cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ucraína
Economía
O país importa la mayor parte d'os suyos recursos enercheticos, mas que mas petrolio y gas natural, y pende muito de Rusia como subministrador d'enerchía. Mientres un 25% d'o gas natural en Ucraína ye de fuents internas, arredol d'un 35% viene de Rusia y a resta, un 40%, d'Asia Central a traviés de diferents rotas por Rusia. Amás, o 85% d'o gas ruso se distribuye en Europa vía Ucraína.
O Banco Mundial clasifica Ucraína como un estato con una renta de ran meyo. Bels afers significativos incluyen as infraestructuras y transportes poco desarrollatos, a corrupción y a burocracia. En 2007 a Bolsa ucrainesa rechistró a segunda mayor tasa de creiximiento d'o mundo con un 130%. Un d'os sectors con mayor creiximiento d'a economía ucrainesa son as tecnolochías d'a información, que yera o mas important en os países d'Europa Central y de l'Este en 2007, creixendo un 40%.
Turismo
thumb|250px|Costa d'[[Alupka en Crimea.]] Ucraína atraye mas de 20 millons de vesitants foranos cada anyo. , esdevenindo asinas un destino turistico cada vegata mas solicitato. Os vesitants plegan prencipalment d'Europa de l'Este, encara que tamién d'Europa Ocidental (6,3 millons), d'Estaus Unius y tamién de Canadá. O país ye o 8eno destín turistico mas popular d'o mundo.
Ucraína ye un destín que se troba en o cruce de camins entre Europa Central y Oriental, entre o norte y o sud. Muga con Rusia y no ye muit luent de Turquía. Tien cordeleras, os monts Carpatos, a on que se puet esquiar, fer senderismo, pescar y cazar. A linia de costa d'a mar Negra ye un destín popular ta las vacacions de verano. Ucraína tien vinyers a on se producen vins d'a tierra, ruinas d'antigos castiellos, parques historicos, ilesias catolicas y ortodoxas, asinas como bellas mezquitas y sinogas.
Kiev, a capital d'o país, tien muitas estructuras unicas como a seu de Santa Sofiya, asinas como amplas avenitas. Tamién bi ha atras ciudaz prou conoixitas como a ciudat portuaria d'Odessa y a viella ciudat de Lviv en l'ueste. Crimea, una chicota peninsula en o sud, ye un popular destín de vacacions ta bronceyar-se y nadar en as plachas d'a mar Negra. Bellas ciudaz de Crimea incluyen Sevastopol y Yalta, isya zaguera localización d'a conferencia de Paz en rematar a Segunda Guerra Mundial. Os vesitants pueden amás fer crucers fluvials a traviés d'o río Dnieper dende Kiev dica las costas d'a mar Negra. A cocina ucrainesa tien una larga historia y ofreixe una ampla variedat de platos orichinals.
Los Rasos (Buenya)
Los Rasos ye un mont de 1.428 metros d'altaria situau en a sierra Palomera, en a provincia de Teruel, en o municipio de Buenya.
Ucraína
Turismo
Dende 2005 os ciudadans d'a Unión Europea, Estaus Unius, Canadá y Suiza no amenistan un visato ta vesitar Ucraína como turistas. Tampoco no ye menester tener visa si se ye ciudadán de Rusia, u de cualsiquier atro país miembro d'a CEI.
Los Rasos (Buenya)
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Ucraína
Cultura
thumb|Una colección de tradicionals [[pysanka|pysanky de Volinia.]]
Os costumbres ucraineses son a-saber-lo d'influenciatos por o cristianismo, que ye a prencipal relichión d'o país. O papel de cada chenero gosa estar prou tradicional y os lolos gosan chugar un papel mas important en a educación d'os ninos que en os países occidentals. A cultura d'Ucraína tamién ha estato influenciata por os suyos vecins de l'este y l'ueste, como se reflecta en l'arquitectura, musica y arte.
Los Rasos (Buenya)
Toponimia
L'oronimo Los Rasos ye transparent en aragonés. Un raso ye un terreno sin vechetación, de topografía plana y en alto.
Ucraína
Cultura
A era comunista tenió un efecto prou important en l'arte y a escritura en Ucraína. En 1932, Stalin convirtió lo realismo socialista en politica estatal en a Unión Sovietica cuan promulgó lo decreto sobre "Reconstrucción d'Organizacions Literarias y Artisticas". Iste decreto limitó a-saber-lo a creyatividat. Mientres a decada de 1980 se creyó a politica de glásnost (en aragonés apertura) que permitiba atra vegata a artistas y escritors exprisar-se con libertat.
thumb|left|[[Monesterio de San Miguel d'as Cupulas Doratas en Kiev, un eixemplo d'architectura ucrainesa.]] A tradición d'os uegos de pascua, conoixitos como pysanky tien unas fundas radices en Ucraína. Istos uegos son decoratos con cera ta creyar patrons, allora, cuan son xutos lis se pinta con politas colors, y a la fin se saca la cera, dixando los patrons de colors. Ista tradición tien mils d'anyos d'antigüidat, antis d'a plegata d'o cristianismo a Ucraína. En a ciudat de Kolomya, en o semontano d'os monts Carpatos se construyó en 2000 o museu d'o Pysanka que fue nominato como un d'os monimentos modernos candidatos a fer parti d'as Siet Marabillas d'Ucraína.
A tradicional dieta ucrainesa incluye, pollo, tocín, vaca, peix y bulez. Os ucraineses tamién minchan muitas trunfas, cerials y vechetals. Os platos tradicionals mas populars incluyen o varenyky (almondigas rebullitas con setas, trunfas, chucrut, queso y ceresas), o borscht (sopa de remolacha con pella y setas u carne) y holubtsy (roldes de pella rebullita con roz, cenorias y carne). As especialidaz ucrainesas incluyen tamién o pollo de Kiev y tarta de Kiev. As bebitas mas tradicionals son os sucos de fruita, a leit, siero de manteca, augua mineral, té y café, cerveza, vin y horilka.
Idiomas
thumb|200px|Porcentache de fablants nativos d'ucrainés. thumb|200px|Porcentache de fablants nativos de ruso.
