cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Val de Minguet
Cheografía
Lo barranco de Val de Minguet traviesa esta manga baixando dende La Cebadilla (una de las principals altarias de los Monts Universals), y cayendo en Tacho un poco a lo sud de Val de Minguet y un poco a l'este de la Casa de Veguillas del Tajo (provincia de Cuenca).
Historia
Val de Minguet estió un territorio en litichio entre Albarracín y Molina d'Aragón en la baixa Edat Meya.
Myiopsitta monachus
A cotorra monche (Myiopsitta monachus (Boddaert, 1783) ) ye una au d'a orden d'os Psittaciformes y familia Psittacidae que tien una longaria meya de 29 cm, una envergadura de 48 cm y un peso de 100 g. As fembras tienden a estar entre un 10 y un 20 % mas chicotas.
Espanya ha prohibiu la posesión, venda, cría y trafico de cotorras monche dende 2013.
En Zaragoza amaneixioron arredol de l'anyo 2000 y lo suyo numero creixió rapidament dica aconseguir mas de 1500 eixemplars en 2011. Manimenos lo concello aconsiguió reducir lo suyo numero, a lo contrario que en atras ciudaz como Madrit (an viven mas de 12000 eixemplars), Barcelona u Malaga.
Aidius
Aidius (Aidius en occitán, Aydius en francés y oficialment) ye una comuna biarnesa montanyesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o districto d'Aulorón y d'o cantón d'Aulorón-1. Trescruzata por a gabe d'Aidius.
Orgòsolo
Orgòsolo (Orgòsolo en sardo; Orgosolo, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Cheografía
A localidat d'Orgòsolo ye situata a 620 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Atón Sanz
Atón Sanz estió chusticia d'Aragón entre 1143 y 1152 perteneixient a o linache d'os Sanz.
Punta d'el Garién
A punta d'el Garién (en castellano Pico del Forcarral) ye un pico de 2.720 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Prepireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Toponimia
O nombre en castellano El Forcarral ye una deformación d'o toponimo orichinal El Felcaral, una partida de mont d'o municipio de Bielsa situada baixo o puerto de la Lera.
Las Muelas
Las Muelas ye un mont de 984 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra d'Ateca. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Rana boylii
Rana boylii (Rana boylii en clasificación scientifica (Baird, 1854) ) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por l'ueste d'America d'o Norte en as zonas costeras de l'oceano Pacifico d'Estaus Unius y Mexico, estando asinas present en Oregón y California en Estaus Unius y en Baixa California en Mexico.
Conchuncions dischuntivas en francés
As conchuncions dischuntivas en francés son conchuncions coordinativas que se fan servir en esta luenga pa expresar alternativas. Son conchuncions que expresan alternativas ou, ou bien, soit...soit y tantôt...tantôt. Os manuals de gramatica francesa en parlan adintro d'a categoría "conchuncions de coordinación" chunto con as adversativas, as copulativas, as explicativas y as distributivas.
Rechions d'Italia
thumb|300px|Mapa d'Italia, con a suya división en rechions.
Italia ye dividita almenistrativament en 20 rechions d'Italia (regioni en italiano), que por a suya parte se dividen en provincias, y istas en municipios, ditos comunas.
Bernuy-Zapardiel
Bernuy-Zapardiel ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca de La Moraña.
A suya población ye de 108 habitants (2018) en una superficie de 19,78 km², con una densidat de población de 6,12 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bernuy-Zapardiel se troba situada a 865 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 66 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Nachera
Nachera (Nájera en castellano y oficialment) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Nachera (en ye la suya capital).
Toponimia
En os elementos en romance navarro-aragonés que bi ha en textos latinos d'a val d'Ebro s'escribe Naiara, Nagara, Naggera, Naiala y Najera (con i, j y g que representan o fonema /ch/ actual, fonema que amanix por evolución d'as consonants d'as silabas latinas GE, GI, IA). En castellano medieval ixa -g- se prenunciaba prepalatal fricativa sonora, pero enxordió ta esdevenir primero una -x- y dimpués una -j- velar en o sieglo XVII.
A forma navarro-aragonesa d'o toponimo Nachera con pronunciación africada d'a ch ye documentada en os zaguers textos d'o sieglo XV escritos en aragonés medieval:
Historia
O 3 d'abril de 1367 luitoron amán de Nachera, en a dita batalla de Nachera, as tropas d'Henrique de Trastamara y de Bertrand du Guesclin, que prebaban d'invadir o reino de Castiella, con as tropas de Pero I de Castiella, o Prencipe Negro, Jean Chandos, Olivier V de Clisson y Chuan de Gant, con victoria de raso d'istos zaguers, que facioron preso a du Guesclin y facioron fuyir a franceses y aliaus d'a Casa de Trastamara, recuperando asinas Pero I a cadiera reyal castellana. A batalla estió parte d'a Primera Guerra Civil castellana y d'a Guerra d'os Cient Anyos.
Luftwaffe
Luftwaffe (literalment aviación de guerra) ye o termin en alemán ta fer referencia a las siguients fuerzas aerias:
Tamién s'emplega coloquialment, encara que no ye o nombre correcto, ta:
Almazora
miniaturadeimagen|Puente de Santa Quitéria que une Almassora con Vila-Real. miniaturadeimagen|Santa Quiteria (Almassora, Castellón). Almazora (Almaçora en grafía SLA y grafía medieval, Almassora en catalán) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de la Plana Alta. La suya población ye de habitants, en una superficie de 33 km².
Toponimia
Lo toponimo Almassora proviene de l'arabe al-mahsura ("la cerrada", "la protechida"). Lo exotoponimo en aragonés se vei en la Carta de población d'Alcora, de 1305 y copiada en 1333 y 1597:
Esterri de Cardós
Esterri de Cardós ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán.
La suya población ye de 72 habitants (2008), en una superficie de 16,50 km² con una densidat de población de 4,36 hab/km².
Cheografía
Esterri de Cardós ye situato a 1.212 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 175 km de la ciudat de Leida, la capital de la suya provincia.
