cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johan Ferrández d'Heredia
O luengache d'a suya obra
Bel autor ha feito notar que a luenga escrita d'o segundo grupo d'obras ye mas castellanizada que as modernas parlas aragonesas. Uns cuantos autors defensors de l'aragonés como Francho Nagore han feito notar en o libro El aragonés, identidad y problemática y han senyalau que l'aragonés d'este segundo grupo d'obras ye mas castellanizau que l'aragonés escrito contemporanio d'a Colección Diplomatica de L'Almunia y os "Documentos de l'Alto Aragón". Tamién ye mas castellanizau que os textos notarials escritos en o sieglo XV en Zaragoza y a val de l'Ebro. Ye posible que a base d'o luengache d'iste segundo grupo d'obras d'Heredia sía l'aragonés d'as comunidaz aragonesas, que Heredia debeba charrar por o suyo orichen.
Arles
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Johan Ferrández d'Heredia
O luengache d'a suya obra
En o luengache d'as obras también una ripa de catalanismos, italianismos, helenismos, etc. Ixa diversidat s'atribuye por un regular ta os copistas no aragoneses que heban de fer as obras en ista lengua, t'a inexistencia d'una luenga capaz enta par d'alavez, y ta os procesos de traducción dende luengas como o castellano, o catalán, o francés, l'italiano y o griego clasico y bizantín. Con tot, os contemporanios y él mismo siempre la identificoron como "lengua aragonesa" u "aragonés".
Ambazonia
Ambazonia, oficialment la Republica d'Ambazonia (en anglés Republic of Ambazonia) y comunament conoixida como a Terra d'Amba (en anglés Amba Land), ye un antigo protectorau britanico situato a lo ueste y a lo norte con Nicheria y a o sud con lo oceano Atlantico, y ye de facto indepedient, encara que no ye reconoixido pa garra país. Ye considerau internacionalment como un estau anglofono autonomo d'a Federación de Camerún creyada por la ONU en l'anyo 1961. A federación fue polemicament abolida entre mayo de 1972 y chinero de 1984 por la mayoría d'os líders politicos de parla francesa de Camerún. Dende primerias, lo component federal de Camerún de parla francesa ha mirau de resurtir con l'Ambazonia de parla anglesa etiquetada como una simpla rechión en un prochecto d'asimilación admitiu enmeyo d'una feroz resistencia. Ambazonia ye lo estato successor de l'antigo Territorio d'o Mandato Britanico d'o Sud de Camerún. Situada en lo golfo de Guinea, Ambazonia muga con a Republica de Camerún a l'este, Nicheria a lo norte y a l'ueste y l'oceano Atlantico a sud. Lo suyo territorio tien una aria de 42,710 kilometros quadraus (16,490 millas quadradas) y ye poblada por alto u baixo cinco millons de personas.
Etimolochía
O nombre d'Ambazonia se deriva d'a palabra Ambozes, lo nombre local pa l'aria d'a badía a la desembocadura d'o río Wouri, Douala en l'actualidat.
Cheografía
Amabazonia se caracteriza por dos paisaches prencipals. A l'ueste, cara la buega con Nicheria, se troban las tierras baixas d'a cuenca d'a Mamfe. L'aria ye cubierta d'una densa chungla tropical. I hai arias protechidas como lo Parque nacional de Korup u lo Parque nacional de Takamanda. Mas a l'este, cara ta Camerún, se pueden trobar una serie de vulcans como lo Manengouba u lo Kupe.
S'extienden dende lo sud a lo largo d'a buega de Camerún cara lo norte, a on se dirichen a las tierras altas de Bamenda. Una mica aislau d'os atros volcans ye lo mont Camerún a l'extremo sud d'Ambazonia. Con 4040 m, ye la montanya mas alta d'Africa Occidental y la 28a mas alta de tota Africa.
Condatos
Ambazonia ye dividida en 14 condatos, que son os siguients:
Población
O país constituye una aria de 42,710 kilometros quadraus (16,490 millas quadradas) poblada por alto u baixo cinco millons de personas.
Gubierno y politica d'Ambazonia
O país naixe a partir d'o problema anglofono de Camerún. Ambazonia tiene un gubierno transitorio.
Penyón
250px|thumb|right|[[Envista de lo penyón de Chibraltar.]] Un penyón ye una penya gran. Tamién se puede referir a una piedra muit gran, que mesmo puede representar un risgo cheolochico por baixar en movimientos de ladera:
Les Planes d'Hostoles
Les Planes d'Hostoles (Les Planes d'Hostoles en catalán y oficialment, Las Planas en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona y en a comarca d'A Garrocha.
Penyón
Penyons luent de lo dominio lingüistico aragonés
250px|thumb|right|[[Envista de lo Penyón de Vélez de la Gomera.]]
Les Planes d'Hostoles
A suya población ye de 1.798 habitants(2006) en una superficie de 37,51 km² con una densidat de población de 47,93 hab/km².
Ambazonia
Luengas
As luengas oficials son l'anglés y dimpués como segunda luenga se charra o francés. Tamién se charran o pidgin camerunés anglés, as luengas grassfields, l'oroko, l'akoose, o kenyang y o duala. Quan Camerún pertenció a Alemanya (como Neukamerun) tamién se charró l'alemán.
Les Planes d'Hostoles
Cheografía
A localidat de Les Planes d'Hostoles ye situata a 370 metros d'altaria sobre o ran d'o mar.
Ambazonia
Ambazonia y a pandemia d'a Covid-19
Lo país pidió un alto lo fuego con Camerún a causa d'a pandemia d'a Covid-19. Pero o gubierno de Camerún no querió fer unas paces temporals dica que acabe la pandemia.
Les Planes d'Hostoles
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Les Encies, Cogolls, Dusol, La Farga, Paulí y Pocafarina.
Volla
Volla (Volla en napolitán, Volla en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Les Planes d'Hostoles
Demografia
O censo de 1787 encorpora Sant Feliu de Pallerols, desencoporata dende 1872.
Volla
Cheografía
A localidat de Volla se troba situata a 25 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
O suyo termin municipal muga con as comunas de Casalnuovo di Napoli, Casoria, Cercola, Nápols y Pollena Trocchia.
