cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clima espacial
thumb|300px|Reconstrucción de l'actividat solar entre as zagueras 11.400 anyadas. O clima espacial ye a variación a largo plazo de l'actividat solar dentro d'a heliosfera, incluiu l'aire solar, o campo magnetico interplanetario (u IMF) y os suyos efectos en l'entorno cercano a la Tierra, incluida a suya magnetosfera y a suya ionosfera, o clima y atros sistemas relacionaus. O estudio scientifico d'o clima espacial ye un campo interdisciplinario de fisica espacial, fisica solar, heliofisica y cheofisica. Por tanto, ye relacionau conceptualment con a climatolochía terrestre, y os suyos efectos en l'atmosfera d'a Tierra se consideran en a sciencia d'o clima.
Chenero gramatical en francés
Chenero masculín
Gosan tener chenero masculín las palabras que se refieren a animals masclos, a hombres, a árbols y arbustos, a días, meses y estacions de l'anyo, a glotonimos, nombres de ciudaz, ríos y países no acabaus en -e muda, y substantivos acabaus en consonant, siempre tenendo en cuenta que bi ha muitas excepcions.
Caupena d'Armanhac
Caupena d'Armanhac (Caupena d'Armanhac en occitán, Caupenne-d'Armagnac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gran Baish Armanhac.
Chenero gramatical en francés
Chenero feminín
Gosan tener chenero feminín las palabras que se refieren a animals fembra, a mullers, a ríos y países acabaus en -e muda, festividatz y palabras acabadas en -e muda seguindo la una doble consonant.
Caupena d'Armanhac
A suya población ye de 377 habitants (1999) en una superficie de 21,65 km², con una densidat de población de 17,41 hab/km².
Chenero gramatical en francés
Irregularidatz
Bi ha palabras como aide u domestique que tienen la mesma forma en masculín u feminín y la diferencia la estableixe l'articlo definiu. Tamién bi ha palabras que tienen una forma unica pa los dos sexos (un auteur, une recrue). Bi ha palabras con significaus diferents en masculín y feminín (faux, mode), y palabras con chenero diferent dependendo de la posición u lo numero gramatical (amour, orgue).
Bi ha masculins-feminins irregulars (grec-grecque), y mesmo bi ha uns casos que lo masculín y lo feminín tienen orichens etimolochicos diferents (belier-brebis, "mardano"-"ovella"), lo que ye común en zoonimos referents a animals grans u domesticos.
Puèi Domat
A suya población ye de 604.266 habitants (2006) en una superficie de 7.970 km², con una densidat de población de 76 hab/km².
D'o departamento de Puèi Domat en fan parte 5 districtos, 61 cantons y 470 comunas, estando a suya capital a ciudat de Clarmont-Ferrand. L'actual president d'o Consello Cheneral departamental ye Jean-Yves Gouttebel.
Viladecavalls
Viladecavalls ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Occidental y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 7.322 habitants (2009), en una superficie de 20,08 km² con una densidat de población de 364,64 hab/km².
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Can Corbera, Can Mir, Can Tries, Can Turu, El Molinot, La Planassa, Sant Miquel de Gonteres, La Tendera y Viladecavalls.
Pilar Valero
María Pilar Valero Cebrián (25 de mayo de 1970 de Zaragoza, Aragón - 7 de noviembre de 2022 en Zaragoza, Aragón) estió una chugadora profesional aragonesa de baloncesto, que teneba una altaria de 1,73 metros y ocupaba a posición d'escolta. Ha estau internacional con Espanya habitualment.
Ye considerata a millor chugadora aragonesa de baloncesto de toz os tiempos.
Teatro d'operacions d'Europa y d'Africa d'o Norte
Se conoix con o nombre de Teatro d'operacions d'Europa y d'Africa d'o Norte a lo teatro d'operacions mientres a Segunda Guerra Mundial que s'estendilló por Europa, Africa d'o Norte y a mar Mediterrania y en o qualo luitoron os Aliatos contra las Potencias de l'Eixe. As operacions militars en ixe teatro d'operacions prencipioron l'1 de setiembre de 1939 con a invasión de Polonia por a Wehrmacht d'o Tercer Reich, y rematoron o 8 de mayo de 1945 con a rendición d'o Tercer Reich a los representants militars d'o Reino Uniu, Francia, Unión Sovietica y Estaus Unius.
Ilesia de Nuestra Sinyora d'os Ánchels d'Agón
A ilesia d'a Nuestra Sinyora d'os d'os Anchels ye un templo catolico que se troba en Agón (Campo de Borcha,Aragón).
Historia
Estió construyída en o sieglo XVI en estílo mudéchar. A parti superior d'o suyo campanar estió espaldau en o sieglo XVII per o suyo estau de ruina y construyíu de nuevas per Joannes d'Irigoni. Estió restaurada en 1994 y en 2000.
1985
Agosto
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Gale Sondergaard, qui naixió o 14 d'agosto de 1985.]]
Cruzada de Balbastro
A Cruzada de Balbastro (tamién conoixida como Guerra de Balbastro u Setio de Balbastro) estió una expedición militar empentada por o papa Aleixandre II pa prener a os moros a ciudat de Balbastro. Bi participó un important exercito, composau por combatients que veniban de toda a cristiandat occidental. O setio d'a ciudat estió en 1063. Por o caracter internacional de l'exercito y por o refirme papal estió un preludio d'as Cruzadas en Tierra Santa.
Expedición
O papa Aleixandre II estió o primero en predicar a Reconquiesta en 1064, presentando-la como una urchencia d'a cristiandat. Tamién fue predicada en Borgonya, fácil que con o refirme de l'abate Hugo de Clunyego, chermano de Tomás de Chalon qui mandó un destacamento. A voluntat de participar en a cruzada s'estendilló mes luent de Francia seguntes o monche Aimé du Mont-Cassin, qui sinyala que "grant chevalerie de Francoiz et de Borguegnons et d'autre gent" yeran presents en o setio. De feito, un important exercito composau prencipalment por franceses y burgunyons, un continchent pontifical (con normandos d'Italia sobre tot) y un exercito de combatients catalans y aragoneses yeran presents en 1063 cuan encomenzó o setio.
