cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europa
Edat Media
left|thumb|250px|O [[monesterio de Sant Per de Ciresa en a val d'Echo, en os Pireneus d'Aragón.]] Cuan en o sieglo V as primeras invasions barbaras esboldregoron l'Imperio Romano, rebló a Cultura y as condicions chenerals de vida d'os europeus, que dentroron asinas en a dita Edat Meya. Desapareixió a estructura politica centralizata, substituyida por un conchunto de reinos con clase dirichent procedent d'os pueblos chermanicos invasors, incluyindo-ie o Reino Visigodo de Tolosa y o suyo succesor o Reino Visigodo de Toledo, d'os cuals feba parte o territorio d'Aragón. En a parte oriental de l'Imperio, sindembargo, contino un estato hereu de l'Imperio Romano, o ditL'Imperio Bizantín, que fació de puent de transmisión d'a cultura y d'as conoixencias clasicas. En a parte occidental, Carlos Magno, con l'aduya d'o Papato, establió l'Imperio Carolinchio abracando l'antiga Galia, amás de partes d'Italia, de Suiza, d'Austria, de Belchica, d'os Países Baixos y d'Alemanya y que estió l'alacet de dos reinos importants ta l'esdevenidero d'Europa: Francia y o Sacro Imperio Romano Chermanico. Encara que o territorio aragonés no en feba parte,, sí que recibió as suyas influencias politicas y culturals, y ye fácil que l'alacet d'a Reconquiesta en as vals d'os Pireneus aragoneses tenga o suyo orichen en a intervención de l'Imperio Carolinchio. As suyas influencias se facioron sentir en o territorio de l'antigo condau d'Aragón, incluyindo-ie o monesterio de Sant Per de Ciresa en a val d'Echo, pero tamién en o condau de Sobrarbe y en o condau de Pallars. right|thumb|250px|Mapa d'Europa arredol de l'anyo 1000. Dende o sieglo VII, Europa recibió os ataques dende Asia y dende Africa d'un nuevo poder que heba apareixito, l'Islam. En a peninsula iberica, desapareixió o poder d'os visigodos, substituyiu por o Califato de Cordoba, y en o terriorio d l'actual Turquía l'Imperio Bizantín rebló con os ataques en primerías d'os arabes y en zaguerías d'os pueblos turcos. Os países europeus prencipioron dos movimientos simultanios d'esfensa, o proceso d'a Reconquiesta en a peninsula iberica y as Cruzatas en Orient Meyo, encara que l'Imperio bizantín cayó de taso en o sieglo XV, ubriendo as puertas d'os Balcans a l'Imperio Otomán, que heba substituyiu a los bizantins.
Antiparte, a Civilización europea heba incorporato a isla de Gran Bretanya dimpués de recuperar-se d'as invasions d'os anglos, saxons y chutos en o sieglo V y d'os vikingos dende finals d'o sieglo VIII, y tamién a isla d'Irlanda, que no heba padeixito as invasions chermanicas, encara que sí as invasions vikingas. Tamién encorporó os territorios de luengas chermanicas, ye decir, l'actual Alemanya y Escandinavia, y prencipió dende l'Imperio bizantín un proceso de cristianización d'os pueblos eslaus en os Balcans y en l'actual Rusia.
Renaiximiento
left|thumb|200px|O rei [[Carlos I d'Aragón, en un cuadro de Ticián.]] Dende meyatos d'o sieglo XV, en Europa apareixió un nuevo poder politico emerchent, a Casa d'Habsburgo, que entre d'atros territorios patrimonials yera hereu d'a Corona d'Aragón y d'o Reino d'Aragón, pero que tamié controlaba o Sacro Imperio Romano Chermanico y cuantos territorios en l'actual Italia. Antiparte, o pensamiento cientifico se desembolicó en o continent, recuperando-se con o Renaiximiento cuantas conoixencias oblidatas de l'Antiga Grecia y de l'Antiga Roma, y premitiendo asinas a expansión politica d'Europa por atros continents, estando ixos conocimientos culturals l'alacet d'a superioridat politica europea sobre a resta d'o mundo dica calendatas recients. Asinas, en 1492 Cristofo Colombo decubrió America, pero tamién Portugal, alto u baixo en ixas mesmas calendatas descubrió a rota que portaba enta la India por o cabo de Buena Asperanza y por l'Oceano Indico, estando asinas l'alacet de l'imperio colonial portugués. En o territorio de l'actual Rusia emerchió un poder nuevo, l'alacet de l'Imperio Ruso, y en os Balcans se paralizó a penetración en Europa de l'Imperio Otomán, prencipiando amás os Habsburgo una reconquiesta d'os territorios balcanicos.
Edat Muderna
right|thumb|200px|O rei [[Henrique VIII d'Anglaterra, introductor d'o Protestantismo en o reino d'Anglaterra.]] Mientres o sieglo XVI prencipió en Europa una luita por o control politico y militar d'o continent, entre o Reino d'Espanya (Aragón y a Corona d'Aragón ya en feban parte) y o Reino de Francia. En Espanya yera rei Carlos I d'Aragón (conoixito a sobén en a historiografía como o Emperador Carlos V), d'a Casa d'Habsburgo, y en Francia o rei yera Francisco I de Francia, que perteneixeba a la Casa de Valois. Istos dos reis prencipioron una luita por o control d'os territorios de Borgonya y os Países Baixos espanyols, u mesmo por a Corona d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, que no yera mas que a continidat d'una luenga luita entre o reino de Francia y o suyo enemigo tradicional en o sud, a Corona d'Aragón. Ista luita tamién s'estendilló enta a peninsula italica, continando a luita entre a Corona d'Aragón y a casa d'Anchú por a supremacía en Italia.
