cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grisel
Toponimia
Lo toponimo puet remontar-se a l'antroponimo romano Grisius, pero a sufixación no ye clara.
Historia
Grisel estió un nuclio de población prencipalment musulmana dica lo sieglo XVI, inte en o cual se forza la conversión d'estes a la relichión cristiana. Un sieglo dimpués ista población (moriscos), ye feita fuera. D'ista forma, Grisel queda practicament despoblau y nomás aconsigue recuperar-se lentament.
En o transcurso d'o sieglo XX, a despoblación afecto grieument a iste lugar, que pasó de 500 habitants a primers de sieglos a poco mas d'a decena parte actualment.
Economía
L'economía d'o lugar ye basada en o parque eolico y en chicoz negocios locals como una casa de turismo rural, dos tabiernas y una piscina.
Blandy (Essonne)
Blandy ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 123 habitants, en una superficie de 7,91 km².
Santa María de la Vega
Santa María de la Vega ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población yera de 370 habitants en o 2013, en una superficie de 17,88 km² y una densidat de población de 22,35 hab/km².
Santa María de Valverde (Zamora)
Santa María de Valverde ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 90 habitants (2009), en una superficie de 9,76 km² y una densidat de población de 9,22 hab/km².
George Eliot
George Eliot (pseudonimo de Mary Anne (u Mary Ann u Marian) Evans), naixita d'Arbury Hall (Nuneaton, Warwickshire, Reino Uniu) o 22 de noviembre de 1819 y muerta en Londres o 22 d'aviento de 1880, estió una escritora, novelista y poetesa britanica, una d'as prencipals d'a dita Era Vitoriana.
Garray
Garray ye un municipio castellanleyonés, situato en a provincia de Soria y comarca de Soria.
A suya población ye de 500 habitants (2006), en una superficie de 76,24 km² y una densidat de población de 6,56 hab/km².
Santa María de Valverde (Zamora)
Cheografía
Ye situato en a Val de Valverde.
Garray
Historia
En o suyo termin municipal, no guaire luent d'o nuclio de población i yera a celebre ciudat arevaca de Numancia. En a Edat Meya se repobló con navarros. Yera una d'as mugas d'o reino de Navarra en tiempos d'o rei Sancho Garcés III lo Mayor.
Marc Gasol
Marc Gasol i Sáez (6 de chinero de 1985 en Barcelona, Catalunya) ye un chugador profesional de baloncesto. Tien una altaria de 2,16 metros y ocupa a posición de pívot. En l'actualidat chuga en o Bàsquet Girona d'a liga LEB Oro d'Espanya d'o qual ye lo suyo president.
Garray
Cheografía
Garray ye situato a 1.031 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6 km de Soria, a capital d'a suya comarca y provincia.
Marc Gasol
En l'anyo 2015, chunto a su chirmán Pau Gasol, se lis atorga o Premio Princesa d'Asturias d'os Esportes de 2015 por os suyos valors esportivos y as suyas labors socials.
Garray
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Tardesillas, Chavaler, Canredondo de la Sierra, Dombellas y Santervás de la Sierra.
Guerras Carlistas
thumb|300px|[[Cincomarzada, en a Primera Guerra Carlista]] As Guerras Carlistas estioron tres guerras que se desvinioron en Espanya en o sieglo XIX, en especial en o nord-este, y estioron l'orichen d'o movimiento politico carlista.
Mientes o Trienio Liberal (1820-23), os sectors absolutistas organizoron as partitas reyalistas, que tenioron un amplo refirme en as comarcas interiors de Catalunya. A insurrección se reprenió con a Guerra dels Malcontents (1827).
L'Abatut (Altos Pireneus)
A suya población ye de 1.271 habitants(1999) en una superficie de 12,71 km², con una densidat de población de 28,32 hab/km².
Cassen (Landas)
Cassen (Cassen en occitán, Cassen en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Costalat de Shalòssa.
A suya población ye de 457 habitants (2007) en una superficie de 5,97 km², con una densidat de población de 77 hab/km².
Sasal
Sasal ye un lugar d'a provincia de Uesca situau en o municipio de Samianigo, en l'Alto Galligo.
A suya población ye de 14 habitants (2016).
Sarrikotapea
Sarrikotapea (Sarrikotapea en basco, Charritte-de-Bas en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a redolada d'Pettarra.
Sasal
Historia
A ilesia mozarabe ye en o cobalto d'o lugar. Bi ha bellas muestras d'arquitectura popular en as suyas casas, chamineras tronconicas, portaladas... anque la mayor parti han estau transformadas.
Sarrikotapea
A suya población ye de 247 habitants (1999) en una superficie de 7,40 km², con una densidat de población de 33,38 hab/km².
Demografía
2004: población provisional seguntes o INSEE.
Sasal
Demigrafía
Teneba a la fin d'o sieglo XV 6 fuegos, y a meyaus d'o sieglo XIX 7 vecins y 43 habitants.
Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant
Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant ye un municipio catalán d'a comarca d'o Baixo Campo, en a Provincia de Tarragona.
A suya población ye de 5.653 habitants (2008), en una superficie de 102,67 km² y una densidat de 55,06 habitants/km².
En o suyo termin municipal bi ha dos centrals nucleyars ta fabricar enerchía nucleyar.
Cheografía
O termin de Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant se situa a 281 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 13 km de Tarragona, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de L'Almadrava, L'Hospitalet de l'Infant, Masboquera, Masriudoms y Vandellòs.
Mugas
O suyo termin muga con L'Ametlla de Mar, Tivissa, Pratdip y Mont-roig del Camp.
Vandellòs
Vandellòs ye un lugar de Catalunya, que fa parte d'o termin municipal de Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant (en ye a suya capital), en a comarca d'o Baixo Campo y provincia de Tarragona.
Cheografía
O lugar de Vandellòs se troba situato a 281 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Blanca (musica)
thumb|right|200px|Pentagrama con dos notas blancas, y un silencio de blanca. Una blanca ye una fegura musical que equivale a 1/2 d'a valor d'a fegura redonda, a 2 negras, 4 corcheas, 8 semicorcheas, etc. A blanca, como totas as feguras musicals, tiene un silencio d'a suya mesma valor. Iste se representa con un guión grueso situato por dencima d'a tercera ringla d'o pentagrama.