De lo suyo termin municipal fan parte os lugars d'Arrós de Cardós, Benante y Ginestarre.
Pico de Pineta
O pico de Pineta u pico Marmorés de Pineta (en francés Pic de Pinède) ye un pico de 2.859 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Espuenda continental
250px|thumb|Esquema con diferents fondons marins, texto en francés. La espuenda continental ye un tipo de fondón marín que se situa entre las plataformas continentals y los glacis continentals. Presenta una pendient relativament fuerte (5º), mes gran que la plataforma continental. La suya fondura ye entre los 200 m de lo cabo de la plataforma continental y la fondura de lo glacis continental, que puet estar a 4000 m. La suya amplura ye de entre 8–10 km dica 250-270 Km, con una meya de 45 km.
Las espuendas continentals se situan sobre la crosta transicional que bi ha entre la crosta continental y la crosta oceanica. A l'igual que las plataformas continentals son trescurzadas por canyons submarins. Las espuendas continentals representan las marguins de las cuencas oceanicas.
Basetón
thumb|300px|Basetón en o [[Golden Gate Park de San Francisco.]] Un basetón ye una basa gran natural u artificial que se fa servir pa fornir d'augua de riego, criar peixes u con fins ornamentals.
Os basetons fan part d'o dominio publico si son d'augua salada y comunican con a mar. Os basetons particulars son sozmesos a las leis chenerals d'a propiedat y d'a salut publica y perteneixen a l'amo d'o suelo que cubren. Os peixes son un accesorio d'os basetons y son biens muebles por disposición legal.
Actualment una d'as principals utilidatz d'os basetons ye criar peixes como ciprinidos. O buro d'un basetón ye un buen abono.
Libro
right|thumb|250px|Libros en una [[biblioteca en Kalocsa, Hongría.]] Un libro (d'o latín < LIBER) ye un treballo impreso u manuscrito no periodico que conta con una serie de fuellas de papel, pergamín, vitela u belatro material, cusita u encuadernata an s'arrocla en un volumen. Seguntes a definición d'a UNESCO ha de tener 49 pachinas u mes, sin de contar as cobiertas. Un libro puet tractar sobre a-saber-los temas. Un libro ye tamién cada una d'as partis d'a obra y os codigos y leis d'una gran amplaria.
Un libro ye una colección d'un u mes treballos escritos, a ormino impresos en papel y cobierto con tapas ta protecher-lo y organizar o material impreso.
Hue en diya, sin de dandalo, ista definición no ye cercunscrita a lo mundo impreso u d'os tarabidatos fisicos dada l'aparición y puyada d'os nuevos formatos documentals y especialment d'a World Wide Web. O libro dichital conoixito como e-book ye irrompindo con fuerza cada vegada mes en o mundo d'o libro y en a practica profesional bibliotecaria y documental. A mes o libro tamién puet trobar-se en formato d'audio, y alavez se li clama audiolibro
Marçà
Marçà ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 651 habitants (2008), en una superficie de 16,1 km² y una densidat de población de 40,43 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga a lo norte con Falset, Pradell de la Teixeta, la Torre de Fontaubella, Colldejou, a l'este con Capçanes, a lo sud con els Guiamets al sud, a l'ueste con lo Masroig.
Rana brownorum
Rana brownorum (Rana brownorum en clasificación scientifica (Sanders, 1973), tamién descrita como Lithobates brownorum) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por America Central, trobando-se present en Mexico, Guatemala, Belize, Honduras y Nicaragua. Alazetalment se consideró como una subespecie de Rana berlandieri.
John Burgoyne
John Burgoyne, naixito de Sutton (Bedfordshire, Anglaterra) o 24 de febrero de 1722 y muerto en Londres o 4 d'agosto de 1792, estió un militar y politico britanico a o servicio de l'Exercito britanico, que plegó dica o ran de cheneral y partecipó en dos d'as prencipals guerras d'o suyo país mientres ixas envuentas, a Guerra d'os Siet Anyos y a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius. Tamién estió Comandant en cabo de l'Exercito britanico en Irlanda.
Club Balonmano Puerto Sagunto
O Club Balonmano Puerto Sagunto, conoixito comercialment como Fertiberia Puerto Sagunto, ye un club de balonmán valenciano, d'a ciudat de Puerto de Sagunto. Fue establito en 1971 y chuga en a liga ASOBAL y en o Pavillón Municipal de Puerto de Sagunto como equipo local.
Burcharaloz
Burcharaloz (Bujaraloz en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza. Ye a capital d'a comarca d'os Monegros zaragozanos.
A suya población ye de 1.048 habitants (2009), en una superficie de 121,61 km² y una densidat de 8,62 hab/km².
Cheografía
A localidat de Burcharaloz ye situata a 327 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 69 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Mugas
O suyo termin muga con Penyalba, Casp, Sastago, Pina d'Ebro, L'Almolda y Val Farta.
Luengas y parlas
A luenga tradicional de Burcharaloz ye o castellano d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico de Burcharaloz se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 601.
Arqueolochía
En tiempos d'os romanos pasaba por astí a vía romana que iba dende Caesaraugusta ta Ilerda. Encara se'n conserva bel tramo, y se li diz localment camín de los Fierros.
Toponimia
En un texto catalán de 1264 s'escribe Bonalaroz. En un texto en idioma aragonés de 1385, relativo a lo Monesterio de Sixena, s'escribe Burjalaroz:
Atra variant documentata ye Burgelaroç. En o sieglo XVI, o valenciano Pedro Juan de Villuga escribiba, en castellano, Burjalaro u Burjarlaros en las listas de lugars que i heba entre Zaragoza y Barcelona castellanizando los toponimos catalans. Por o que pareix se remonta a l'arabe Burch, torre, como Alborche y Burchazot.
En o Fogache de 1495 s'escribe Burjaraloz.
Formas con -x- tipo Burxalaroz u Buxalaroz pueden trobar-se en textos castellanos mes recients porque encara en o sieglo XVII a j velar castellana se prenunciaba y escribiba x.