Mientres istas luitas, os Habsburgo se troboron con o problema d'o Protestantismo, que trencó as posibilidaz d'emplegar os recursos d'Alemanya en a luita y amás ubrió un segundo frent en o mesmo territorio alemán de l'Imperio cuan os protestants d'Escandinavia, conducitos por os reis de Suecia, intervinioron en a luita. Antiparte, en a mar Mediterrania y en os Balcans teneban una atra luita con l'Imperio Otomán. Ta rematar, con Henrique VIII d'Anglaterra o Protestantismo (a dita Ilesia anglicana) trunfó en o reino d'Anglaterra, qui s'anexionó Escocia y dió aduya a los rebels protestants en os Países Baixos, que establioron as Provincias Unitas, amás de prencipiar una luita con Espanya por o control maritimo de l'Oceano Atlantico y dimpués por a supremacía naval en tot o mundo. Ta mantener a luita, os Habsburgo contaban con os recursos financers que proveniban d'o suyo imperio colonial en America, pero istos recursos rematoron en estar insuficients para as guerras que se succediban de contino.
Asinas, en o sieglo XVII se transformó o mapa europeu con a Paz de Westfalia, que comportó l'aparición d'as Provincias Unitas (os actuals Países Baixos) y a plena independencia d'a Confederación Helvetica, marcando un nuevo equilibrio de poder en Europa. O gran cambio d'o sieglo XVIII estió a Guerra de Succesión Espanyola, que ta Aragón tenió como consecuencia a suya redota en a guerra y, meyant os Decretos de Nueva Planta, a supresión d'as libertaz aragonesas y d'as suyas institucions politicas, estando dende ixe inte l'antigo Reino d'Aragón anexionato por o reino d'Espanya.
Edat Contemporania
thumb|left|200px|Asalto d'as tropas de l'[[Exercito francés a lo Monesterio de Santa Engracia de Zaragoza o 8 de febrero de 1809 mientres os Setios de Zaragoza, en un cuadro de Louis-François Lejeune.]] O gran escaicimiento d'a segunda metat d'o sieglo XVIII estió a Ilustración, un movimiento filosofico que s'estendilló por Europa y mesmo plegó enta America, a on remató con a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius y a independencia d'as Trece Colonias, que dica ixas envueltas feban parte d'as colonias d'o Reino Uniu. En ixe proceso se desembolicoron y enamploron as ideyas que en zaguerías d'o sieglo XVIII rematoron en o Reino de Francia con a Revolución francesa, l'abolición d'a Monarquía y a proclamación d'a Republica. Amanixioron asinas en a escena politica europea os tres prencipios fundamentals d'a Revolución francesa: libertat, igualdat y fraternidat, que esdevenioron l'alacet d'o posteror proceso de democratización.
Mientres as Guerras revolucionarias francesas y d'as Guerras napoleonicas, ixas ideyas s'estendilloron por Europa, estando o chermen d'o liberalismo y d'o amanixer d'as nacionalidaz. Ta Aragón estió un periodo convulso, marcato por os Setios de Zaragoza mientres a Guerra d'o Francés. Dende 1815, cuan as potencias europeas redotoron a Napoleón Bonaparte y derrocoron o Primer Imperio Francés ta restaurar a Monarquía, prencipió un periodo de conservadurismo en Europa, seguntes os alcuerdos d'o Congreso de Viena. Sindembargo, ixo estió nomás que un freno temporal y en segunda metat d'o sieglo XIX as ideyas liberals trunforon en Europa, con a unificación d'Italia y a unificación d'Alemanya (encara que en ista zaguer caso con un esbirriai conservador y militarista). Antiparte, as dos prencipals potencias liberals, o Reino Uniu y Francia, establioron os alacez d'una relación que remató con a suya alianza en rematar o sieglo, frent a la coalición conservadora formata por l'Imperio Alemán y l'Imperio Austrohongaro. l'Imperio Ruso, a mayor potencia conservadora d'o continent, s'arrangleró con Francia y o Reino Uniu ta fer frent a alemans y austrohongaros en os Balcans.
Tamién amanixió en a segunda metat d'o sieglo XIX o socialismo, desembolicato por Karl Marx y Friedrich Engels, y l'anarquismo, as dos prencipals opcions d'o movimiento obrero que hea apareixito con o proceso d'a Industrialización.
Mientres a primera decada d'o sieglo XX s'establioron definitivament os dos bloques politico-militars en o continent, encara que Italia dubtaba entre adhibir-se a o bloque liberal u a o bloque conservador. En 1914, con l'atentato de Sarajevo, esclató a Primera Guerra Mundial entre istos dos bloques, esdevenindo un escaicimiento de gran impacto en l'esdevenidero d'Europa.
Primera Guerra Mundial
En 1917 o esblodregamiento d'o Frent Oriental s'escaició cuan s'esblodregó l'Imperio Ruso dimpués d'a Revolución rusa, cuan as condicions de cida d'a población yean menimas y a incapacidat en o frent d'os militars zaristas yera platera de raso. Sindembargo, l'Imperio Alemán (y encara mas os suyos aliatos d'as Potencias Centrals, l'Imperio Otomán y l'Imperio Austrohongaro) heban plegato a o limite d'as suyas capacidaz militars y rematoron por reblar y perder a guerra.
Relichión
As relichions autoctonas politeístas europeas son cuasi desapareixitas. Dende fa sieglos en Europa predominan as relichions monoteístas d'orichen asiatico.
Dende a cristianización forzata d'o mandato de l'emperador romano Teodosio I diferents sectas y variants d'a relichión monoteísta cristiana s'han ito estendillando por intreses diplomaticos u por a fuerza (cruzata contra os baltos). As principals varians d'a relichión cristiana son a catolica, a ortodoxa griega y as ilesias ditas en conchunto "protestants".
A presencia d'a relichión musulmana ye mes recient que o cristianismo y os musulmans europeus tradicionalment musulmans se troban en zonas d'os Balcans y d'Europa Oriental antigament baixo a influencia de l'Imperio Otomán. A inmigración africana y asiatica han traito una población musulmana con mayor creiximiento demografico que a población autoctona.
Europa estió un continen con muita presencia d'adeptos a lo chudaísmo dica as persecucions y mortaleras d'a II Guerra Mundial, que facioron que o nuclio d'o chudaísmo se desplazase enta Israel u America.
thumb|200px|left|Mapa fisico d'Europa.
Carrucha
thumb|250px|Carruchas y [[correyas pa transmisión de potencia.]]
Una carrucha  ye una maquina simpla que sirve pa trasmitir una fuerza.