A capeza d'o continchent papal estió o normando Guillén de Montreuil, a d'os aragoneses Sancho Remíriz d'Aragón, reino muito amenazau por os moros. O continchent mes grant yera o d'os occitans d'Aquitania condueito por Guillén VIII (u Guy-Geoffroi). S'entituló Christian generalissimo, implicando a dirección d'a expedición en conchunto. Encara que a composición de l'exercito ye encara un tema controvertiu, ye acceptau por un regular que a mayor parte yeran d'orichen norpirenenco.
O duque d'Aquitania condució o suyo exercito a traviés d'os Pireneus pasando por Somport. Este exercito s'adhibió a l'exercito catalán en Chirona a prencipios de l'anyo 1064. L'exercito completo prenió Graus, que resistió dos asaltos, y dimpués en marzo s'adrezó enta Balbastro, que alavez feba parte d'a Taifa de Leida, dirichida por al-Muzaffar.
A ciudat de Balbastro, que no podeba recibir aduya dende Leida, fue asetiada, y con l'aprovisionamento d'augua tallau, fue rapidament presa. Os cruzaus saqueyoron brutalment a ciudat y facioron mortaleras con os musulmans, (se diz que i murioron 50.000).
Consecuencias
O botín d'os cruzaus fue considerable: as cronicas mencionan a captura de muitas mullers musulmanas y tamién de muitos trasoros. A dirección d'a ciudat fue cedida a Ermengol III d'Urchel.
En 1065, os moros contratacoron y reprenioron a villa, fendo una mortalera con a guarnición y desfendo o treballo d'os cruzaus.
Tibalt, qui yera a lo mando d'os burgunyons morió, fácil que como consecuencia d'as feridas sufridas mientres fuyiba dimpués que os moros reprenesen Balbastro.
Desacherata intencionalment por a Orden de Clunyego, a presa de Balbastro tenió un grant impacto en a cristiandat. Enantes d'esta batalla os caballers que luitaban contra os moros en Espanya lo feban a títol individual y yeran en a subchección d'un rei u prencipe local. A Guerra de Balbastro estió a primera vegada que un exercito travesó os Pireneus pa luitar contra os musulmans y estió un preludio d'as cruzadas.
Punta de Suenya
Se troba en la sierra de los Dos Ríos y tien 1.255 metros d'altaria.
Valenciano alicantín
Lo valenciano alacantín ye un subdialecto de lo valenciano que se charra en lo País Valenciano, en concreto en las comarcas de lo Sud, de fueras de la Marina Baixa y la población de La Torre de les Maçanes, y a part de l'Alcoyán. Ye un subdialecto que presenta un alto grau de castellanismos y de vez, por contra, un alto grau d'arcaismos.
Laurs e Balanhans
A suya población ye de 483 habitants(1999) en una superficie de 2,90 km², con una densidat de población de 166,55 hab/km².
Cheografía
A comuna de Lau-Valagnas ye situata a una altaria meya de 476 metros sobre o livel d'a mar, con altaria minima de 419 y maxima de 573 metros.
Paco Martínez Soria
Paco Martínez Soria (nombre artistico de Francisco Martínez Soria) (Tarazona, 18 d'aviento de 1902 - Madrit 26 de febrero de 1982) estió un actor y director teatral aragonés, con una destacata presencia en o cine y en o teatro espanyol. Activo en o mundo d'o cine y d'o teatro espanyols dende meyatos d'os anyos 1930 dica la suya muerte, recibió cuantos premios mientres a suya carrera cinematografica.
Primeras anyadas
Paco Martínez Soria yera naixito de Tarazona, en a comarca de Tarazona y Moncayo, fillo d'un policía, en una familia prou humilde. Cuan yera un nino, a suya familia marchó a vivir enta Barcelona, a on se formó y a on treballó en una chicota botiga. Estió en ixas envueltas cuan, por o suyo intrés en o teatro, contactó con collas de teatro d'aficionatos d'o barrio de Gràcia, estando en ixe ambient a on conoixió a Consuelo Ramos Sánchez, chirmana d'uno d'os suyos companyers, con qui casó o 24 d'octubre de 1929.
Carrera artistica como profesional
En esclatar a Guerra Civil espanyola, Paco Martínez Soria decidió dixar o suyo anterior treballo en a botiga, pasando a adedicar-se en exclusiva a o mundo d'o teatro, debutando en 1938 en Barcelona, en meyo d'a guerra, con a-saber-lo exito, rematando por establir a suya propia companyía teatral en 1940 cuan heba rematato a guerra.
Entre 1942 y 1944 estió director y primer actor d'a companyía titular de comedia d'o Teatro de la Zarzuela de Madrit, adedicando-se en exclusiva a lo mundo d'o teatro. En 1950 mercó, chunto a Ignacio F. Iquino, un teatro en Barcelona, lo Teatro Talía de Barcelona, a on se bi alternaban obras de teatro con obras de zarzuela; en 1960 Iquino li vendió la suya parte a Paco Martínez Soria, qui esdevenió o solo propietario d'o local, adedicando-lo dende alavez nomás que a lo teatro y a on escenificó una carrera como actor teatral con a-saber-lo d'exito, esdevenindo un d'os actors teatrals de comedia mas populars en ixas envueltas.
En os anyos 1950 tornó en o mundo d'o cine, con una carrera discreta dica que en 1965 interpretó a Agustín Valverde pai en la cinta La ciudad no es para mí, de Pedro Lazaga, una cinta con muito exito. Dende alavez alternó la suya presencia en o teatro y en o cine, esdevenindo en ixos dos medios un d'os actors mas conoixius y populars. En o cine continó con notable exito de publico y critica con cintas como El turismo es un gran invento (1968, Pedro Lazaga), Abuelo Made in Spain (1969, Pedro Lazaga), ¡Se armó el belén! (1969, José Luis Sáenz de Heredia), Don Erre que erre (1970, José Luis Sáenz de Heredia), Hay que educar a papá (1971, Pedro Lazaga), El abuelo tiene un plan (1973, Pedro Lazaga), El calzonazos (1974, Mariano Ozores), El alegre divorciado (1976, Pedro Lazaga), ¡Vaya par de gemelos! (1976, Pedro Lazaga) u La tía de Carlos (1982, Luis María Delgado), que estió la suya zaguera cinta.