José Luis Torrente
José Luis Torrente ye o personache principal d'una saga de cintas d'aventuras en tono d'humor dirichitas y protagonizatas por Santiago Segura (Torrente: El brazo tonto de la ley, Torrente 2: Misión en Marbella, Torrente 3: El Protector, Torrente 4: Lethal Crisis (Crisis Letal) y Torrente V: Misión Eurovegas). Tamién ye o protagonista de dos videochuegos un ta PC, Torrente: El juego, basau en as dos primeras cintas y un atro en 2005, feito por Virgin Play, Torrente 3: The protector, basau en a tercera parte, para PC, PlayStation 2 y Xbox.
Ye un personache de caracter antiheroi con o que Santiago Segura quiere retratar l'alma fosca d'o espanyol meyo. Torrente ye un policía corrupto y cutre, con fama d'estar muito suyizo. Ya ne tien arredol d'os 50, ye prou obeso y ye calvo. Ye neofaixista mes que franquista, y hooligan d'o suyo equipo, l'Atlético de Madrid. Ye masclista, racista, adicto a lo sexo con prostitutas y alcolico. A personalidat y os ambients en os que ye a sobén, por a suya naturaleza laboral, miran d'estar desagradables de tot pa que os espectadors se'n arrigan con as suyas trazas d'actuar, zaforas, egoistas, y groseras, unas trazas dica cierto punto comparables con as peliculas d'Eddie Murphy. Lo forachitoron d'a Policía por a suya conducta y trastornos mentals. Manimenos a suya "manca de valors", daría "cualsiquier cosa" por o suyo país y tamién por as suyas aficions, l'Atlético de Madrid u El Fary.
Iglesiarrubia
Iglesiarrubia ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Arlanza y partiu chudicial de Lerma.
Cheografía
A localidat d'Iglesiarrubia ye situada a 668 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 48 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Queens Park Rangers Football Club
O Queens Park Rangers Football Club ye un club de fútbol anglés, d'o distrito de Hammersmith y Fulham d'a ciudat de Londres, en Anglaterra. Fue establito en 1882 y chuga en a Premier League.
Estadio
A devantadera de Loftus Road se fació en 1904.
thumb|center|250px|[[Loftus Road.]]
Macaca sylvanus
A mona de Berbería u macaco de Berbería (Macaca sylvanus (L., 1758) ) ye una especie de primates d'a familia Cercopithecidae que se distribuye por Marruecos, Archelia y Chibraltar. Representa chunto con a especie humana a sola especie de primate salvache no introdueita en o continent europeu, a on que ye present en o Pleistoceno (plegaba en os periodos interglaciars dica Alemanya y Gran Bretanya). Tamién ye o solo miembro d'o suyo chenero present fuera d'Asia. En Espanya, por estar o suyo solo reducto d'habitat en Europa en o penyón de Chibraltar, se la conoix tamién como mona de Chibraltar.
Ye conoixida fosil de la zona pirenenca d'o Pleistoceno inferior (chacimiento de Montousé) y d'o Pleistoceno meyo (chacimiento de Montsaunès) correspondendo a la fin d'o Mindel u a lo interglaciar Mindel-Riss, fósils que en primeras fuoron descritos baixo o nombre de Macaca tolosanus.
Segundo de Chomón
Segundo Víctor Aurelio Chomón y Ruiz, conoixito como Segundo de Chomón (u tamién Chomont), naixito de Teruel o 17 d'octubre de 1871 y muerto en París (Francia) o 2 de mayo de 1929, estió un director cinematografico aragonés, considerato uno d'os prencipals directors d'o cine mudo d'a suya epoca y pionero en l'uso d'efectos especials, qui treballó con l'italián Giovanni Pastrone u o francés Abel Gance.
Filmografía selecta
thumb|El hada primavera, 1902. thumb|El hotel eléctrico, 1908. thumb|El teatro eléctrico de Bob, 1908-1909.
Giuliana Lojodice
Giuliana Lojodice, naixita de Bari (Provincia de Bari, Pulla, Reino d'Italia, hue Italia) o 12 d'agosto de 1940, ye una actriz y actriz de voz italiana, activa en o cine italiano dende primerías d'os anyos 1960.
Eduardo VII d'o Reino Uniu
Eduardo VIII d'o Reino Uniu, naixito d'o palacio de Kensington (Londres, Reino Uniu) o 9 de noviembre de 1841 y muerto en ixe mesmo palacio de Londres o 6 de mayo de 1910, estió un Rei d'o Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda dende o 22 de chinero de 1901, cuan succedió a la suya mai Vitoria d'o Reino Uniu, dica a suya muerte. Yera fillo d'Alberto de Saxonia-Coburgo-Gotha y d'a reina Vitoria, y estió o primer rei d'a Casa de Saxonia-Coburgo-Gotha.
Provincia de Cáceres
A provincia de Cáceres (en extremenyo provincia de Caçris) ye una provincia espanyola situada en a comunidat autonoma d'Extremadura. Muga con as provincias de Salamanca, Ávila, Toledo, y Badajoz, y con Portugal.
Celino Gracia Redondo
Celino Gracia Redondo, conoixiu esportivament como Gracia Redondo, naixiu de Uesa, Provincia de Teruel o 14 d'abril de 1957, ye un arbitro de fútbol, hue retirau d'a practica arbitral, que participó en partius de Primera y Segunda División de Fútbol d'Espanya, perteneixent a o Comité d'Arbitros d'Aragón arbitró 114 partius d'a primera división y 30 internacionals mientres as anayadas de 1988 y 1998. Actuó en muitos d'ixes partius con Tresaco Gracia, tamién aragonés, como un d'os suyos arbitros asistents.
Lanciego
A suya población ye de 681 habitants (2007) en una superficie de 24,20 km², con una densidat de población de 28,39 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lanciego se troba situada a una distancia de 48 km d'a ciudat de Vitoria, a capital d'a suya provincia.
Solea solea
O lenguau (Solea solea (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de peix d'a orden d'os Pleuronectiformes y familia Soleidae que vive en os fondos d'arena u de bardo de l'Oceano Atlantico norte y la Mar Mediterrania. Lo suyo costau cobalto ye grisenco-pardo mientres que lo cobaixo ye blanco. Creix dica una longaria maxima d'amán de 70 centimetros.
S'alimenta de nueitz. A suya dieta consiste en cucos, musclos y crustazios.
O Sombrero
O Sombrero (en castellano El Sombrero) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.562 m.
Se troba a o norueste d'o pico d'a Garganta de Borau. A vegadas iste toponimo fa referencia a os amanaus Mallos de Lecherins.
Karina Ignatyan
Historia
Naixita en verano de 2006, lo día 7 de chulio de Kaluga (Rusia).