Se tracta d'una rueda, por un regular maciza y con una canaleta en lo suyo marguin, con una cuerda u cable que se fa pasar por la canaleta, que s'emplega como elemento de trasmisión pa cambear la dirección de lo movimiento en maquinas. Amás formando conchuntos y aparatos tamién sirve pa reducir la fuerza que cal pa mover un peso, variando la suya velocidat.
Pontejos del Vino
Pontejos del Vino ye una localidat d'o municipio de Morales del Vino en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 91 habitants.
Marco Anneu Lucán
Marco Anneu Lucán (en latín, Marcus Annaeus Lucanus) estió un poeta romano naixito o 3 de noviembre de l'año 39 d. C. en a ciudat de Corduba, capital d'a Baetica. Morió o 30 d'abril de l'anyo 65 en Roma, Italia.
A suya obra estió extensa, destacando a Ilíaca, Saturnalia, Catachtho-mony e Silvas; una trachedia dita Medea; 14 libretos de Pantomima, un escrito adrezato a la suya muller, etcetera. Manimenos no s'ha conservato que a "Farsalia" una epopeya de 10 cantos sobre a guerra civil entre Chulio César e Pompeu, on bi ha mencions a os dioses galos Teutates, Taranis y Esus.
Lucán en fuents aragonesas y navarras
Lo nombran en o "Liber Regum" y en a obra d'Heredia como Luchan, (en ortografía medieval o digrafo ch representaba a sobén o fonema /k/).
En o "Libro de las Cheneracions" lo nombran como Lucán.
En o "Libro del Trasoro" lo nombran como "Lucano".
La Portillada (Esplús)
La Portillada ye una elevación de 266 metros d'altaria situada en o municipio d'Esplús.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Gotaine-Irabarne
Gotaine-Irabarne (Gotaine-Irabarne en basco, Gotein-Libarrenx en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a comarca d'Arbaila.
A suya población ye de 467 habitants (1999) en una superficie de 11,75 km², con una densidat de población de 39,75 hab/km².
Demografía
2005: población provisional seguntes o INSEE.
Sent Launart
Sent Launart (Sent Launart en occitán, Saint-Léonard en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 143 habitants (1999) en una superficie de 13,11 km², con una densidat de población de 10,91 hab/km².
Carmen Calvo
Carmen Calvo Poyato (naixita o 7 de chunio de 1957 de Cabra, Cordoba, Espanya) ye una profesora titular d'Universidat y politica espanyola. Estió vicepresidenta d'o Gubierno d'Espanya y ministra d'a Presidencia, Relacions con as Corz y Memoria Democratica, dende o 7 de chulio de 2018 dica o 12 de chulio de 2021.
Cima de la Cruz
A cima de la Cruz ye un mont de 1.145 metros d'altaria d'a sierra d'Uncastiello que se troba situau en a muga entre a provincia de Zaragoza y o enclau navarro de Petiella d'Aragón.
Sierra de Sant Pere
La sierra de Sant Pere u sierra d'el Solà ye una aliniación montanyosa de lo Sistema Iberico en la provincia de Castellón. Se troba entre Caneto y Traiguera (Baixo Mayestrato).
La principal cima ye lo pico de Solà (541 m), a on que bi ha una ermita adedicada a este santo, d'astí que siga conoixiu tamién como tozal de Sant Pere.
Cheolochía
Son estructuras cheolochicas que influyen en lo releu d'esta sierra lo sinclinal de Traiguera y la falla de Solà que lo talla. Lo cabalto de la sierra ye de calsineras d'edat aptiana.
Stone Cold Steve Austin
Stone Cold Steve Austin (nombre artistico de Steven James Anderson), naixito en Austin, Texas, o 18 d'aviento de 1964, ye un actor, y luitador estausunidense d'a World Wrestling Entertainment (WWE) huei retirato.
Sant Martin de Fenolhet
Sant Martin de Fenolhet (en francés Saint-Martin, catalán Sant Martí de Fenollet) ye una comuna occitana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Vall de l'Aglí y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 54 habitants, en una superficie de 10,72 km².
Barranco d'el Mont
El barranco d'el Mont ye el barranco principal de la val de la Comuna, que se forma debant de la ermita de Santa Lucia cuan s'achunta el barranco d'el Chardal (que baixa de l'Orbar) y el barranco de la Salina (que baixa d'a collada de la Cruz de Guardia).
Corre ta baixo per La Comuna y allega ta'l Cinqueta debant de Saravillo, a on que i deixa unas gleras (cono de dechección) bien fornidas de cantos n'el recuesto que, con ironía, es de Saravillo en dicen "es campos de Mosén Bruno" perque nunca no s'han puesto treballar.
Ciudaz metropolitanas d'Italia
Ciudaz metropolitanas
Ciudaz metropolitanas y as suyas mugas previstas por l'ordinamiento churidico nacional y rechions con estatuto especial.
Phoxinus phoxinus
A chipa (Phoxinus phoxinus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de peix d'a orden d'os Cypriniformes y familia Leuciscidae que ye omnipresent en gran parti d'Eurasia, dende Gran Bretanya y Espanya dica l'este de Siberia, predominantment en arrigachuelos fredos (12 a 20 °C) y lacos y estanyos bien oxichenaus. Se destaca per estar una especie gregaria, que s'encaramulla en grans cantidatz.
Per un regular mide arredol de 7 centimetros de luengo.
La Masó
La Masó (La Masó en catalán y oficialment, Masó en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 3,56 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
La Masó ye situato a 115 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a 8 km de distancia de Valls, a capital d'a comarca de l'Alto Campo; a 17 km de Tarragona, a capital d'a suya provincia y a 111 km de Barcelona, a capital de Catalunya.
Mugas
O suyo termin municipal muga a l'este con Vallmoll; a o nord-este con Valls; a o norueste con El Milà; a l'ueste con Alcover y a lo sud con El Rourell. Parti d'a muga de La Masó ye o río Francolí.
Historia
O lugar naixió por l'agrupación de diferents masías ixeminatas en a zona de huertas de Tarragona, y dependeba en ixas envueltas d'El Rourell.
En 1176 o lugar fue cedito por Alifonso II, rei d'Aragón, a Ramón de Moncada, qui lo cedió a o monesterio de Santes Creus. Bi habió barallas con a Orden d'o Temple, propietaria de bel dreito sobre o lugar.