Paco Martínez Soria morió en Madrit o 26 de febrero de 1982 por una anchina de peito mientres que se trobaba en l'Hotel Colón de Madrit, estando apedacau dos días dimpués en o cementerio de Cabrera de Mar (en a localidat de Cabrera de Mar, a on i viviba).
Premios
En 1966 recibió un Premio Fotogramas de Plata a lo Millor Actor de Cine Espanyol por a suya interpretación d'o personache d'Agustín Valverde en a cinta La ciudad no es para mí (Pedro Lazaga).
Orache espacial
thumb|300px|Un eixemplo d'orache espacial: una [[aurora vista dende una nau espacial.]] L'orache espacial ye una rama d'a fisica espacial que s'ocupa d'as condicions variables en l'orache dentro d'o Sistema Solar, incluiu l'aire solar, enfatizando l'espacio que rodeya a Tierra, incluidas as condicions en a magnetosfera, ionosfera, termosfera y exosfera. L'orache espacial ye distinto pero conceptualment relacionau con l'orache terrestre de l'atmosfera d'a Tierra.
Entre muitos sieglos, os efectos d'o clima espacial se notoron pero no se comprendioron. Asinas, por eixemplo, dende fa muito tiempo s'observan exhibicions de luz auroral en latitutz altas.
Dentro d'o Sistema Solar, l'orache espacial ye influenciau por l'aire solar y o campo magnetico interplanetario (u IMF) transportau por o plasma de l'aire solar. Una variedat de fenomenos fisicos son asociaus con l'orache espacial, incluidas as tronadas cheomagneticas, l'activación d'os cintos de radiación de Van Allen, as perturbacions ionosfericas y o cendellio d'os sinyals de radio d'os satelites artificials y os sinyals de radar, as auroras y as corrients inducidas cheomagneticament en a superficie d'a Tierra. As echeccions de masa coronal (u CME), as suyas ondas de choque asociadas y as boiras coronals tamién son impulsors importants de l'orache espacial, ya que pueden comprimir a magnetosfera y desencadenar tronadas cheomagneticas. As particlas d'enerchía solar (u SEP) acceleradas por echeccions de masa coronal u erupcions solars pueden desencadenar eventos de particla solars (u SPEs), un factor critico de l'orache espacial d'impauto humano, ya que pueden danyar os components electronicos a bordo d'as naus espacials y menazar a vida d'astronautas y aumentan os periglos d'a radiación en l'aviación de gran altitut y gran latitut.
Cebolla (Toledo)
Cebolla ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 36,77  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Corindón
O corindón ye un mineral con formula Al2O3, d'o grupo d'os oxidos y con dureza 9.
Turquismos en castellano
250px|thumb|right|Café turco. Los turquismos en castellano son palabras orichinadas en las luengas turquicas, principalment lo turco. En muitos casos son persismos y arabismos transmesos por lo turco. La entrada de bel turquismo en castellano s'ha feito a traviés de complexas cadenas de transmisión que implican a luengas d'uso internacional como l'arabe, l'italiano y lo francés, y en tiempos mes recients, las luengas eslavas como lo ruso.
Corindón
Como mineral petrochenetico se troba en ambients metamorficos. Ye posible de trobar-ne tamién pero en cantidatz chicotas en ambients pegmatiticos-neumatoliticos. En ambients exochenos se troba en placers, chacimientos fluvials de minerals alavez densos y duros.
O corindón tien variants que constituyen chemas como o rubí (royo) y o zafir (azul y d'atras colors). A color roya intensa d'os rubís orientals ye por a presencia de cromo. A color azul intensa d'os zafirs orientals ye por a presencia de fierro y titanio. Si bi ha presencia de chicotas cantidatz d'atomos estranios o corindón ye incoloro y se diz "leucozafir". Si bi ha puntos defectuosos en o ret cristalín se diz padparatscha.
Turquismos en castellano
Turquismos que han entrau a traviés d'atras luengas romances
250px|thumb|right|Copia d'un sofá otomán de lo sieglo XVIII. Lo francés como luenga internacional ha teniu importancia en la transmisión de turquismos, manimenos no siempre ye posible saber si la entrada de bel turquismo en castellano s'ha feito a traviés de lo francés u de l'italiano.
Anhauze
Anhauze (en francés Anhaux) ye un municipio francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Baigorri-Osés en Ultrapuertos.
A suya población ye de 286 habitants (2009) en una superficie de 12,33 km², con una densidat de población de 23,19 hab/km².
XIV Premios d'a Musica Aragonesa
== Premios  ==
Pujòu
Pujòu puet fer referencia a:
Aiguafreda
Aiguafreda ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Oriental y provincia de Barcelona.
Bolás
Bolás ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo. Actualment ye despoblato.
Aiguafreda
A suya población ye de 2.464 habitants (2009), en una superficie de 7,96 km² con una densidat de población de 309,55 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Aiguafreda se troba situata a 404 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Bolás
Cheografía
O lugar se troba en a val d'Acumuer y ye a una altaria de 1.340 metros sobre lo livel d'a mar.
Molimentos
A Ilesia de Sant Román de Bolás, una ilesia adedicada a Sant Román, que ye la ilesia parroquial d'o lugar y que hue se troba en runas.
San Miguel de Aguayo
Cheografía
A localidat de San Miguel de Aguayo se troba situada a 830 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 69,3 km d'a ciudat de Santander, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Fan parti d'iste municipio os lugars de Santa María de Aguayo y Santa Olalla de Aguayo.
Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Piedat d'Ainzón
A ilesia d'a Nuestra Sinyora d'a Piedat ye un templo catolico que se troba en Ainzón (Campo de Borcha, Aragón).
Ye una ilesia d'estilo barroco construyída en o sieglo XVII. Poseye unas tablas goticas de Chuan Fernandez y un organo d'o sieglo XVII.
Tallo (botanica)
thumb|right|200px|O tallo d'una planta. En botanica, o tallo (d'o latín <THALLUS) ye l'eixe d'as partes aerias d'as plantas cormofitas y ye l'organo a on que se sustentan as follas, as flors y os fruitos. As suyas funcions principals son fer de refirme mecanico ta os atros organs aerios en a planta y transportar os productos metabolicos y d'a fotosintesi d'entre os organs a on que se produz y as venas.