D'alcuerdo con a constitución, l'idioma d'o estato d'Ucraína ye l'ucrainés. O ruso, que yera de facto l'idioma oficial d'a Unión Sovietica, tamién ye amplament parlato, mas que mas en l'este y sud d'Ucraína. D'alcuerdo con o censo de 2001, un 67% d'a población declaró tener l'ucrainés como idioma nativo y un 29% teneban o ruso. A mayoría de parlants nativos d'ucrainés tienen o ruso como segunda luenga. L'ucrainés se parla prencipalment en Ucraína occidental y central. En Ucraína occidental, l'ucrainés ye tamién a luenga dominant en as grans ciudaz (como Lviv). En Ucraína central, l'ucrainés y o ruso se charran por igual, estando lo ruso mas común en Kiev, mientres que l'ucrainés ye a luenga d'emplego mas común en as comunidaz rurals. En l'este y sud d'Ucraína, o ruso ye prencipalment emplegato en as ciudaz, y l'ucrainés se usa en as arias rurals.
D'alcuerdo con a Constitución d'a Republica Autonoma de Crimea, l'ucrainés ye l'unico idioma oficial estatal d'a republica. Manimenos, a constitución reconoixe o ruso como l'idioma d'a mayor parte d'a suya población y guarancia o suyo emplego "en totas as esferas d'a vida publica". D'a mesma traza, o tartaro de Crimea (idioma d'o 12% d'a población de Crimea) tien guaranciata una protección especial d'o estato, asinas como as luengas d'atras etnias. Os parlants de ruso constituyen a gran mayoría d'a población de Crimea (o 77%), estando los parlants d'ucrainés un 10,1% y os parlants de tartaro de Crimea un 11,4%. Pero en a vida cutiana a mayoría d'os tartaros de Crimea y ucraineses en Crimea fan servir o ruso.
Literatura
A literatura ucrainesea tornó a desarrollar-se atra vegata en o sieglo XIV, y tenió un important empentón en o sieglo XVI con a introducción d'a imprenta y o prencipio d'a era d'os cosacos, baixo los dominios ruso y polaco. Os cosacos establioron una sociedat independient y popularizoron una nueva mena de poemas epicos, os dumi, marcando lo punto mas important d'a literatura oral ucrainesa. Istos importants abances, s'esfacioron cuan en os sieglos XVII y XVIII se prohibió a publicación en idioma ucrainés. Manimenos en zaguerías d'o sieglo XVIII a literatura ucrainesa moderna tornó a renaixer.
En o sieglo XIX prencipio un periodo d'uso d'a luenga vernacular en Ucraína, liderato por o treballo d'Ivan Kotliarevsky, a Eneyida, primera publicación moderna en ucrainés. En os anyos 1830, o romanticismo ucrainés prencipió a desembolicar-se, y apareixió Taras Shevchenko, poeta y pintor y un d'os simbolos nacionals d'iste renaiximiento cultural. Mientres Ivan Kotliarevsky ye considerato como lo pai d'a literatura en idioma ucrainés, Shevchenko ye o pai d'o renaiximiento d'a nación ucrainesa. En l'anyo 1863 l'Imperio ruso prohibió as publicacions escritas en idioma ucrainés. . Iste feito fació que os escritors ucraineses habesen d'escribir as suyas obras en ruso u publicar-las en Galitzia, allora baixo control austriaco. A debantdita prohibición nunca no se quitó, encara que dimpués d'a revolución y a plegata a lo poder d'os bolcheviques quedó obsoleta.
A literatura ucrainesa continó floreixendo en os primers anyos d'a Unión Sovietica, cuan cuasi totas as tendencias literarias yeran aprebatas. Istas politicas se restrinchioron en os anyos 1930, cuan Stalin implementó o suyo realismo socialista. A doctrina no reprimiba necesariament l'idioma ucrainés, pero meteba una serie de reglas d'estilo que os escritors heban de seguir en as suyas obras. As actividaz literarias continoron estando limitatas baixo lo poder d'o partiu comunista, y no estió realment dica la independencia d'Ucraína en 1991 cuan os escritors estioron libres ta exprisar en as suyas obras lo que deseyaban.
Esporte
Ucraina se benefició muito d'as politicas d'a epoca sovietica en educación fisica. Asinas, dimpués d'a suya independencia, Ucraína heredó cientos d'estadios, piscinas, chimnasios y muitas atras instalacions esportivas.
O esporte mas popular ye o fútbol. A competición futbolistica de maximo ran ye a Vyscha Liha, tamién conoixita como Liga Premier d'Ucraína. Os dos equipos mas importants d'ista liga son o FC Dynamo Kyiv y o FC Shakhtar Donetsk. A tamas de que actualment o Shakhtar ye o campión d'a Vyscha Liha, o Dynamo Kyiv ha estato historicament l'equipo con mas exitos esportivos en Ucraína, ganando dos Recopas d'Europa, una Supercopa d'Europa y estando lo equipo con mas ligas d'a Unión Sovietica, con un total de 13, y mas Ligas d'Ucraína, con un total de 12; mientres que o Shakhtar nomás tien cuatre ligas ucrainesas y una Copa d'a UEFA.
Muitos ucraineses chugoron ta la Selección Nacional de Fútbol d'a Unión Sovietica, estando los mas importants Igor Belanov y Oleg Blokhin, ganadors d'a prestichiosa Pilota d'Oro ta o millor chugador de l'anyo. Dimpués d'a cayita d'a URSS nomás un ucrainés ha ganato iste premio, Andriy Shevchenko, l'actual capitán d'a Selección Nacional de Fútbol d'Ucraína. L'equipo nacional debutó en a Copa d'o Mundo de 2006, y plegó dica cuatrenos de final, antis de perder con os futuros campions, Italia.
Os ucraineses tamién han destacato en boxeyo a on que os chirmans Vitali Klitschko y Wladimir Klitschko han ganato o campionato d'o mundo d'os pesos pesatos.
O debut d'Ucraína en uns Chuegos Olimpicos estió en os Chuegos d'hibierno de 2004. Dica hue Ucraína ha tenito millor actuación en os chuegos de verano (con 96 medallas en cuatre participacions) que en os chuegos d'hibierno (cinco medallas en cuatre participacions). L'actual ranking d'Ucraína en numero de medallas ye o 35eno, tenendo toz os países que se troban por dencimal d'éls, fueras de Rusia, mayor numero de participacions. O siguient trango d'Ucraína en o mundo d'o esporte ye a candidatura t'agüespar os Chuegos Olimpicos d'hibierno de l'anyo 2018, estando a ciudat esleyita Bukovel, a estación d'esquí mas chovena d'o país.