En o sieglo XIV La Masó feba parte d'a comarca dita Campo de Tarragona.
En 1391 l'arcebispato de Tarragona compró a Chuan I, rei d'Aragón, os dreitos senyorials sobre a población.
Economía
A suya economía se basa en l'agricultura, en especial l'avellanera, a mas de l'agricultura de regano, que ocupa a mayor parte d'o suyo termin municipal.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Cheneralidat de Catalunya.
Olit
Olit (Olite en castellano, Erriberri en basco) ye un municipio de Navarra situato a una distancia de 42 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra. Forma parti d'o partiu chudicial de Tafalla y d'a comarca de Tafalla.
A suya población ye de 34.35 habitants(2006), en una superficie de 83,2 km² y una densidat de población de 41,29 hab/km².
O suyo termin municipal muga con Tafalla, San Martín de Unx, Beire, Pitiellas, Murillo el Cuende, Caparroso, Marciella y Falces.
Historia
L'orichen d'Olit estió cuan lo rei visigodo Suintilla fundó a ciudat d'Oligicus en 621 y la tornó a fortificar pa fer frent a los bascons.
Toponimia
Estió Holeti en 1102, Olit en 1102, Holit en 1280, Oleti en 1280, Oleto en 1280, Erriberri en 1656.
Pico Selva
O pico Selva ye un mont de 1.158 metros d'altaria d'a sierra d'Uncastiello que se troba situau en a muga entre a provincia de Zaragoza y o enclau navarro de Petiella d'Aragón. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Arabismos en aragonés
Los arabismos en aragonés son palabras que esta luenga romance ha amprau de l'arabe, tanto de l'arabe clasico como de l'algarabía. La mes gran part de los arabismos se remontan a lo periodo historico d'Al-Andalus, u dominación musulmana de la Peninsula Iberica y constituyen un superstrato lingüistico.
Orichens de los arabismos
L'arabe ha transmeso a las luengas romances occidentals palabras orichinarias de lo sanscrito, lo persa y atras luengas asiaticas.
Helenismos transmesos por l'arabe a l'aragonés
Son helenismos en arabe:
Persismos transmesos por l'arabe a l'aragonés
D'orichen persa son:
Ye curiosa l'adaptación fonetica y morfolochica en pluralia tantum con chenero masculín de dos persismos transmesos por l'arabe hispano u algarabía:
Palabras d'orichen indio
Son palabras d'orichen indoario u sanscrito que plegoron ta l'arabe a traviés de lo persa en epoca sasanida son:
Comparanza de los arabismos de l'aragonés con las luengas vecinas
En bel caso l'aragonés y lo catalán emplegan una palabra latina u griega transmesa por lo latín mientres que lo castellano n'emplega una d'arabe:
Arabismos antigos
Bel arabismo s'han perdiu primero por desapareixer l'administración islamica y dimpués por los cambios en los modos de vida tradicionals:
Bel arabismo s'han perdiu substituyiu por elementos d'atros idiomas que esdevienen luengas de prestichio a on que se prene los neolochismos:
A sobén s'ha sobreestimau lo component arabe en las luengas iberorromanicas (igual como s'ha sobreestimau lo component arabe forano en la cultura musulmana de l'Al-Andalus u en la Siria medieval). La palabra zero, de lo latín cifra, se diz que vien a traviés de l'arabe. En bel caso cosa no mos fa pensar que bella palabra siga arabe, como se vei en bella lista, como en lo caso de xufre que no pareixe arabismo porque contina lo latín SULFURE.
Fonetica de los arabismos en aragonés
L'arabe, como luenga semitica presenta diferiencias foneticas importants con las luengas romances con las que contactó. Los arabismos fuoron adaptaus a la fonetica romance y en concreto a la fonetica aragonesa. Los fonemas y alofonos arabes estranios a la orella de los hispanorromanos fuoron cambiaus por los fonemas propios mes pareixius.
Lo iberorromanz no teneba como sibilants fricativas que dos s, lo fonema fricativo alveolar xordo y lo fonema fricativo alveolar sonoro, los dos apicoalveolars. Las sibilants fricativas dentals arabes fuoron substituyidas por las africadas romances, (que s'escribiban c ç y z). La letra Sīn de l'arabe, que representa una s, no ye una s apical como en iberorromanz, ye una s dental como en este y pastura, pareixida a beluna de las s de lo polaco.
Lo grupo –st-, con sīn u sad, fue interpretau primero como -st- y dimpués como lo fonema africau alveolar xordo c, ç:
Y tamién las palabras latinas y romances presas por l'algarabía:
Rincón de la Iglesia
O Rincón de la Iglesia ye un mont de 1.127 metros d'altaria que se troba situau en a muga entre a provincia de Zaragoza y o enclau navarro de Petiella d'Aragón.
Arabismos en aragonés
Fonetica de los arabismos en aragonés
Los textos alchamiaus tienen una grafía seseyant pa representar as predorso-dentals, pero ixo no quiere dicir que los moriscos de la val meya d'Ebro seseyasen, mes probablement s'ha d'interpretar que igual que un parlant d'una luenga iberorromanica en lo periodo andalusí sentiba las s sonora y xorda arabes y las adaptaba como una c, ç u z, lo contrario se desveniba con un morisco que heba d'interpretar la pronunciación romance pa adaptar-la a la pronunciación de l'alfabeto arabe con lo fonema mes pareixiu a la suya orella.
L'arabe no teneba l'alofono apical de la s iberorromanica, y cuan los arabofonos pronunciaban una palabra romance con ixa s l'adaptaban con a suya x. Este alofono ye lo que se troba en masa, sol, casa. D'esta traza toponimos como Saetabis, Saramba y Satiello pasoron ta l'arabe como Xativa, Xarama y Xatiel y fuoron presas asinas por lo romanz, lo mesmo que bel arabismo como xarop:
Bel lingüista opina que esto influyó en la transformación de la s latina en x en palabras romances como xuco.