L'anyo 2019, ganó en a segunda edición d'o spin-off de Depi Evratesil, lo festival Depi Mankakan Evratesil 2019, con la canción "Colours Of Your Dream". En haber ganato lo concurso será la representant d'o suyo país en lo Festival d'Eurovisión Junior 2019.
Rothenburg ob der Tauber
Rothenburg ob der Tauber ye una ciudat d'o districto d'Ansbach en o estato federato de Bavera, Alemanya. Dica l'anyo de 1803 estió una Ciudat Imperial Libre y hue ye una atracción turistica de fama mundial per o suyo sobrebueno centro medieval que ye conservau quasi intacto. Rothenburg ob der Tauber fa parti d'a clamada "rota romantica" (en alemán: "Romantische Straße") que chune bellas ciudaz y castiellos pinturescos a lo largo de 350 km en Bavera y Baden-Wurtemberg.
Nombre
O nombre "Rothenburg ob der Tauber" significa, en alemán "castiello royo cobalto d'o (río)Tauber". Isto ye perque la ciudat ye localizada en una muela sobre lo río Tauber y la color roya d'os teitos d'as suyas casas.
Historia
En 970 se construyió lo castiello de Grafenburg oberhalb der Tauber.
En 1274, Rothenburg estió feita Ciudat Imperial Libre per o rei Rudolf de Habsburg. Tres ferias famosas estioron establidas en a ciudat y en os sieglos siguients, a ciudat s'expandió a-saber-lo. En una mica de tiempo estió una d'as 20 ciudaz mas grans d'o Sacro Imperio Romano Chermanico.
Dende 1803, a ciudat ha estau parti de Bavera.
miniaturadeimagen|Röderbogen
Centro historico
250px|thumb|dreita|Fleischhaus Brunnen y Marien Apotheke (2014). Rothenburg ob der Tauber poseye una arquitectura medieval dificil d'empazar, ya que o suyo casco antigo ye perfectament conservau, con carreras rollatas y plazas con casas de tarabidaus de fusta. Ye considerada como la ciudat prototipo alemana.
Murallas
A ciudat encara conserva lo suyo recinto amurallau en forma de ueito, erichiu per Leonhard Weidmann.
miniaturadeimagen|Klingentor
Milvinae
Os milans/os, localment ditos alforochos u alforrochos, (escentificament a tribu Milvinae adintro d'a familia Accipitridae) son aves rapinyaderas d'una subfamilia adintro d'a familia d'as accipitridas que tienen como caracteristica mas important as suyas alas largas que fan marchar ta planiar en l'aire dende do ellas veyen as suyas presas, por contras de como fan amés gran parte d'as aus de presa que s'estiman mas d'albirar-las dende os árbols u bels altros observatorios. Son animals mayoritariament carnuceros, anque só que ocasionalment tamién se les puede veyer capturar presas vivas.
A demás d'as alas y d'a suya figura fineta, as especies presents en Aragón se pueden destinchir d'altras aves semilars como os azors u os esparveros por a suya coda cuadrada u bifurcada, en pendendo de cada especie.
Nombre popular
Os terminos «alforocho» y «alforrocho», que se crei que son un arabismo lexico en l'aragonés, no son populars si que en a metat occidental de l'Alto Aragón. Se documenta «alforocho» en a Chacetania en Xabierregai, Aragüés de lo Puerto y Chaca, y «alforrocho» en Echo, en Embún, en Ansó, en Aragüés de lo Puerto, Xabierregai y Puent d'a Reina. En a Plana de Uesca se i documenta «alforrocho» en Santolaria de Galligo.
Ante parte, en a metat oriental d'a provincia de Uesca no se i conoix altra parola patrimonial especifica ta istes animals que no siga a parola d'etimolochía latina «milano» (lat. «milānus»), común en todas as luengas romances d'a Peninsula Iberica, anque, como pasa con muitas aus de presa, a ormino se les i diz «esparvers/os» de forma inespecifica. Por ixo, as formas como «milán», «milano» y «milaneta», que dimanan d'o latín «milānus», son con diferencia as mas frequents por tot Aragón, y posiblement patrimonials.
Jason Robards
D'entre a suya filmografía, se puet destacar as cintas The St. Valentine's Day Massacre (1967, Roger Corman), C'era una volta il West (1968, Sergio Leone), The Ballad of Cable Hogue (1970, Sam Peckinpah), All the President's Men (1976, Alan J. Pakula) u Julia (1977, Fred Zinnemann).
Premios
L'actor Jason Robards recibió en 1976 un Oscar a o Millor Actor Segundario por a suya interpretación en All the President's Men, una cinta dirichita por Alan J. Pakula; en 1977 recibió su segundo Oscar a o Millor Actor Segundario por o suyo papel en a cinta Julia, dirichita por Fred Zinnemann.
Mustela eversmannii
Distribución
Se troba en as estepas y semidesiertos dende Austria y Hongría dica Mongolia, Tíbet y este de China. En o Pleistoceno colonizó Europa Occidental, talment diferents vegadas, y tamién plegó ta Berinchia y Alaska orichinando a subespecie M. e. beringiae. En os Pireneus ye conoixiu por tres cranios d'o chacimiento de Trois Frères en Arièja d'edat Würm. Ye conoixiu en chacimientos d'edat Riss en as provincias de Segovia y Madrit.
Henry Russell
Henry Patrice Marie, conte Russell-Killough, mas conoixito con o nombre d'Henry Russell, naixito de Tolosa (Alta Garona, Occitania) en 1834 y muerto en Biàrritz (Pireneus Atlanticos, Occitania) en 1909, estió un montanyero occitán, considerato como o uno d'os pioners (u mesmo o establidor) d'o montanyismo respective d'os Pireneus, territorios d'a on dixó quantas obras descriptivas a-saber-lo d'intresants sobre quasi toz os aspectos.
Neil LaBute
Neil LaBute, naixito de Detroit (Michigan) o 19 de marzo de 1963, ye un director cinematografico y guionista estausunidense.
Torroco
thumb|right|250px|Torrocos. Un torroco  u torrueco   ye una masa de tierra apilotada y seca que se debanta d'o suelo, por eixemplo en labrar u en picar con l'ixau, y que ye fácil d'esclafar y de desfer con a man, con o piet u con bel traste.