Demografía
250px|thumb|Porcentache d'[[ucraineses por provincia (2001).]] A población d'Ucraína ye de 48.396.470 habitants (2002) en una superficie de 603.700 km², con una densidat de población de 80 hab/km².
Población por nacionalidaz y etnias
thumb|left|120px|Muller ucrainesa En o censo de población de 1989 os ucraineses yeran 37.419.000, os rusos 11.356.000, os moldavos y rumanos 460.000, os belarrusos 440.000, os bulgaros 234.000, os polacos 219.000, os hongaros 163.000, os griegos 99.000, os tartaros no crimeus 87.000, os armenios 54.000, os chitans cingaros 48.000 y os tartaros crimeus 47.000 (pero dende 1994 se calcula que en son uns 250.000). A deseparación entre ucraineses y os rusos (a minoría prencipal) ye menos clara en Ucraína oriental, on ye mayor o porcentache d'a minoría rusa y on a identidat ucrainesa no ye una cosa tan conscient como en Ucraína occidental. Cal parar cuenta que en Ucraína consideran a los rusins o rutens como ucraineses, y as estimacions dicen que bi ha en o país arredol d'un 1% de población rutena.
Antiparte, arredol d'1 millón d'ucraineses marchoron d'o país dende a suya independencia ta Estaus Unius, Canadá, Israel u la Unión Europea.
Relichión
200px|thumb|Seu de Santa Sofiya en Kiev, [[Patrimonio d'a Humanidat]] A relichión encara no aglutina a los ucraineses actuals. Os ortodoxos d'Ucraína y Belarrusia dependeban d'o metropolitano de Kiev, reestablito en 1361 dimpués d'a invasión mongola. [[Imachen:Ukraine religion 2006 Razumkov center.svg|thumb|left|200px|"A que grupo relichioso perteneixe?". Encuesta feita por o Centro Razumkov sobre a relichión en Ucraína (2006)
]] En o sinodo de Brest de 1596 o metropolitano de Kiev reconoixió l'autoridat d'o papa y naixió a "Ilesia Uniata" u greco-catolica. Encara que en o sieglo XVII muitos ucraineses s'oposaban a ista ilesia, permaneixendo en a Ilesia Ortodoxa orichinal, (o patriarca de Costantinoble nombró atro metropolitano ortodoxo de Kiev). Os uniatas s'expansionoron y en a Galitzia baixo dominio austriaco esdevinió a ilesia nacional d'os ucraineses, a lo tiempo que despareixeba por a fuerza en os territorios d'os ucraineses baixo l'Imperio Ruso.
En primerías d'a decada de 1920 bi heba una ilesia autocefala especificament ucrainesa, esclafata por Stalin en primerías d'a decada de 1930, continando entre os ucraineses emigratos.
En 1946, con o cambio de mugas y o paso de Galitzia Oriental a la RSS d'Ucraína os uniatas fuoron adhibitos a la fuerza a la ilesia ortodoxa, encara que a Ilesia Greco-Catolica siguió existindo en a clandestinidat y entre os ucraineses emigratos. Actualment a Ilesia Uniata ha tornato a Ucraína pa reclamar os edificios que fuoron confiscatos por a fuerza y recuperar as congregacions que fuoron forzatos a pasar-sen a la ilesia ortodoxa.
Os rusos d'Ucraína son cuasi toz cristiants ortodoxos, o mesmo que os moldavos, os bulgaros, os gagauzes y os griegos d'Ucraína. Os armenios son cristiants monofisistas, con a suya ilesia nacional.
Os tartaros, (tartaros de Crimea y atros tartaros) y nogais son musulmans, y tamién bi ha una minoría chodiga, correspondendo a los askenazís y os crimchacos que son chodigos ortodoxos, y a los carains que son d'a secta caraíta, toz diezmatos en a Segunda Guerra Mundial.
Educación
thumb|Ye o cuatreno país d'Europa en numero de graduatos post-segundarios, estando lo seteno país en población. D'alcuerdo con a constitución d'Ucraína, toz os ciudadans tienen guaranciato l'acceso libre a la educación. A finalización d'a educación secundaria ye obligatoria en as escualas publicas que son a gran mayoría.
Debito a que mientres o periodo sovietico un d'os prencipals obchectivos d'o gubierno yera proporcionar acceso a la educación a toz os ciudadans, dreito que contina hue, bi ha un ratio estimato de alfabetización d'o 99.4% Dende l'anyo 2005 o sistema escolar, que d'antis mas yera d'11 anyos s'ha enamplato un anyo, durando actualment 12 anyos: a educación primaria dura cuatre anyos (prencipiando con 6 anyos), a educación meya (secundaria) y a educación post-secundaria son tres anyos. En o 12eno grado, en salir d'a escuela, os estudiants fan os Examens d'o Gubierno. Istos examens s'emplegan tamién como pruebas d'acceso a la universidat.
A organización d'a educación superior en Ucraína se fa d'alcuerdo a la estructura educativa d'os países mas desembolicatos, como definen a UNESCO y as Nacions Unidas.
Infraestructuras
thumb|Rete de carreteras d'Ucraína
A mayoría d'as carreteras ucrainesas no han estato esviellatas dende a epoca sovietica, y por tanto son prou antigas. O gubierno d'Ucraína s'ha compromeso a construir bels 4.500 km d'autopistas antis de l'anyo 2012. En total o rete actual de carreteras en Ucraína ye de 164.732 km. O ferrocarril chuga un important papel en a conexión entre as prencipals arias urbanas, puertos, zonas industrials y os países vecins. A mayor concentración de vías ferrias se troba en a rechión de Donbas. A tamas d'isto a cantidat de mercaderías transportatas por ferrocarril descendió en un 7,4% en 1995 en comparación con 1994, manimenos Ucraína contina estando un d'os países con mayor numero d'usuarios de ferrocarril d'o mundo. A cantidat total de vías de ferrocarril en Ucraína ye de 22.473 km, d'os cuals bels 9.250 km son electrificatos.
