cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sent Julian
Sent Julian (en francés Saint-Julia) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
Pete Townshend
Pete Townshend (Peter Dennis Blandford Townshend), naixito de Londres o 19 de mayo de 1945, ye un cantaire, compositor y musico (guitarra, baixo electrico, harmonica...) de musica rock britanico, muit conoixito en haber estau o líder d'o grupo The Who mientres mas de quaranta anyadas, fendo d'ixe grupo uno d'os grupos mas influyents d'a musica rock en ixas envueltas.
Montagut de Lauragués
Montagut de Lauragués (Montagut de Lauragués en occitán, Montégut-Lauragais en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 360 habitants(1999) en una superficie de 7,72 km², con una densidat de población de 46,63 hab/km².
Talio
O talio ye un elemento quimico d'a tabla periodica de simbolo Tl y numero atomico ye 81. Iste metal griso y maleable se pareixe a l'estanyo pero se descolora quan s'exposa a l'aire. O talio ye extremadament toxico y s'usa en raticidas y insecticidas, pero dende que se piensa que probablement produce cáncer, o suyo uso s'ha limitato muito u mesmo s'ha eliminato en muitos países. Tamién ye usato en detectors d'infrarroyos. Tamién ha estato usato en bells asasinatos.
Caracteristicas notables
thumb|left|1 g de talio Iste metal ye muit tovo y maleable y se puet tallar mesmo con un cuitiello. Quan s'exposa a l'aire, primero tien un brillo metalico pero a escape se torna d'una color grisa azulenca que remera a o plomo (ixo s'evita conservando-lo en petrolio). Una pesata capa d'oxido se forma en a superficie d'o metal en deixar-lo en contacto con l'aire. En presencia d'augua, o talio forma o hidroxido de talio.
Kayakujutsu
Kayakujutsu (Chaponés: 火 薬 術, literalment "l'arte d'a polvora") ye l'uso d'armas de fuego, polvora y explosivos, especialment per los "ninjas". La historia y la mitolochía que rodeyan lo ninjutsu y lo kayakujutsu son semellants a la historia d'a quimica y la mitolochía que rodeyan la alquimia. Per tanto, lo misticismo kayakujutsu se refiere a elementos como la Tierra (Chi) pa desenvolver Fuego (Kaji) igual que se refiere a elementos esencials como aire, tierra, fuego y augua.
= Referencias =
Gonzalo Ferrández d'Íxar y Centelles
Gonzalo Ferrández d'Íxar y Centelles estió l'arcebispe de Tarragona dende 1431 dica 1435.
Vaudrulha
Vaudrulha (en francés Vaudreuille) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 261 habitants (1999) en una superficie d'11,30 km², con una densidat de población de 23,10 hab/km².
Revel
thumb|250px|Clasico revel analochico. Un revel (de revellar, d'o francés réveiller y iste d'o latín "re-" y "evigilare") u despertador ye un tipo de reloch que s'emplegar ta revellar-se por meyo d'un sonito u musica a una hora determinata.
T'aturar o sonito, ye menester pretar un botón u manilla. Beluns s'aturan automaticament dimpués de bells menutos. Un revel analochico clasico tien una manilla adicional que s'emplega ta especificar l'horario en que se debe activar l'alarma.
Os revels mecanicos tradicionals poseyen una campaniella en a parti superior que fa o sonito, pero os revels electronicos pueden fer atros rudios. Os más simples, alimentatos por pilas fan un sonito simple, repetitivo, mientres que los más nuevos pueden parlar, arreguir-sen, u cantar. Beluns poseyen radio, que prencipia a funcionar a una hora especificata. O nombre más especifico ta iste aparato ye radio-reloch. Un telefono móvil puet tener una función de revel u encluyir una achenda con alarma y por tanto funcionar como tal.
Llanes
Llanes (Llanes en asturiano, Llanes en castellano) ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca d'Oriente y partiu chudicial de Llanes (en ye a suya capital). A seu d'o concello municipal se troba en Llanes.
A suya población ye de 13.950 habitants (2010) en una superficie de 263,59 km², con una densidat de población de 52,92 hab/km².
Llanes, una villa con fundas radices marineras, ye un destacau puerto de pesca en a mar Cantabrica, fundada en 1206 mientres a Baixa Edat Meya, y con una luenga historia dende ixas envueltas.
Ye una ciudat con prous elementos artisticos, estado-ne os zagueros en estar-ie devantaus os ditos Cubos d'a Memoria, obra de l'artista basco Agustín Ibarrola.
Cheografía
O termin municipal de Llanes s'estandilla en una amplaria de costa d'alto u baixo 30 km, con altarias que puyan dende lo livel d'a mar dica los 1.177 metros d'altaria de Peñablanca, a maxima altaria d'o lugar.
Antiparte, se troba dividiu en 28 parroquias: Andrín, Ardisana, Barru, La Borbolla, Caldueñu, Los Caleyos, Carranzo, Los Carriles, Celoriu, Cue, Ḥontoria, Llanes, La Maletería, Meré, Naves, Nueva, Parres, Pendueles, Po, Porrúa, Posada, Pría, Purón, Rales, San Roque, Tresgrandas, Vibañu y Vidiago.
Mugas
O termin municipal de Llanes muga a lo norte con a mar Cantabrica; a l'este con o Ribadeva; a o sud con Onís, Cabrales, El Valle Altu de Peñamellera y Peñamellera Baxa; y a l'ueste con Cangues d'Onís y Ribeseya.
Prehistoria
A mas antiga presencia documentada de l'hombre en o territorio de l'actual Llanes ye d'o Paleolitico inferior, con repuis localizaus en os chacimientos arqueolochicos de La Ribera y d'a cueva de Balmori, a on se troban pinturas rupestres d'arte franco-cantabrico. Tamién se han puesto trobar repuis d'o Magdaleniense en ixos mesmos lugars. Sindembargo, bi ha poquetz restos d'a Edat de Fierro, mesmo que mientres o periodo prerromano u mesmo romano, a excepción d'una lapida adedicada a los Manes.