A diferencia que a radiz, o tallo tiene tanos a on s'inserta as chemas axilars. Tiene cheotropismo negativo, o que quiere dicir que creix siempre en o sentiu a la contra de como tira la gravedat. As diferents especies de plantas superiors pueden tener un solo tallo (unicaulars) u tener-ne mas d'un u muitos (especies pluricaulars), siempre que brosten ya individuals dende a radiz. As plantas unicaulars pueden estar ramificadas u no.
Anatomicament, o tallo se composa de tres tipos de teixius: o teixiu dermico u dermis, o teixiu fundamental y o teixiu vascular u fascicular. O fundamental fa la función de sustento, y o fascicular transporta os nutrients y metabolitos. A disposición y as diferents posicions relativas d'istes tres tipos de teixius son un d'os criterios que diferencian os taxons de plantas superiors.
O tallo creix prolargando-se por a multiplicación celular d'os meristemos apicals, en una forma de creiximiento que se diz creiximiento primario. Todas as especies de plantas superiors tienen creiximiento primario, o qual ye responsable d'o creiximiento en altaria. O creiximiento secundario ye o producto d'a multiplicación celular en os meristemos secundarios, que son o cámbium y o felocheno, distribuius a lo largo d'o tallo. Iste tipo de creiximiento condiciona que o tallo s'ixample, y ye caracteristico d'as plantas lenyosas.
Palo
thumb|right|250px|Un zagal chugando con un palo. Un palo (de o latín <PALU, con o mesmo significau) ye un troz de madera de diametro reduciu y lonchitut variable que va dende bells centimetros dica un metro u mas.
Entibo d'a Sotonera
L'entibo se troba en a desembocadura d'o río Astón en o Sotón, que chenera tres arias d'acumulación. Amás de l'agua d'istos ríos, reculle augua d'una derivación d'o río Galligo dende l'entibo d'Ardisa, por o que ye un eixemplo d'estanca. Ye un d'os dos puntos d'alimentación d'o sistema de regano d'a canal de Monegros, estando l'atro l'entibo de Mediano en o río Cinca. Amás d'iste uso pa regano funciona como chicota central hidroelectrica de 5 MVA gracias a una turbina Kaplan.
O proyecto fue encetau en 1915, estando a tipolochía estructural de materials sueltos una alternativa barata en materials, con elevada man d'obra. Tanto materials como man d'obra estioron más que más locals. Manimenos as obras estioron lentas y paralizadas a sobén por os afers politicos d'Espanya en o sieglo XX, no prencipiando a dar servicio dica 1961. En 1963 se rematoron as obras estructurals y en 1968 se remató de plenar.
L'entibo s'ha convertiu en un habitat pa aus aquaticas, tartugas y bivalvos y ha esdeveniu en una zona d'intrés listada como un habitat important por a Sociedat Espanyola d'Ornitolochía dende 1987 asinas como por o gubierno d'Aragón.
O laco Sotonera, un laco d'hidrocarburos en Titán, a luna de Saturno, recibió o suyo nombre en honor d'iste entibo en 2007.
Feguras de protección
L'entibo d'a Sotonera s'incluye en as siguients feguras de protección:
Pico de Chuan de Diu
O pico de Chuan de Diu ye un mont situau en o municipio de Chasa y tien 1.037 metros d'altaria.
Sierra de Luesia
Sierra de Luesia puet fer referencia a:
Masto
thumb|right|250px|[[Atablador|Atablando una uebra con dos mastos.]] O masto (d'o latín <MASCULU, «masclo») ye a mula de sexo masculino, naixiu de mai yegua y pai guarano.
Krascheninnikovia ceratoides
A Kraschesninnikovia ceratoides (L.), conoixida en Alfambra como alarba y en Osera d'Ebro como hierba rusa, ye una planta d'a familia d'as Quenopodiacias que ye propia d'arias semiaridas con hibierno muito frido y verano muito caloroso d'Asia Central.
Tamién se troba en Europa oriental y enclaus de l'Orient meyo, Norte d'Africa y este d'a Peninsula Iberica. Son repuis d'una mas gran extensión en tiempos con atras condicions climaticas.
O descubrimiento d'esta planta en a depresión d'Ebro se produció en o sieglo XIX cuan un soldau francés que heba estau en una campanya en Rusia la-se trobó en Aragón. En Osera d'Ebro, a on que o naturalista Javier Blasco Zumeta ha promoviu a suya protección, no bi'n ha guaires. En Fuents d'Ebro ye cuasi acotolada. En a val d'Alfambra, tamién se-i troba. En Perals bi'n ha pocas, pero en Alfambra bi'n ha tanta que pueden veyer-sen mesmo en o casco antigo d'o lugar.
Se diferencia d'atras quenopodiacias peninsulars por l'abundancia de pelos blancos en o tallo.
Javier Giralt Latorre
Javier Giralt Latorre (Barcelona, 1967) ye un filologo de luenga catalana y profesor d'a Universidat de Zaragoza.
Formó parte d'o Consello Superior d'as Luengas d'Aragón (2010-2013); dende 2016 ye miembro d'a Comisión de Toponimia d'o Gubierno d'Aragón, dende 2018 ye vocal d'a chunta directiva de l'Asociación Internacional de Luenga y Literatura Catalanas (AILLC) y dende 2021 president de l'Academia Aragonesa d'a Luenga.
David Generelo
David Generelo Miranda (Badajoz, Extremadura, Espanya, 11 d'agosto de 1982) ye un futbolista espanyol. Chugaba de centrocampista y o suyo zaguer equipo estió o Real Oviedo.
Gascunya
O nombre d'a región proviene d'a palabra Basconia u Wasconia (derivato de bascón), que daba nombre a un conchunto de tribus poco romanizatas estendillatas a os dos cantos d'os Pireneus.
En Gascunya se charra o gascón, un dialecto de l'occitán con substrato lingüistico basco.
Cheografía
A Gascunya se troba entre l'Oceano Atlantico (Golfo de Bizcaya; ta os francofonos Golfo de Gascunya), a Garona y os Pireneus. A gran masa bosquiza d'as Landas, ocupa o centro cheografico d'a Gascunya. O ríos prencipals son a Garona y l'Ador.