Ucraína ye un d'os mayors consumidors d'enerchía electrica d'Europa; consumindo alto u baixo lo doble d'enerchía que Alemanya en unidaz por capita. Una gran cantidat d'o suministro d'enerchía en Ucraína viene d'a enerchía nucleyar, recibindo a mayor parte d'o combustible nucleyar d'a vecina Rusia. As reservas de petrolio y gas natural s'importan tamién de l'antiga Unión Sovietica. Asinas Ucraína ye un país que pende muito d'a enerchía nucleyar. A mayor central nucleyar d'Europa, a planta nucleyar de Zaporizhia, se troba en Ucraína. En 2006 o gubierno planeyaba la construcción de 11 nuevos reators nucleyars dica l'anyo 2030, doblando cuasi a capacidat enerchetica d'o país. O sector d'a enerchía en Ucraína ye o doceno en o mundo en termins de capacidat instalata, con 54 gigawatts (GW). As enerchías tienen un papel poco important en iste sector enerchetico, estando en 2005 a producción d'enerchía soministrata por as siguients fuents: nucleyar 47%, termica (45%), hidroelectricas y atras (8%).
Pozo de Sant Lazaro
thumb|250px|Puent de Piedra thumb|250px|Balcón de Sant Lázaro O pozo de Sant Lazaro ye una simera que se troba en o río Ebro entre as dos arcatas mas septentrionals d'o "puent de Piedra" de Zaragoza. Como una dolina, s'ha formato por karstificación d'os chesos que bi ha debaixo d'os aluvions d'Ebro. A creyencia popular diz que no tien fundo y que se traga tot o que i caye. Atros dicen que plega dica Tortosa y que a suya salita ye a mar.
O suyo nombre lo prene d'o convento de Sant Lazaro, establito en 1224 por a orden de Nuestra Sinyora de La Mercé, que se trobaba chunto a Ebro a man d'o puent de Piedra, en o Rabal.
O pozo ye o puesto que ha esleito muita chent ta rematar con a suya vida, existindo tamién una leyenda que nos recenta como dos enamoratos, habendo-se oposato los suyos pais a lo suyo matrimonio, se ligoron o cuello l'un a l'atro con un cachirulo y se capuzoron chuntos en o pozo. Os suyos calavres nunca no se troboron.
En aviento de l'anyo 1971 un autobus cayó a l'Ebro en ixe punto. L'autobus desapareixió baixo as auguas con nueu personas que no se troboron. Dica 10 anyos dimpués no lo quitoron d'Ebro os bombers de Zaragoza.
Arbús
Arbús (Arbús en occitán, Arbus en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Lescar, Gave y Tierras d'o Pont Long y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 1.031 habitants (1999) en una superficie de 13,89 km², con una densidat de población de 74,23 hab/km².
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE.
Ammersee
Ammersee ye un laco en l'Alta Bavera, Alemanya, ubicau a lo sudueste de Múnich entre las ciudaz de Herrsching y Dießen am Ammersee. Con una superficie de bells 47 km², ye lo sexto laco per grandaria d'Alemanya. Se troba a una altaria de 520 metros sobre a livel d'a mar y tiene una profundidat maxima de 81 metros. Como atros lacos bavaros, l'Ammersee se desenvolvió como conseqüencia d'o deschelo d'as cheleras d'a Edat de Chelo. L'Ammersee ye alimentau per o río Ammer que ye clamato Amper dende que fluye d'o laco. Como lo suyo vecín laco de Starnberg, que ye pareixiu en forma y grandaria, ye un puesto muit popular ta los esportes aquaticos. thumb|Ammersee
L'Ammersee y lo suyo río Amper fan parti de l'antiga rota d'o comercio de l'ambre que levaba a lo paso d'o Brennero.
A parola Ammer ye una forma d'o sieglo XIII de Amper, d'o celta ambra, que deriva d'a radiz indoeuropea ombh- u mbh- que significa "humido", "augua".
Cimacorba
Cimacorba (Cimacorba en occitán, Simacourbe en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Tierras d'os Luis y Tuquets de Vic Vilh y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 342 habitants (1999) en una superficie de 11,08 km², con una densidat de población de 30,87 hab/km².
Arcipestrau d'Exeya d'os Caballers
L'arcipestrau d'Exeya d'os Caballers ye un arcipestrau de l'archidiocesi de Zaragoza que incluye 8 parroquias situadas en o municipio d'Exeya d'os Caballers.
Parroquias
Perteneixen a l'arcipestrau d'Exeya d'os Caballers as siguients parroquias:
Ruanda
Ruanda, oficialment Republica de Ruanda, ye un país sin salida a la mar d'Africa Central que se troba en a Val d'o Gran Rift, an converchen a rechión africana d'os Grans Lacos y Africa Oriental. Se troba a poquetz graus a sud de l'equador y ye rodiato por Uganda, Burundi, a Republica Democratica d'o Congo y Tanzania.
Ye muit elevau, lo que le da l'embotada de tierra d'os mil pueyos, con a suya cheografía dominada per montanyas a l'ueste y sabana a l'este, con numbrosos lacos en tot o país. Lo clima ye atemperau a subtropical, con dos estacions pleviosas y dos estacions ixutas cada anyo. Ruanda tien una población de mas de 12,9 millons que vive en 26.338 km2, y ye asinas o país africano continental mas densament poblau. Un millón de personas vive en a suya capital y ciudat mas gran de Kigali.
A población ye choven y predominantment rural; Ruanda tien una d'as poblacions mas chovens d'o mundo, con una edat promeyo de 19 anyadas d'edat. Os ruandeses provienen d'un solenco grupo cultural y lingüistico, os banyarwanda. Manimenos, adintro d'iste grupo i hai tres subgrupos: os hutu, tutsi y twa. Os twa son un pueblo pigmeu que habita en as selvas y, a ormino, se les considera descendents d'os primers habitants de Ruanda. Os eruditos no son d'alcuerdo sobre os orichens y as diferencias entre os hutu y tutsi; beluns creyen que as diferencias se derivan d'antigas castas socials adintro d'un mesmo pueblo, mientres que atros creyen que os hutu y os tutsis arriboron a lo país per deseparau y de diferents puestos. Lo cristianismo ye a relichión mas gran d'o país; l'idioma prencipal ye lo kinyarwanda, charrau per a mayoría d'os ruandeses, con l'anglés y o francés como idiomas oficials adicionals. L'estau sobirano de Ruanda tien un sistema de gubierno presidencial. Lo suyo president ye Paul Kagame, d'o Frent Patriotico de Ruanda (FPR), que ha amprau servicios de traza ininterrompida dende 2000. En l'actualidat, Ruanda tien baixos livels de corrupción en comparanza con os países vecins, encara que as organizacions de dreitos humans informan d'a represión d'os grupos d'oposición, intimidación y restriccions a la libertat de fabla. Lo país ha estau gubernau per una estricta hierarquía administrativa dende la epoca precolonial; i hai cinco provincias abuegadas per buegas trazadas en 2006. Ruanda ye un d'os tres unicos países d'o mundo con mayoría femenina en o parlamento nacional, os atros dos países son Bolivia y Cuba.