Edat Meya
right|thumb|250px|Torre d'as murallas de Llanes. Mientres l'Alta Edat Meya, o control d'o territorio de l'actual Llanes se feba dende un castiello (hue encara en son vesibles os suyos restos) dito castiello de Soberrón, situau en a sierra d'o Cuera, estando a mayor parte d'o territorio propiedat d'a Ilesia Catolica a traviés d'o monesterio de Sant Salvador de Celorio, y a resta propiedat d'a nobleza local. O rei Alifonso IX de Leyón li concedió una carta de población en 1225, como meyo t'asegurar a esfensa d'o territorio; ista carta población fue dimpués esviellada por o rei Alifonso X de Castiella. Ta complementar a carta de población, iste zaguero alacetó la construcción d'una muralla ta rodiar o lugar, muralla que se remató mientres o sieglo XV.
Tot ixo favoreixió a consolidación de Llanes como un centro de poder d'a suya redolada, a on se i concentroron as funcions administrativas y militars, y fendo asinas que a suya población plegase enta una cifra de 1.000 u 1.500 habitants. Antiparte, con a concesión d'o dreito de celebración de dos ferias cada anyada, se consolidoron as suyas funcions como destacau puerto comercial, con rotas maritimas que plegaban en Al-Andalus, o condau de Flandres, Francia, o reino d'Anglaterra u Portugal.
En ixas envueltas, encara que yera una villa de propiedat reyal, cuantas vegadas os reis la donoron a os suyos favoritos, encara que dimpués tornaba a estar propiedat reyal. Asinas, Henrique II de Castiella la donó a o suyo fillo borde Alifonso de Noreña, y Chuan II de Castiella la donó a Diego Fernández de Quiñónez.
Edat Moderna
left|thumb|250px|O [[Casino de Llanes.]] En a Edat Moderna, cal destacar a influencia que tenió en o desembolique de Llanes o monesterio de Sant Salvador de Celorio, d'a Orden de Sant Benedet mientres os sieglos XVII y XVIII, mesmo que l'actividat pesquera y comercial d'o suyo puerto. Sindembargo, dende o sieglo XVIII s'escaició a suya decadencia economica, coincidindo con a contina situación de guerra maritima con o Reino Uniu y con a necesidat que teneba l'Armada espanyola de mariners, que yeran enrolaus cuasi sin contraprestación en detrimento d'as actividaz maritimas merament comercials.
Edat Contemporania
Mientres a Guerra d'o Francés se i escaicioron feitos d'armas, destacando a suya ocupación por l'exercito francés en 1809, quan cremoron o suyo archivo mesmo que o palacio d'os Duque de Estrada.
Por tot ixo, dende meyaus d'o sieglo XIX marchoron dende Llanes cuantos emigrants enta America, tenendo a ciudat muit poquet desembolique industrial.
Mientres a Guerra Civil espanyola, en os monts d'o suyo termin s'escaicioron bellos feitos d'armas.
Luengas y parlas
En Llanes se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part d'o idioma castellano. A parla astur-leyonesa de Llanes se clasifica en l'astur-leyonés oriental, a on s'incluye l'asturiano oriental y o cantabro, con caracters de parla de transición enta o castellano.
Molimentos
center|thumb|450px|A basilica de Santa María d'o Concello. right|thumb|250px|[[Torre d'as antigas murallas de Llanes.]]
La Jonquera
La Jonquera (La Jonquera en catalán y oficialment, La Junquera en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 3.020 habitants(2006), en una superficie de 56,93 km² con una densidat de población de 53,05 hab/km².
Cheografía
Cistella ye situato a 3.020 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 21 km de Figueres, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, y a 65 km de distancia de Chirona, a capital d'a suya provincia.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Le Bauç
Le Bauç (en francés Vaux) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 223 habitants (1999) en una superficie de 10,41 km², con una densidat de población de 21,42 hab/km².
Llançà
Llançà (Llançà en catalán y oficialment, Llansá en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 4.862 habitants(2007), en una superficie de 27,98 km² con una densidat de población de 173,77 hab/km².
Cheografía
Llançà ye situato a 4 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'a mar Mediterrania.
O suyo termin municipal muga a o norte con Colera; a l'ueste con Vilamaniscle y Garriguella; a lo sud con La Vall de Santa Creu (un lugar d'El Port de la Selva); y a l'este con a mar Mediterrania.
Flerovio
O flerovio ye un elemento sintetico d'a tabla periodica de simbolo Fl y de numero atomico 114. D'antis mas yera conoixito con o nombre temporal d'ununquadio y o simbolo temporal de Uuq.
Llançà
Cheografía
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de La Valleta.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Flerovio
Iste elemento fue descrito en chinero de 1998 por investigadors d'o "Instituto Nucleyar de Dubna" a on se'n creyoron 3 atomos por meyo de reaccions nucleyars con isotopos de plutonio-244 y calcio-48. A vida meyana d'o isotopo de flerovio-289 ye de 30 segundos y la d'o flerovio-288 de 2 segundos.
Lista de localidaz de Leon
Ista ye una lista de comunas d'a provincia de Leon en Bretanya
Sozialdemokratische Partei Deutschlands
O Sozialdemokratische Partei Deutschlands (por as suyas sieglas SPD, en aragonés Partiu Socialdemocrata d'Alemanya) ye un partiu politico alemán fundau en 1863 per Ferdinand Lasalle. Ye enfilau per Saskia Esken y Norbert Walter-Borjans.
Moscovio
O moscovio (ununpentio ye o nombre temporal) de l'elemento sintetico d'a tabla periodica de simbol Mc y numero atomico 115.
O moscovio se reporta como proveedor de fuent d'enerchía que puet producir efectos antigravitacionals baixo bombardeyo con protons a o largo d'a producción d'antimateria utilizata ta producir enerchía.
Johann Gottlieb Fichte
Johann Gottlieb Fichte, naixito de Rammenau (Electorato de Saxonia, hue Saxonia, Alemanya) o 19 de mayo de 1762 y muerto en Berlín (Reino de Prusia, hue Alemanya) o 27 de chinero de 1814, estió un destacato filosofo alemán, d'o dito idealismo alemán (n'estió uno d'os suyos fundadors), un movimiento filosofico desembolicato sobre l'alazet d'os treballos d'Immanuel Kant. Se diz que a o suyo traviés s'establixe a linia de continidat entre Kant y l'ideyalismo alemán de Georg Wilhelm Friedrich Hegel, y a suya filosofía politica tien una gran importancia en o desembolique d'o nacionalismo alemán mientres o sieglo XIX.