La P, que no existe en arabe, sonoriza en B dezaga al en los arabismos y mozarabismos:
Las aspiradas semiticas de l'arabe son adaptadas por un regular con F como en mozarabe y catalán:
La kha arabe s'adaptó como una g:
Los sonius prepalatals u palatals representaus con chim gosamos trobar-los huei con j castellana en lo castellano d'Aragón. Seguntes Manuel Alvar, l'aragonés medieval ya heba enxordiu lo fonema prepalatal africau sonoro que veniba d'a GE, GI, IA, IO, IU latinas, con lo que ya teneba ch n'estos casos. Crei esto porque i heba dandaleyo en casos en la forma d'escribir Belchit/Belgit por eixemplo. Seguntes las observacions d'Alvar no bi heba dandaleyo n'este sentiu como en los casos de Nachera y Alfacharín:
(Si Alvar fa referencia a Kha ye porque debeba de creyer que Alfacharín vien de Alfaikhar d'alcuerdo con la hipotesi mes conoixida pero que no ye probada)
Los arabismos en aragonés podeban adaptar-sen con epentesi antihiatica, y ye lo caso d' alfaneya) y Alfoceya.
Medellín (desambigación)
Medellín puet estar:
Arabismos en aragonés
Morfolochía de los arabismos
A vegadas los arabismos tienen l'articlo arabe al aglutinau:
As Nogais
As Nogais (As Nogais en gallego y oficialment, Los Nogales en castellano) ye un municipio gallego d'a provincia de Lugo, situato en a comarca d'os Ancares de Lugo.
Arabismos en aragonés
Morfolochía de los arabismos
Manimenos no ye, como muitas vegadas se diz, d'orichen arabe tot lo que encomienza por Al-:
As Nogais
A suya población ye de 1.361 habitants (2010), en una superficie de 112,40 km² y una densidat de 12,11 hab/km².
Arabismos en aragonés
Morfolochía de los arabismos
En palabras d'etimolochía dubdosa u difícil podemos veyer como a vegadas la palabra encomienza por es u por al:
Contrasta con tot esto los casos en que no lo tienen y sí en castellano:
Cala Seda
Cala Seda (Cala Seda en sardo; Calasetta, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Carbònia-Igrèsias y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.851 habitants (2007) en una superficie de 30,98 km², con una densidat de población de 92,02 hab/km².
Cheografía
D'o termin municipal de Cala Seda fa parte o lugar de Cussorgia.
La Portillada (Castiflorit)
La Portillada ye una elevación de 426 metros d'altaria situada en o municipio de Castiflorit.
Yang Liwei
Yang Liwei naixiu de Suizhong, Huludao (China) o 21 de chunio de 1965 ye un piloto militar y astronauta d'a CNSA que partecipó en a misión Shenzhou 5 o 15 d'octubre de 2003 y se convirtió en a primera persona ninviada a lo espacio per China.
La Portillada
La Portillada puet fer referencia a:
Pleuronectes platessa
A palaya (Pleuronectes platessa (Linnaeus, 1758) en o suyo nombre scientifico ) ye una especie de peix d'a orden d'os Pleuronectiformes y familia Pleuronectidae que ye muit habitual en os fondos arenosos (aprox 200 m) d'a mar de Barents y d'a mar Mediterrania.
En o Reino Uniu s'emplega en a birolla rapida conoixida como fish and chips.
Tornacopa
Tornacopa (Tornacopa en occitán, Tournecoupe en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 281 habitants (2007) en una superficie de 18,95 km², con una densidat de población de 14,83 hab/km².
Conchuncions dischuntivas en aragonés
As conchuncions dischuntivas en aragonés indican una alternancia exclusiva o excluyent. Actualment se reducen a la conchunción u, que ye cheneral en tot l'Alto Aragón.
Eixemplos d'uso:
Eduardo III d'Anglaterra
Eduardo III d'Anglaterra, naixiu d'o castiello de Windsor o 13 de noviembre de 1312 y muerto en o palacio de Sheen o 21 de chunio de 1377, estió un rei d'Anglaterra dende o 25 de chinero de 1327 dica la suya muerte, sucedendo a su pai Eduardo II que heba estato destituyiu. Tamién estió duque d'Aquitania, conte de Cheter y conte de Ponthieu. Feba parte d'a Casa de Plantagenet.
Mientres os primeros anyos d'o suyo reinado, redotó a lo reino d'Escocia, encara que no podió apoderar-se-ne, y reforzó o poder d'a monarquía, que heba disminuyito mientres o reinado de su pai. En 1338 se proclamó hereu d'o reino de Francia en estar nieto de Felipe IV de Francia contra las pretensions de Felipe VI de Francia, prencipiando asinas entre os dos reinos una luenga guerra, dita Guerra d'os Cient Anyos.
Agnés d'Aquitania (1071)
Agnés d'Aquitania (prenunciato /ainés/ en aragonés medieval) estió reina d'Aragón dimpués de casar-se con Pero I en Chaca en 1086.
Yera filla de Guillén VIII y d'Hildegarda de Borgonya y chermana de Guillén IX d'Aquitania.
Morió probablement o 6 de chunio de 1095 y tenió dos fillos que morioron antis que o suyo pai:
Cofradía de la Entrada de Jesús en Jerusalén
A Cofradía de la Entrada de Jesús en Jerusalén (en aragonés Cofadría d'a Dentrata de Chesús en Cherusalem) ye una cofadría d'a Semana Santa zaragozana.
Historia
A cofadría estió establita en l'anyo 1938 por beluns d'os portiadors que levaban l'antigo paso d'Antonio Palo que estió cremato en 1935 mientres a Segunda Republica. Istos primers cofadres teneban relación con os bancos y caixas d'estalvios de Zaragoza. A l'anyo siguient salioron sin l'habito en a procesión d'o Santo Entierro, o 7 d'abril de 1939, y dos anyos dimpués salioron o Domingo de Ramos ya con l'actual habito d'a cofadría.
En os primers anyos 1960 a cofadría prencipia as chestions con cuantos colechios de Zaragoza, ya que no bi heba prous cofadres d'entre os treballadors de caixas y bancos de Zaragoza. D'ista traza en 1964 a cofadría s'integra en o colechio d'os Maristas, prencipiando dende iste anyo a procesión de Domingo de Ramos en o colechio. A l'anyo siguient, en 1965, se creya la sección de tambors.