A Divina Comedia
A Divina Comedia (en italiano Divina Commedia) ye un poema epico escrito por Dante Alighieri en o sieglo XIV. Tien tres partes: O Infierno, O Purgatorio y O Paradiso, todas ellas feitas en primerías d'o sieglo XIV. Ye una d'as obras mayestras d'a literatura italiana y mesmo d'a literatura universal.
Domingo Pérez
Domingo Pérez ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 12,93  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Plauto
Titus Maccius Plautus u simplament en aragonés Plauto (Sarsina, 255 aC/250 aC - 184 aC) estió un dramaturgo romano.
Roberto Ayala
Roberto Fabián Ayala naixito de Paraná (Archentina) o 12 d'abril de 1973 ye un futbolista archentino que actualment ye retirato y que chugó en o Real Zaragoza dende 2007 dica 2010.
Biografía
Ayala ye archentino, encara que tamién tien nacionalidat italiana. Chuga d'esfensa central y o suyo primer equipo estió Ferro Carril Oeste. Como su pai tamién se diz Roberto Ayala, ell prefiere que li digan Fabián Ayala.
Se formó en as categorías inferiors d'o Ferro Carril Oeste dica 1992, anyo que pasó a fer parti d'a primera plantiella. Debutó en a primera división archentina o 23 de febrero de 1992 en o partiu Ferro Carril Oeste 2 - Belgrano de Córdoba 1.
En 1994 fichó por o River Plate. Con iste equipo ganó lo Torneyo Apertura ixe mesmo anyo.
En 1995 fichó por o Nápols d'a Serie A italiana.
En 1998 fichó por l'AC Milan. En a suya primera temporata en o suyo nuevo club se proclamó campión d'a liga italiana.
En 2000 o Valencia CF se fació con os suyos servicios. Con iste equipo plegó a la final d'a Liga de Campions de 2001 y ganó dos ligas y una Copa d'a UEFA. En a temporata 2004-2005 un par de lesions fación que no chugase a mayor parti d'a liga.
En 2007, Ayala fichó por o Villarreal CF pero no chugó garra partiu con o equipo amariello, ya que o 14 de chuliol d'o mesmo anyo, o Real Zaragoza pagó os seis millons d'euros d'a suya clausula de rescisión ta fichar-lo.
Selección nacional
Debutó como internacional con a selección archentina o 16 de noviembre de 1994 en o partiu Chile 3 - Archentina 0.
Tamién chugó con a selección olimpica que ganó a medalla d'oro en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 2004.
Salamanca (desambigación)
Salamanca puet estar:
Dashiell Hammett
Dashiell Hammett, naixito de Baltimore (Maryland) o 27 de mayo de 1894 y muerto en Nueva York (Nueva York) o 10 de chinero de 1961, estió un escritor estausunidense de novela policiaca u novela negra, considerato l'establidor d'o subchenero literario hard boiled. Belunas d'as suyas istorias esdevenioron guions cinematograficos, destacando bels papels interpretatos por l'actor Humphrey Bogart.
Cinto de Van Allen
thumb|300px|Os Cintos de Van Allen d'a [[Tierra.]] Un cinto de Van Allen ye una zona de particlas cargadas d'enerchía, a mayoría d'as qualas s'orichinan en l'aire solar, que son capturadas y retenidas arredol d'una planeta por o suyo campo magnetico.
A Tierra
A Tierra tien dos cintos d'iste tipo y, a vegadas, atros pueden creyar-se temporalment. Os cintos levan o nombre de James Van Allen, a qui se le atribuye o suyo escubrimiento. Os dos cintos prencipals d'a Tierra s'extienden dende una altitut d'aproximadament 640 a 58,000 km sobre a superficie, en que a suya rechión os livels de radiación vareyan. Se creye que a mayoría d'as particlas que forman os cintos provienen de l'aire solar y atras particlas por rayos cosmicos. En atrapar l'aire solar, o campo magnetico esbarra ixas particlas enercheticas y proteche l'atmosfera d'a suya destrucción.
Atras planetas
Atras planetas como que Chupiter, Saturno, Urano y Neptuno tienen tamién cintos de radiación Van Allen.
Acolman
Acolman ye un municipio mexicano situato en l'estato de Mexico. Se troba amán de Ciudat de Mexico, en dirección ueste.
O municipio tien una minoría etnica azteca y per ixo s'ha puesto conservar lo nombre tradicional en la luenga d'istos: Acolman. A suya población yera de 136.558 habitants en una superficie de 86,88 km².
El Carpio de Tajo
El Carpio de Tajo ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 113,48  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
María Teresa Moret Oliver
María Teresa Moret Oliver (Mequinenza, 1974) ye una filologa de luenga catalana y profesora d'a Universidat de Zaragoza.
Dende 2021 fa parti de l'Academia Aragonesa d'a Luenga.
Se canta
Parolas d'a versión aragonesa
A versión aragonesa d'Aqueras montanyas, feita por Biella nuei y cantata dimpués, entre atros, por Labordeta, diz:
York
York ye una ciudat d'Anglaterra, en o condau de Yorkshire y en a rechión d'o Yorkshire y Humber‎. En ista ciudat se troba o forcallo entre os ríos Ouse y Foss. A ciudat ha chugau un important papel en os suyos 2000 anyos d'historia.
Fue fundada como Eboracum en l'anyo 71 d. C. por os romanos y la convirtioron en una d'as dos capitals d'a Britania romana. Mientres ixe periodo, grans figuras estioron asociadas a ista ciudat, como Constantín I. Tot l'Imperio Romano fue gubernau dende York por Septimio Severo mientres un periodo de dos anyos.
Dimpués arribarían os anglos. A ciudat fue clamada Eoferwic y se convirtió en a capital d'o Reino de Northumbria. Os vikingos prenioron a ciudad en o 866, renombrando-la como Jórvic (d'on procede l'actual nombre). Mientres iste periodo de dominio vikingo estió a capital d'o reino d'o mesmo nombre, dominando muito más que o norte d'Anglaterra. Arredol de l'anyo 1000 pasó a decir-se definitivament York.