Eduard Buchner
Eduard Buchner estió un quimico alemán, naixito de Múnich (Reino de Bavera) o 20 de mayo de 1860 y muerto en Múnich (Imperio Alemán) o 13 d'agosto de 1917, que recibió o Premio Nobel de Quimica en 1907.
Morió mientres a Primera Guerra Mundial, por as feritas recibitas en o Frent Oriental, en Rumanía, mientres treballaba en un hospital de campanya de l'Exercito alemán.
Livermorio
O livermorio ye un elemento sintetico d'a tabla periodica de simbolo Lv y numero atomico 116. D'antis mas yera conoixito con o nombre temporal de ununhexio y o simbolo temporal Uuh.
Romens
Romens (Romens en occitán, Roumens en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 202 habitants (1999) en una superficie de 3,57 km², con una densidat de población de 56,58 hab/km².
Nadja Benaissa
Nadja Benaissa (naixita o 26 d'abril de 1982 de Frankfurt d'o Main) ye una cantaire, cantautora y actriz ocasional alemana d'orichen marroquín, famosa por haber feito parti d'o grupo de pop femenín No Angels, a "colla musical femenina alemana con mas exitos de ventas dica l'actualidat", seguntes os medios alemans.
Christlich-Soziale Union in Bayern
Christlich-Soziale Union in Bayern (por as suyas sieglas CSU, en alemán Unión Social Cristiana de Bavera) ye un partiu politico alemán fundau en 1945. Ye enfilau per Markus Söder. CSU solament tien a suya actividat en o estau federal de Bavera.
Nadja Benaissa
Dimpués d'una serie d'exitos comercials con o grupo, Benaissa quitó o suyo primer álbum en solitario Schritt für Schritt en 2006. O disco, semi-autobiografico, fue gravato de tot en aleman, desembolicando mas o soul, R&B y musica jazz, pero tenendo encara un notable exito comercial.
En setiembre de 2010, Nadja Benaissa deixa oficialment o grupo debito a razons personals, quedando alavez "No Angels" como un trío.
Llers
Llers ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
Nadja Benaissa
Discografía
200px|thumb|Nadja Benaissa
Llers
A suya población ye de 1.194 habitants (2012), en una superficie de 21,28 km² con una densidat de población de 56,19 hab/km².
Cheografía
Llers ye situato a 142 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6 km de Figueres, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, y a 53 km d'a ciudat de Chirona, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Els Hostalets, Llers, El Poblenou y La Vall.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Ermita de Sant Elías de Valcarca
A ermita de Sant Elías de Valcarca ye una ermita situada en a localidat de Valcarca (Binazet), Cinca Meya, provincia de Uesca.
Descripción
Se tracta d'un edificio de mampostería y cubierta a dos auguas con tella de planta rectangular y con una construcción de menor altaria adosada a uno d'os sus extremos.
Tanto por as suyas caracteristicas como por a inscripción con calendata en 1753 pareixe que a ermita data d'o sieglo XVIII. Fue espullada por os franceses en a Guerra d'o Francés y esviellada por zaguera vegada en l'anyo 1978.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau chunto a la ermita con una altaria de 418 metros dende o livel d'a mar.
Christlich Demokratische Union Deutschlands
A Christlich Demokratische Union Deutschlands (por as suyas sieglas CDU, en alemán Unión Democrata Cristiana d'Alemanya) ye un partiu politico alemán fundau en 1945. Ye enfilau per Armin Laschet.
Naixedero
250px|thumb|Naixedero d'o [[río Po.]] Lo naixedero d'un río ye a on que s'orichina a suya corrient d'augua. Puet estar una fuent, pero a vegadas puet estar un simple puesto a on rechuma l'augua. A vegadas se considera naixedero d'un río un puesto esleito por razons arbitrarias que leva augua que vien dende atros puestos mes alteros. Los naixeders d'os ríos pueden estar secos en tiempos de sequera.
Con la palabra naixedero tamién se puet dicir un puesto a on sale muita augua, no necesariament l'orichen d'un río u un regallo, como lo "Endize de Bocables de l'Aragonés" rechistra en ansotano.
Tipos de naixeders
La mes gran part d'os ríos naixen en puestos on l'augua sotorrana ye empentada a salir a la superficie d'o terreno por condicions topograficas u cheolochicas. Manimenos tamién bi ha ríos que naixen a on se revién un glaciar u una chelera.
Los naixeders como manantials a on naixen los ríos pueden estar de tres tipos: en as zonas abruptas un salto d'augua, en as planas una paúl, y en as fondadas un lago.
Como eixemplo de río que naixe en un salto d'augua tenemos lo río Mundo en a provincia d'Albacet.
Como eixemplo de río que naixe en una paúl tenemos o río Volga, que naixe en as Paúls de Valdai.
Como eixemplo de río que naixe en un lago tenemos o río Mississippi, que naixe en o Lago Itasca, con un manantial en o suyo fondón, pero tamién bi ha ríos que naixen en lagos a on s'acumula l'augua de cualques ríos mes chicos que bi desauguan, como ye lo caso d'o Lago Victoria, a on que tradicionalment se considera que naixe o río Nilo, pero que en realidat ye una zona d'acumulación en o curso alto a on desembocan diferents ríos menors.
Lo río Roine ye un río que naixe en una espluca adintro d'un glaciar.
Uellos
Un uello ye un manantial con forma circular u ovalada. Se forman en zonas de surchencia d'auguas soterranas. Un uello no siempre ye un naixedero porque a vegadas s'aplica a estanyos u lagunas formadas en dolinas.
Los naixeders que apareixen como "uellos" en toponimia se documentan sobre tot en lo Sistema Iberico en plural y actualment en castellano, por eixemplo en Ojos del Cabriel. En la val de Xiloca bi ha uns cuantos uellos, considerando-se que antes de salir l'augua por lo pozo artesián de Cella lo naixedero de Xiloca yeran los uellos de Mont-reyal.