En agricultura, os torrocos se consideran por lo regular un estorbo, pos a tierra pegada y apilotada asinas no sirve pa tapar a simient, ni rebriga bien as venas d'as plantas, ni absorbe bien l'augua. Por ixa razón, os torrocos s'han de desfer de maneras diversas, como «atablando» a tierra aladrada, u simplament «estorrocando» (porque asinas ye o verbo; en aragonés ribagorzano se pronuncia «estorrocá» u «estarrocá» ), cosa que se fa picando contra o torroco con o codo de l'ixau u con un bigós.
Sociolingüistica de l'uso de «torrueco»
En 1973, Pedro José Escudero Buil fizo un estudio sobre a pervivencia de lexico aragonés en o suyo lugar de Plana de Uesca, Monflorite. Entre as personas enqüestadas nomás que una deciba «torrueco» y no pas «torroco». Yera una d'as dos personas de más edat que participón en a enqüesta, naixidas arredol de 1890.
Oyón-Oion
Oyón-Oion (Oyón en castellano; Oionen basco) ye un municipio d'o País Basco en a provincia d'Alaba y comarca d'a Riocha Alabesa.
Tarnobrzeg
Tarnobrzeg ye una ciudat polaca en a Voivodia de Subcarpacia. D'antis más perteneixeba a la Voivodia de Tarnobrzeg.
Oyón-Oion
A suya población ye de 3.014 habitants (2007) en una superficie de 45,16 km², con una densidat de población de 66,74 hab/km².
Tarnobrzeg
A ciudat, situata a o canto d'o río Vistula.
Oyón-Oion
Cheografía
A localidat d'Oyón se troba situada a 440 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Vitoria, a suya capital provincial.
El Hoyo de Pinares
A suya población ye de 2.131 habitants (2019) en una superficie de 80,51 km², con una densidat de población de 27,52 hab/km².
Oyón-Oion
Lugars
Pertenixen a lo municipio os lugars de Barriobusto y Labraza.
El Hoyo de Pinares
Cheografía
A localidat d'El Hoyo de Pinares se troba situada a 850 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 44 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
La Zafriella
La Zafriella (Zafrilla en castellano) ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 108 habitants(2007), en una superficie de 106,08 km² y una densidat de población de 1,02 hab/km².
Toponimia
D'alcuerdo con Wilfhelm Giese en a peninsula iberica a evolución de صخر sakhra ("penya", "roca") y صح sahra ("estéril", "no cautivau", "desierto") converchioron en palabras presas por os idiomas romances como safara d'o portugués con os dos significaus (terreno sáfaro, penhasco). D'esta traza bi ha toponimos tipo Zafra en cinglos y penyas.
En os textos medievals d'os monches d'o Monesterio de Piedra, que teneban propiedaz en la zona d'Albarracín y Teruel, s'escribe La Çafriella:
Cheografía
La Zafriella ye a piet de la sierra de Zafriella y desaugua enta lo río Cabriuel a traviés de dos afluents suyos a man dreita: río de la Fuentefría, (que reculle las auguas de lo barranco de la Fuent d'el Berro), y río Zafriella. En lo suyo termin municipal bi ha dos aldeyas despobladas: Collado Verde de Arriba y Collado Verde de Abajo.
Uruguaiana
Uruguaiana ye un municipio d'o estato de Rio Grande do Sul, Brasil. Tien una superficie de 5.713 km², a suya población yera de 126.936 habitants en 2010 y con una densidat de población de 23 hab/km². Uruguaiana fue establita o 24 de febrero de 1843. Ye situato a 66 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. O municipio ye situat a 642 km de Porto Alegre.
O Prenzipet
O Prenzipet (en francés, Le Petit Prince) ye a obra mas conoixita d'Antoine de Saint-Exupéry. Publicato o 1943 en Nueva York, ye un cuento poetico y filosofico baixo l'aparencia d'un cuento ta ninos.
A historia narra a trobata entre un nino y un aviador, os dialogos que tienen y como istos fan replanteyar a vida a l'adulto. O libro ye ilustrato con debuixos d'o mesmo autor, que fan parti d'a narración y que son tanto u mas conoixitos que o cuento. Cada capítol recenta una trobada d'o prencipet que ye arrapato por o comportamiento absurdo d'as «personas grans». Cadaguna d'istas trobadas puet estar leyita como una alegoría.
O lenguache, simple, destinato a estar comprendito por os ninos, ye en realidat ta o narrador o vehíclo privilechiato d'una concepción simbolica d'a vida. As acuarelas, que fan parti d'o texto participan d'ista pureza d'o lenguache.
Badía de Sydney
A badía de Sydney (en anglés Sydney Harbour), tamién conoixida como Port Jackson, ye un puerto natural arredol d'o que ye l'aria urbana de Sydney. A badía ye una dentrada d'a mar de Tasmania (parti de l'Oceano Pacifico Sud). Aquí se troban a Opera de Sydney y o puent d'a badía de Sydney. Localización d'o primer asentamiento europeu en Australia, Port Jackson ha chugau continament un papel prencipal en a historia y o desenvolique de Sydney.
O Prenzipet
A traducción ta l'aragonés, obra de Chusé Aragüés, obtenió l'accesit d'o Premio Arnal Cavero en l'anyo 1993.
Badía de Sydney
A-saber-los eventos tienen a suya base en u arredol d'a badía, especialment as celebracions de cabo d'anyo de Sydney y o puesto de salida d'a cursa de vela de Sydney ta Hobart.
As auguas de Port Jackson son chestionadas por Roads & Maritime Services. O Parque Nacional d'a Badía de Sydney proteche un gran numero d'islas, zonas costeras, puestos de banyo, camins ta fer senderismo y arias de picnic.
Gustavo Adolfo Bécquer
Gustavo Adolfo Domínguez Bastida, conoixito como Gustavo Adolfo Bécquer (Sevilla, 17 de febrero de 1836 - † Madrit, 23 d'aviento de 1870) estió un escritor y poeta espanyol. Ye considerato como uno d'os prencipals representants d'o Romanticismo en a Literatura espanyola. Gustavo Adolfo yera chirmano d'o pintor Valeriano Bécquer, de qui en prenió o suyo nombre, encara que iste l'heba preso d'o suyo pai, o tamién pintor José Domínguez Insausti, qui signaba con o nombre Bécquer d'una branca d'os suyos antipasaus, orichinarios de Flandres.
Badía de Sydney
Cheografía
Cheolochicament, a badía de Sydney ye una val afogada u ría. Tien 19 km de largaria con una superficie de 55 km². O volumen d'o estuario ye de bells 562 millons de metros cubicos. O suyo perimetro ye de 317 kilometros.