Entre os suyos microtoponimos mes intresants tenemos: pinet, un mont de 379 m, La Salineta, Hoya de Benamud, Laguna de Pueyo (relativa a un propietario con este apellito aragonés) y Laguna de Guallar (relativa a un propietario con este apellito occitán).
Danny DeVito
Danny DeVito (nombre artistico de Daniel Michael DeVito, Jr.), ye un actor y director cinematografico estausunidense, naixito o 17 de noviembre de 1944 en Neptune (Nueva Jersey), activo en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1970.
D'entre a suya filmografía, se pueden destacar as suyas interpretacions en cintas como One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975, Miloš Forman), Terms of Endearment (1983, James L. Brooks), Romancing the Stone (1984, Robert Zemeckis), Throw Momma from the Train (1987, Danny DeVito), The War of the Roses (1989, Danny DeVito), Batman Returns (1991, Tim Burton), Matilda (1996, Danny DeVito), The Rainmaker (1997, Francis Ford Coppola) u Man on the Moon'' (1999, Miloš Forman).
Galicismos en anglés
250px|thumb|Extensión d'os dominios d'a [[Casa d'Anchú arredol de l'anyo 1172 en Francia y Islas Britanicas. En amariello entero s'amuestra as posesions anchevinas, en puntos amariellos s'amuestra zonas d'hechemonía anchevina.]] Os galicismos en anglés los ha iu amprando esta luenga en diferents periodos d'a suya historia, pero principalment o periodo de dominio normando d'Anglaterra, quan bi habió una clase dirichent francofona provinient de Normandía y que charraba o anglo-normando, una luenga d'Oïl codialectal con o francés antigo. D'esta traza muitos galicismos reflectan o feudalismo y a vida d'os que vivioron en ixe sistema: cargos, lechislación, politica, terminolochía militar medieval, construccions propias d'o feudalismo, oficios medievals, l'alimentación d'a clase dirichent, constituindo tot un superstrato lingüistico. En qualques casos bi ha parolas d'orichen anglo-saxón y parolas d'orichen galorromanico que pueden plegar a estar sinonimos parcials y coexistir por tener un significau mes concreto y con relación a la vida humana mientres que a parola anglo-saxona y més abstracto y intelectual a parola galorromanica.
En tiempos posteriors a la presencia d'os normandos a influencia d'o francés continó y l'anglés tamién ampró nuevas parolas d'o francés. Muitos termins relacionaus con os vestius, con a moda, a cocina, a vinicultura, a diplomacia, o drama, a literatura, l'art y o ballet son d'orichen francés.
L'abundancia de parolas d'orichen normando y francés fa que adintro d'as luengas chermanicas l'anglés presente muitas parolas con un aspecto pareixiu a l'aragonés, por haber-ie en aragonés cognatos latinos d'ixos galicismos u tamién occitanismos pareixius a ixas parolas.
En urbanismo y construccions tenemos d'orichen galorromanico city ("ciudat"), village ("lugar", "aldeya"), court ("chuzgato", "tribunal"), palace ("palacio"), manor ("sinyoría", "feudo"), mansion ("palacio", "casa gran"), residence ("residencia"), y domicile ("domicilio"), contrastando con as parolas town, borough, hall, house, bower, room, que son d'orichen anglo-saxón.
Si contimparamos as parellas freedom con liberty, hatred con enmity ("odio" y "enemistat"), love con affection ("amor" y "afecto"), likehood con probability, truth con veracity ("verdat" y "veracidat") y lying con mendacity observamos que as parolas galorromanicas liberty, enmity, affection, probability y mendacity son d'un rechistro culto y tienen un significau mes amplo que belunas d'as primeras.
As costumbres d'os normandos a la hora de minchar influyoron en a traza de dicir a los platos de carne. Mientres que l'animal vivo contina estando pig (“tocín”), un plato de tocín guisau ye de “pork”. Una cosa pareixida se desvién con a parola boeuf, relacionada con o latín bos, bovis y con l'aragonés “buei”, y diferent a l'anglés cow. As parolas dinner (benasqués disnar, aragonés cheneral chentar), y supper (aragonés cenar, catalán sopar), son d'orichen galorromanico. O prestichio d'a cocina francesa fació que s'amprasen os termins boil ("bullir"), broil ("rostir en a gradella"), fry ("freyir"), grill ("gradella"), roast ("rostiu"), souse ("escabeche") y toast ("tostada"/"torrada", "torrar").
Os sinyors feudals normandos teneban como afición fer cazatas, y bi ha tot un lexico de cazataires d'orichen galorromanico: chasse (“caza”, y fuera d'o contexto de cazataires “persecución”), quarry (“presa”), scent ("rastro"), and track (“pista”, “pisadas d'animal”) a diferencia de parolas anglo-saxonas como to hunt ("cazar").
Os nombres de muitos oficios ye d'orichen anglés: baker, (fornero), builder (constructor), fisherman, (pescataire), hedger ("chardinero", de hedge, "seto"), miller (molinero), shepherd (pastor), shoemaker (zapatero), y weaver (teixidor).
Manimenos as denominacions d'artisans especializaus que precisan d'una habilidat u formación més gran ye d'orichen galorromanico: carpenter ("fustero"), draper (comerciant de telas, como a parola "drapero"), haberdasher ("mercero"), joiner ("fuster d'obra"), mason ("piquero"), painter ("pintor"), plumber ("fontanero") y tailor (“sastre”, que talla).
Chuan Díez
Chuan Díez estió chusticia d'Aragón entre 1152 y 1154. Estió tamién zalmedina de Zaragoza. y pai d'o tamién chusticia Díez.
Bercimuel
Bercimuel ye un municipio d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte y d'o partiu chudicial de Segovia.
A suya población ye de 56 habitants (2010), en una superficie de 12,17 km² y una densidat de población de 4,6 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bercimuel se troba situata a 969 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 79 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Bruce Lee
Bruce Lee (San Francisco, 27 de noviembre de 1940 - Hong Kong, 20 de chulio de 1973) estió un filosofo, director de cine, guionista, y actor d'artes marcials estatounidense d'orichen chino. Fue considerato un d'os artistas marcials mes influents d'o sieglo XX, una reconoixita fegura y un renovador d'as artes marcials. As suyas cintas ubrioron o paso ta actors marcials como Jackie Chan, Jet Li, Chow Yun Fat, y Chuck Norris.