Lo emplego d'un derivau d'o latín OCULU con sentiu hidrolochico se troba también en gascón (os Uells de Joeu d'a Val d'Arán etimolochicament son os uellos de Chupiter), y en castellano (Ojos del Guadiana).
Turismo
Los naixeders d'os ríos grans pueden estar puestos d'intrés turistico, como ye lo caso d'o Naixedero d'o río Tacho, pero tamién los naixeders de ríos chicos como lo Naixedero d'o río Cuervo. En bel caso un puesto turistico se puet promocionar con lo nombre de "naixedero" encara que lo río naixca muito mes ent'alto, como ye lo caso d'o Naixedero d'o río Pitarc.
Masarac
Masarac (Masarac en catalán y oficialment, Masarach en castellano) ye un municipio catalán situau en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueras, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 265 habitants (2006), en una superficie de 12,53 km² con una densidat de población de 21,15 hab/km².
Cheografía
Cistella ye situau a 85 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte as localidaz d'El Priorat y Vilarnadal.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Pilaret de Santa Valdesca
O pilaret de Santa Valdesca ye un pilaret situau en una chicota loma chunto a la localidat de Caixigar (Monesma y Caixigar), Ribagorza, provincia de Uesca.
Descripción
Ye un pilaret que se troba en una situación estratechica chunto a la cabanyera. Ye posible que bi hese en iste punto una capiella adedicada a bella divinidat de l'agricultura. Seguntes Francisco Castillón, bi ha una relación estreita entre iste pilaret, o camín y o convento de monchas santchuanistas situau en l'aldeya de Sinó.
O pilaret ye formau por una columna con una cavidat y lapida de marbre con a imachen d'a Santa y a cruz santchuanista.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau chunto o pilaret con una altaria de 1.158 metros dende o livel d'a mar.
Maçanet de Cabrenys
Maçanet de Cabrenys (Maçanet de Cabrenys en catalán y oficialment, Massanet de Cabrenys en castellano) ye un municipio catalán situau en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueras, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 700 habitants(2006), en una superficie de 67,88 km² con una densidat de población de 10,31 hab/km².
Cheografía
Maçanet de Cabrenys ye situau a 370 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Frederick Augustus Abel
Frederick Augustus Abel, naixito de Londres (Anglaterra, Reino Uniu) o 17 de chulio de 1827 y muerto tamién en Londres o 6 de setiembre de 1902, estió un quimico britanico.
Estió profesor de Quimica en a Reyal Academia Militar de Woolwich y treballó ta l'Exercito britanico. Fació treballos sobre os explosivos, estando o descubridor d'un procedimiento ta estabilizar as nitrocelulosas.
Por os suyos treballos recibió a Medalla d'a Royal Society en 1877 (dende 1860 yera miembro d'a Royal Society).
Ducau d'Aliaga y Castellot
thumb|right|170px|Corona ducal.
Lo Ducau d'Aliaga y Castellot, dimpués simplificato como Ducau d'Aliaga ye un títol nobiliario espanyol, creyato lo 10 d'octubre de 1487 por Ferrando II d'Aragón a favor de Chuan II Ferrández d'Íxar y Cabrera, por elevación a ducau de lo condau d'Aliaga, que li heba concedito lo 31 d'aviento de 1461, su padre lo rei Chuan II d'Aragón.
Este condau d'Aliaga, chunto con la distinción de Castellot, li fue concedito a Chuan Ferrández d'Íxar y Cabrera, por lo rei Chuan II d'Aragón, en compensación y senyal de perdón, ya que heba combatito contra ell, posando-se de part de Carlos de Viana, en la guerra que este prencipe sostenió contra su padre.
En lo suyo orichen la denominación oficial yera "Ducau d'Aliaga y Castellot", pero tiempo mes tarde se simplificó en "Ducau d'Aliaga".
Chuan II Ferrández d'Íxar y Cabrera yera fillo de Chuan I Ferrández d'Íxar y Centelles, VI sinyor de la baronia d'Íxar y I sinyor de Lecera (esta distinción fue adquieta por compra), y de la segunda muller d'este, Timbor de Cabrera, filla de Bernat de Cabrera I Conte de Mòdica, XXIV Vizconte de Cabrera, XXVI Vizconte de Bas i II Vizconte d'Osona.
La suya denominación fa referencia a lo municipio d'Aliaga, en la província de Teruel
Riga
Riga (Rīga en letón, ) ye una ciudat de Letonia, que ye a capital d'o país y d'o suyo districto, Rīga.
A ciudat se troba a o canto d'o golfo de Riga, en a mar Baltica, a on desaugua o río Daugava. A suya población de 701.977 habitants en 2014, con una superficie total de 307,17 km², con una y una densidat de población de 2.321,24 hab/km².
Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Demografía
población en mils.
Provincia de Gwened
Bro Gwened u Bro Erec (francés Pays Vannetais) ye una d'as nueu provincias (en bretón broioù, países) en que ye dividita a Bretanya historica. Ye formata por 222 municipios en una superficie de 5.649 km² y una población, seguntes o censo de 1999, de 595.801 habitants. Actualment ye integrata en o departamento de Mor-Bihan, y dos terceras partis d'o territorio son bretonofonas, mientres que una tercera parti ye galofona. A capital ye a villa de Gwened, pero tamién son villas importants Pondivi y An Oriant
Tien un dialecto muit diferenciato d'o bretón (bretón vannetés), cosa que ha facilitato bells movimientos de secesionismo lingüistico, dica inovacions ortograficas d'o peurunvan y o etrerannyezhel (interdialectal) fuoron admititas comunment. O nombre d'o territorio proviene d'a tribu celta d'os veneti (d'aquí vannetois), que yeren consideratos sobrebuenos mariners, y fueron chusmesos por Chulio César quan conquerió a Galia.
Qāf
right|A qāf en a suya forma aislata A qāf (en arabe ) ye a vintiunena letra de l'alfabeto arabe (decinuevena en l'orden abchadín). Tien valor numerico 100. Ye una letra lunar.
Representa o fonema consonantico uvular.