Gustavo Adolfo Bécquer
Obras
Poesía:
Badía de Sydney
Cheografía
D'alcuerdo con a Oficina Cheografica de Toponimos de Nueva Galas d'o Sud, Port Jackson ye "un puerto que comprende todas as auguas aintro d'a linia imachinaria entre North Head y South Head. En iste puerto se troban incluyius North Harbour, Middle Harbour y Sydney Harbour."
Gustavo Adolfo Bécquer
Obras
Prosa:
Badía de Sydney
Cheografía
Port Jackson s'estendilla enta l'ueste dende a suya unica entrada conoixida como Sydney Heads (North y South Heads) y incluye todas as auguas marinas entre North Harbour, Middle Harbour, Sydney Harbour, Darling Harbour, o río Parramatta y o río Lane Cove.
O puerto ye dividiu en muitas badías mas chicotas. As badías d'a parti sud tienden a estar mas amplas y redondiadas, mientres que as d'o norte son cheneralment mas estreitas. Muitas d'istas badías incluyen plachas. O centro d'afers de Sydney s'estendilla dende Circular Quay.
Sant Veturián (desambigación)
A denominación Sant Veturián puet corresponder á:
Ilesia de Sant Martín de Tours de Belchit
A ilesia de Sant Martín de Tours de Belchit ye una ilesia adedicada a Sant Martín de Tours y situada en o lugar viello de Belchit (Campo de Belchit, Aragón). Fue construita en as primeras decadas d'o sieglo XV, encara que dimpués, entre 1550 y 1560, fue reformada. Entre as reformas destacoron a elevación d'a nau, a construcción d'una galería superior, o cegamiento de bells vanos y l'apertura d'atros nuevos, asinas como a decoración exterior de l'abside. Amás en o sieglo XVIII s'enampló a nau con un trampo más a os pietz, se modificoron bellas capiellas laterals y se construyió a portalada molimental.
Caracteristicas
En l'actualidat se troba en estau de ruina debiu a os efectos d'a Guerra Civil Espanyola mientres a batalla de Belchit y a o estau total d'albandono a o que s'ha visto chusmesa mientres as decadas posteriors. Tanto a ilesia como a torre tienen un basamento de piedra picada, encara que a resta d'a construcción ye feita en ladriello. Orichinalment se tractaba d'una ilesia gotico-mudéchar con abside poligonal y nau unica cubierta con vueltas de crucería, chusmesa a las devantditas ampliacions y reformas. A torre, adosada a o canto meridional d'a ilesia, tien planta quadrada y estructura d'alminar almuade con machón central.
Exteriorment apareixe dividida en tres pisos. O primero a tamas presienta decoración mientres que en o segundo s'observan cuantos motivos de tradición mudéchar como zig-zags, esquiniellas, rombos... D'atra man, o tercer piso, que cumpliba a función de cuerpo de campanas, estió lo más danyau por os bombardeyos, encara que se mantiene o chapistel piramidal como remate.
Ha estau declarada Bien d'Intrés Cultural
Secastiella
Secastiella (en castellano Secastilla) ye un municipio d'a provincia de Uesca situato en a comarca de Ribagorza. A suya población ye de habitants en una superficie de 47,4 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Nombre
O nombre se crei que significa siet castiellos, estando castiella un repui d'o plural neutro CASTELLA. Os siet castiellos de Secastiella son: o mesmo Secastiella, Munyons, Ubiergo, Bulturina, Torreciudat, Castro y a Torre de Mendaleya.
Chobenalla Aragonesista
thumb|300px|Logo de Chobenalla Aragonesista.
Los Angeles
Los Angeles (Los Angeles u LA en abreviadura en anglés; en aragonés sería Os Ánchels) ye una ciudat d'os Estaus Unius clavata en o estato de California, en a costa de l'oceano Pacifico y a bels 150 kilometros a lo norte d'a muga con Mexico. Ye a capital d'o condau de Los Angeles.
Chobenalla Aragonesista
Chobenalla Aragonesista estió una organización chovenil de caracter nacionalista aragonés, independentista y socialista, ligata orichinalment a Chunta Aragonesista, que estió desligata d'o partiu entre 2004 y 2008, y a la fin desligata en abril d'iste zaguer anyo. Estió fundata a 1992 y ha levato entadebán a-saber-lo, d'actos y campanyas.
Los Angeles
A suya población ye de 3.957.875 d'habitants en una superficie de 1.290,60 km², con una densidat de población de 3.041,30 hab/km². Por o suyo numero de habitants, Los Angeles ye a segunda ciudat mas gran en os Estaus Unius dimpués de Nueva York. En a suya aria metropolitana viven bels 16 millions de personas. Respective d'a superficie que ocupa, ye a primera ciudat de Norteamerica y una d'as mayors d'o mundo. L'amplaria dende a suya estrimera norte dica la suya estrimera sud ye de bels 100 kilometros.
En a ciudat se troban cuantos puestos famosos. O mas conoixiu ye o barrio de Hollywood, centro d'a industria d'o cine en os Estaus Unius. Antiparte, ye una ciudat olimpica, en estar a seu d'os Chuegos Olimpicos de Los Angeles de 1932 y d'os Chuegos Olimpicos de Los Angeles de 1984. Conta con l'aeropuerto internacional de Los Angeles.
Chobenalla Aragonesista
En febrero de 2010, Chobenalla y Astral (antiga mozardalla d' Estau Aragonés) s'achuntoron y creyaron Purna-A Chovenalla Revolucionaria y Independentista, como a nueva organización d'a chovenalla independentista aragonesa.
Los Angeles
Orichen etimolochico
thumb|left|290px|Observatorio Griffith y skyline de Los Angeles. En 1769, Gaspar de Portolá desembarcó en California, en os cantos d'un río que clamó Nuestra Señora Reina de los Ángeles (Nuestra Sinyora Reina d'os Ánchels en aragonés). A ciudat que se establió poco dimpués en ixe mesmo puesto adoptó parti d'ixe nombre y se clamó El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciúncula (O Lugar de A nuestra Sinyora la Reina d'os Ánchels de Porciúncula en aragonés) nombre que dimpués se simplificó por o de El Pueblo de la Reina de los Ángeles (O Lugar d'a Reina d'os Ánchels en aragonés) d'o que procede l'actual.