Lladorre
Lladorre ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán. La suya población ye de 230 habitants(2008), en una superficie de 146,99 km² con una densidat de población de 1,56 hab/km².
Varona
Varona ye un mont de 1.018 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra d'Ateca. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Ilesia de Santa María d'Uncastiello
right|thumb|250px|Frontera d'a ilesia de Santa María d'Uncastiello. A ilesia de Santa María d'Uncastiello u ilesia de Santa María la Mayor d'Uncastiello ye una ilesia, consagrata a Santa María, que se troba situata en o municipio aragonés d'Uncastiello, en a comarca de Cinco Villas y provincia de Zaragoza.
A ilesia actual fue construita en 1135, en tiempos d'o rei Remiro II d'Aragón, encara que se construyó dencima d'una ilesia anterior en estilo mozarabe (ista ilesia anterior ye citata en recibindo donacions de Pero I en 1099), y ye construita en estilo romanico, encara que o remate d'a suya torre ye posterior, en estilo gotico, d'o sieglo XVI. A ilesia fue declarata Molimento Nacional o 3 de chunio de 1931 por o nuevo Gubierno d'a Segunda Republica Espanyola, y ye protechita legalment en l'actualidat con a suya declaración como Bien d'Intrés Cultural, a fegura legal que substituye a la de Molimento Nacional. Estió considerata como una colechiata, estando considerada a ilesia de mayor importancia d'a villa d'Uncastiello. Ye asinas una d'as muitas ilesias romanicas d'Uncastiello, chunto con as ilesias de Sant Martín, Sant Felices, Sant Chuan, Sant Lorién y Sant Miguel.
A ilesia se troba situata a la dentrada d'a villa d'Uncastiello, a o canto d'o río Cadena, amán d'a suya confluencia con o río Riguel, con a suya frontera prencipal en a Plaza de l'Urmo, con una dentrada segundaria por a paret sud, dende a plaza de Santa María. Ye situata a o piet d'a carretera ta Sos d'o Rei Catolico, a bels metros d'a carretera Sadaba-Ayerbe por Luesia, clavata asinas en una d'as prencipals vías historicas de comunicación en comarca de Cinco Villas.
A suya frontera prencipal ye d'epoca renaixentista, encara que mantiene bels repuis d'elements en estilo romanico, como una epifanía a o canto d'a puerta. Antiparte, a suya portalada sud ye d'estilo romanico, como tamién os suyos elements decorativos, y ye considerata una d'as prencipals fronteras romanicas d'Espanya.
A ilesia de Santa María ye l'actual ilesia parroquial d'Uncastiello y pende, eclesiasticament, de l'arcipestrau d'Erla-Uncastiello, que depén d'a diocesi de Chaca, y ista d'a diocesi de Pamplona, encara que historicament depenió dreitament d'a diocesi de Pamplona, y no pas de Chaca.
Historia
left|thumb|250px|[[Frontera prencipal d'a ilesia de Santa María d'Uncastiello.]] A ilesia ya existiba a finals d'o sieglo XI, cuan recibió bellas donacions d'o rei Pero I, como a mesma ilesia de Sadaba. Sindembargo, l'edificio actual ye de 1135, encara que ta atros autors ye una obra d'a segunda mitad d'o sieglo XII. As obras prencipioron en 1135 dimpués de recibir fondos d'o rei Remiro II d'Aragón, que trescruzó a villa camín de Pamplona, ta la construcción d'una ilesia adedicata a la Virchen María.
Seguntes Marisa Melero Moneo, en Uncastiello bi habió un important taller d'escultura activo a meyatos d'o sieglo XII, formato por escultors que proveniban d'a Gascunya. Ixos mesmos escultors treballoron en as ilesias de Santa María la Reyal de Sangüesa y San Martín de Unx, totas d'a diocesi de Pamplona. Por ixo bels autors dicen que a portalada romanica de Santa María ye obra d'un mayestro anonimo, dito o mayestro d'Aulorón, por o suyo orichen ye fácil que d'Aulorón, en Occitania. En istas obras treballó tamién, en as suyas primeras anyadas, un choven mayestro d'Agüero (u mayestro de Sant Chuan d'a Penya, por o suyo treballo en o monesterio de Sant Chuan d'a Penya).
Istas construccions d'ilesias en Uncastiello estioron vinculatas con a posesión en ixas envueltas d'a villa por o bizconte de Biarn Gastón IV y a suya esposa Talesa, tenients d'a villa d'Uncastiello. Antiparte, as ilesias uncastilleras tienen muita relación con ilesias occitanas. Concretament, con a ilesia de Santa Blasa y o hespital de La Comanda; con a ilesia de Santa Fe de Morlans (ista zaguera, fundata por Céntol V); y con a Seu de Santa María d'Aulorón y a Seu de Nuestra Sinyora de Lescar, reconstruitas por Gastón IV de Biarn.
En l'anyo 1155, as obras d'a debantadera d'o nuevo templo ya yeran prou abanzatas como ta fer a suya consagración, que fació o bispe de Pamplona, encara que bi habió una segunda consagración en 1246, ye fácil que luego de rematar de raso as obras de l'edificio.
En as suyas primeras anyadas, os sacerdotz de Santa María, que yeran d'orichen navarro, tenioron querellas con os sacerdoz d'a ilesia de Sant Felices, que yeran aragoneses, en as luitas que bi habió en a diocesi de Pamplona por o suyo control en 1159-1164. Asinas, os de Santa María no permitioron a construcción d'a ilesia de Sant Felices en l'interior d'o recinto murallato d'Uncastiello, y ista zaguera ilesia se construyó fuera d'Uncastiello, en trescruzando o río Cadena.
En 1169 se i concedió por o rei Alifonso II o Fuero de Chaca a toz os habitadors de propiedaz d'a ilesia de Santa María.
Descripción
right|thumb|250px|Detalle d'a [[frontera meridional d'a ilesia de Santa María d'Uncastiello.]]