Escritura
A qāf se liga a la letra vinient d'a palabra. Tamién lo fa con l'anterior si no ye alif, dāl, ḏāl, rā, zāy u wāw, que nunca no se ligan a la letra posterior.
Verbos d'opinión en francés
Los verbos d'opinión en francés son verbos que sirven pa expresar lo punto de vista personal u subchectivo d'una acción, un feito, un estau u una situación.
Respecto a lo modo verbal que sigue a un verbo d'opinión en las subordinadas completivas los verbos d'opinión presentan un comportamiento entre meyo de los verbos declarativos y los verbos volitivos. Si los verbos declarativos van seguius d'una completiva en indicativo y los verbos volitivos van seguius d'una completiva en subchuntivo, los verbos d'opinión se construyen en indicativo en las completivas afirmativas con una certeza tal que no implica garra sentimiento, dubda u negatividat, y en subchuntivo quan la oración ye negativa, interrogativa con inversión u afirmativa con adchectivos que indican dubda u sentimiento.
Bi ha muitas locucions verbals d'opinión feitas con lo verbo être (être sûr), belunas impersonals (il est possible).
Certitut u certeza
Los verbos d'opinión que indican certitut, certeza u seguranza van acompanyaus d'una completiva en indicativo si ye una afimación segura.
Bel verbo d'opinión no introduce completivas d'infinitivo, belatros si que en pueden introducir y lo fan sin la preposición de tipica de los verbos volitivos y de belún de los declarativos:
Lo verbo se douter que significa haber siempre sospeitau que, haber siempre pensau que y no expresa dubda como la forma no reflexiva. Ye un de los verbos d'opinión que no admite las completivas d'infinitivo:
Si lo verbo trouver (con significau de estimar, chuzgar) leva postposau un adchectivo indicador de sentimiento irán acompanyaus d'una completiva en subchuntivo, estando tamién un de los verbos d'opinión que no admite las completivas d'infinitivo:
Son adchectivos como normal, anormal, drôle, bizarre, étonnant, étrange, désolant, navrant, stupide, ridicule, utile, inutile, honteux, excellent, ecetra, que combinaus a verbos como trouver dan sentius pareixius a los de los verbos de sentimiento, que van con subchuntivo.
Lo verbo impersonal il me semble significa yo pienso que:
Dubda
Los verbos que indican dubda van acompanyaus de completivas en subchuntivo, a vegadas son las formas negativas de los verbos y locucions anteriors.
Probabilidat
Los verbos que indican probabilidat van acompanyaus de completivas en indicativo en las oracions afirmativas.
On dit que y on dirait que no son sinonimos de tot. On dit que ye un equivalent claro de lo verbo impersonal aragonés diz que indicando una información que corre en boca de la chent, a diferencia de la segunda que implica que qui parla s'identifica u ye d'acuerdo con esta información, u que no ye qu'una apariencia.
Alternative für Deutschland
Alternative für Deutschland (por as suyas sieglas AfD, en aragonés Alternativa pa Alemanya) ye un partiu politico alemán fundau en 2003. Ye enfilau per Jörg Meuthen y Tino Chrupalla.
Verbos d'opinión en francés
Probabilidat
Lo verbo impersonal il paraît que tiene un significau pareixiu a lo verbo impersonal aragonés diz que y no tiene lo mesmo significau que il semble que (que significa tiengo la impresión que).
Lo verbo on pretend que tiene un significau pareixiu tamién a diz que.
Posibilidat
Bi ha locucions verbals impersonals formadas con lo verbo être
Bündnis 90/Die Grünen
Bündnis 90/Die Grünen (en aragonés Alianza 90/Os Verdes) u simplament Die Grünen (en aragonés Os Verdes) ye un partiu politico alemán fundau en 1980 en Karlsruhe. Ye enfilau per Annalena Baerbock y Robert Habeck.
Kāf
right|A kāf en a suya forma aislataA kāf (en arabe ) ye a vintidosena letra de l'alfabeto arabe (oncena, con una valor numerica de 20, en l'orden abchadín). Ye una letra lunar.
Representa o sonito consonantico belar.
Escritura
A kāf se liga a la letra vinient d'a palabra. Tamién lo fa con l'anterior si no ye alif, dāl, ḏāl, rā, zāy o wāw, que nunca no se ligan a la letra posterior.
Die Linke
Die Linke (en aragonés A Ezquierda) ye un partiu politico alemán fundau en 2007. Ye enfilau per Katja Kipping y Bernd Riexinger.
Rudolf Christoph Eucken
Rudolf Christoph Eucken, naixito d'Aurich (Imperio Alemán, hue Baixa Saxonia, en Alemanya) o 5 de chinero de 1846 y muerto en Jena (Republica de Weimar, hue Turinchia, en Alemanya) o 15 de setiembre de 1926, estió un filosofo y escritor alemán en luenga alemana, que recibió o Premio Nobel de Literatura en 1908.
Coloseu
O Coloseu (en latín Colosseum, en italiano Colosseo), conoixito orichinalment como l'Amfiteatro Flavio (Amphitheatrum Flavium), ye o gran amfiteatro de Roma. Con capacidat ta 50.000 espectadors posatos, yera emplegato antigament ta fer combates entre gladiadors, barallas d'animals y atros espectaclos. Fue construito en o sieglo I: a suya construcción principió en 75 y remató en 82.
Luis Fernández de Híjar y Ramírez de Arellano
Luis Fernández de Híjar y Ramírez de Arellano naixito de Zaragoza en las envueltas de l'anyo 1500, estió lo deceno barón d'Íxar y lo tercer conte de Belchit. Se denominaba duque d'Íxar sin lo consentimiento de Carlos I d'Espanya. Morió lo 20 de chinero de 1554 y lo suyo sepulcre ye situato en Sevilla.
Se casó con Beatriz de Alagón con qui tenió a Elena Fernández de Híjar y Alagón. A la muerte de Beatriz se casó con Hipólita Fernández de Heredia, filla de lo tercer conte de Fuents d'Ebro. D'este segundo matrimonio naixioron Luis Fernández de Híjar y Fernández de Heredia, Juan Francisco Cristóbal Luis Fernández de Híjar y Fernández de Heredia y Rafaela Fernández de Híjar y Fernández de Heredia
Adhibió Casterló a lo ducau d'Íxar por compra en l'anyo 1527.