A blanca indica una durada dos vegatas mas luenga que una negra u dos vegatas mas curta que una redonda. Si li s'adhibe un puntiello a suya durada ye l'habitual mas a metat d'ista: estando a suya durada habitual 4 corcheas, pasa a durar 6 (4 + 2); estando a suya durada habitual 2 negras, pasa a durar 3 (2 + 1).
En un compás 2/4, a blanca equivale a dos tiempos (dos negras), en un compás 2/2 equivale a un tiempo y en un compás 2/1 equivale a meyo tiempo. Se emplega en os pentagramas a sobén, como a resta de notas, con una valor relativa; a nota que le sigue de mayor valor ye a redonda, a cuala equivale a cuatro negras, y a la redonda li sigue a cuadrata a cuala equivale a ueito negras. Ista zaguera cuasi no s'emplega.
A blanca no gosa emplegar-se en compases de subdivisión ternaria.
Barranco d'a Corona
O barranco d'a Corona (en castellano Barranco de la Corona) ye un barranco d'o municipio de Samianigo (Alto Galligo).
Naixe amán d'a localidat de Yespola y desemboca en o río Guarga.
Punta de Tormoseta
A punta de Tormoseta (en castellano Punta de Tromosa, en  francés Pic de Troumouse) ye un pico de 3.083 metros d'altaria d'a cordelera d'os Pireneus, situau entre a provincia de Uesca (Aragón) y Occitania.
Ye a intersection exacta entre os culs de Tormoseta, Barraude y Barrosa y tamién a triple muga entre o municipio de Bielsa y as comunas de Gèdre y Aranyonet.
Herulos
Os herulos estioron un pueblo chermanico que emigró dende Escandinavia en o sieglo II establindo-se chunto a la desembocadura d'o Rin (herulos occidentals) y a man d'a Mar Negra (herulos orientals).
Os herulos occidentals se dedicaban a la piratería en o sieglo III saqueyando as costas atlanticas de l'Imperio Romano d'Occident (arribando dica as costas vascas).
Os herulos orientals fuoron vencitos por Claudio II en l'anyo 269 a man de Naissus y esdevinioron federatos. Fuoron sozmesos por os ostrogodos en tiempos de Hermanarico y dimpués por os hunnos. Dimpués d'a muerte d'Atila esdevinioron un pueblo independient establito en a plana danubiana que guarniba de mercenarios a los exercitos barbaros de l'Imperio Romano d'Occident. Odoacro, qui deposó a lo zaguer emperador romano teneba mercenarios herulos.
Os herulos fuoron vencitos por Teodorico lo Gran a man de Verona en l'anyo 489 y dende ixe inte os herulos no estioron mercenarios que de l'Imperio Romano d'Orient. En os exercitos bizantins de Belisario y Narsís que reconquirioron Italia bi heba mercenarios herulos.
Os herulos desapareixioron como pueblo en o sieglo VI con a invasión d'os longobardos.
Arcipestrau
thumb|300px|División en arcipestraus d'a [[diocesi de Chaca]] Un arcipestrau ye, aintro d'a ilesia catolica, una agrupación de parroquias con finalidatz de coordinación a diferents rans, baixo a coordinación d'un d'os mosens que i perteneixe, y que recibe o títol d'arcipestre. Ye a primera subdivisión en a organización territorial d'un bispato, u a segunda, en o caso de que i existisen as zonas pastorals u una atra subdivión primaria equivalent.
Guanare
Guanare ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Portuguesa. Ye situata en o sudueste d'o país y a suya población ye de 112.315 habitants
El Molar (Tarragona)
El Molar ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 302 habitants (2007), en una superficie de 22,4 km² y una densidat de población de 13,48 hab/km².
Mugas
Muga a lo norte con la Figuera, a l'este con el Lloar, Bellmunt del Priorat y lo Masroig, a lo sud con este mesmo zaguer termin y a l'ueste con Garcia.
Wallace Beery
Wallace Beery estió un actor estausunidense, naixito l'1 d'abril de 1885 en a ciudat de Kansas City (Missouri) y muerto o 15 d'abril de 1949 en Beverly Hills (California). Prencipió a suya carrera como actor en o mundo d'o teatro, dimpués de probar fortuna en o mundo d'o circo en o Circo Ringling Brothers, que albandonó en estar feriu por un tigre. Dende 1913 treballó en Chicago ta Essanay Studios, tresladando-se dimpués enta California, en a mesma productora. Activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1910, dende as anyadas d'o cine mudo, dica zaguerías d'os anyos 1940, con alto u baixo 250 títols, recibió cuantos premios mientres a suya carrera cinematografica. Yera chirmán de l'actor Noah Beery y tamién ye tío d'o tamién actor Noah Beery Jr., fillo d'o suyo chirmán. Mientres os anyos 1930 estió un d'os actors millor pagaus d'o mundo d'o cine. En o suyo contracto signau con a productora Metro-Goldwyn-Mayer en 1932 s'estipulaba que Beery cobraría un dólar mas que cualsiquier atra persona contractada por a Metro-Goldwyn-Mayer.
En 1916 casó con l'actriz Gloria Swanson, a qui heba conoixiu en o rodache d'a cinta Sweedie Goes to College en 1915, pero o matrimonio tenió problemas por l'adicción a l'alcoholismo de Wallace y por os suyos malos tractos ente Gloria y, finalment, plegó en un esvurcio en 1919. Wallace tornó a casar-se en 1924, con Rita Gilman y Gloria Swanson casó en o mesmo 1919 con Herbert K. Somborn.
D'entre a suya filmografía, se puet mencionar as suyas interpretacions en bellas cintas como Victory (1919, Maurice Tourneur), Robin Hood (1922, Allan Dwan), Three Ages (1923, Buster Keaton), Billy the Kid (1930, King Vidor), Min and Bill (1930, George W. Hill), The Champ (1931, King Vidor), Viva Villa! (1934, Jack Conway), China Seas (1935, Tay Garnett), u Port of Seven Seas (1938, James Whale).