Exterior
A ilesia de Santa María tien una unica nau con vuelta de canyón reforzata por arcos faixons, con abside semicercular, y con a suya torre adosata, que remata en un esbelto pinaclo (encara que a torre ye ya en estilo gotico). L'abside tien 5 finestrals (encara que uno ye cegato por o claustro, que ye muit posterior).
O suyo rafe ye rematato con un aixedrezato chaqués, un elemento arquitectonico decorativo tipico d'o romanico aragonés de Cinco Villas y Chacetania.
Lima
Lima ye una ciudat peruana, que ye la capital d'o país, d'a provincia de Lima y d'o departamento de Lima.
Ilesia de Santa María d'Uncastiello
Exterior
A suya frontera prencipal ye mas moderna, encara que emplegando ta la suya construcción repuis en estilo romanico, ye fácil que de l'antiga frontera romanica hue desapareixita, como o grupo escultorico que ye situato dencima d'a puerta de dentrada a l'edificio.
Lima
A ciudat tien una superficie de 2.664,67 km², una población de 7.584.000 habitants (ye la ciudat con mayor número d'habitants d'o Perú, acullindo a cuatrena parte d'o total d'os habitants d'o Perú) y una densidat de población de 2.846,13 abs/km².
Ilesia de Santa María d'Uncastiello
A suya frontera meridional
left|thumb|250px|[[Frontera meridional d'a ilesia de Santa María.]] Sindembargo, a suya frontera meridional ye en puro estilo romanico. Ni os suyos chapitels ni as suyas arquivoltas ni os suyos canecillos no tienen pas un programa iconografico definito, mostrando nomás que una succesión inconexa d'imáchens. Sindembargo, cal parar cuenta que en as arquivoltas no se troban imáchens de tipo relichioso so que social, con presencia de musicos, bailarins y d'atros artistas, y que en o chapitels as escenas son alusivas a la Biblia.
Manjarrés
Manjarrés ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha situato en a comarca de Nachera.
Lima
Lima ye declarata Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Manjarrés
A suya población ye de 149 habitants (2008) en una superficie de 6,16 km², con una densidat de población de 24,19 hab/km².
Ilesia de Santa María d'Uncastiello
Interior
O suyo interior muestra la nau solenca d'a ilesia, con a suya cobertura con una vuelta de canyon, que ye reforzata por arcos faixons. En l'interior de l'abside, un celindro absidial con 5 uberturas (encara que una cegata), y con una muit rica decoración interior. O coro bi fue adhibito en epoca renaixentista, en o sieglo XVI.
Manjarrés
Cheografía
Manjarrés ye situau a 629 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6 km de Nachera, a capital d'a suya comarca, y a 26 km de Logronyo, a capital riochana.
Lima
Cheografía
Lima se troba en a confluencia d'as vals d'os ríos Chillón, Rímac y Lurín, y a man de l'Oceano Pacifico.
Ilesia de Santa María d'Uncastiello
Interior
O suyo claustro, rematato en 1556, s'atribuye a l'arquitecto bizcaíno Juan de Landerrayn.
Lima
Historia
O 20 d'octubre de 1687 un tierratremo destruye a ciudat.
Mancomunidat Central de Zaragoza
A Mancomunidat Central de Zaragoza (oficialment Mancomunidad Central de Zaragoza) ye una mancomunidat de municipios aragonesa situada en a provincia de Zaragoza.
A mancomunidat agrupa a 19 municipios Alfacharín, Villafranca d'Ebro, Villanueva de Galligo, Botorrita, Burgo d'Ebro, Cadret, Cuart de la Uerba, Exaulín, Fuents d'Ebro, María d'a Uerba, Mediana d'Aragón, Mozota, Nuez d'Ebro, Osera d'Ebro, Pastriz, La Pobla d'Alfindén, Sant Mateu de Galligo, Utevo y Zuera, con una superficie total de 1.215,9 km².
Os municipios que fan parti d'ista mancomunidat son toz os municipios d'a comarca Central, de fueras d'o municipio de Zaragoza. Un d'os obchectivos d'a mancomunidat ye a creyación oficial d'a comarca.
Klaus Kinski
Klaus Kinski (nombre artistico de Nikolaus Karl Günther Nakszyński), naixiu de Sopot (Ciudat Libre de Danzig, hue Polonia) o 18 d'octubre de 1926 y muerto en Lagunitas-Forest Knolls (California, Estaus Unius) o 23 de noviembre de 1991, estió un actor alemán, activo en o cine alemán dende zaguerías d'os anyos 1940, con cuantos premios recibiu mientres a suya carrera cinematografica. Ye pai d'os actors Nastassja Kinski y Nikolai Kinski.
Muriel de Zapardiel
Muriel de Zapardiel ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 185 habitants(2007), en una superficie de 22,55 km² y una densidat de población de 8,20 hab/km².
Orosei
Orosei (Orosei en sardo; Orosei, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 6.206 habitants (2006) en una superficie de 90,43 km², con una densidat de población de 64,91 hab/km².
Cheografía
D'o uyo termin municipal fa parte o lugar de Sos Alinos.
Pico de Tuca Roya
A pico de Tuca Roya (en francés Pic de Tuquerouye, en castellano Pico de Tucarroya) ye un pico de 2.818 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Prepireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Ardiòs-Ishèra
Ardiòs-Ishèra (Ardiòs-Ishèra en occitán, Lourdios-Ichère en francés y oficialment) ye una comuna biarnesa montanyesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-1. Ye trescruzata por a gave d'Aspa.
Pico de Tuca Roya
Situau a o fundo d'a valle Verde, a os suyos pietz se troba l'ibón de Marmorés. En a breca chunto a o pico ye o cubilar de Tuca Roya, o mas antigo d'os Pireneus.
Neus Asensi
Neus Asensi (nombre artistico de Maria Neus Asensio Liñán), naixita de Barcelona (Barcelonés) o 4 d'agosto de 1965, ye una actriz catalana, activa en o cine espanyol dende meyatos d'os anyos 1980 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica; tamién ha treballato en bellas series de televisión.