Ángel Lafita
Ángel Imanol Lafita Castillo, naixito de Zaragoza o 7 d'agosto de 1984, mas conoixito como Ángel Lafita ye un futbolista aragonés hue retirau, que estió chugador d'o Real Zaragoza. Se desempenyaba como mediapunta y o suyo zaguer equipo estió o Al Jazira d'a Liga Arabe d'o Golfo.
Ángel ye fillo de l'antigo futbolista d'o Real Zaragoza Juan Ángel Lafita Garrido, sobrín d'o futbolista Francisco Javier Pérez Villarroya y chermano mayor de Nacho Lafita tamién futbolista.
Chugó o zaguer partiu internacional con a Selección aragonesa de fútbol en 2006 contra a Selección de Chile.
Johann Gottfried Schadow
Johann Gottfried Schadow, naixito de Berlín (Reino de Prusia, hue Alemanya) o 20 de mayo de 1764 y muerto en ixa mesma capital o 27 de chinero de 1850, estió un escultor alemán, uno d'os prencipals representants en a escultura d'o Neoclasicismo alemán. Una d'as suyas obras escultoricas mas destacatas y conoixitas ye a quadriga que se troba situata sobre a puerta de Brandemburgo, en Berlín. Destacatos alumnos suyos estioron Christian Friedrich Tieck y Christian Daniel Rauch.
Félix de Azara
Félix de Azara u Félix d'Azara, naixito de Barbunyals (Semontano de Balbastro) o 19 de mayo de 1742 y muerto en ixa mesma localidat o 20 d'octubre de 1821, estió un destacto militar, incheniero, explorador, cartografo, antropologo, naturalista, botanico y ornitologo aragonés, fácil que uno d'os aragoneses con una mas gran prochección universal d'os suyos tiempos. Antiparte, ye o chermano d'o diplomatico aragonés José Nicolás de Azara.
Formato en a Universidat de Uesca, a on estudeyó Filosofía, Artes y Dreito, decidió sindembargo alazetar una carrera como militar. Asinas, estió cadet en o Rechimiento d'Infantería de Galicia, de guarnición en Aragón, adedicando-se a treballos de topografía militar. Prenió parte en a expedición contra Archel de 1775, a on i recibió feridas greus. En 1781 lo ninvioron a o virreinato d'o Río de la Plata ta delimitar-ne as mugas con Brasil, en ixas envueltas una colonia de Portugal, mugas que s'heban delimitato nomás que alto u baixo en o Tractau d'El Pardo signato en 1778 entre Espanya y Portugal. Mientres asperaba que plegase a delegación portuguesa (asperó 12 anyadas) fació os suyos propios treballos preparatorios, encluyendo-ie un analís completo d'o territorio de l'actual Paraguai dende cuantos puntos d'anvista, dende a suya cheografía dica a suya zoolochía, en pasando por a economía u a ornitolochía.
Dimpués s'adedicó a fer treballos preparatios t'a colonización d'o territorio de l'actual Uruguai, ta prebar de frenar a expansión que os portugueses yeran fendo enta o sud dende os suyos territorios colonials en Brasil. Tornó a la peninsula iberica en 1801, dixando un fundo recuerdo en America.
Freie Demokratische Partei
O Freie Demokratische Partei (por as suyas sieglas FDP, en aragonés Partiu Democratico Libre) ye un partiu politico alemán fundau en 1948. Ye enfilau per Christian Lindner.
Fuentes de Año
Fuentes de Año ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
A suya población ye de 100 habitants (2019) en una superficie de 20,01 km², con una densidat de población de 5,4 hab/km².
Cheografía
A localidat de Fuentes de Año se troba situada a 822 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 74 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Giosuè Carducci
Giosuè Alessandro Giuseppe Carducci, naixito de Valdicastello, una aldeya de Pietrasanta (Gran Ducado de Toscana) o 27 de chulio de 1835 y muerto en Bolonya (Toscana, Reino d'Italia) o 16 de febrero de 1907, estió un destacato poeta italiano en italiano, o primer italiano en recibir o Premio Nobel de Literatura en 1906, cuan, malauto, no podió desplazar-se'n ta recibir o premio, morindo nomás una anyada dimpués.
Sancho III de Castiella
Sancho III de Castiella, naixito de Toledo en 1134 y muerto tamién en Toledo o 31 d'agosto de 1158, estió un rei de Castiella dende o 21 d'agosto de 1157 dica la suya muerte.
Orichens familiars
Sancho III yera fillo primochenito d'Alifonso VII, rei de Leyón y rei de Castiella, y d'a suya muller Berenguela de Barcelona.
Matrimonios y fillos
Sancho III casó en Laguardia (hue en Alaba, País Basco) o 30 de chinero de 1151 con Blanca Garcés de Navarra, filla de García Remíriz, rei de Navarra, y fuoron pais d'Alifonso VIII (en a suya naixencia morió a suya mai).
Idioma borgonyón
L'idioma borgonyón (en borgonyón bregognon, tamién conoixito por os nombres franceses de bourguignon-morvandiau, bourguignon, y morvandiau) ye una luenga d'oïl charrata en Borgonya y mas que mas en a rechión de Morvan.
Os dialectos a o sud d'o río Saona han estau influenciatos por l'arpitán.
Eugène de Chambure publicó o Glossaire du Morvan en 1878.
Fonetica
Labialización de ei ta oi: mervoille ("marabilla"). A e d'o latín vulgar que provién d'a E larga y I curta esdevién oi: dimoinche.
Mollet de Peralada
Mollet de Peralada ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 172 habitants(2006), en una superficie de 6,03 km² con una densidat de población de 28,52 hab/km².
Cheografía
Mollet de Peralada ye situato a 59 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte as localidaz de Mollet de Perelada, Barri les Costes y Casaloca.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Bernardino Montañés Pérez
Bernardino Montañés Pérez, naixito de Zaragoza (comarca de Zaragoza) o 20 de mayo de 1825 y muerto en ixa mesma capital o 6 de chinero de 1893, estió un pintor aragonés.