Dende 1969 tamién as mullers fan parte d'a cofadría con os mesmos dreitos que os hombres y en 1973 se creya la sección de bombos.
A prencipios d'os anyos 1980 se cambea la salita d'a procesión de Ramos ta la Seu, anque dende 1988 por as obras de restauración se sale dende Sant Cayetano.
Pasos
thumb|left|200px|La Burreta
Uniforme y emblema
L'habito d'a cofadría ye una tunica blanca con dos franchas azuls verticals en a parti debantera. En a capeza caperucho azul, fueras d'os cargos procesionals, portiadors y bombos que levan tercerol blanco con antifaz azul y a sección infantil que leva bonet romano azul. Guants de color negra.
O emblema ye una columna de plata coronata, que ye o Santo Pilar, con una cruz de San Chaime de gules dencima, tot rodiato por dos palmas. En a base o lión, simbolo d'a ciudat de Zaragoza.
Winchester '73
Winchester '73 (títol en anglés, enguerada con iste zaguer títol en Aragón) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1950 de cine de western dirichita por Anthony Mann seguntes un guión de Borden Chase, Robert L. Richards, con una banda sonora orichinal de Walter Scharf y una dirección de fotografía de William H. Daniels. Producita por Aaron Rosenberg ta Universal Pictures, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como James Stewart, Shelley Winters, Stephen McNally, Millard Mitchell, James Best u Dan Duryea.
O rodache d'a cinta s'escaició en dos localidaz d'Arizona (Mescal y Tucson) y en os Universal Studios de California.
O director cinematografico alemán Wim Wenders afirmó que en iste cinta bi heba tantas historias sobre un rifle que se'n podeban fer dica ueito buenos western italianos. Se tracta d'una cinta de serie B a on se contan una succesión d'historias con nomás que un solo filo conductor, o personache de Lin McAdam, ganador d'un Winchester modelo 1873.
Plutón (astronomía)
(134340) Plutón (simbolos: 16px|⯓, 16px|♇ ) ye una planeta nana d'o sistema solar. Tien un diametro de 2302 km y suya orbita tien un radio entre 4.300.000.000 y 7.300.000.000 km (29-49 UA). O suyo nombre procede d'o dios romano Plutón (Hades en a mitolochía griega).
Atmosfera
Plutón poseye una atmosfera extremadament tenue, formada por nitrocheno, metano y monoxido de carbonio, que se conchela y colapsa sobre a suya superficie a medida que a planeta s'aluenya d'o Sol.
Satelites
O suyo prencipal satelite ye Caront. Atros satelites son Nicte, Hidra, Kerberos y Styx
Exploración
A nau espacial New Horizons realizó un sobrevuelo de Plutón o 14 de chulio de 2015, convertindo-se en a primera y, dica a calendata, a sola nau espacial en fer-lo. Entre o suyo breu sobrevuelo, New Horizons realizó medicions y observacions detalladas de Plutón y as suyas lunas.
Sant Nazari de Rosselló
Sant Nazari de Rosselló (en francés Saint-Nazaire) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Costa Sorrosa y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 2.337 habitants, en una superficie de 10,33 km².
Salvador Dalí
Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech (mas conoixito como Salvador Dalí u simplament Dalí), primer marqués de Púbol, naixito de Figueres (Alto Empordán) l'11 de mayo de 1904 y muerto tamién en a ciudat de Figueres o 23 de chinero de 1989, estió un pintor, escultor, disenyador, escritor y director cinematografico catalán, encara que a suya prencipal faceta artistica y por a quala ye por un regular conoixito estió a Pintura. A suya obra artistica fa parte d'o estilo artistico clamato Surrealismo, encara que tamién fació obras que pueden adscribir-se a o Dadaísmo y a o Cubismo. Ye considerato como uno d'os prencipals artistas pictoricos d'o sieglo XX.
Dalí ye conoixito tamién por a suya participación en a cinta Un chien andalou de l'anyo 1929, dirichida por l'aragonés Luis Buñuel con qui fació o guión de conchuntas, una cinta que ye considerata como uno d'os prencipals eixemplos d'o Surrealismo en o Cine. Artista polifacetico, treballó dende o disenyo de choyas dica o disenyo de vestuario u a scenografía de bellas cintas, en pasando por atras artes como a fotografía u a escultura.
As suyas primeras anyadas
Salvador Dalí naxió o día 11 de mayo de 1904 en a carrera Monturiol d'a ciudat catalana de Figueres, a capital d'a comarca de l'Alto Empordán, en a provincia de Chirona, estando o segundo fillo d'a suya familia en portar o mesmo nombre de baptismo (o suyo chirmán homonimo heba muerto tres anyadas antes por causa d'una meninchitis). Salvador yera fillo de Salvador Dalí i Cusí, o notario d'a ciudat de Figueres que yera natural de l'amanata localidat de Cadaqués, y de Felipa Domènech Ferres. Su pai teneba una personalidat estricta, y as suyas actitutz yeran suavizatas por a mai, que ye fácil que fuese a impulsora d'o instinto artistico d'o choven Salvador.
Quan Salvador teneba 5 anyadas, sus pais lo portoron t'a tumba d'o suyo chirmán y li dicioron que yera a suya reencarnación, cosa que pareix que Salvador creyó siempre, en dicindo que iste yera un feito important, porque asinas heba conoixito a muerte antes d'a vida.
Fació os suyos primers estudios en un instituto de Figueres, a on colaboró en a revista escolar, y recibió clases de Pintura. En 1916 descubrió a Pintura Moderna en una vesita de vacacions a Cadaqués, con a familia de Ramon Pichot, un artista local que feba a sobén viaches enta París y conoixeba asinas as tendencias artisticas d'o momento, en una ciudat que en ixas envueltas yera uno d'os centros artisticos d'o mundo y a on se reuniban as vanguardias artisticas. Salvador Dalí fació a primera exposición publica d'a suya obra en 1919, en o Teatro Municipal de Figueres, a suya ciudat natal.
Sant Miquel de Llotes
A suya población ye de 304 habitants, en una superficie de 8,64 km².