D'entre a suya filmografía, se puet citar as cintaas Hermana, pero ¿qué has hecho? (1995, Pedro Masó), La herida luminosa (1997, José Luis Garci), Torrente, el brazo tonto de la ley (1997, Santiago Segura), La niña de tus ojos (1998, Fernando Trueba), El corazón del guerrero (1999, Daniel Monzón), Torrente 2, misión en Marbella (2001, Santiago Segura), Marujas asesinas (2001, Javier Rebollo), El robo mas grande jamás contado (2002, Daniel Monzón), El oro de Moscú (2003, Jesús Bonilla), u Bienvenido a casa (2006, David Trueba).
Conchuncions adversativas en francés
As conchuncions adversativas en francés son conchuncions coordinativas que se fan servir en esta luenga pa expresar oposición. Son parolas que expresan oposición a conchunción mais y as formas au contraire, cependant, néanmoins, pourtant, toutefois y d'ailleurs, que en realidat son adverbios de ligazón con función de conchunción coordinativa.
Os manuals de gramatica francesa parlan d'as conchuncions adversativas adintro d'a categoría "conchuncions de coordinación" chunto con as copulativas, as dischuntivas, as explicativas y as distributivas.
Mais
Mais ye a mes frequent d'as conchuncions coordinación adversativa. Deriva d'o latín MAGIS a l'igual que l'aragonés mas/mes, que en aragonés actual no belsetán ya no fa de conchunción adversativa por a cheneración de pero < PER HOC.
A conchunción mais tiene tanto a función de pero como a función de sino:
FK Banga
O Futbolo klubas Banga ye un club de fútbol lituano, d'a ciudat de Gargždai. Fue establito o 1966 y chuga en a A lyga.
Estadio
A devantadera d'o Centrinis stadionas.
thumb|center|500px|Gargždų stadionas
Erratzu
Erratzu (Errazu en castellano) ye un lugar d'a Val de Baztán. Ta plegar-ie cal siguir por a carretera nacional N-121b y prener l'esbarre que i ha en o barrio d'Ordoki, en Arizkun, agafando allora la carretera autonomica NA-2600. Amás d'o nuclio principal, conta con dos barrios: Gorostapalo y Iñarbil. Seguntes o censo de 2010, a suya población ye de 490 habitants.
Mugas
Erratzu fa muga con Amaiur enta lo norueste, con Arizkun a l'ueste y con Baigorri (ya aintro de Francia) a l'este.
Loess
250px|thumb|Loess en [[Dirmstein (Pfaltz).]] Lo loess (de l'alemán de Suiza lösch, en alemán stándard Löss u Löß con a grafía antiga) ye un sedimento sin estratificación con clastos de mida limo, inferior a los 0,0625 mm. Ye un sedimento continental d'orichen eolico y representa materials que lo viento ha erosionau por deflación eolica y ha transportau por suspensión grans distancias dica sedimentar en grans superficies. En bellas zonas los depositos de loess s'han formau en medios periglacials por deflación en sedimentos morrenicos. Lo loess permite la formación de suelos fértils.
Composición
Predomina lo quarz, pero son presents tamién los feldespatos, las micas, y la calcita, y una chicota part d'archila. Los oxidos de fierro dan una color amarillenca caracteristica.
Boise (Idaho)
Boise (prenunciato en anglés [ˈbɔɪsiː]) ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato d'Idaho, d'an ye a capital estatal y mayor ciudat. Fa parte d'o condau d'Ada, d'an tamién en ye a capital.
Loess
Caracteristicas
thumb|250px|Clascas de [[Pupilla muscorum, gasteropodo caracteristico de las acumulacions de loess quaternario en Europa.]] En lo loess s'observa una buena granoselección y los diametros de los clastos gosan estar entre los 0,02 mm y 0,05 mm. No bi ha una estratificación reconoixible, la color gosa estar amarillenca. . Son clastos angulosos, y la sensación táctil que da este sedimento ye liucherament aspra como la de l'arena fina. A vegadas se i forman concrecions de calcita y limonita. Las concrecions de calcita arredol de las radices y piedras prenen formas curiosas ditas "ninas de loess". En los sedimentos de loess recient d'Europa se troban fósils de gasteropodos como Pupilla muscorum, autentico fósil guía d'estas formacions cheolochicament recients.
Formación
L'acción cheolochica de lo viento sobre los continents puet estar important en rechions fridas a man de los cerclos polars a on bi ha extensas arias cubiertas por morrenas y sedimentos fluvio-glacials, sedimentos que quan no son protechius por las nevadas ya no son protechius por la vechetación, que ye escasa u inexistent. D'esta traza los vientos polars fan una important deflación eolica.
Boise (Idaho)
A suya población ye de 205.671 habitants (2010) en una superficie de 165,80 km², con una densidat de población de 1.227,80 hab/km².
Cheografía
A localidat de Boise se troba situata a 850 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.
Loess
Formación
Los depositos de loess d'Europa representan una erosión por deflación en las morrenas que iban deixando las cheleras en lo suyo retacule en los zaguers 20.000 anyos. La sedimentación s'habría produeito muitos kilometros a lo sud de la zona a on fue erosionau lo limo por la interacción de los vientos polars con los vientos procedents de lo sud.
Importancia
Lo loess ye lo sedimento eolico mes important. Las acumulacions de loess mes importants se troban en China, con espesors de mes de 100 m. Tamién bi ha masas importants en la Patagonia y Canadá. Lo loess d'Europa cubre amplas rechions d'Europa Central y Oriental. Los depositos de loess pueden plegar a los 10 m de grosor en Europa.
Erosión de las formacions de loess
thumb|250px|Paisache de loess, amán de [[Hunyuan, en la provincia de Shanxi, China]] L'augua de plevia erosiona a escape lo loess, plegando lo limo facilment a los barrancos, torrents y ríos, achents cheolochicos que lo transportan en suspensión. En China lo limo en suspensión da color amariella a lo río Huáng Hé u "Río Amariello".