Os cazataires-cosechadors s'establioron en o territorio en as edatz de pietra y fierro, seguius mas tardi per os pueblos bantú. A población se fusionó primer en clans y dimpués en reinos. Lo Reino de Ruanda dominó dende meyaus d'o sieglo XVIII, con os reis tutsi conquerindo a atros militarment, centralizando lo poder y dimpués promulgando politicas anti-hutu. Alemanya colonizó Ruanda en 1884 como parti de l'Africa Oriental Alemana, seguida de Belchica, que invadió en 1916 mientres a Primera Guerra Mundial. Totas dos nacions europeas gobernaron a traviés d'os reis y perpetuoron una politica pro-tutsi. Manimenos, a población hutu se rebeló en 1959, masacroron a numbrosos tutsis y finalment establioron una republica independient dominada per os hutus en 1962 dirichida per o president Grégoire Kayibanda. Un golpe militar de 1973 derrocó a Kayibanda y levó a lo poder a Juvénal Habyarimana, qui mantenió a politica prohutu. Lo Frent Patriotico Ruandés liderau per os tutsis lanzó una guerra civil en 1990. Habyarimana estió asasinau en abril de 1994. As tensions socials esclatoron en o chenocidio ruandés que siguió, en o qual os extremistas hutu matoron a entre 500.000 y 1.000.000 de tutsis y hutus en un lapsus de cient dias. Lo FPR metió fin a lo chenocidio con una victoria militar en chulio de 1994.
A economía en desembolique de Ruanda sufrió muito a radiz d'o chenocidio de 1994, pero dende alavez s'ha fortaleixiu. A economía se basa sobretot en l'agricultura de subsistencia. Lo café y o té son os prencipals cautivos comercials d'exportación. Lo turismo ye un sector de rapido creiximiento y agora ye o prencipal chenerador de divisas d'o país. Ruanda ye un d'os dos unicos países en os que os gorilas de montanya se pueden visitar de forma segura, y os vesitants caixan altos pres per os permisos de rastreyo de gorilas. A mosica y a danza son una parti integral d'a cultura ruandesa, en particular os tambors y a danza intore altament coreografiada. As artes y artesanías tradicionals se producen en tot o país, incluyiu l'imigongo, un arte unico feito d'o fiemo de vaca.
Ruanda ha estau gubernada como un sistema presidencial unitario con un parlamento bicameral gubernau per o Frent Patriotico Ruandés dende 1994. Lo país ye miembro de l'Unión Africana, as Nacions Unitas, a Mancomunidat de Nacions, COMESA, OIF y a Comunidat d'Africa Oriental.
Cheografía
thumb|200px|left|[[Laco Mutanda y as montanyas Virunga.]] Con 26.338 kilometros quadraus, Ruanda ye o 149eno país mas gran d'o mundo, y lo quatreno mas chicot d'o continent africano dimpués de Gambia, Eswatini y Chibuti. Ye comparable en grandaria a Burundi, Haití y Albania. Tot o país se troba a gran altitut: o puesto mas baixo ye o río Rusizi a 950 metros sobre o livel d'a mar. Ruanda se troba en Africa central y oriental y limita con a Republica Democratica d'o Congo a l'ueste, Uganda a lo norte, Tanzania a l'este y Burundi a lo sud. Se troba a uns poquetz graus a lo sud de l'equador y tien garra salida a la mar. A suya capital, Kigali, se troba amán d'o centro de Ruanda.
A cuenca hidrografica entre as prencipals cuencas d'esguaz d'o Congo y o Nilo corre de norte a sud a traviés de Ruanda, con arredol d'o 80 % d'a superficie d'o país desembocando en o Nilo y o 20 % en o Congo a traviés d'o río Rusizi y o laco Tanganica. Lo río mas largo d'o país ye lo Nyabarongo, que naixe en o lo sudueste, fluye enta lo norte, este y sudeste antis de fusionar-se con o Ruvubu pa formar o Kagera; o Kagera dimpués fluye enta o norte a lo largo d'a buega oriental con Tanzania. Lo Nyabarongo-Kagera finalment desemboca en o laco Victoria, y a fuent en a selva de Nyungwe ye un competidor per a fuent cheneral encara indeterminada d'o Nilo. Ruanda tien muitos lacos, o mas gran ye o laco Kivu. Iste laco ocupa o solero de l'Albertine Rift a lo largo d'a mayor parti d'a buega occidental de Ruanda, y con una fondura maxima de 480 metros, ye un d'os vinte lacos mas fundos d'o mundo. Atros lacos importants incluyen Burera, Ruhondo, Muhazi, Rweru y Ihema, estando lo zaguer lo mas gran d'una cadena de lacos en as planas orientals d'o Parque Nacional Akagera.
As montanyas dominan o centro y ueste de Ruanda y o país a vegadas se diz Pays des mille collines en francés (Tierra d'os mil pueyos). Son parti d'as montanyas Albertine Rift que flanquean a rama Albertine d'o Rift d'Africa Oriental, que s'extiende de norte a sud a lo largo d'a buega occidental de Ruanda. As tucas mas altas se troban en a cadena de vulcans Virunga en o nordueste; isto incluye o mont Karisimbi, o puesto mas alto de Ruanda, a 4.507 metros. Ista sección occidental d'o país se troba adintro d'a ecorrechión de selvas montanas d'Albertine Rift. Tien una elevación de 1.500 a 2.500 metros. Lo centro d'o país son predominantment pueyos onduladas, mientres que a rechión fronteriza oriental ye formada per sabanas, planas y paúls.