Fació a suya formación en a Escuela d'Artes Polidas de Zaragoza y en a Reyal Academia d'Artes Polidas de Sant Ferrando de Madrit, ta rematar-los en Roma. Estió profesor aduyant en Madrit dica que en 1859 tornó a la suya tierra natal como profesor en a Escuela d'Artes Polidas, esdevenindo-ne o suyo director en 1886. Tamién estió conservador en o Museu de Zaragoza.
Lista de partius politicos d'Aragón
Ista ye una lista de partius politicos d'Aragón. Nomás apareixen partius d'ambito aragonés, ordenatos por numero de votos que obtenioron en as eleccions a Corz d'Aragón de 2015.
Altros partius actuals
(1) Fa parte d'Izquierda Unida.
Frédéric Mistral
Frédéric Mistral (Frederic Mistral u Frederic Mistrau en a suya adaptación a l'occitán), naixito de Malhana (Bocas d'o Roine, Provenza) o 8 de setiembre de 1830 y muerto en o mesmo lugar o 25 de marzo de 1914, estió un escritor y lingüista occitán en luenga occitana, miembro fundador d'o Felibritge y uno d'os prencipals representants d'a Renaixencia occitana, que recibió o Premio Nobel de Literatura en 1904, chunto con o escritor espanyol José de Echegaray.
Nationaldemokratische Partei Deutschlands
O Nationaldemokratische Partei Deutschlands (por as suyas sieglas NPD, en aragonés Partiu Nacionaldemocrata d'Alemanya) ye un partiu politico alemán fundau en 1964. Ye enfilau per Frank Franz.
Primera División de Portugal (fútbol)
A Primeira Divisão Nacional (en aragonés "Primera División Nacional") y conoixita tamién como Liga NOS por motius de patrocinio, ye a mas alta d'as categorías de fútbol de Portugal, por debaixo ye a Liga de Honra, categorías organizatas por a Liga Portuguesa de Futbol Profesional.
Marvin Harris
Marvin Harris, naixito de Nueva York (Nueva York) o 18 d'agosto de 1927 y muerto en Gainesville (Florida) o 25 d'octubre de 2001, estió un antropologo y sociologo estausunidense, establidor d'o materialismo cultural y conoixito por as suyas obras de divulgación cientifica. Fació treballos de campo en a cuenca d'o río Amazonas y atros lugars de Brasil, amás d'en Mozambique, sobre o concepto de Cultura.
Adolfo Barrena Salces
Adolfo Barrena Salces (naixito o 31 de chinero de 1950 de Madrit) ye mayestro de primaria y politico d'Ezquierda Unida d'Aragón.
Marvin Harris
Ye l'autor d'un manual d'antropolochía, "Introducción a la Antropología General", que dio poca importancia a l'antropolochía biolochica y que tenió muita difusión en Espanya, ixemenando ideyas como que as razas humanas no existen, feito que entra en contradicción con o capitol sobre paleontolochía humana u paleontolochía humana en as edicions d'a decada de 1980, on ixemenaba a teoría de l'orichen polifiletico d'a especie humana actual a partir de l'Homo erectus, teoría muito desembolicata por l'autor Carleton S. Coon que tien o punto de vista que os trallos racials humans existen.
Adolfo Barrena Salces
Ha feito parti de movimientos de renovación pedagochica como Aula Libre u a Escuela de Verano d'Aragón, y ye militant de Comisions Obreras d'amostranza. En iste sendicato ha exercito cuantas funcions, dende delegato sendical dica responsable d'o departamento de medio ambient u miembro d'a comisión executiva. Estió portavoz y coordinador rechional d'Ezquierda Unida d'Aragón y candidato por ista formación a la presidencia aragonesa en 2003, 2007 y 2011.
Amás, destaca o suyo compromís por a esfensa d'o medio ambient. Barrena ha empentato una iniciativa Lechislativa Popular sobre as enerchías renovables y ha feito parti d'o Consello de Protección d'a Naturaleza d'Aragón.
Dende aviento de 2010 estió secretario de Medio Ambient, Enerchía, Transporte y Augua d'IU.
Ergativo en basco
L'ergativo en basco (-k) se fa servir pa distinguir gramaticalment o subchecto intransitivo d'o subchecto transitivo u activo. Con a construcción ergativa o basco presenta un comportamiento prou excepcional en o mundo, y encara més en Europa Occidental, estando o basco un d'os pocos idiomas en fer-lo servir en Europa Quasi totas as luengas caucasicas, y cadaguna d'una traza diferenciata, fan servir tamién a construcción ergativa, este peculiar rasgo tipolochico d'as ditas "luengas d'ergativo".
Por eixemplo, en a frase "gizona badator" ("l'hombre viene") o subchecto se diz "gizona" ("l'hombre"), pero en esta atra frase "gizonak ikusten du" ("l'hombre veye") o subchecto se diz "gizonak" ("l'hombre"). O subchecto activo recibe una marca, dita marca d'ergativo u activo, que ye concretament una -k final. Dita -k final ye o que se diz ergativo basco.
Casos
En o caso d'o basco, esta caracterización la marca a terminación -k, distinguindo-se variants seguntes o numero:
Selma Lagerlöf
Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf ( en sueco), naxita de Mårbacka (una aldeya de Sunne, en o condau de Värmland) o 20 de noviembre de 1858 y muerta en o mesmo lugar o 16 de marzo de 1940, estió una escritora y dramaturga sueca, que recibió o Premio Nobel de Literatura en 1909, estando a primera muller en recibir-lo.
Mar Hadriana
A mar Hadriana u Adriana (d'o latín Mare Hadriaticum u Mare Adriaticum; mare Adriatico en italiano, Jadransko morje en esloveno, Jadransko more en serbocroata, Јадранско море en alfabeto cirilico y Deti Adriatik en albanés) ye una mar d'a Mar Mediterrania, que desepara a peninsula italica d'a peninsula balcanica, con una superficie de 160.000 km², alto u baixo y con una fondura meya de 444 metros, con una fondura maxima de 1.460 metros. Se comunica con a mar Mediterrania (en ye manimenos un golfo d'ixa mar) por a canal d'Otranto, entre Pulla y Albania. Actualment, mugan con a mar Hadriana Italia, Eslovenia, Croacia, Bosnia y Herzegovina, Montenegro y Albania.