Chobenalla Aragonesista
Chunto a o Sendicato d'os Treballadors d'Aragón, A Clau Roya, A Enrestida y Puyalón formó parti d'o Bloque Independentista de Cuchas (B.I.C.), dica a formación de Purna (que encara forma parti d'o B.I.C).
Los Angeles
Cheografía
A ciudat de Los Angeles se troba situata a o canto de l'oceano Pacifico, estando a livel d'a mar.
Historia
La zona de costa de l'actual Los Angeles estió habitada d'antis d'a plegada d'os primers europeus por tribus amerindias como los tongva, los chumash. Los primers europeus que plegoron a lo lugar en 1542, lideraus por Juan Rodríguez Cabrillo, un explorador espanyol que reclamó l'aria como Ciudat de Dios en nombre d'a Corona de Castiella, pero continó lo suyo viache sin asentar-se en o puesto. L'aria de Los Angeles, igual que tot lo estau de California, estió incluyida a meyaus d'o sieglo XVI en o Virreinato de Nueva Espanya. Lo 2 d'agosto de 1769, Gaspar de Portolá y lo misionero franciscano Juan Crespí plegoron a lo puesto an actualment se troba la ciudat. Crespí notificó que lo puesto presentaba un gran potencial como lugar d'asentamiento. Dos anyos dimpués, en 1771, unatro fraile franciscano, Junípero Serra, ordenó construyir la Misión Santo Gabriel Arcángel, lo que hue se conoixe como Val de Santo Gabriel. En 1777, lo nuevo gubernador de California, Felipe de Neve, recomendó a lo virrey de Nueva Espanya que lo puesto anteriorment recomendau per Juan Crespí estase nombrau pueblo. La ciudat estió fundada lo 4 de setiembre de 1781 per un grupo de 44 personas, espanyols amerindios y atros d'orichen africano, con o nombre de "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciúncula".
Competicions esportivas
Los Angeles a estau seu d'os Chuegos Olimpicos de 1932 y d'os Chuegos Olimpicos de 1984, y estará tamién seu d'os Chuegos Olimpicos de 2028.
Sparus aurata
A dorada (Sparus aurata (Linnaeus, 1758) ) ye un peix d'a orden d'os Perciformes y familia Sparidae que se troba en a Mar Mediterrania y las rechions costeras orientals de l'Oceano Atlantico Norte. Comunament aconsigue uns 35 centimetros de longaria, manimenos puede aconseguir os 70 cm y pesar dica arredol de 7,36 kilogramos.
Se troba tipicament en fonduras de 0-30 metros, pero puede ocurrir dica 150 m. S'alimenta sobretot en marisco, pero tamién una mica de material vechetal.
Santa Croch
Toponimia
Lo toponimo Santa Croch se relaciona con un linache de repobladors cristianos navarros traitos por Pero Ruiz d'Azagra enta l'anyo 1171.
Lo suyo nombre parixe venir de lo latín CRUCE(M) con la una palatalización de la CE latina tipica de la fonetica mozarabe. En aragonés bi ha tendencia l'apocope de la -e final dando Croch, igual que en Valacroch. Agustín Ubieto Arteta documenta la variant latinizada de lo nombre Santam Croch.
Cheografía
Ye situau entre Albarrazín y Exea d'Albarrazín, en lo termin municipal d'este primer.
Historia
Lo sinyor d'Albarrazín Ferrando Ruiz d'Azagra lo donó a Lupo de Barea en 1189:
Quan morió Lupo de Barea, en agosto de 1242 se redactó un acuerdo entre la muller, a filla y lo chóben en lo que ceden Santa Croch a lo mayestre de la Orden de Sant Chaime chunto con La Bega, Montagudiello, Villalba y posesions en a villa d'Albarrazín.
L'11 de chinero de 1261 Pelai Pérez, mayestre de la Orden de Sant Chaime permutó con Anaya López, vasallo de lo infant d'Aragón las heredatz que heban estau de Lupo de Barea y Donya Sancha Pérez d'Azagra en Albarrazín y Tormón por atras de mes fertils cerca de Sevilla. Dende ixe inte la heredat de Santa Croch quedó ligada a los Heredia de pa cutio. Los Heredia poseyeban lo lugar de Gaibiel dende los sieglo XIV y bi ha muitos documentos medievals que fan referencia a la Baronía de Santa Croch y Gaibiel.
Molimentos
I trobamos lo castiello de Santa Croch, a l'altaria de lo kilometro 24 de la carretera A-1512. Este castiello lo facioron los Heredia d'Albarrazín pa controlar l'aqüeducto romano d'Albarrazín en un contexto de barallas entre propietarios locals que empecipió en la Sierra d'Albarrazín en lo sieglo XIV, que explica que se fortificasen muitos lugars y masadas.
Albanchez de Mágina
Albanchez de Mágina ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 992 habitants (2021) en una superficie de 38,83 km².
Matematica discreta
Matematica discreta ye a parti d'as matematicas encargada d'o estudio d'os conchuntos discretos: finitos u infinitos numerables.
Provincia de Forlì-Cesena
A provincia de Forlì-Cesena (provincia di Forlì-Cesena en italiano) ye una provincia italiana, en a rechión d'Emilia-Romanya.
A suya población ye de 392.817 habitants (2012), en una superficie de 2.377 km², con una densidat de población de 165,26 hab/km².
Fan parte d'a provincia 30 comunas u municipios, y a suya capital se troba en a ciudat de Forlì.
Sierra de Valdellosa
La sierra de Valdellosa ye una aliniación montanyosa de la branca aragonesa de lo Sistema Iberico a lo sudeste de la sierra de Santa Cruz y de la laguna de Gallocanta. Se situa en la provincia de Teruel y en la comarca de Xiloca. Son localidaz cercanas a la sierra Tornos, Calamocha, Pueyo y Fuents Claras.
La principal altaria de la sierra ye Valdellosa con 1.229 m, seguida de Modorra (1.209 m) y de lo pueyo de Sant Esteban (1.020 m).
Toponimia
L'oronimo Valdellosa s'ha quiesto explicar a partir de val y de losa con palatalización. Manimenos en Robres del Castillo (Riocha) bi ha unatra Valdellosa que s'interpreta como VALLE CLAUSA.
Hidrolochía
Part de las versants norte y ueste desauguan enta la laguna de Gallocanta fendo part de la suya cuenca endorreica. Manimenos, en cheneral las laderas nord-este y sudueste desauguan enta Xiloca a traviés de barrancos.