Premios
Wallace Beery recibió un premio Oscar a o Millor Actor en 1932 por o suyo papel en a cinta The Champ, de King Vidor. O premio estió compartito con l'actor Fredric March.
Tamién recibió en 1934 a Copa Volpi a o Millor Actor d'o Festival Internacional de Cine de Venecia por a suya interpretación en a cinta Viva Villa!, de Jack Conway. Ista estió a primera concesión d'o premio.
Postumament, en 1960, se li adhibió una estrela a lo Paseyo d'a Fama de Hollywood, estando a suya estrela situada en o 7001 de Hollywood Boulevard d'a ciudat de Los Angeles.
Estaus latinos d'Orient
right|thumb|300 px|Os Estaus latinos d'Orient en o sieglo XII O termin Estaus latinos d'Orient fa referencia a los feudos que os liders cruzaus creyoron en tierras d'a Mediterrania Oriental dende os Balcans dica Siria y Palestina. O feudalismo s'enradigó entre fins d'o sieglo XI y fins d'o sieglo XIII.
Quatre d'ells fuoron creyaus en a primera cruzada:
Anyos dimpués Ricardo Corazón de Lión conquiere a isla de Chipre a un sinyor bizantín en a tercera cruzada y cede a isla a Guy de Lusignan qui i funda una monarquía:
Dimpués d'a caita de Costantinoble en o curso d'a quatrena cruzada, fuoron fundaus uns cuantos estaus en tierras de l'Imperio Bizantín: 150px|thumb|L'Imperio Latino de Costantinoble y os estaus vasallos suyos
O Krak d'os Caballers cayó en poder d'os mamelucos d'Echipto en l'anyo 1271, y Tartrus en 1291.
Chuegos Olimpicos de Berlín 1936
Os Chuegos Olimpicos de Berlín 1936, conoixitos tamién como Chuegos d'a XI Olimpiada d'a era muderna, estioron os Chuegos Olimpicos que se celebroron en Berlín (Alemanya Nazi) dende l'1 d'agosto dica o 16 d'agosto de 1936. I participoron 3.963 esportistas (3.632 varons y 331 de sexo femenín) de 49 países que compitioron en os 21 esportes que estioron olimpicos.
Os Chuegos fuoron inaguraus por Adolf Hitler y intrumentalizaus ta consolidar a imachen d'o rechimen nazi en a escena politica internacional.
Ajalvir
Ajalvir ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 4.676 habitants (2021) en una superficie de 19,62 km².
Francis Drake
Biografía
Naixió en o sino d'una familia protestant que se veyió obligata a tresladar-se a Kent mientres a revuelta catolica de 1549.
Mariner dende muit chóven, fué a lo mar Caribe atrayito per a graniza riqueza que portiaban as naus d'a Corona de Castiella. O suyo odio enta os catolicos creixió debito a un incident en cual a suya nau fue enrestida por os espanyols a tamas d'haber una tregua con éls.
Dende ixe inter se convirtió en una baruca ta l'imperio castellano. L'anyada 1573 atacó lo puerto colombiano de Nombre de Dios t'apoderar-se d'a flota d'o tresoro espanyola. Se levó l'oro que portiaban os barcos espanyols pero deixó a plata debito a lo suyo peso.
As suyas accions li valioron un gran emparo d'a cort anglesa. Fue financiato por o Conde d'Essex y a reina Isabel I d'Anglaterra li otorgo en 1581 o títol de Sir.
En l'anyo 1577 a reina li clamo ta fer exploracions en o Pacifico, asinas se convirtió en o primer anglés en trescruzar o Estreito de Magallans y o primer anglès en fer a vuelta a lo mundo.
L'Armada invencible
Drake fue nombrato vicealmirant l'anyada de 1588 ta luitar contra l'armada espanyola (a clamata Armada invencible) que quereba invadir Anglaterra. Tenió una intervención destacata en la redota d'a Invencible en a Batalla d'a Canal d'a Mancha.
Pterocles orientalis
A chorla (Pterocles orientalis (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Pterocliformes y familia Pteroclidae que se reproduz en a peninsula iberica, nordueste d'Africa, Islas Canarias, Turquía, Irán, Chipre, Israel, Cazaquistán, ueste de China y norte de Pakistán. Ye un migrant parcial, con aus d'Asia central que se tresladan enta Pakistán y a lo norte d'a India d'hibierno.
Mide entre 33 y 39 cm de luengo y pesa entre 300 y 615 g.
Cerro d'as Molineras
O cerro d'as Molineras (en castellano cerro de las Molineras) u tamién dito punta Tres Mugas y punta Tres Cruces ye un mont de 1.035 metros d'altaria que se situa en a provincia de Zaragoza, en o cordal de La Sarda.
Ye a triple muga entre os termins municipals de Longars, Os Pintanos y Lobera d'Onsella. Muit amán d'a suya cima, en o suyo canto oriental, amán d'o collau, bi ha un molimento dito as Tres Cruces que sinyala un atra triple muga entre os municipios de Longars, Os Pintanos y Bagüés.
Gasoducto
thumb|250px|Un indicador d'inspección de gasoductos, tamién conoixito como pig por o suyo nombre en anglés, perteneixe a lo gasoducto de gas natural de [[Suiza.]]
Un gasoducto ye una conducción que sirve ta trasportar gases combustibles a gran escala. Ye muit important a suya función en l'actividat economica actual.
Construcción
thumb|200px|Un gasoducto en construcción en [[Alemanya]] Consiste en una conducción de canyerías d'acero, por as cuals circula o gas a altas presions, dende o puesto d'orichen. A on ye posible, se construyen sobre a superficie. Manimenos, en arias que son mas desembolicatas, urbanas u con flora sensible, s'enterrecan a una fundaria tipica d'1 metro. Si a distancia ye luenga, bi ha estacions de bombeyo intermeyas. O inicio d'o gasoducto puet estar un chacimiento u un puerto de mar a on que arriban barcos (ta o gas natural, se dicen metaners) que trasportan o gas licuato (a muit alta presión). Ta trescruzar un río en o trazato d'un gasoducto se fan servir prencipalment dos tecnicas, a perforación horizontal y a perforación dirichita, con ellas se consigue que tanto a flora como a fauna d'o río e d'a ribera no se veigan afectatas. A construcción de gasoductos en a mar se fa dende barcos especialment disenyatos, que depositan en o leito marín a canyería a partir d'una bobina.