En Europa la erosión de lo loess tiende a formar paretz verticals y forma a sobén espuendas. Los camins tradicionals de paso en arias de loess esdevienen a sobén canyadas u cabanyeras con paretz talladas con cierta fondura.
Procesos edaficos
Un deposito de loess evolucionará ta un suelo aloctono. En profundidat lo loess sin meteorizar representa un horizont C. En Europa la evoción edafica d'estos materials conduce a la descalcificación de la part superior de lo deposito.
Ṣād
Representa o sonito consonantico farinchalizato.
Escritura
A ṣād se libsa a la letra vinient d'a palabra. Tamién lo fa con l'anterior si no ye alif, dāl, ḏāl, rā, zāy u wāw, que nunca no se ligan a la letra posterior.
Valencia de Don Juan
Valencia de Don Juan ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 5.083 habitants (2009), en una superficie de 58,50 km² y una densidat de población de 86,89 hab/km².
Mucientes
Mucientes ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 709 habitants(2008), en una superficie de 64 km² y una densidat de población de 11,08 hab/km².
Cheografía
Mucientes ye situato a 771 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 11 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Pero Monyo
Pero Monyo estió chusticia d'Aragón entre 1154 y 1157.
Farrera
Farrera ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán. La suya población ye de 115 habitants (2008), en una superficie de 63,52 km² con una densidat de población d'1,81 hab/km².
Unión Atlético Maracaibo
A  Unión Atlético Maracaibo fue un club de fútbol venezolano, d'a ciudat de Maracaibo. Fue establito en 2001, y hué ye sin garra actividat deportiva. Chugaba de local en o'estadio Pachencho Romero.
Cuello de Cabieto
O cuello de Cabieto (en francés Col de Gabietou, en castellano Cuello de Cabieto) ye un cuello situau en a muga entre Aragón y Francia a 2.938 m d'altaria.
Se troba chunto a o Cabieto de ra Buega (3.031 m) y une a val d'Ordesa, en Aragón, con o glaciar de ros Cabietos, en Occitania.
Francisco
Francisco ye un nombre propio u antoponimo masculín orichinato por a embotata que Chuan Bernardote dió a su fillo "Sant Francisco d'Asís". y que tien relación con o toponimo Francia, derivato d'o etnonimo d'o pueblo chermanico d'os francos. Cal parar cuenta que a familia de Sant Francisco d'Asís en yera orichinaria.
En aragonés o hipocoristico por excelencia de Francisco ye Francho, que tamién se documenta en o castellano d'a Val de l'Ebro con substrato aragonés y en a parla catalana d'o Matarranya. Se sabe que a Francisco de Goya y Lucientes li diciban Francho la chent més amanata en Aragón, igual que qualsiquier Francisco puet ser conoixito en qualsiquier de l'Alto Aragón como Francho. Manimenos, dende o zaguer quarto d'o sieglo XX, quan encomenzó o movimiento de defensa y recuperación de l'aragonés, este hipocoristico s'ha gosau considerar como a forma aragonesa d'o nombre, y s'ha feito servir mas que no a forma plena coincident con o castellano, Francisco, que por atro costau ye a sola forma que se troba en textos medievals. D'esta traza dende que fue legalment posible de meter y/u traducir nombres en aragonés, i hai bells ninos y adultos que levan o nombre Francho.
O hipocoristico Francho no ye exclusivo de l'aragonés, tamién se troba en o castellano de Puerto Rico. Atros hipocoristico presents en castellano son Curro, Pancho, Quico y Paco (visible en o nombre artistico de personaches celebres como "Paco de Lucía"). Paco se remonta a lo feito que Sant Francisco d'Asís yera o Pater Comunitatis u "Padre d'a Comunidat" quan se fundó a Orden d'os Franciscanos. En o castellano d'o País Basco ye usual Pachi, que ye una forma d'orichen basco.
Nava del Rey
Nava del Rey ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 2.157 habitants (2007), en una superficie de 126,13 km² y una densidat de población de 17,10 hab/km².
La Ronda de Boltaña
La Ronda de Boltaña ye un grupo musical de folk aragonés d'a villa altoaragonesa de Boltanya.
Historia
thumb|150px|La Ronda de Boltaña La Ronda de Boltaña s'establió en chinero de l'anyo 1992, en as fiestas de Sant Pavlo, con a finalidat de recuperar a ronda en a fiesta de Boltanya, alavez ya desapareixita. Dende l'inte prencipioron a rondar por a resto de lugars de Sobrarbe y arredols. Dezaga la publicación d'o suyo primer disco homonimo en 1996, a suya fama ya adquirita s'extendilló mas allá de Sobrarbe y d'os Pireneus. Prencipioron a dar conciertos y a actuar en escenarios de tot Aragón, actividat que continoron combinando con as suyas rondas inicials.
Musica
Cantan y tocan a-saber-los instrumentos como l'acordión cromatico y diatonico, guitarras, guitarrico, baixo, laúds, bandurrias, gaitas de boto y trompa de Ribagorza. Tocan tanto cancions tradicionals d'a comarca y d'atras partis d'Aragón, como composicions propias. O suyos mayors "exitos" han estau composicions propias, entre as que destacan a suya "Habanera Triste", "La Tronada", "Bajo Dos Tricolores" u o "País Perdido", l'himno oficial de Sobrarbe.
Discografía
Han publicato 5 discos:
Alto d'el Picayo
L'Alto d'el Picayo (en idioma castellano Alto del Picayo) ye un mont de 883 metros d'altaria, cobalto d'a sierra de Castellanos, en a provincia de Zaragoza.
Cascant (Teruel)
Cascant (Cascante del Río en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel, situau en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población ye de 71 habitants (2018), en una superficie de 32,56 km² y una densidat de 2,53 hab/km².
Toponimia
Dimpués de castellanizar-se como Cascante, nombre oficial dica 1910, prenió l'apelativo del Río en 1920.