Manuel González
Manuel González puet estar:
Ruanda
Clima
Ruanda tien un clima de montanya tropical atemperau, con temperaturas mas baixas que as tipicas d'os países equatorials a resultas d'a gran altitut. Kigali, en o centro d'o país, tien un rango de temperatura diaria tipico entre 12 y 27 °C, con poca variación a lo largo de l'anyo. I hai qualques variacions de temperatura en tot o país; l'ueste y o norte montanyosos son por un regular mas fredos que l'este mas baixo. I hai dos estacions pleviosas en l'anyo; a primera va dende febrero dica chunio y a segunda dende setiembre dica aviento. Estas son deseparaus per dos estacions ixutas: a prencipal dende chunio dica setiembre, entre la quala a ormino no pleve garra, y una mas curta y menos severa d'aviento a febrero. As precipitacions vareyan cheograficament, y l'ueste y o nordueste d'o país reciben mas precipitacions anyalment que l'este y o sudeste. L'escalfamiento global ha provocau un cambeo en o patrón d'as estacions pleviosas. Seguntes un informe d'o Strategic Foresight Group, o cambeo climatico ha reduciu o numero de días pleviosos experimentaus mientres un anyo, pero tamién ha provocau un augmento en a freqüencia d'as plevidas torrencials. Toz dos cambeos han causau dificultatz a los labradors, disminuyindo a suya productividat. Strategic Foresight tamién caracteriza a Ruanda como un país de rapido escalfamiento, con un augmento en a suya temperatura promeyo d'entre 0,7 °C y 0,9 °C mientres cincuanta anyos.
Provincias
Ruanda se trestalla administrativament dende 2006 en cinco provincias: thumb|right|super|262px|As cinco provincias de Ruanda.
Diez ciudaz mas importants
thumb|200px|right|[[Kigali ye a ciudat mas gran de Ruanda y a suya capital.]] As suyas diez ciudaz mas importants son:
Economía
A economía de Ruanda sufrió muito mientres o chenocidio de 1994, con perda cheneralizada de vidas, manca de mantenimiento de l'infraestructura, saqueos y abandono d'importants cautivos comercials. Isto provocó una gran caita d'o PIB y destruyió a capacidat d'o país pa atrayer inversión privada y externa. Dende alavez, a economía s'ha fortaleixiu, con un PIB per capita (PPA) estimau en 2.444 dolars en 2019, en comparanza con 416 dolars en 1994. Os prencipals mercaus d'exportación son China, Alemanya y os Estaus Unius. A economía ye chestionada per o Banco Nacional de Ruanda central y a moneda ye o franco ruandés; en aviento de 2019, o tipo de cambeo yera de 910 francos per dolar d'os Estaus Unius. Ruanda s'unió a la Comunidat d'Africa Oriental en 2007 y ha ratificau un plan pa l'unión monetaria entre os suyos cinco países miembros, que eventualment podría conducir a un chelín común d'Africa Oriental. thumb|200px|left|Os [[gorila de montanya|gorilas de montanya son una fuent d'ingresos pa Ruanda per o turismo que cheneran.]]
Ruanda ye un país de poquetz recursos naturals y a economía se basa sobretot en l'agricultura de subsistencia d'os labradors locals que fan servir ferramientas sencillas. S'estima que o 90 per ciento d'a población activa se dedica a l'agricultura, y l'agricultura representó arredol d'o 32,5 per ciento d'o PIB en 2014. As tecnicas agricolas son basicas, con chicotas parcelas de tierra y pendients pronunciadas. Dende meyaus d'o decenio de 1980, o grandaria d'as explotacions agricolas y a producción de birollas han iu disminuyindo, debiu en parte a lo reasentamiento de personas desplazadas. Tot y con o fertil ecosistema de Ruanda, a producción de birollas a ormino no sigue lo ritmo de creiximiento d'a población y se requieren importacions de birollas, manimenos en os zaguers anyos, con o creiximiento de l'agricultura, a situación ha amillorau.
Demografía
En 2015, l'Instituto Nacional d'Estadisticas de Ruanda estima que a población de Ruanda ye de 11.262.564. Lo censo de 2012 rechistró una población de 10.515.973. A población ye choven: en o censo de 2012, o 43,3 % d'a población teneba 15 anyadas d'edat u menos y o 53,4 % teneba entre 16 y 64 anyadas d'edat. Seguntes o World Factbook publicau per a CIA, a taxa de natalidat anyal s'estima en 40,2 naixencias per cada 1.000 habitants en 2015 y a taxa de mortalidat en 14,9. A esperanza de vida ye de 67,67 anyos (69,27 anyos pa as mullers y 67,11 anyos pa os hombres), que ye a vinteno seisena mas baixa de 224 países y territorios. A proporción cheneral de sexos d'o país ye de 95,9 hombres per cada 100 mullers. thumb|200px|right|Una colla de mullers [[twa, un subgrupo d'os banyarwanda.]]
Con 445 habitants per kilometro quadrau, a densidat de población de Ruanda se troba entre as mas altas d'Africa. Historiadors como Gérard Prunier creyen que o chenocidio de 1994 puede atribuyir-se en parti a la densidat de población. A población ye predominantment rural, con qualques ciudaz grans; as viviendas son distribuyidas uniformement per tot o país. L'unica redolada tasament poblada d'o país ye a tierra d'a sabana en l'antiga provincia d'Umutara y o Parque Nacional Akagera en l'este. Kigali ye a ciudat mas gran, con una población d'arredol d'un millón. A suya población en rapido creiximiento desafía lo suyo desembolique d'infraestructura. Seguntes o censo de 2012, a segunda ciudat mas gran ye Gisenyi, que se troba chunto a lo laco Kivu y a ciudat congolenya de Goma, y tien una población de 126.000 habitants. Atras ciudaz importants incluyen Ruhengeri, Butare y Muhanga, totas con poblacions per debaixo de 100.000. A población urbana augmentó d'o 6 % d'a población en 1990 enta 16,6 % en 2006; en 2011, manimenos, a proporción i heba disminuyiu liucherament, a 14,8 %.
Relichión
A fe mas gran en Ruanda ye o cristianismo catolico, manimenos ha habiu cambeos significativos en a demografía relichiosa d'a nación dende o chenocidio, con muitas conversions a cristianismo evanchelico y, en menor grau, a l'Islam. Seguntes o censo de 2012, os cristianos catolicos represientaban o 43,7 % d'a población, os protestants (excluyius os adventistas d'o seteno día) o 37,7 %, os adventistas d'o seteno día o 11,8 % y os musulmans o 2,0 %; Lo 0,2 % afirmó no tener creyencias relichiosas y o 1,3 % no declaró relichión. A relichión tradicional, tot y con estar seguida oficialment per nomás o 0,1 % d'a población, conserva lo suyo influxo. Muitos ruandeses veyen a lo Dios cristiano como sinonimo d'o Dios tradicional ruandés Imana.