Ta levar o gas dica las casas y comercios, cal disposar de chicotas salitas d'alimentación dica os rez de canyerías aintro d'istas edificacions.
Circulación d'o gas
A presión a la que circula o gas por o gasoducto ye normalment de 72 bar en os rez basicos de transporte y 16 bar en os rez de distribución. O cambio de presions se fa de forma analoga a los rez electricos (alta tensión/baixa tensión), en iste caso s'emplegan estacions de regulación y mesura, por meyo d'uns reguladors de presión de membrana se regula la presión de salita que s'amenista.
Gasoductos en Aragón
Os gasoductos que suministran gas a la Peninsula Iberica dentran dende Francia por o País Basco y o Pireneu navarro, baixando por a val d'Ebro dica Calagorra, Zaragoza, Barcelona y Valencia. O prencipal eixe en Aragón ye a val d'Ebro, d'a on que salen brancas, entre as que destacan o gasoducto Zaragoza-Sarrablo (138.6 km, que fa servir os antigos chacimientos de Sarrablo como almadazen) y o gasoducto que va enta la central termica d'Andorra, Alcorisa y Alcanyiz. A Plana de Uesca tien atra branca d'o gasoducto Zaragoza-Sarrablo, que salen dende Uesca y plega dica Monzón y Tamarit, pasando por Balbastro.
Laurus nobilis
O laurelero (Laurus nobilis (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Laurales y familia Lauraceae que ye orichinaria d'a rechión mediterrania y se fa servir a suya fuella pa apanyar en a gastronomia. Seguntes o poeta Luciano, a sacerdotisa d'o templo d'Apolo conoixida como Pitia suposadament mascaba fuellas de laurelero d'un arbol sagrau que creixeba adintro d'o templo pa inducir o suyo trance a partir d'o qual pronunció as profezias oraculars per as qualas yera famosa.
En a cultura romana, lo laurelero yera un simbolo de victoria. Tamién s'asoció con a immortalidat, con a purificación ritual, a prosperidat y la salut.
Os antigos romanos creyeban que os laurelers yeran immunes a los rayos, lo que brindaba protección a qui os brandiban. Una d'as razons d'ista creyencia ye que o laurelero no se crema facilment y petarria con fuerza quan ye cremau. Levó a los antigos romanos a creyer que la planta yera habitada per un "demonio de fuego celestial" y, per tanto, yera "immune" a menazas externas como lo fuego u mesmo los rayos.
Punta de las Loseras
A punta de las Loseras (en francés Pic de Serre Mourène, en castellano Sierra Morena) ye un pico de 3.088 metros d'altaria d'a cordelera d'os Pireneus, situau entre a provincia de Uesca (Aragón) y Occitania.
Boigneville
A suya población ye de 423 habitants, en una superficie de 15,8 km².
Forcallo (desambigación)
Forcallo puet estar:
Barranco d'as Claus
O barranco d'as Claus (en castellano Barranco de las Claves) ye un barranco d'o municipio de Samianigo (Alto Galligo).
Naixe en a sierra de Belarra, pasa por a localidat de Belarra y desemboca en o río Guarga.
Pueyo d'os Banyals
O pueyo d'os Banyals (en castellano pueyo de los Bañales) ye un pueyo de 561 metros d'altaria que se troba situau en a provincia de Zaragoza.
Se troba situau a l'ueste d'o punto a on existió una ciudat romana, estando actualment un important chacimiento arqueolochico.
Toponimia
O toponimo Banyals pareixe que fa referencia a que mientres muitos anyos se conoixeban nomás as termas y banyos d'o chacimiento arqueolochico romano. Asinas Banyals sería un derivau de banyo.
Bois-Herpin
Bois-Herpin ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 75 habitants, en una superficie de 3,89 km².
Waterpolo
En as categorías absolutas y chovenils, bi ha cuatre periodos de ueito menutos. D'atra man, en as categorías cadete, infantil, alevín y benchamín a durada ye de siet menutos por periodo. Cada equipo tien nomás 30 segundos de posesión ta fer un lanzamiento a la portería contraria. Os chugadors, excepto lo portero, no pueden pisar o suelo d'a piscina, ya que ye prohibito y a mas a fondaria d'ista no lo premite.
Os chugadors s'esferencian por o gorro que, por un regular, ye de color blanca en o equipo local y de color azul en o equipo vesitant.
En Aragón o millor equipo en a categoria masculina ye o CN Helios que partecipa en a segunda categoría espanyola dita Primera División Espanyola de Waterpolo, a primera ye a División d'Honor de Waterpolo. y en a categoría femenina ye o Cablescom EWZ (Escuela de Waterpolo de Zaragoza) que partecipa en a División d'Honor espanyola de Waterpolo Femenín.
Sent Guironç
Sent Guironç (Sent Guironç en occitán, Saint-Girons-en-Béarn en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 132 habitants (1999) en una superficie de 5,20 km², con una densidat de población de 25,38 hab/km².
Cheografía
O territorio d'a comuna de Sent Guironç se troba situato a una altaria meya de 140 metros dencima d'o ran d'amar, con altarias menima de 76 y maxima de 156 metros. O suyo termin fa parte d'a cuenca hidrolochica d'a Gave de Pau, afluent d'o río Ador.
Mugas
O termin municipal d'a comuna de Sent Guironç muga a o norte con o departamento d'as Landas; a l'este con Bonnut; a l'ueste con as Landas; a o sudeste con Semboès; y a lo sud con Vaths de Bearn.
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE.
Los Fayos
Los Fayos ye un municipio d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Tarazona y Moncayo. A suya población ye de 194 habitants (INE 2007), en una superficie de 3,9 km² y una densidat de población de 49,74 hab./km²
Cheografía
Ye situato en o semontano de Moncayo.
