a la que heba de tener l'arruinau desplobau de Tou, chusto en a cuentra d'a Cinca. Tiene un paseyo de ronda muit bien marcau, y se crei que ye a parte que actualment fa de paseu a que podeba haber estau a primer muralla, tot habendo-se-le sumau cualque gruixo, posteriorment, que formaría a cara exterior.
A ilesia de Santa María de l'Asumpción tamién ye considerada Bien d'Intrés Cultural (cod. 1-INM-HUE-003-113-291-1_5), y destaca por os tres absides que tiene, que miran t'afuera d'a muralla, anque o conchunto de a ilesia ye adintro d'o perimetro amurelau, de manera que a propia frontera d'o templo se contina con o lienzo exterior de o muro. O templo, por adintro, tiene tres naus paralelas que rematan, cadaguna, en un d'os absides. L'altar ye caracteristicament elevau, y se i puya con seis escalons que tamién sirven ta acceder a dos absidez laterals que, por trobar-se tapiaus, fan de sacristía. O campanal, completau en o sieglo XVIII (mesmo que as pinturas interiors) teneba funcions relichiosas y defensivas.
Tamién comprendida en o perimetro de muralla, a ermita de Santa Barbara (sieglo XVI ) ye declarada Bien d'Intrés Cultural (codigo 1-INM-HUE-003-113-291-1_6 ), anque en iste caso l'estau de conservación mala que presentaba va requerir-ne una intervención total en a zaguer restauración. D'o sieglo XI data a ermita de Sant Bertolomeu, que por contra como las altras, no fa parte d'o recinto con murallas, sino que ye en o barrio baixo, a on que se troba a escuela, a casa d'a villa y belaltros edificios, que se i construyón muit posteriorment a cuan se fizon os d'o barrio d'alto thumb|right|180px|A puerta d'acceso a o recinto fortificau y a [[ilesia de Santa María de l'Asumpción de Muro de Roda|ilesia de Sta. María.]] O perimetro amurallau y as ilesias de l'Asumpción, Sant Bertolomeu y Santa Barbara os va restaurar o Gubierno d'Aragón de forma recient, d'entre os anyos 1999 y 2010, y van estar inauguraus dimpuesas d'as obras por o president autonomico, Marcelino Iglesias, o dia 30 de mayo d'ixe zaguer anyo.
Zarza de Tajo
Zarza de Tajo ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca y comarca d'a Mancha de Cuenca.
A suya población ye de 398 habitants (2009), en una superficie de 45,70 km² y una densidat de población de 8,71 hab/km².
Espectro electromagnetico
thumb|450px|Diagrama d'o espectro electromagnetico que amuestra, ta cada mena d'onda, a [[longaria d'onda, a frecuencia y a temperatura d'emisión de cuerpo negro.]]
Se clama espectro electromagnetico a la distribución enerchetica d'o conchunto d'as ondas electromagneticas en as diferents frecuencias u longarias d'onda. Cuan se refiere a un material u obchecto, se diz espectro electromagnetico u simplament espectro a la radiación electromagnetica que emite (espectro d'emisión) u absorbe (espectro d'absorción) dito material u obchecto. Ixa radiación sirve ta identificar qué substancia ye, d'una traza similar a una emprenta dichital. Os espectroscopios son aparatos que premiten observar o espectro d'un material y fer midas sobre íste, como a longaria d'onda u a frecuencia y a intensidat d'a radiación emesa u absorbida.
O espectro electromagnetico s'estendilla dende as radiacions de menor longaria d'onda, como os rayos gamma y os rayos X, pasando por a luz ultravrioleta, a luz visible y os rayos infrarroyos, enta as ondas electromagneticas de mayor longaria d'onda, como son as ondas de radio. Se creye que a longaria d'onda mas curta posible ye a longaria de Planck mientres que a longaria maxima ye amugada por a grandaria de l'Universo, encara que formalment, o espectro electromagnetico ye infinito.
Rango frecuencial d'o espectro
O espectro electromagnetico cubre longarias d'onda muit diferents. I hai ondass de 30 Hz y mesmo frecuencias mas baixas, que son relevants en o estudio de cualques nebulosas. D'atra mán, se conoixen frecuencias amanadas a 2,9×1027 Hz, que s'han detectau provenients de fuents astrofisicas.
A enerchía electromagnetica en una longaria d'onda particular λ (en o vueito) tien una frecuencia f asociada y una enerchía de fotón E. Asinas, o espectro electromagnetico puet expresar-se igualment en cualsiquiera d'ixas magnituz. Se relacionan en as siguients ecuacions:
, u, o que ye o mesmo,
E=hf \,\!, u, o que ye o mesmo,
En do (velocidat d'a luz) y h\,\! ye a constant de Planck,.
Ye por ixo que as ondas electromagneticas d'alta frecuencia tienen una longaria d'onda curta y muita enerchía, mientres as ondas de baixa frecuencia tienen grans longarias d'onda y poca enerchía.
Por un regular, as radiacions electromagneticas se clasifican seguntes a suya longaria d'onda en ondas de radio, microondas, infrarroyos, a rechión visible - que sentimos como luz visible – ultravrioleta, rayos X y rayos gamma.
O comportamiento d'as radiacions electromagneticas pende en a suya longaria d'onda. Cuan a radiación electromagnetica interactúa con atomos y moleclas puntuals, o suyo comportamiento tamién pende en a cantidat d'enerchía por quantum que portíe. De traza equivalent a las ondas de soniu, a radiación electromagneticas se puet trestallar en octavas.
A espectroscopía puet detectar una rechión muito mas ampla d'o espectro electromagnetico que o rango visible de 400 nm a 700 nm. Un espectrometro de laboratorio común, gosa treballar entre longarias d'onda de 2 enta 2500 nm.
Bandas d'o espectro electromagnetico
O espectro electromagnetico gosa trestallar-se en segmentos u bandas, cadagún con un rango de frecuencias u longarias d'onda.
Lista de lugars Patrimonio d'a Humanidat en Chile
Chile tién os siguients lugars declaratos Patrimonio d'a Humanidat por la UNESCO:
Alconchel de la Estrella
Alconchel de la Estrella ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca de Mancha de Cuenca.
A suya población ye de 142 habitants (2011) en una superficie de 43,30 km² y una densidat de población de 3,28 hab/km².
Toponimia
Ye un toponimo mozarabe arabizato con articlo al y probablement perduga de -o final. Tien a mesma etimolochía que l'aragonés "concello", d'o latín CONCILIUM.
Cheografía
A localidat d'Alconchel de la Estrella se troba situata a 833 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.