Salvador Dalí
As suyas primeras anyadas
En 1921, quan Salvador Dalí teneba 17 anyadas, morió a suya mai y o suyo pai tornó a casar-se, ista vegata con a chirmana d'a suya primera muller, cosa que no li cuacó a un Salvador Dalí ya adolescent.
Estudios en Madrit y París
left|thumb|300px|Dalí con [[Man Ray en París, o 16 de chunio de 1934.]] En 1922 Dalí marchó enta Madrit ta estudiar-ie en a Residencia de estudiantes matriculando-se en a Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. En ixas envueltas o choven Dalí ya se feba notar por as suyas excentricitatz; portaba o pelo largo y cameretas y vestiba con abrigo, medias y pantalons seguntes a moda d'o sieglo XIX. Sindembargo, Dalí estió capable de cautivar l'atención d'os suyos companyers estudiants meyant a suya obra pictorica, en a quala en ixas envueltas ya feba experimentacions con o cubismo. Cal parar cuenta de que en istas suyas primeras obras cubistas, ye fácil que Dalí no entenese prou bien as caracteristicas d'ixe movimiento artistico, mas que mas en estar a suya sola fuent d'información sobre o cubismo la que li plegaba a traviés de bels articlos de revistas, a la que cal adhibir un catalogo que li heba dato Pichot, porque en ixas envueltas no i heba garra pintor cubista en a ciudat de Madrit.
Dalí experimentó tamién con o dadaísmo, un movimiento artistico que amostró influencias en a suya obra mientres tota a suya vida. En a Reyal Academia d'Artes Polidas de Sant Ferrando de Madrit conoixió a o poeta andaluz Federico García Lorca, con qui alacetó una larga "amistat", mesmo que tamién a o director cinematografico aragonés Luis Buñuel u a d'atras personalidatz d'ixe inte, como Rafael Alberti u José Moreno Villa.
En 1924 un Salvador Dalí que encara yera un desconoixito ilustró o suyo primer libro, Les bruixes de Llers (As bruixas de Llers), d'o suyo amigo o poeta empordanés Carles Fages de Climent, con qui tornaría a colaborar-ne en a obra Balada del sabater d'Ordis (1954) y en l'auca El triomf i el rodolí de la Gala i en Dalí (1961).
Dalí fue expulsato de l'Academia l'anyo 1926, poco antis d'os examens finals, dimpués d'afirmar que dengún en l'Acadèmia no yera prou competent ta examinar-lo. Ixa mesma anyada fació o suyo primer viache enta París, a on conoixió a Pablo Picasso, a qui o choven Dalí reverenciaba; Picasso ya heba escuitato bellos comentarios favorables sobre Dalí feitos por Joan Miró. Dalí realizó un gran numero d'obras con una intensa influencia de Picasso y de Miró mientres as siguients anyadas, mesmo que desembolicaba o suyo propio estilo artistico.
A tamas d'ixo, bellas tendencias en a obra de Dalí que continoron mientres tota a suya vida ya yeran prou evidents mientres os anyos 1920. Dalí encorporó influencias de toz os estilos artisticos que podeba trobar y produció obras que abracaban dende o clasicismo mas academico dica as vanguardias mas punteras, de vegatas en obras deseparatas y de vegatas en d'atras de combinatas. As exposicions d'as suyas obras en Barcelona atrayoron muito a la critica, que combinaba as suyas alabanzas con as muestras de perplexitat.
Antiparte, Dalí se dixó creixer un extravagant mostaixa, que esdevenió un icono de si mesmo, influito por a mostaixa d'o pintor espanyol d'o sieglo XVII Diego Velázquez.
O surrealismo
thumb|Salvador Dalí, en una fotografía de [[1934 feita por Carl Van Vechten.]] Dalí colaboró con o director aragonés Luis Buñuel en a realización d'a cinta Un chien andalou, que s'estrenó en a ciudat de París l'anyo 1929, estando ista cinta uno d'os maximos exponents d'o surrealismo cinematografico. Ixa mesma anyada visitoron a Dalí en o pueblo de Cadaqués una serie de personaches claus en o surrealismo, encluyendo-ie a o poeta Paul Éluard y a la suya muller Gala Éluard, a qui sedució (u vice-versa) o choven pintor catalán convertindo-la en a suya musa y companyera ta cutio.
Dalí esdevenió un punto de referencia d'o movimiento surrealista. Feba servir mas a fixación d'imáchens presas d'os suenyos, seguntes André Breton, "...abusando-ne y fendo periglar a credibilitat d'o Surrealismo...". Inventó o que ell mesmo en deciba "metodo paranoico-critico", una mezcla entre a tecnica d'observación de Leonardo Da Vinci meyant a quala observando una paret se podeba veyer como en naixeban formas y tecnicas de frottage; fruito d'ista tecnica son as obras en as qualas se i puet veyer dos imáchens en un sola configuración. Lluís Racionero diz que "en os quadros d'a epoca 1928-34 o paisache y a luz de l'Empordán tienen una importancia decisiva. (...) Si o surrealismo de Dalí supera a o de Tanguy u de Chirico ye chustament porque istos han de buscar as imáchens aintro d'ells mesmos, mientres que Dalí las teneba a la vista: nomás li caleba combinar-las de traza paranoico-critica (...) ell mesmo reconoix os efectos d'o país en a suya dedicatoria en un libro de poemes d'o suyo amigo Carles Fages de Climent: "Yo soi divinament barrenau, nuevo Prometeu de Port Lligat".
En 1936 Breton forachitó a Dalí d'o suyo cerclo surrealista por as suyas tendencias faixistas, esdevenindo l'artista empordanés un d'os poquetz intelectuals que donoron soporte a Francisco Franco en puyar iste dictador a o poder mientres a Guerra Civil Espanyola. En 1940, debito a la Segunda Guerra Mundial, Dalí se traslladó enta os Estaus Unius con Gala, restando-ie dica 1948, una epoca que gosa considerar-se com una d'as mas fructiferas d'a suya vida y a on publicó a suya autobiografia The Secret Life of Salvador Dalí.