Toponimia
O nombre se remonta a o latín FAGUS, d'alcuerdo con a fonetica aragonesa y mozarabe. En l'aragonés residual de Cinco Villas y en Semontanés occidental l'arbol en cuestión se diz Fayo. En o Parque Natural d'a Defesa de Moncayo bi ha una selva de fayos. En un texto de 1106 ya se menciona este toponimo:
Lactarius torminosus
O robellón d'albá (Lactarius torminosus (Gray, 1821) ) ye un fongo d'a orden d'os Russulales y familia Russulaceae que se troba en o norte d'Africa, o norte d'Asia, Europa y America d'o Norte.
Encara que se precia per o suyo gusto picant y se mincha dimpués d'una preparación adecuada en Rusia y Finlandia, a especie ye muit enritant pa lo sistema dichestivo quan se mincha cruda. As toxinas, tamién responsables d'a suya amargor, se destruyen con a cocción.
Portalada/Ribagorzano
<div style="display:block;border:1px solid #9bdeff;vertical-align: top;width:99%; background-color:#f9f9ff;margin-bottom:10px;margin-top:5px;padding-left:5px;padding-right:4px;"> <h2 style="padding:3px; background:#9bdeff; color:black; text-align:center; font-weight:bold; font-size:100%; margin-bottom:5px;margin-top:0;margin-left:-5px;margin-right:-4px;">Biquipedia: La Wikipedia en aragonés left|175px Benveniu a la Biquipedia, la enciclopedia llibre en aragonés ribagorzano! Si charras ribagorzano y te fería goi de tenir una Enciclopedia llibre en la tuya variedat d'aragonés, alavez tu tamé puez aduyar a fer-la. Pa trobar mes información, ves ta la pachina d'Aduya y deixa un mensache a la Tabierna.
Tarragonés
O Tarragonés (en catalán Tarragonès) ye una d'as tres comarcas en que se dividió lo Campo de Tarragona en l'anyo 1936. Ye chunto a la costa, en a zona meridional, entre o Baixo Penedés, a lo nord-este, l'Alto Campo, a l'ueste, y o Baixo Campo a lo sud.
A suya población ye de 231.161 habitants (2007, en una superficie de 318,86 km² (en un total de 21 municipios), con una densidat de población de 724,96 hab/km².
As aventuras de Tintín
As aventuras de Tintín (en a versión orichinal en francés Les Aventures de Tintin) ye una serie d'historietas en cómic creyadas por o dibuixant belga Hergé.
Muit probablement a serie europea mas influyent dende o sieglo XX (encara que Astérix ha teniu mas volumen de vendas). Creyada por l'autor belga Georges Remi, conoixiu por o pseudonimo d'Hergé, y caracteristica d'o estilo grafico y narrativo dito "linia clara", ye constituyiu por un total de 24 álbums (a mas de "Tintin et le Lac aux requins"), o primer d'ells fue quitau en 1929 y l'antezaguero en 1975 (o zaguero, Tintin et l'Alph-Art, quedó sin rematar, encara que se'n publicoron os esbozos de l'autor). Todas as aventuras de Tintín fuoron escritas por Hergé, difueras d'o cómic "Tintin et le Lac aux requins" (que fue autorizau por Hergé en vida, encara que recibió presions editorials pa permitir a publicación d'iste cómic-cinta). Antimás, tamién bi ha las polemicas aventures piratas de Tintín, que se contan por dotzenas arredol d'o mundo; y tamién as historias preoficials (ye decir, as versions anteriors a la versión definitiva de cada cómic); tanto as historias piratas como as preoficials tienen una calidat irregular seguntes a historia en concreto.
Entre os personaches prencipals se troban o can Milú, o capitán Haddock, o profesor Tornasol y os detectives Asín y Acín, asinas como os malos Rastapopoulos, Allan u o doctor Müller. Atros personaches segundarios recurrents son por eixemplo Bianca Castafiore, Chang, o cheneral Alcázar, o cheneral Tapioca u o mayordombre Néstor.
Historia
250px|thumb|left|[[Tintín y Milú]] Os primers siet episodios d'as aventuras de Tintín se publicoron entre 1929 y 1939 en quantas entregas en Le Petit Vingtième, suplemento d'o diario belga d'orientación catolica Le Vingtième Siècle (a publicación d'a ueitena, Tintin au pays de l'or noir, quedó interrumpida en 1940 por a invasión alemana de Belchica, y l'autor no la continó dica dimpués de bells anyos). As aventuras de Tintín continoron apareixindo en atras publicacions, como o diario Le Soir (mientres a ocupación alemana de Belchica, entre 1940 y 1944), y o semanario Tintin, dende 1946 y dica 1976.
Todas as aventuras d'o personache fuoron recullidas en álbums independients y traducidas a numerosos idiomas, incluyiu l'aragonés, con una gran cantidat de reedicions. A partir de L'Étoile mystérieuse (1943), os álbums fuoron editaus en color, y se facioron tamién en color os libros apareixius anteriorment (con a excepción de Tintin au pays des Soviets). As nuevas edicions d'os álbums patiran chicotz cambeos pa correchir errors d'ambientación (como L'Île Noire) u pa fer-los mas politicament correctos (Tintin au Congo).
La primera aventura de Tintín escrita y dibuixada por Hergé estió Tintin au pays des Soviets, un álbum d'os anyos 1929 - 1930, en blanco y negro y de declarau conteniu anticomunista. En iste primer álbum, o choven periodista viachaba a Rusia y comprebaba personalment os perniciosos efectos que a revolución d'os bolcheviques heba prebocau en a sociedat sovietica. Os comunistas europeus d'epoca arriboron a menazar de muerte a Hergé por o conteniu d'ista primera aventura que amostraba una sociedat corrupta y deshumanizada.
O suyo segundo álbum, Tintin au Congo (1930), estió tamién prou polemico por o racismo que pareixeba veyer-se en belún d'os suyos pasaches y porque presentaba a os chovens de raza negra como infantils y fatos.