Ricardo II deseyó convertir a York en a capital d'Anglaterra, pero fue depuesto antis. Dimpués d'a guerra d'as Dos Rosas, York alochó a o consello d'o norte, y fue considerada a capital d'o norte. Isto nomás duraría una decada, a de 1660, por o declive d'a ciudat. Manimenos, York estió a capital d'o condau de Yorkshire, a o que prestó o suyo nombre. A provincia de York ye una d'as dos provincias d'a iglesia anglicana, chunto con a de Canterbury.
Ciudaz achirmanadas
A ciudat de York ye achirmanada con:
Palafrugell
Palafrugell ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baixo Empordán y provincia de Chirona.
A suya población ye de 22.942 habitants (2013), en una superficie de 26,93 km² con una densidat de población de 872,21 hab/km².
Cheografía
A localidat de Palafrugell ye situata a 64 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 13 km de La Bisbal d'Empordà, a capital d'a suya comarca, y a 44 km de distancia d'a ciudat de Chirona, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'El Bruguerol, Calella de Palafrugell, Ermedàs, Llafranc, Llofriu, Palafrugell, Santa Margarida, Tamariu y Vila-seca.
5 de mayo
Atros países
right|thumb|250px|L'actor, director y guionista cinematografico britanico [[Michael Palin, naixito o 5 de mayo de 1943.]]
right|thumb|250px|O escritor, dramaturgo y poeta belga [[Maurice Maeterlinck, qui morió o 5 de mayo de 1949.]]
Club Deportivo Cuarte
O Club Deportivo Cuarte ye un club de fútbol aragonés, d'a localidat de Cuart de la Uerba en a Provincia de Zaragoza. Actualment chuga en a Tercera División d'Espanya (Grupo XVII). Dica la temporada 2011/12 estió dito como Club Deportivo Cuarte Industrial.
Estadio
O club chuga os suyos partidos en o Nuevo Estadio Municipal de Cuarte de Huerva con capacidat ta 2.000 espectadors.
Rei Momo
thumb|right|300px|Rei Momo en o Carnaval de [[Florianopolis, en 2005.]]
O Rei Momo ye un personache considerau o rei d'os carnavals en quantas festividatz d'America Latina, mas que mas en Brasil, Bolivia, Venezuela, Panamá y Colombia. A suya aparición significa l'alazet d'as fiestas de Carnaval. Cada carnaval tien o suyo propio Rei Momo, a qui se le gosa dar a clau d'a ciudat. Tradicionalment, un hombre alto y gordo ye esleyiu ta interpretar dito papel.
En Rio de Janeiro
O Rei Momo de Rio de Janeiro ye un personache considerau duenyo d'o Carnaval. La figura d'o Rei Momo se conserva dende 1933 y cada anyo ye encarnada por un personache publico diferent, que gosa estar alto y gordo, y que recibe as claus d'a ciudat de mans de l'alcalde en un acto en el qual se declara oficialment l'encieto d'o Carnaval.
Rubí
En os textos medievals aragoneses bi ha mención a rubís, tanto en os textos comercials d'o sieglo XV como en as traduccions medievals ("Libro de Marco Polo", "La Flor de las Ystorias d'Orient", "Libro d'as Marabillas d'o Mundo"; ye freqüent un plural en -ns tanto en os textos comercials como en as traduccions literarias:
Ernest Borgnine
Ernest Borgnine, nombre artistico d'Ermes Effron Borgnino, estió un actor estausunidense, naixito o 24 de chinero de 1917 en Hamden (Connecticut) y muerto o 8 de chulio de 2012 en Los Angeles (California). Activo en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1950 dica la suya muerte, ha recibito cuantos premios mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya ampla filmografía, se puet citar bellas cintas como From Here to Eternity (1953, Fred Zinnemann), Vera Cruz (1954, Robert Aldrich), Torpedo Run (1958, Joseph Pevney), Barabbas (1961, Richard Fleischer), The Dirty Dozen (1967, Robert Aldrich), Ice Station Zebra (1968, John Sturges), u The Poseidon Adventure (1972, Ronald Neame y Irwin Allen).
Premios
Borgnine recibió o Premio Oscar a o Millor Actor en 1955 por o suyo papel en a cinta Marty, de Delbert Mann. Por ista misma cinta recibió un Premio BAFTA a o Millor Actor (1956), un Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico, un Premio NBR a o Millor Actor y un Premio NYFCC a o Millor Actor, toz en 1955.
Percullo
thumb|right|200px|Percullos d'un barandau en una [[estiva, por alto d'as nubles.]] Os percullos u pezons son as estacas u palos verticals sobre os quals se sustenta una cleta u una barana, y que le fan de suporte. Os palos horizontals son as latas.
Os percullos gosan esluciar-se por o cabo que se fiende en a tierra, y van soterraus dica una fondura que varía. En muitos casos, cal habilitar un forato previo en a tierra te que pueda clavar-se correctament os percullos, y ta ixe menister s'emplega un porpalo u qualsiquier atra ferramienta que permita escardar-ie.
Etimolochía
Podría estar que a parola percullo venise d'o latín <*PERTICULEU, relacionau con a <PERTICA, «percha», u «que tiene forma de percha».
Novela
thumb|200px|[[O Quixot, una d'as primeras novelas modernas.]] A novela ye un texto de narrativa relativament extenso a on que s'explican feitos de ficción a partir d'uns personaches, una ambientación y un narrador. Pueden apareixer descripcions y dialogos ta fer bella, aclarar u fer mas amena l'acción. O chenero como tal surte en a Edat Moderna.
Etimolochía
A palabra novela ye un amprén de l'italián novella (literalment nueva). Manimenos, l'italián novella designa una narración curta, una mica mas larga u complexa que un cuento u relato, lo que se gosa decir en aragonés novela curta u noveleta.
Districto de Mende
En fan parte 11 cantons y 38 municipios (u comunas). A capital d'o districto ye a prefectura de Mende.
Lo Pobo
Lo Pobo (El Pobo en castellano) ye un municipio d'a provincia de Teruel, situau en a comarca d'a Comunidat de Teruel. A suya población yera de 142 habitants (2015), en una superficie de 63,6 km².