Cheología
La sierra de Valdellosa ye lo cabo sud de los afloramientos paleozoicos de lo macizo d'Ateca, con representación tanto de materials mayoritarios cambricos y ordovicians inferiors d'este macizo ("Series Ibericas") como de la celebre formación de quarzarenitas ordovicianas dita "Quarcita armoricana".
A piet de la sierra de Valdellosa bi ha un glacis d'edat plioquaternaria.
Orden de Montesa
La Orden de Montesa estió una orden militar establita en lo sieglo XIV por lo rei Chaime II d'Aragón, qui lis dió lo castiello de Montesa, situato en territorio valenciano. Mugaba con los musulmans d'ixa part y fue aprobata por lo papa Chuan XXII lo 10 de chunio de 1317.
Lo territorio controlato por la orden de Montesa en Castellón se conoixió mas tarde como Maestrat, termino que no incluiba l'actual Mayestrato terolano.
La distribución de lo patrimonio de la nueva orden en la provincia de Castellón yera:
En la actual provincia de Valencia, las posesions de la Orden de Montesa estioron:
right|thumb|Terrens de los castiellos de lo Mayestrato historico
Casto Espinosa Barriga
Casto Espinosa Barriga, naixito de Pueblonuevo del Guadiana (provincia de Badajoz, Extremadura) o 18 de chunio de 1982 y conoixito en o mundo d'o fútbol como Casto, ye un futbolista espanyol, activo en o fútbol dende zaguerías d'os anyos 1990. Chuga de portero y o suyo equipo en a temporata 2014/2015 ye aReal Betis Balompié.
Alcalá la Real
Alcalá la Real ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 21 623 habitants (2021) en una superficie de 261,36 km².
Milvus
Milvus ye un chenero d'aves rapinyaderas adintro d'a familia d'as accipitridas, subfamilia d'as milvinas, que se sole conoixer como «milans» u «milanos», pero que localment en cualques nuclios d'a comarca d'a Chacetania han por nombre «alforochos» y «alforrochos». O chenero contiene 2 especies seguntes a claseficación que tradicionalment se'n ha feito, todas naturals d'Eurasia y Africa, que usualment yeran devididas en 4 subespecies. Actualment a taxonomía dintro d'o chenero se troba subchecta a debat, y s'ha quiesto de manera recient claseficar-los en 4 especies deseparadas.
Se'n conoix formas fósils que datan d'o pleistoceno, como la una que se trobó d'Israel, clamada cientificament Milvus pygmaeus. En Aragón se i troban dos especies: Milvus milvus y Milvus migrans, as dos, aves muit frequents. As dos especies d'as nuestras latituz se destinguen por a coloración, mas vitarisca en M. milvus, en a que i predominan as colors royiscas en o cuerpo, y en os adultos se i manifiesta la cabeza grisa y una malla blanca prencipal en as plumas remeras d'a cara inferior d'as alas, mientres que en M. migrans a color cheneral d'o cuerpo, as alas y a cabeza ye marrón fusca cuasi uniforme.
Bruce Willis
Bruce Willis (nombre artistico de Walter Bruce Willis), naixito d'Idar-Oberstein (Renania-Palatinato, Alemanya Occidental hue Alemanya) o 19 de marzo de 1955, ye un actor y productor cinematografico estausunidense.
Provincia d'Ávila
Ávila ye una provincia d'Espanya situata en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón.
Muga a o norte con a provincia de Valladolit, a o sud con Toledo y Cáceres, a l'este con Segovia y a Comunidat de Madrit, y a l'ueste con Salamanca.
Aiguatèbia i Talau
Aiguatèbia i Talau (en francés Ayguatébia-Talau) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 45 habitants, en una superficie de 29,68 km².
Cheografia
A localidat de Aiguatèbia i Talau ye situata a 1335 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Alberto Martín Álvarez
Alberto Martín Álvarez conoixiu profesionalment como Martín Álvarez, naixiu de Zaragoza o 28 d'agosto de 1926 y muerto en ixa mesma ciudat o 13 de noviembre de 2012, estió un arbitro de fútbol espanyol d'a Primera División de Fútbol d'Espanya, perteneixent a o Comité d'Arbitros d'Aragón. Li ofrecioron ser arbitro internacional pero no quiso, anque si estió arbitro auxiliar en bells partius internacionals.
Ettore Scola
Ettore Scola, naixito de Trevico (Provincia d'Avellino, Campania, Reino d'Italia, hue Italia) o 10 de mayo de 1931 y muerto o 19 de chinero 2016 en Roma (Provincia de Roma, Lazio, Italia), estió un destacato director cinematografico y guionista italiano, activo en o cine italiano y dimpués en o cine internacional dende meyatos d'os anyos 1960, con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica. Con Dino Risi, Luigi Comencini y Mario Monicelli, Ettore Scola ye considerato uno d'os prencipals representants d'o cine de comedia en o cine italiano.
Lerma
Lerma ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Arlanza (en ye a suya capital) y partiu chudicial de Lerma (tamién en ye a capital).
Ettore Scola
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bella d'as cintas en que ha treballato como director, como Riusciranno i nostri eroi a ritrovare l'amico misteriosamente scomparso in Africa? (1968, con Alberto Sordi, Nino Manfredi, Bernard Blier, Giuliana Lojodice y Franca Bettoia), C'eravamo tanto amati (1974, con Stefania Sandrelli, Vittorio Gassman, Nino Manfredi, Stefano Satta Flores y Aldo Fabrizi), Brutti, sporchi e cattivi (1976, con Nino Manfredi, Francesco Anniballi, Ennio Antonelli y Marcella Battisti), Una giornata particolare (1977, con Sophia Loren, Marcello Mastroianni, John Vernon, Françoise Berd, Patrizia Basso y Alessandra Mussolini) u Romanzo di un giovane povero (1995, con Alberto Sordi, Isabella Ferrari, Rolando Ravello, Sara Franchetti y Mario Carotenuto).
Lerma
A suya población ye de 2.808 habitants(2008) en una superficie de 166,00 km², con una densidat de población de 16,92 hab/km².
Cheografía
A localidat de Lerma ye situada a 840 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 38 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Castrillo de Solarana, Rabé de los Escuderos, Revilla Cabriada, Ruyales del Agua, Santillán del Agua y Villoviado.
Hichinio
San Ichinio (Hyginus en latín) estió Papa, alto u baixo, entre os anyos 138 y 140. Ye, seguntes a historiografía oficial d'a Ilesia catolica, o noveno Papa.