Ye ta par d'alavez quan as aventuras de Tintín fan un chiro radical y prencipian a tener un caracter marcadament critico, denunciando os periglos d'a democracia y muitos d'os problemas d'a sociedat mundial: trafico de drogas (Les Cigares du pharaon), tramas diplomaticas (Le Lotus bleu), os conflictos arredol d'o petrolio y os abusos d'as multinacionals occidentals (Tintin au pays de l'or noir), l'actual trafico ilegal d'esclaus (Coke en stock), os problemas d'as dictaduras d'America Central (Tintin et les Picaros), etc.
Tamién i apareixen temas clasicos d'a literatura sin alusión a denguna critica politica, como por eixemplo a busqueda d'un tresoro (Le Secret de La Licorne y Le Trésor de Rackham le Rouge).
S'ha de sinyalar, tamién, Tintin et le Lac aux requins, a cinta de dibuixos animaus que se fa sobre Tintín, que posteriorment os Estudis Hergé convirtioron en un álbum de Tintín. Iste álbum ha despertau cierta polemica, tanto por a suya calitat (que se podría definir nomás como "acceptable") como tamién por o feito d'estar un álbum no escrito por o mesmo Hergé, cosa que mete en discusión si s'ha de considerar u no como un álbum oficial de Tintín.
Tintín en aragonés
Dica agora s'han publicau en aragonés tres álbum d'as aventuras de Tintín, As choyas d'a Castafiore, publicau o 5 d'abril de 2019, 90 anyos dimpués de l'aparición d'o primer álbum de Tintín y 58 dimpués d'a publicación en francés de l'orichinal "Les Bijoux de la Castafiore" , Obchetivo a Luna y Aterrizache en a Luna.
A traducción fue feita por Chusé Aragüés y fue refirmada por a Dirección Cheneral de Politica Lingüistica d'o Gubierno d'Aragón
Uña
Uña ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 123 habitants (2007), en una superficie de 23,07 km² y una densidat de población de 5,33 hab/km².
Galaxia
thumb|right|250px|Galaxia NGC1512. Una galaxia (d'a raíz griega γαλαξίας glakt-, "lacteo", una referencia a la Vía Lactea) ye un conchunto d'uns cuantos mils de millons d'estrelas y de nebulosas de gas y polvo. Parixe que en o centro de determinatas galaxias bi ha un forato negro supermasivo; manimenos, ye difícil que se puedan detectar debito a la gran densidat d'estrelas que bi ha en a parti central d'una galaxia.
Bi ha prencipalment tres tipos de galaxias:
Purroi de la Solana
Purroi de la Solana (en catalán Purroi, en castellano Purroy de la Solana) ye un lugar aragonés situato a una distancia de 6 km de Benavarri y perteneixient a este municipio situato en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca. La suya población ye de 46 habitants (2020).
Toponimia
Purroi ye una contracción de Pui roi, que en catalán ribagorzano significa "pueyo royo". Se troba tamién como macrotoponimo en la Comunidat de Calatayú (Purroi), y como microtoponimo en los Monegros (Punta de Purroi). L'apelativo "de la Solana" reflecta que lo barrio nuevo de Purroi s'ha iu fendo baixo ixe pueyo con una orientación con mas sol.
LeBron James
LeBron Raymone James Sr., conoixito esportivament como Lebron James, (30 d'aviento de 1984 en Akron, Ohio) ye un chugador profesional de baloncesto. Tien una altaria de 2,03 metros y ocupa a posicións de base y escolta. En l'actualidat chuga en Los Angeles Lakers d'a NBA d'os Estaus Unius.
Ha participato en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 2004, Pekín 2008 y Londres 2012 ganando una medalla de bronze y dos d'or respectivament.
Avitenh
Avitenh (Avitenh en occitán, Abitain en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Christen Democratisch Appèl
Christen Democratisch Appèl (Crida Democrata-cristiana en aragonés) ye un partiu politico neerlandés, establiu l'11 d'octubre de 1980 por a fusión de tres partius politicos d'ideolochía cristiana, catolicos y protestants: a Christelijk-Historische Unie, o Anti-Revolutionaire Partij y o Katholieke Volkspartij. A suya ideolochía ye a democracia cristiana y se sitúa en o centro-dreita. Fa parte en Europa d'o Partiu Popular Europeu y dende o punto d'anvista internacional fa parte d'a Internacional Democrata de Centro. Por o numero de militants, ye o partiu mas gran d'os Países Baixos.
Sierras interiors pirenencas
Anque o criterio no ye unanime, muitos autors consideran que o limite septentrional a on rematan as sierras interiors coincidiría con o limite norte d'o que puede dicir-se Prepireneu, de forma que as sierras interiors, en chunto con as sierras exteriors, estarían os limites cheograficos d'o Prepireneu y incluidas en ell. O Prepireneu, a la suya vegada, fa parte d'o sistema montanyoso d'o Pireneu.
Sierras d'o Flysch
Sierras d'o flysch pirenenco cretacio-eoceno (transición enta la depresión meya intrapirenenca):
Avitenh
A suya población ye de 107 habitants (1999) en una superficie de 6,59 km², con una densidat de población de 16,24 hab/km².
Vega del Codorno
Vega del Codorno ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 180 habitants (2007), en una superficie de 33,54 km² y una densidat de población de 5,37 hab/km².
Avitenh
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Podarcis tiliguerta
Podarcis tiliguerta ye a especie de sargantana endemica de Corcega, Cerdenya y as suyas isletas. A suya mida d'adult ye de 200 a 250 mm, o suyo habitat ye zonas montanyosas secas dica os 1.800 d'altaria sobre o livel d'a mar.
200px|thumb|masclo de Podarcis tiliguerta
Gómara
Gómara ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria, comarca d'o Campo de Gómara (en ye a suya capital) y partiu chudicial de Soria.
A suya población ye de 417 habitants (2008), en una superficie de 68,27 km² y una densidat de población de 6,11 hab/km².
Nombre
Prene nombre d'una confederación tribal clamata Gomara u Goumara que, orichinaria d'o Rif, s'establió con atras en as marcas d'o norte de l'Al Ándalus, prenendo o control militar d'a cora de Santabariya.
Cheografía
A localidat de Gómara ye situata a 1.013 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 31 km d'a ciudat de Soria, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Abión, Ledesma de Soria, Paredesroyas y Torralba de Arciel.