Cheografía
Ye situau a piet d'a sierra de Castelfrío, en l'altiplano terolano.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Mont Agut, Cedriellas, Peralellos, Escoriuela, Fababuix y Allepuz.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau a una altaria de 1.407 metros dende o livel d'a mar en un cerro amán d'o deposito d'auguas d'o lugar.
Toponimia
Seguntes bel autor tiene relación con o latín populus, l'árbol. Agustín Ventura Conejero considera que a suya rematanza s'asimiló a un diminutivo y que por hipercorrección quedó en latín Popus, que explicaría este toponimo y os d'a serie de Poveda.
Districto de Florac
O districto de Florac (en occitán arrondiment de Florac, en francés arrondissement de Florac) ye un districto d'o departamento francés de Losera, en a rechión d'Occitania.
En fan parte 4 cantons y 38 municipios (u comunas). A capital d'o districto ye a subprefectura de Florac Tres Rius.
Ilesia de Sant Miguel d'Ambel
A Ilesia de Sant Miguel ye un templo catolico que se troba en Ambel, (Campo de Borcha,Aragón) y que ye adosada a lo Palacio d'os Hespitalers.
Ye una ilesia d'una sola nau que poseye un retablo de Santa María Magdalena d'o sieglo XVI. A ilesia ye declarada Bien d'Intrés Cultural dende 2001.
Historia
A ilesia estió construyída en o sieglo XIV en estilo gotico-mudéchar. Estió enamplada en o sieglo XV. A suya frontera estió construyída en o sieglo XVI. Estió restaurada dentre 1991 y 1992.
Nuestra Sinyora de Yérzol
A Virchen de Yérzol u Nuestra Sinyora de Yérzol ye una advocación mariana venerada en o lugar d'Orés (Cinco Villas).
Tradición
Seguntes a tradición, a Virchen María s'apareixió por dos vegadas a un mocet de doce anyos que iba pastor. Cuan as chents d'o lugar s'amanoron ta o puesto d'as aparicions (una penya en Val de Siera, a bels 5 km d'o lugar), i troboron una imachen tallada d'a virchen y devantoron una capiella sobre a penya ta venerar-la, en do dimpués se construyó a ermita.
Ermita
veyer l'articlo prencipal: Ermita de Nuestra Sinyora de Yérzol.
A Ermita de Nuestra Siñora de Yérzol se devanta en a Val de Siera, a 5 km d'o lugar. No se conoixe a calendata en que se devantó, pero en 1808 s'enampló dica a grandaria actual de 16 metros de largaria por 6 metros d'amplaria y 4 metros d'altaria. Ye situada a tres metros d'altaria, sobre una penya.
Imachen
A imachen d'a Virchen de Yérzol ye una escultura en fusta de 66 cm d'altaria. Ye tradición que a imachen se vista, a mas, con mantos de seda donaus por os fidels. Encara que yera alzada tradicionalment en a propia ermita, en do gosaba haber-ie un ermitanyo, hue a imachen s'alza en a Ilesia parroquial d'Orés.
Arrosa
Arrosa (en francés Saint-Martin-d'Arrossa) ye un municipio francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Baigorri-Osés en Ultrapuertos.
Chelera de Lardaneta
O chelera de Lardana ye una chelera d'os Pireneus situada en o Macizo de Pocez, en o municipio de Saúnc, comarca de Ribagorza.
Arrosa
A suya población ye de 460 habitants (2009) en una superficie de 18,43 km², con una densidat de población de 24,95 hab/km².
Chelera de Lardaneta
Ye l'orichen de l'ibón de Lardaneta.
Santa Engracia del Jubera
Santa Engracia del Jubera ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Logronyo
A suya población ye de 192 habitants (2007) en una superficie de 86,07 km², con una densidat de población de 2,23 hab/km².
Cheografía
O lugar de Santa Engracia del Jubera ye situau a 649 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 27 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas comunidat autonoma, provincia y comarca.
El Casar de Escalona
El Casar de Escalona ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye habitants, en una superficie de 39,55  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Miguel de Ambiela
Miguel de Ambiela, naixito de la Pobla d'Albortón (Reino d'Aragón) en 1666 (baptizato o 29 de setiembre) y muerto en Toledo (Reino de Castiella) o 29 de marzo de 1733, estió un compositor aragonés d'o Barroco.
Formato en a Basilica de Santa María de los Sagratos Corporals de Daroca (que en ixas envueltas yera una colechiata), esdevenió o 18 de setiembre de 1685 mayestro de capiella d'a debandita colechial de Daroca. Dende o 24 de chulio de 1686 exerciba ixa mesma función en a Seu viella de Leida, y en 1698 y dica 1700 l'exerciba en a Seu de Sant Per de Chaca, pasando en ixa calendata a exercir-la en a Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar d'o Zaragoza. En 1707 (mientres a Guerra de Succesión espanyola) marchó a estar mayestro de capiella en o monesterio d'as Descalzas Reyals de Madrit. En 1709 l'esleyoron mayestro de capiella d'a seu de Santiago de Compostela pero no en prenió posesión. Sí que prenió posesión en 1710 d'a plaza de mayestro de capiella en a Seu de Santa María de Toledo, a ciudat a on i morió.
Respective d'a suya obra, Miguel de Ambiela composó obras de musica relichiosa pero tamién fació composicions de musica profana; a mayor parte d'a suya obra ha desapareixito, no trobando-se catalogatas so que 40 obras, todas de musica relichiosa.
Vinclos externos
Miguel de Ambiela en a Gran Enciclopedia Aragonesa.
Avenida de Sant Chusé
L'Avenida de Sant Chusé ye una avenida d'a ciudat aragonesa de Zaragoza que comunica los barrios de Torrero y Sant Chusé con o centro de Zaragoza. Ye una d'as prencipals vías d'o barrio de Sant Chusé de conchunta con l'avenidas de Tenor Fleta y Miguel Servet.
Santolaria de Galligo
Santolaria de Galligo (Santa Eulalia de Gallego en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca d'a Plana de Uesca y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers.
A suya población ye de 119 habitants (2009), en una superficie de 29,60 km² y una densidat de población de 4,02 hab/km².