Gastronomía
thumb|200px|left|L'[[ugali (u ubugari u umutsima) ye una birolla pro comuna.]] A cocina de Ruanda se basa en birollas basicas locals producidas per l'agricultura de subsistencia, como bananos, platanos (conoixius como ibitoke), legumbres, batatas, fresols y mandioca. Muitos ruandeses no minchan carne mas d'unas pocas vegadas per mes. Pa qui viven amán d'os lacos y tienen acceso a los peixes, a tilapia ye popular. A trunfa, que se creye que estió introducida en Ruanda per os colonialistas alemans y belgas, ye muit popular. L'ugali, tamién conoixiu localment como ubugari u umutsima, ye muit común, y ye una pasta feita de mandioca u panizo y augua pa formar una consistencia semellant a las farinetas que se minchan en a redolada d'os Grans Lacos africanos. L'isombe s'elabora con fuellas de mandioca capoladas y se sirve con peix ixuto. L'almuerzo gosa estar un buffet conoixiu como mélange, que consta d'as birollas basicas mencionadas d'antis mas y, a vegadas, carne. As brochetas son a birolla mas popular quan se mincha difuera per a nueit, por un regular feitas de craba, pero a vegadas callos, vetiella u peix. En as redoladas rurals, muitas tabiernas tienen un vendedor de brochetas que s'encarga d'atender y sacrificar as crabas, enrastrar y rustir a carne y servir-la con platanos en esparrillas. A leit, en particular en forma de yogur fermentato clamau ikivuguto, ye una bebida comuna en tot o país. Atras bebidas incluyen una biera tradicional clamada Ikigage (feita de sarrachón) y urwagwa, (feita de platanos), que figura en os rituals y ceremonias tradicionals. Lo prencipal fabricant de bebidas de Rwanda ye Bralirwa, que s'establió en o decenio de 1950, ye socio de Heineken y agora cotiza en a Bursa de Valors de Rwanda. Bralirwa fabrica productos de refrescos de The Coca-Cola Company, con licencia, incluyidas Coca-Cola, Fanta y Sprite, y una gama de bieras que incluyen Primus, Mützig, Amstel y Turbo King. En 2009 ubrió una nueva fabrica de biera, Brasseries des Mille Collines (BMC), que fabrica biera Skol y una versión local conoixida como Skol Gatanu; BMC ye agora propiedat de l'interpresa belga Unibra. As biereras d'Africa Oriental tamién operan en o país, importando Guinness, Tusker y Bell, asinas como whisky y licors.
Vizcaínos
Vizcaínos ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Sierra de la Demanda y partiu chudicial de Salas de los Infantes.
A suya población ye de 49 habitants (2008) en una superficie d'11,48 km², con una densidat de población de 4,27 hab/km².
Cheografía
A localidat de Vizcaínos se troba situada a 1.019 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 59 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Los Balbases
Los Balbases ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
2017
2017 (MMXVII en numeros romanos) ye un anyo natural en o calendario gregoriano; o siguient a 2016 y l'anterior a 2018. S'escribe dos mil decisiet u dos mil decisiete.
Los Balbases
Cheografía
A localidat de Los Balbases ye situada a 824 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Martras de Ribèra
Martras de Ribèra (Martras de Ribèra en occitán, Martres-de-Rivière en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 357 habitants (2006) en una superficie de 3,59 km², con una densidat de población de 99,44 hab/km².
Arenillas de Riopisuerga
Arenillas de Riopisuerga ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 197 habitants (2007), en una superficie de 27,99 km² y una densidat de 7,04 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Arenillas de Riopisuerga ye situada a 791 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
O suyo termin municipal ye trescruzau por o río Pisuerga.
Is Pratzas
Is Pratzas (Is Pratzas en sardo; Las Plassas, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de su Campidanu de Mesu y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 269 habitants en una superficie d'11,14 km², con una densidat de población de 24,15 hab/km².
Barrio de Muñó
Barrio de Muñó ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 32 habitants (2007) en una superficie de 3,88 km², con una densidat de población de 8,26 hab/km².
Cheografía
A localidat de Barrio de Muñó ye situada a 718 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 32 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Parolas d'orichen indio en bavaro
As palabras d'orichen indio en bavaro son aquellas palabras presents en l'idioma bavaro provenients de luengas charradas en a India (hindi, urdú, sanscrito, bengalín, canarés u tamil). A mayoría d'ellas s'han preso a traviés de l'anglés y ye por ixo que se prenuncian como en ista luenga. Muitas d'istas palabras tamién se troban actualment en l'aragonés y atras luengas occidentals.
Lista
Aquí se puet veyer una lista de palabras bavaras d'orichen indio. En a tabla apareixe amás a suya traducción enta l'aragonés.
Alto del Plantío
L'alto del Plantío ye un mont de 1.426 metros d'altaria situau en a provincia de Teruel, en a muga entre os municipios de Pozondón y Monterd d'Albarrazín.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Linguae vasconum primitiae
Linguae basconum primitiae (en latín Primicia d'a luenga basca) ye o primer libro impreso en basco que se'n tiene conoixencia. Fue escrito por Bernart Etxepare y editato en l'anyo 1545 en Bordeus. Etxepare teneba plena conciencia d'estar o primer escritor d'un libro impreso en euskara, y feba notar que en yera argüelloso, encomenzando por o mesmo títol d'o libro.
O texto prencipia con un prologo de 31 linias, y contiene 15 poemas en os que s'encluyen bellas cancions. O libro ye escrito en dialecto baixo-navarro, emplegando-se-ie dito euskalki de traza que lo podese entender o pueblo. Ixos 15 poemas son clasificatos en cuatre grupos, seguntes o tema de que charran: dos sobre relichión, diez sobre l'aimor, un ta lobar l'autobiografía y a libertat, y dos ta emponderar l'idioma basco. En o poema en que fa una loba a la libertat, Etxepare diz que fue engarcholato en o Biarn por una falsa denuncia contra a suya persona d'haber traicionato a o rei de Navarra.
A metrica d'Etxepare tien o suyo orichen en a d'o latin d'a Edat Meya.