Anglès
Anglès (Anglès en catalán y oficialment, Anglés en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'a Selva, provincia de Chirona y partiu chudicial de Santa Coloma de Farners.
A suya población ye de 5.569 habitants (2009), en una superficie de 16,28 km² con una densidat de población de 342,08 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Anglès se troba situata a 181 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 23 km de Santa Coloma de Farners, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 17 km d'a ciudat de Chirona, a capital d'a suya provincia, y de 100 km d'a ciudat de Barcelona, a capital de Catalunya.
D'o suyo termin municipal, que se troba a o canto d'o Río Ter, fan parte os lugars d'Anglès, Cuc, La Farga, Les Mines del Sant Pare, Pla d'Amont y Pla d'Avall.
John Major
John Major, naixito de Carshalton (Surrey) o 29 de marzo de 1943, ye un politico britanico, que estió ministro d'Hicienda, ministro d'Asuntos Foranos y Primer ministro d'o Reino Uniu.
Sufixo -ucio
O sufixo -ucio ye un sufixo despectivo en aragonés.
Eixemplos:
Lalo Arantegui
Gonzalo Arantegui Peñafiel (Zaragoza, Aragón, 12 de chunio de 1977), conoixito futbolisticament como Lalo Arantegui, ye un exfutbolista aragonés y actual director esportivo d'o Real Zaragoza.
Trayectoria
Mientres estuvo futbolista chugaba como centrocampista. Formato en a cantera d'o Casetas y o Real Zaragoza estió principalment compitiendo en diversos equipos d'a Segunda División B espanyola. O suyo zaguer equipo estió a Sociedad Deportiva Ejea, d'a cual en 2011 estió director esportivo mientres belunas temporadas. Asinas mesmo treballó en as secretarías tecnicas d'o Real Zaragoza, Villarreal C. F., estando dimpués director esportivo d'a Sociedad Deportiva Huesca entre 2015 y 2017. Actualment ye director esportivo d'o Real Zaragoza dende febrero de 2017.
Barranco d'os Corralons
O barranco d'os Corralons (en castellano Barranco de los Corralons) ye un barranco d'o municipio de Samianigo (Alto Galligo).
Naixe amán d'a localidat d'Ibirque y desemboca en o barranco Morisco.
Astrud Gilberto
Astrud Gilberto (nombre artistico d'Astrud Evangelina Weinert), naixita de Salvador (Bahia) o 29 de marzo de 1940, ye una cantaire brasilera de Bossa nova, considerata una d'os prencipals interpretes d'ixe estilo. A suya canción mas conoixita, The Girl from Ipanema (u Garota de Ipanema en portugués), marca o suyo desembolique enta o jazz.
Bugey
Bugey (Bugê en idioma francoprovenzal, Bugey en idioma francés y oficialment) ye una rechión historica de Francia, con capital en Belley. Fa parte d'Arpitania y administrativament pende d'o departamento d'Ain.
George Gissing
George Robert Gissing, naixito de Wakefield (Yorkshire de l'Ueste, Reino Uniu) o 22 de noviembre de 1857 y muerto en Izpura (Tierra de Cisa, Baixa Navarra, en Aquitania, en territorio francés) o 28 d'aviento de 1903, estió un escritor y novelista britanico d'a dita Era Vitoriana.
Pinars
Pinars (Pinars en occitán, Pinas en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Lagunaseca
Lagunaseca ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 111 habitants(2007), en una superficie de 34,77 km² y una densidat de población de 3,19 hab/km².
Lactarius semisanguifluus
O robellón abinagrau (Lactarius semisanguifluus (R.Heim & Leclair, 1950) ) ye un fongo d'a orden d'os Russulales y familia Russulaceae que se troba sobretot en o sudueste y centro d'Europa; per o sud dende as Islas Canarias dica Chipre, per o norte dica Luxemburgo, per l'este dica Hongría y per l'ueste dica Francia.
Rupit i Pruit
Rupit i Pruit (Rupit i Pruit en catalán y oficialment, Rupit y Pruit en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca de l'Osona y provincia de Barcelona.
Río Miño
O río Miño (río Miño en gallego; rio Minho en portugués) ye un río gallego y portugués, con una longaria de 350 km dende o suyo naixedero en o Pedregal d'Irimia (Meira a 600 metros d'altaria sobre o livel d'a mar dica a suya desembocadura en l'Oceano Atlantico, dimpués de trescruzar as provincias de Lugo y Ourense. A superficie d'a suya cuenca hidrolochica ye de 12.486 km², y o suyo cabal meyano ye de 340 m³/s. Ye o río más luengo y más caudaloso de Galicia.
Rupit i Pruit
A suya población ye de 325 habitants (2009), en una superficie de 47,80 km² con una densidat de población de 6,80 hab/km².
Río Miño
As prencipals localidaz que trescruza mientres o suyo camín enta la mar son Rábade, Portomarín, Ribadavia, Melgaço, Monção, Tui y Valença do Minho. En zaguerías d'o suyo recorrito fa de muga entre Galicia, a o norte, y Portugal, a o sud.
Rupit i Pruit
Cheografía
O termin municipal de Rupit i Pruit se troba situato a 822 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 98 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
La Fitòla
La Fitòla (en francés Lafitole) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val d'Ador-Arrostanh-Madiranés y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Rupit i Pruit
Cheografía
En fan parte os lugars de Rupit y Pruit.
Mario Pesquera
Luis Mario Pesquera Martínez (Leyón, 13 d'abril de 1952) ye un entrenador de baloncesto que estió entrenador nacional d'Espanya dentre 2003 y 2005. Ye chirmano d'o tamién entrenador de baloncesto José Alberto Pesquera.
Actualment ye retirato.
La Fitòla
A suya población ye de 377 habitants(1999) en una superficie de 8,69 km², con una densidat de población de 43,38 hab/km².
Cheografía
O territorio d'a comuna de Lafitole se troba situato a una altaria meyana de 232 metros sobre o livel d'a mar, con altarias minima de 180 y maxima de 239 metros.