Cheografía
A localidat de Santolaria de Galligo se troba situata en a marguin ezquierda d'o río Galligo, a 508 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 108 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Sierra Estronad, y muga a l'este con Ayerbe, Morillo de Galligo y Biscarrués; a lo norte con Morillo de Galligo; a l'ueste con Agüero; y a lo sud con Ardisa.
1889
Octubre
right|thumb|250px|O director, guionista y productor francés [[Abel Gance, naixito o 25 d'octubre de 1889.]]
Tonanitla
Tonanitla ye un municipio mexicano d'a rechión de Zumpango y fa parte d'a zona metropolitana d'a val de Mexico, en o estau de Mexico.
A suya población yera de 10.216 habitants (2010) en una superficie de 9.1 km².
Río de las Parras
Lo río de las Parras ye un curso fluvial que baixa dende la sierra de la Costera y complega con atros ríos y barrancos (Fuent Ferrada, Rambla, Segura y Vivel), pa formar lo río Martín en la fondada de Martín-Cabra, situada entre las sierras de Segura, Mont Albán y Sant Chust.
Hidronimia
D'acuerdo con bel mapa u autor lo cauz que bi ha a continación de lo forcallo con lo río de la Rambla ye un tramo d'este río, por lo que lo río de las Parras sería un tributario de lo río de la Rambla. Manimenos, d'acuerdo con atros autors y mapas este cauz corresponde a lo tramo inicial de lo río Martín, formau en ixe forcallo.
Lata
thumb|right|250px|Os [[trallos horizontals en as baranas se dicen latas.]] Una lata ye un trallo, una lama u qualsiquier atro tipo de palo de madera que se troba disposau horizontalment u transversal, tot fendo parte d'una estructura mayor, con a función de dar consistencia mecanica y refirmar a dita estructura.
Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1972
Os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1972, conoixitos tamién como XI Chuegos Olimpicos d'hibierno, estioron os Chuegos Olimpicos d'hibierno celebratos en Sapporo (Chapón), dende o 3 de febrero dica o 13 de febrero de 1972. I participoron 1.006 atletas (801 varons y 205 mullers) de 35 países.
Sierra Mitjana
La sierra Mitjana ye una sierra de exterior prepirenenca situada a lo nord-este de la sierra de Comiols, en la comarca de Pallars Chusán, y en lo termin municipal de Isona i Conca Dellà. La suya altaria principal ye de 1.473,9 m (Estadella)
Delfinato
O Delfinato (en occitán: Daufinat/Dalfinat ; en francoprovenzal: Dôfenâ; en francés: Dauphiné) ye una rechión historica d'Occitania, situada a o sudeste de Francia. S'estendilla dende o Roine dica os Alpes, por os actuals departamentos d'Isèra, Droma y Altos Alpes.
A o prencipio yera centrau arredol de Vianes, pero a capitalidat pasó dimpués a Grenoble. A rechión ye dividida en dos sectors: a o norte, o de parla francoprovenzal, y a o sud, a parti mas gran, de luenga occitana, complega as comarcas d'o Valentinés, as Baronies y Champsaur, y o suyo centro ye a ciudat de Valença.
También se le diz asinas a o títol que s'atorgaba a o hereu a o tron de Francia, o delfín de Francia, o equivalent a o Prencipe de Chirona en Aragón. Lo abolió Loís XVI de Francia.
Lacuniella de Chubera
Lacuniella de Chubera (en castellano y oficialment Lagunilla del Jubera) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Logronyo.
A suya población ye de 376 habitants (2006) en una superficie de 34,3 km², con una densidat de 10,96 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lacuniella de Chubera se troba situada a 646 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 20 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comarca, d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Toponimia
En riochán precastellano se deciba Lacuniella (1060).
Caelifera
Os celiferos (cientificament Caelifera -en latín-) son una suborden d'insectos ortopteros mayoritariament herbivoros, emerchius como grupo evolutivo en o periodo Triasico (anque bel autor es consideran mas antigos, de o periodo Permiano), con una gran diversidat de cheneros y especies actuals.
Tienen as patas zagueras adaptadas ta brincar, dos pars d'alas mimbranosas d'entre as cuals as dos primeras son tiercas y protectoras (anque no se consideran verdaders elitros como es de belatros grupos d'insectos) y as zagueras les sirven ta o volido. As antenas son curtas, formadas por menos de 30 segmentos u artillos.
Descripción
Os celiferos tienen bel rasgo común que os fan distinguir de belatros grupos emparentaus, especialment a suborden Ensifera (os ensiferos), l'atro gran camal d'os ortopteros, con a que a sobén se os entivoca.
Os dos rasgos mas diferencials son as antenas y os organos auditivos: os celiferos tienen toz antenas relativament curtas, con menos de 30 artillos (segmentos), y as mantienen rectas, mientres que bella especie d'ensiferos (como a conoixida pantingana verde Tettigonia viridissima) tienen as antenas muit largas y as fan servir ta guidar-se en os suyos desplazamientos. Os organos auditivos son externos, como en toz os insectos, y anque no i son en todas as especies de celiferos, as que en tienen es tienen en l'abdomen, mientres que os ensiferos es tienen en as patas.
Tampoco no bi ha garra especie descrita de celifero a on que as fembras tiengan un ovopositor, unatra caracteristica común en as fembras d'os ensiferos.
Nombres populars
No existe en aragonés garra nombre popular que identifique inequivocament a os celiferos. As denominacions que se les gosa aplicar describen, mas que mas, un estereotipo morfolochico d'insecto que puede no coincidir, necesariament, con o grupo zoolochico que se conoix como celiferos.
Manimenos, d'entre as diferents denominacions, a que con mas frecuencia s'aplica univocament ta nombrar a cualques especies de Caelifera ye «langostos», que designa especialment a las especies de mida menor a bels 6 u 7 cm. S'ha de remarcar que ni toz os insectos que popularment se conoix como langostos son celiferos, ni toz os celiferos se dicen langostos, pus como s'ha dito o criterio popular ye discriminar as especies por a mida (se podría dicir que as especies chicorronas son «langostos», as mas grans son «pantinganas») y mesmo especies miembros d'iste grupo zoolochico que habitan en as nuestras latituz y que son especialment granizas (como Anacridum aegyptium) reciben a denominación popular de «pantinganas» en estando celiferos.