A tornata en Catalunya
right|thumb|300px|[[Teatro-Museu Dalí de Figueres.]] En 1949 Dalí tornó en Catalunya con l'alcuerdo d'o Gubierno de de Francisco Franco, qui emplegó iste escaicimiento como arma de propaganda politica, feito que recibió muitas criticas de cuantos intelectuals y progresistas. En 1959 André Breton fació un homenache enta os 40 anyos d'o naiximiento d'o surrealismo por meyo d'a celebración d'a exposición Homage to Surrealism, a on se i podeban trobar obras de Dalí, Joan Miró, Enrique Tábara y Eugenio Granell.
En estar tamién intresato en a decoración y en a imachen, l'anyo 1969 fació o logotipo t'a interpresa Chupa Chups, mesmo que a decoración d'o Teatro Reyal de Madrit mientres a retransmisión televisiva d'o Festival d'Eurovisión d'ixa anyada.
L'anyo 1981 li concedioron a Medalla d'Oro d'a Cheneralidat de Catalunya, y en 1982 o rei Chuan Carlos I d'Espanya lo nombró marqués de Púbol.
Fritz Hoffmann
Fritz Hoffmann, naixiu de Berlín, Imperio Alemán (hue Alemanya) o 19 de chunio de 1871 y muerto en Berlín (Republica de Weinar, hue Alemanya) o  14 de chulio de 1927, estió un esportista destacau en bells esportes pero que yera prencipalment atleta de prebas de velocidat. Participó en os Chuegos Olimpicos de 1896 en prebas d'atletismo y chimnasia. Aconsiguió medallas en os dos esportes, dos medallas d'oro y una de bronze en chimnasia y una medalla d'archent en os 100 metros lisos.
Salvador Dalí
A tornata en Catalunya
En morir Gala, a suya parella, o 10 de chunio de 1982, s'esdevenió a decadencia de Dalí, qui dende alavez prencipió a trobar-se mal de salut y se retiró a vivir dende a casa de Portlligat de Cadaqués a o castiello de Púbol, una fortificació que o mesmo Dalí heba regalato a Gala. Un incendio en a suya cambra l'anyo 1984 facó que se trasladase a unas cambras en Torre Galatea, un edificio anexo a o Teatro-Museu, a on vivió en estato de quasi reclusión dica la suya muerte o 23 de chinero de 1989. A suya zaguer aparición publica estió mientres o concierto ta piano y harpa, interpretato por Carles Coll y Abigail Prat, en o qualo s'estrenó a obra Música per Galalina de Jordi Codina.
Fritz Hoffmann
En atletismo antiparte de participar en os 100 metros lisos, tamién lo fació en 400, brinco d'altaria, triple brinco y tirada de peso aconseguindo diferents clasificacions.
Salvador Dalí
A tornata en Catalunya
S'ha denunciato que bel uns d'os suyos "cuidadors" obligoron a Dalí a sinyar quadros en blanco se vendioron dimpués d'a suya muerte como si fuesen orichinals. Istos rumors facioron que o mercato de l'arte esdeveniese sceptico respective d'as obras atribuita a Dalí mientres as zagueras anyadas d'a suya vida.
En noviembre de 1988, Dalí ingresó por un ataque cardiaco, y o 5 d'aviento de 1988 lo vesitó o rei Chuan Carlos I, qui li confesó que siempre heba estato un admirador fiel d'a suya obra.
O 23 de chinero de 1989, mientres escuitaba o suyo disco preferito ("Tristán y Isolda", de Wagner), Dalí morió d'una aturata cardio-respiratòria en l'Hespital de Figueres, con una edat de 84 anyadas, y zarrando o cerclo l'apedacoron (encara que teneba una tumba prevista a o canto d'a suya esposa Gala en Púbol) en a cripta de Figueres ("respectando" a suya zaguera voluntat comunicata de palabra momentos antir de morir a qui alavez yera alcalde de Figueres, Marià Lorca), que se troba en a suya casa-museu. A uya cripta se troba a l'atro canto d'a ilesia de Sant Per, a on l'heban baptizato, heba recibito a suya primera comunión y a on descansa dnde alavez, poquetz metros dillá d'a suya casa natal.
O mesmo Dalí cedió a mayor parte d'a suya obra a o Gubierno d'Espanya. A Fundación Gala-Salvador Dalí ye actualment encargata d'a chestión d'o suyo legato.
Simbolismo
Dalí describió un extenso y personal universo simbolico en a suya obra. Els rellotges tous (nombre popular con o que se conoix a suya obra La persistència de la memòria, que heba amaneixito en 1931) fue interpretata como una referencia a la teoría d'a relatividat d'Einstein y se creyó supuestament dimpués d'observar bellos sinyalins de queso de Camembert que se trobaban exposatos a o sol en un día caloroso d'o mes d'agosto.
Un atro d'os suyos simbolos recurrents ye l'elefant, que amanixió por primera vegata en a suya obra Somni causat pel vol d'una vespa sobre una magrana un segon abans de despertar (1944). Os elefants dalinians, inspiratos por l'obelisco de Roma de Gian Lorenzo Bernini, gosan amanixer con "pates luengas, quasi invisibles de deseyo", y portant obeliscos dencima d'o suyo lomo. De conchunto con istas delicatas extremidatz, os obeliscos, en os qualos bel uns dicen que se i troba un simbolo falico, crean un sentito pantasmal d'irrealidat. "L'elefant ye una distorsión en o espacio", explica Dalí en Dali i el surrealisme, de Dawn Ades, "con unas aguzatas patas que contrastan con a ideya d'ingravideza, definita sin a menor preocupación estetica. Soi creyando una cosa que m'inspira una profunda emoción y con a quala prebo de pintar honestament."
Un atro d'os suyos simbolos recurrents ye o uevo. Enlaza con os conceptos de vida pre-natal intrauterina, y de vegatas se refereixe a un simbolo d'esperanza y d'aimor, y asinas s'interpreta en a suya Metamorfosi de Narcís. Tamiem recurrió a imáchens d'animals mientres toda a suya obra: fornigas como simbolo de muerte, de corrupción, y d'un intenso deseyo sexual; o caracol como cabeza humana (heba visto un caracol dencima d'una bicicleta en o chardín de Sigmund Freud quan l'heba vesitato; y os langostos como un simbolo de decadencia y terror.