En lo termin de Cascant bi ha microtoponimos con components antigos como: El Morrón, Hoya del Lobo, Rodero, El Valladar, La Barraca, Vadillo, Cañadahonda, Los Castillejos, Hortales, La Torreta (con diminutivo -eta fosilizau), La Sunsida/Solsida/Solsina, El Sabucar, Solana del Coscollar, Ceja Travina, Rocha del Batán, Rincón de los Chirones, Plano Corral, Plano Carrascal, La Plana, Los Planos, Puche (castellanización de l'apelliu Puig), El Povil, Longadera, Cuadrillas, Las Crucijadas/Las Crucejadas, Las Covachas/Las Corvachas, Las Quinchas, Las enronas, Los arnachales, Arnachar, Armochares, Ambrigüelas/Ambrihuelas, Baldovín, Fuente de Jaranillo, Fon (de la) Curia/Fon de (la) Curria/Fon de Curra/Fon de la Curia/Fon Curria, Fon del Pino, La font del Piojo/Fon Piojo y Senda de la font del Moro.
Lo chentilicio de los habitants de Cascant lo trobamos como toponimo en lo nombre d'un mont de 1208 entre Tramacastiel y Villel, Cascantino, y en una partida de lo termin de Lo Cuervo, Puntal de Cascantino.
Cheografía
Ye chunto a lo río Camarena, afluent d'o río Blanco.
Historia
Entre 1488 y 1495 perteneixeba a la sobrecollida de Mont Albán. En 1610 perteneixeba a lo conte de Fuents.
Provenza
A Provenza (Provença en occitán provenzal) ye un antigo reino y provincia reyal francesa, situato a lo sudeste de Francia, en Occitania. S'estendilla dende a ribera ezquierda d'o Roine dica o Var an muga con l'antigo condau de Niza.
ʿAyn
right|A ʿayn en a suya forma aislataA ʿayn (en arabe ) ye a deciueitena letra de l'alfabeto arabe (secena, con valua numerica 70 en l'orden abchadín. Ye una letra lunar.
Provenza
Cheografía
O departamentos actuals de Provenza son incluyitos en a rechión administrativa de Provenza-Alpes-Costa Azul: os Alpes d'Alta Provenza (04), os Altos Alpes (05), os Alpes Maritimos (06), as Bocas d'o Roine (13), o Var (83) y Vauclusa (84). Culturalment y historicament tamién podemos considerar que a parti sud d'os departamentos d'Ardecha (07) y Droma (26) y a parti este de Gard (30) son provenzals.
ʿAyn
Representa o sonito consonantico farinchio.
Chongqing
Chongqing (chinés: 重慶, pinyin: Chóngqìng) ye la mas gran y poblada d'as municipalidatz de China. Lo suyo termin municipal tien una extensión semellant a Austria y viven mas de 30 millons de personas d'as qualas bellas 8,5 millons de personas viven en a ciudat de Chongqing.
La Pobla Tornesa
La Pobla Tornesa (La Pobla Tornesa en catalán, Puebla-Tornesa en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de la Plana Alta, provincia de Castellón y partiu chudicial de Castellón de la Plana.
La suya población ye de 1.106 habitants (2005), en una superficie de 25,80 km² con una densidat de población de 42,87 hab/km².
Cheografía
A localidat de La Pobla Tornesa se troba situata a 298 metros d'altaria sobre lo livel de la mar, a una distancia de 19 km de la ciudat de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia y de lo suyo partiu chudicial, y de 89 km de la ciudat de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Demografía
miniaturadeimagen|Meridiano de Greenwich, meridiano cero (La Pobla Tornesa, Castellón).
Alcaldes
miniaturadeimagen|La Pobla Tornesa.
Confucianismo
thumbnail|Estatua de Confucio en bronce. O confucianismo u confucionismo (Chinés: 儒學, ) ye o conchunto de doctrinas morals y relichiosas predicatas por Confucio. O nombre en chinés d'a suya escuela poderba traducir-se por Escuela d'os Letraus. O confucianismo ha exercito una gran influencia sobre China, Corea, Vietnam y  Chapón. Os prencipios d'a filosofía confuciana os composan os Cuatro Libros.
Estió a relichión oficial de China dica 1912, cuan se proclamó a Republica.
Psittacula krameri
A cotorra de Kramer (Psittacula krameri (Scopoli, 1769) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Psittaciformes y familia Psittaculidae que nativa d'Africa y India, y que agora s'ha introduciu en muitas atras partis d'o mundo an as poblacions salvaches s'han establiu y se crían pa lo comercio de mascotas exoticas. Como una especie de mascota popular, as aus escapadas han colonizau quantas ciudaz de tot o mundo, incluyiu lo norte y l'ueste d'Europa. En os Países Baixos, a población salvache en as quatro arias urbanas mas grans (Amsterdam, Rotterdam, Utrecht y Den Haag) s'estimó en 20 000 aus en 2021. S'estiman dica 5000 parellas en Bruselas d'una población orichinal que estió liberada en 1974 per o propietario d'o zoolochico y parque d'atraccions Meli, amán de l'Atomium, que quereba fer que Bruselas estase mas colorida. En Alemanya, istas aus se troban a lo luengo d'o Rin en as prencipals arias urbanas como Colonia u Düsseldorf. Atras poblacions se troban arredol de París, Roma, Palermo, Chenova, Barcelona y Lisbona.
As cotorras de Kramer son una menaza directa pa las poblacions d'o moriciego mas gran d'Europa, Nyctalus lasiopterus, ya que as cotorras compiten con os moriciegos per os puestos d'anidación y atacan y matan a los adultos antis de colonizar lo suyo habitat.
Son populars como mascotas y tanto os masclos como as fembras tienen a capacidat d'imitar a fabla humana.
Pastor roseus
O tordo rosa (Pastor roseus (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Sturnidae.
Pastor roseus ye un au muit gregaria, y gosa formar grans bandadas rudiosas, que en ocasions pueden estar una plaga pa os cautivadors de cerials u hortals; as aus se sienten fuertement atraitas per os árbols en flor. Manimenos, tamién son muit beneficiosas pa los labradors perque s'alimentan de plagas como os langostos, lo que abuega lo suyo numero.
Collau de la Cascada
O collau de la Cascada ye un cuello situau en a muga entre Aragón y Francia a 2.938 m d'altaria.