En a mar bi ha cuantas islas; encara que a o sud a isla de Corfú, en Grecia, no en fa parte, historicament estió a talaya d'a Republica de Venecia dica a suya desaparición en 1797 con o Tractau de Campo Formio. Ye asinas considerata como a clau estratechica d'a mar Hadriana.
Ye una mar a on bi ha a-saber-los puertos, destacando-ie Venecia u Trieste a o norte, Ancona, Bari, Dubrovnik, Rijeka, Split u atros.
Etimolochía
O suyo nombre tien orichen en o nombre d'a ciudat etrusca d'Hadria (hue Adria en italiano), encara que s'emplegaba nomás ta un golfo (hue colmatato por o río Po) que bi n'heba.
En o "libro d'as Marabillas d'o Mundo" muestran con una mala traducción dende o francés a confusión entre ixe golfo, l'actual golfo de Venecia y a Mar Hadriana:
Papel historico
A mar Hadriana estió uno d'os puestos d'expansión d'o comercio mientres l'Antiga Grecia, en confluir en ixa mar as rutas de transporte maritimo enta o sud (Grecia u Echipto) y as rutas de transporte terrestre dende o norte (mar Baltica y norte d'Europa). Yera por o suyo traviés como plegaba enta o sud d'Europa y Echipto l'ambre d'a mar d'o Norte y d'a mar Baltica.
Mientres a Edat Meya y a Edat Contemporania, a mar Hadriana estió un territorio controlato por a Republica de Venecia, encara que as suya marguin oriental bi hese l'Imperio Otomán dende o sieglo XV.
Dende o sieglo XIX, l'Imperio Austrohongaro, en competencia con o reino d'Italia, esdevenioron as potencias prencipals d'a mar Hadriana.
Nieves Ibeas Vuelta
Nieves Ibeas Vuelta (Vitoria, 28 de chulio de 1961) estió a presidenta de Chunta Aragonesista y d'o suyo grupo parlamentario dende 2008 dica 2012. Estió a candidata a la presidencia d'o Gubierno d'Aragón en as eleccions de 2011.
Biografía
220px|thumb|cucha|Nieves Ibeas Ye licenciata en Filolochía romanica y doctora en Filolochía francesa. Ye profesora titular d'a Universidat de Zaragoza, en a que exerció mientres bells anyos y estió vicerrectora de Prochección Social y Cultural. Coeditora de cuantos libros, ye autora d'a-saber-lo articlos sobre literatura y feminismo. Ha estato, tamién, miembro d'o Consello Rector d'o Instituto Aragonés d'a Muller.
Ha estato diputada en as Corz d'Aragón en a VI y VII Lechislatura. Renunció a lo suyo escanyo en 2014.
Cargos en as Corz d'Aragón
Nieves Ibeas ye diputada d'o Grupo Parlamentario de Chunta Aragonesista por Zaragoza dende o 18 de chulio de 2003. Amás, ye miembro titular d'a Deputación Permanent, portavoz suplent d'a Comisión d'Industria, Comercio y Turismo, d'a Comisión de Medio Ambient y d'a Comisión de Sciencia, Tecnolochía y Universidat amás d'as comisions de Sanidat y de Educación, Cultura y Esporte.
Partiu politico
Un partiu politico ye una organización politica que tien una ideolochía determinada y/u representa bel grupo en particular con l'obchectivo de participar en bel tipo d'elección u sufrachio. Tamién se pueden formar arredol d'un tema d'intrés especial. Os partius politicos en una democracia gosan informar a la opinión publica d'os suyos plans y programas politicos. Os partius politicos constituyen unidaz organizativas a la cualas les ne reconoixe o dreito de participar en un proceso d'elección politica por meyo d'a presentación de candidatos y programas d'acción u gubierno.
En os sistemas parlamentarios de gubierno, a mayoría d'os partius politicos eslichen un capo (u mas); si o partiu politico obtiene mayoría en as eleccions, o capo d'o partiu esdevién o chefe de gubierno. D'atra man, en os sistemas presidencialistas, o partiu puet trigar a lo suyo capo como candidato, pero, o president esleito, a sobén, ha d'arrenunciar de totas as conexions con o suyo partiu en prencipiar a suya chestión presidencial.
Philip Roth
Philip Milton Roth, naixito de Newark (Nueva Jersey, Estaus Unius) o 19 de marzo de 1933 y muerto en Nueva York (Nueva York, Estaus Unius) o 22 de mayo de 2018, estió un escritor estausunidense, que recibió por a suya obra o National Book Award de Ficción en 1960 y 19695 y o Premio Pulitzer de Ficción en 1998.
Metabolismo
thumbnail|dreita|280px|Estructura d'a [[coencima trifosfato d'adenosina (ATP), una intermediaria principal en o metabolismo enerchetico.]] O metabolismo ye o conchunto de reaccions quimicas que se desembolican adintro d'un organismo ta mantener-lo en vida. Istos procesos premiten a los organismos creixer y reproducir-se, mantener as suyas estructuras, y responder a lo suyo medio. O metabolismo gosa subdividir-se en dos categorías. O catabolismo descompone materia organica, como por eixemplo ta quitar enerchía en a respiración celular. L'anabolismo, d'atra man, emplega enerchía ta construir components d'as celulas como as proteínas y acidos nucleicos.
As reaccions quimicas d'o metabolismo s'organizan en rotas metabolicas, en que una sustancia quimica ye transformata en una atra por una secuencia d'enzimas. As enzimas son crucials ta o metabolismo, ya que permiten que os organismos faigan as reaccions deseyables pero termodinamicament desfavorables acoplatas a reaccions favorables. As enzimas tamién premiten a regulación d'as rotas metabolicas en respuesta a cambios en o medio d'a celula u sinyals d'atras celulas.
O metabolismo d'un organismo determina cualas sustancias li son nutritivas y cualas li son verenosas. Por eixemplo, bel procariota emplega sulfuro d'hidrochén como nutrient, pero iste gas ye verenoso ta os animals. A velocidat d'o metabolismo, o ritmo metabolico, tamién influencia la cantidat d'alimento que ye menester ta un organismo.