A parti mas famosa u conoixita d'ista obra diz asinas:
Dick Fosbury
Richard Douglas Fosbury, conoixito como Dick Fosbury (Portland, Oregón, Estaus Unius, 6 de marzo de 1947) ye un atleta estausunidense actualment retirato especializato en o brinco d'altaria. Estió campión olimpico en os Chuegos Olimpicos de Mexico 1968 a on se fació famoso con una revolucionaria tecnica conoixita como Fosbury flop, cambeando as tecnicas d'o brinco d'altaria.
Alto de Mojones
L'alto de Mojones ye un mont de 1.427 metros d'altaria d'a sierra d'Exarc situau en a provincia de Teruel, en o municipio de Finollosa d'Exarc.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Trujillo (Cáceres)
Trujillo ye una ciudat y municipio extremenya que fa parte d'a provincia de Cáceres. Antiparte, ye a capital d'a comarca de Tierra de Trujillo y d'o partiu chudicial d'o suyo nombre.
A suya población ye de 9.623 habitants (2011) en una superficie de 655 km², con una densidat de población de 14,69 hab/km².
Cheografía
A ciudat de Trujillo se troba situata a 564 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 47 km d'a ciudat de Cáceres, a capital d'a suya provincia, y de 90 km de Mérida, a capital d'Extremadura.
Mugas
O termin municipal de Trujillo se troba dividito en tres partz: dos enclaus en atros termins municipals y una atra parte prencipal, que muga a o norte con Talaván, Monroy, Torrejón el Rubio y Jaraicejo; a l'este con Torrecillas de la Tiesa y Madroñera; a o sud con Santa Ana, Ibahernando, Santa Cruz de la Sierra y Herguijuela; y a l'ueste con Cáceres, La Cumbre y Santa Marta de Magasca. En o suyo interior se troba clavato o enclau de La Aldea del Obispo, que constituye un municipio independient.
Mullus surmuletus
O salmonet roquero (Mullus surmuletus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de peix d'a orden d'os Perciformes y familia Mullidae que se troba en a Mar Mediterrania, l'este de l'Oceano Atlantico Norte y la Mar Negra.
Callithrix jacchus
O tití común (Callithrix jacchus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de mamifero d'a orden d'os Primates y familia Callitrichidae que ye nativa d'a costa nord-este de Brasil.
Trujillo (Cáceres)
Toponimia
Ye mencionato en a Grant Cronica d'Espanya como Truxiello:
Abadía (Sant Chust)
Abadía ye un mont de 1.422 metros d'altaria situau en a provincia de Teruel, en a sierra de Sant Chust.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Puertas de Zaragoza
thumb|250px|[[Puerta de Sancho]] thumb|250px|[[Puerta d'o Carmen]] thumb|250px|[[Puerta de Toledo (Zaragoza)|Puerta de Toledo]] thumb|250px|[[Puerta de Sant Ildefonso (Zaragoza)|Puerta de Sant Ildefonso]] thumb|250px|[[Puerta de Valencia (Zaragoza)|Puerta de Valencia]] thumb|250px|[[Puerta d'el Duque de la Vitoria]] As puertas de Zaragoza yeran os prencipals accesos a la ciudat de Zaragoza a traviés d'as suyas murallas. Zaragoza teneba durant muito tiempo dos murallas, una de piedra y unatra de tochos. Diversas puertas, postigos y trenchs permitiban l'acceso a la ciudat.
Toz istes accesos se zarraban en hibierno a las siet d'a tarde y en estiu a las ueito d'a tarde. O vichilant l'anunciaba dando tres trucos de vara.
Puertas
Se trobaba situada a lo nord-este d'a ciudat, dando la suya frent a lo puent de Piedra sobre lo río Ebro y a las carreteras chenerals de Catalunya, Francia y Uesca.
Teneba dos torretons almenaus a cada suya costau. Un torretón acubillaba la garchola reyal mientres que l'atro la garchola de Manifestaus. As suyas puertas yeran de fierro en cuenta de fusta como yera habitual en atras puertas. Estió espaldada en 1842.
Estió espaldada en 1809.
Estió espaldada en febrero de 1867.
Tamién clamada o postigo d'o Mercau u postigo d'a Tripería. Estió espaldada en marzo de 1904. Yera d'un solo arco. A suya construcción calendaba de l'anyo 1118, en que fació la suya dentrada en a ciudat per ella Alifonso lo Batallero.
Estió espaldada en octubre de 1904. Se trobaba a lo Norueste d'a ciudat, amán d'a plaza de santo Domingo. Daba salida a los hortals clamaus d'o termin de L'Almozara y cuantos lugars d'a marguin dreita de l'Ebro, en aquera endrecera.
Situada a lo Ueste d'a población chunto a la plaza d'o suyo nombre, yera d'un solo arco de tocho. Estió construyida dimpués d'a Guerra d'o Francés, per haber-se destruyiu de tot la que i heba anteriorment: lo suyo frent daba a la carretera cheneral de Madrid y Navarra y lo Palacio de l'Alchafaría.
Atros nombres que tenió en o pasau yeran puerta de Baltax u de Baltaxio. Ye la sola puerta que pervive.
O suyo nombre actual ye a resultas d'a suya proximidat a lo convento que estió d'os flaires d'o Carmen.
Ista puerta, de grans proporcions, encara que de pesada forma, s'empecipió a construyir en l'anyo 1830.
Teneba tres ingresos en o centro destinaus pa lo paso d'as personas y dos puertas laterals que serviba pa lo trachín d'autos y caballerías. Tamién se deciba puerta d'as Santas Masas.
Preneba lo suyo nombre per haber estau en aquell puesto, an se cremaban os calavres d'os sentenciaus per o tribunal d'o Santo Oficio.
Estió destruyida enterament durant a Guerra d'o Francés, en 1808. Estió reemplazada per a Puerta d'el Duque de la Vitoria.
Se trobaba a lo nord-este d'a ciudat. Constaba d'un solo arco de piedra, en o qual se veyeban infinidat de sinyals d'as balas recibidas en a Guerra d'o Francés. Daba salida a lo barrio d'as Tenerías, extramuros d'a ciudat. Estió espaldada en chinero de 1869.
Estió desmontada pa estar fundida y lo suyo fierro posteriorment vendiu en 1919.
Yera contigua a la ilesia de Sant Miguel d'os Navarros y frent a lo puent clamau de sant Chusé.
Artigaloba
Artigaloba (Artigaloba en occitán, Artiguelouve en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Lescar, Gave y Tierras d'o Pont Long y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.