Filosofo naixito d'Atenas, Grecia, determinó en o suyo papato as diferents prerrogativas d'o clerigato y definió los graus d'a hierarquía eclesiastica. Hichinio estió lo papa que instituyó los patrins en o baptismo ta asistir a los plegatos de naixer a lo largo d'a suya vida cristiana. Tamién decretó que totas as ilesias las heban de consagrar.
Se diz que morió mártir per persecución de Marco Aurelio, encara que no en bi ha documentos que puedan confirmar-lo.
A fiesta suya se celebra l'11 de chinero.
Provincia d'Oristán
A provincia d'Oristán (en sardo provìntzia de Aristanis, en italiano provincia di Oristano) ye una provincia d'a rechión de Cerdenya, en Italia. A suya capital ye a ciudat d'Oristán.
A suya de población ye de 168.270 habitants (2007), en una superficie de 3.040 km², con una densidat de población de 55,35 hab/km². Bi ha 88 municipios (u comunas) en a provincia.
Terminación -ès (toponimia)
A Terminación -ès ye común en a toponimia occitana y corresponde con a terminación -iés de l'Alto Aragón.
Os toponimos en -ès se troban ixemenatos en un territorio que enta l'este no plega més luent que o departamento de Dordonya, con mayor densidat entre los departamentos de Gironda y Avairon. Més enta l'este d'o Roine desapareixen. O departamento d'os Altos Pireneus fa d'unión cheografica con l'aria d'a terminación equivalent -iés de l'Alto Aragón.
María de Luna
María de Luna (Pedrola, 1353?- †Villa-reyal, 29 d'aviento de 1406) estió reina consort d'o Reino d'Aragón por o suyo matrimonio con Martín I, dende o 19 de mayo de 1396 dica a suya muerte en 1406. O puesto d'a suya naixencia no ye seguro encara que s'ha dito que podió ser naixida de Segorb u Pedrola.
D'entre as reinas consorts que Aragón ha tenito a o largo d'a suya historia donya María de Luna mereixe un cabo aparti, por tractar-se d'un caso especial, singular, ya que fue una sobirana que, si hese exerciu a potestas regia por dreito propio, no pas por delegación, a historiografía moderna la hese baptizau con o calificativo de "A Gran", pos a prudencia y as altas dotes y cualidaz que teneba pa o gubierno, la hesen feito mereixedora d'ista embotada.
Aragonesa
Donya María yera aragonesa de naiximiento, venindo ta o mundo arredol d'o 1353. Os suyos prochenitors yeran don Lope, I conte de Luna, y Brianda d'Agaout. Cuan encara no teneba 8 anyadas, s'achustó a suya voda con o infant Martín, fillo de Pero IV o Cerimonioso. Malas que cumplise as 8 anyadas, debeba estar entregada a la reina Alionor, pa que fuese educada en a Cort aragonesa. O suyo casorio se fizo o domingo 13 de chunio de 1372 en a Seu de Barcelona. Fruito d'iste matrimonio naixioron cuatre fillos, Martín, o primochenito, Chaime, Chuan y Margarida. Istos tres zaguers morioron ninos y Martín, en 1409, cuan teneba arredol d'as 33 anyadas.
Muller elegant, pos descendeba d'a noble casa d'os Luna, yera caritativa, amant d'a chusticia, humana y de fundas conviccions relichiosas (pero no pas supersticiosa), aficionada a la lectura (mas que mas piadosa) y a os treballos d'agulla; acusaba una gran personalidat y profes o suyo temple aragonés. A pompa y a frivolidat con que se rodió a Cort de Chuan I por influencia de donya Violant de Bar, d'orichen francés, no influyoron mica en ista muller, que superaba a o suyo mariu en capacidat de gubierno. Francesc Eximèniz, escritor cual misochinia yera platera, ya que se distinguiba por a poca amabilidat que teneba con as mullers, nos ha dixau istas parolas d'empoderamiento d'ista reina, cuan encara yera duquesa de Montblanc:
Reina consort d'Aragón
O 19 de mayo de 1396 morió Chuan I d'Aragón estando en a selva de Foxá practicando una d'as suyas aficions favoritas, a caza. No teneba fillos varons por o que a succesión a la Corona recayeba en o suyo chirmán o infant don Martín, allora duque de Montblanc, pos en a Corona d'Aragón rechiba una mena de lei salica. Don Martín se trobaba por ixas calendatas en Sicilia, por o cual donya María s'ocupó directament d'o gubierno, exercendo de Lugartenient Cheneral d'o suyo mariu. thumb|left|250px|Escudo d'armas de María de Luna (a ezquierda) en o [[monesterio de Veruela.]] Os primers meses no fuoron fácils pa a nueva sobirana, qui tenió que enfrontinar-se a cuantos problemas, relacionaus con a succesión a o trono: entremistanto Catalunya a escape reconoixió como reis d'Aragón a don Martín y a donya María, Valencia tardó cuantas semanas en fer-lo, a causa d'as suposadas asperanzas d'a reina viuda, Violant de Bar, d'asperar un fillo d'o desapareixiu monarca; Aragón, en cambeo, no fue tan rapedo como os catalans y os valencianos en fer ixe reconoiximiento, ya que pa fer-lo, alegó, que o nuevo monarca antis teneba que churar os Fueros, Libertaz, Usos y Costumbres d'o Reino; sindembargo os aragoneses siempre dioron preferencia a os dreitos de don Martín.
Pa gubernar a Corona, encara que provisionalment, donya María se rodió de buenos y leyals consellers (ministros, en terminolochía actual) que l'aduyoron muitismo y en especial en a luita que mantenió con o conte Mateu de Foix pa esfender os dreitos d'o suyo mariu a o trono aragonés. As tropas d'iste conte plegoron a estar mesmo amán d'a ciudat de Uesca, por o cual bellas puertas d'a suya muralla se taporon, por razons de seguredat.
Cal dicir que una d'as suyas primeras midas de gubierno fue encausar a os consellers de Chuan I, acusaus de corruptos, a os que o suyo mariu, de carácter mas bien feble, perdonó malas que metió o piet en Barcelona.
Muito important estió o papel chugau por ista reina en cuestions tals como a pacificación de Valencia, por as luitas que bi habió entre os Centelles y os Soler y Vilaraguts, que cuasi arruinan a la ciudat, y as chestions que fizo pa dignificar a os pacheses de remensa y abolir en Catalunya os cuatre malos usos.