Boissy-la-Rivière
Boissy-la-Rivière ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 521 habitants, en una superficie de 12,47 km².
Idioma
Un idioma u luenga ye un sistema de comunicación verbal d'una comunidat humana, que puet estar chicota (luenga tribal), un grupo etnico u nacional (luenga nacional), un conchunto de grupos etnicos d'una rechión (lingua franca) u poblacions de diferents grupos etnicos por tot o planeta (luenga de relacions internacionals). En lingüistica s'emplegan indistintament as palabras "luenga" y "idioma", encara que s'emplega mas a primera d'ellas.
O concepto de "luenga" se relaciona con o de "parla" u "fabla". Fabla u parla como capacidat de fablar u parlar d'una persona ye una realización d'a luenga. Dende a parla de l'individuo o concepto de parla se fa extensivo tamién a la capacidat de parlar d'a localidat a on vive ("parla local") y a comarca a on vive ("parla comarcal"). Tamién prene una dimensión social y bi ha parlas parlas cultas y parlas rusticas adintro d'una mesma localidat, una mesma comarca u un mesmo país. A luenga ye formada por o conchunto de totas as parlas entre as que bi ha una comunicación normal y se transmite una cultura común.
Margaret Thatcher
Margaret Hilda Thatcher (de soltera Theresa Hilda Roberts) naixita de Grantham (Lincolnshire, Midlands de l'Este, Anglaterra, Reino Uniu) o 13 d'octubre de 1925 y muerta en Londres (Anglaterra, Reino Uniu) en 8 d'abril de 2013, estió una politica, avogada y quimica britanica, líder d'o Conservative Party (Partiu Conservador) y que estió primera ministra d'o Reino Uniu dende o 4 de mayo de 1979 dica o 28 de noviembre de 1990.
Santovenia
Santovenia ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, situau en a versant d'un tozal en o valle d'o rio Esla, y trescruzau por a Vía de la Plata.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 32,96 km² y una densidat de población de 9,89 hab/km².
Fan parte d'o municipio os despoblaus de San Hilario y San Salvador del Valle.
Historia
En a suya redolada bi ha presencia de abundants restos romanos, anque a suya primera mención ye en documentación d'o Monesterio de Santa María de Moreruela en l'anyo 1143. Tamién ye mencionau en o fuero concediu por o rei Ferrando II de Leyón a Benavente en l'anyo 1167, a on tamién se mencionan a San Hilario y Valle (despoblaus en l'actualidat y aintro d'o termín municipal de Santovenia) fendo parte d'a Merindat de Allende el Río, una d'as seis merindats qe feban parte d l'alfoz de Benavente.
Jorge Benedí
Jorge Benedí Torres (Uesca, Aragón, 15 de febrero de 1984), conoixito futbolisticament como Coke, ye un exfutbolista aragonés; chuga de centrocampista y o suyo ultimo equipo estió o CD Grañén.
Fegura musical
frame|right|Valor relativa d'as notas, d'alto enta baixo: redonda, blanca, negra, corchea y semicorchea
Una fegura musical (tamién dito a vegatas nota) ye un signo que en un pentagrama con una clau establita, determina l'altura y durada d'un sonito determinato.
Bovera
La suya población ye de 353 habitants (2009), en una superficie de 31,12 km² y una densidat de población d'11,34 hab/km².
Fegura musical
As feguras son siet y se dicen d'a siguient forma: redonda, blanca, negra, corchea, semicorchea, fusa y semifusa.
Ferrando de Magallans
Ferrando de Magallans (en portugués  Fernão de Magalhães) naixiu de Porto lo 1480 y muerto en Mactán, hue Filipinas, o 27 d'abril de 1521, estió un navegant portugués conoixiu por estar o primer en trescruzar o estreito de Magallans y fer parte d'a expedición que fació a primera vuelta a lo mundo la expedición de Magallans-Elcano.
Bovera
Cheografía
La localidat de Bovera ye situata a 264 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.
Ferrando de Magallans
O 20 de setiembre de 1519 marchó dende o puerto de Sanlúcar de Barrameda en Cádiz ta dar a vuelta a lo mundo. En 1520 estió lo primer navegant que trescruzo lo estreito que dende allora levó lo suyo nombre, o estreito de Magallans, a lo sud d'a Tierra d'o Fuego. Tamién baptizó a l'oceano Pacifico con ixe nombre debito a que yera muito mas quedo que l'anterior oceano por cual heban navegato, l'Atlantico.
Fegura musical
Unidat de durada
A fegura que representa la unidat de durada ye a redonda. Una redonda equibale a dos blancas, cuatre negras, ueito corcheas y dieciseis semicorcheas.
Bovera
Mugas
100px|thumb|Situación de Bovera en les Garrigas Situación de Bovera en les Garrigas.
Fegura musical
Feguras simplas y composatas
A feguras (u valors) que s'han enumeratas son feguras simplas; as feguras composatas son aquellas que son acompañatas d'un u mas puntiellos.
Ferrando de Magallans
Magallans nunca no tornó ta Espanya, por o que no fació a vuelta a lo mundo. Morió en Filipinas en a Batalla de Mactán, luitando con una tribu de nativos comandaus por lo Datu Lapulapu. Dende ixe inte Juan Sebastián Elcano prenió lo mando d'a expedición y tornó ta Espanya atra vegada, estando lo primer hombre en fer una vuelta a lo mundo.
Fegura musical
Relación entre as feguras por a suya valura
Cada valor simpla equivale a dos d'a suya figura immediata, ye decir:
Ferrando de Magallans
center|thumb|450px| Vuelta a lo mundo feita por Magallans.
Fegura musical
Relación entre as feguras por a suya valura
D'atra man, tamién podemos establir atras relacions en base a las debanditas, por eixemplo: una redonda equivale a cuatre negras, una corchea equivale a ueito semifusas, etc.
Como s'ha dito con as valors simplas, también en as composatas se pueden establir atras relacions prenendo como patrón a las debanditas, por eixemplo: una redonda con puntiello equivale a seis negras.
Feguras obsoletas
Debito a la gran cantidar de tipos de fegura, as de mayor y menor durada se deixoron d'emplegar, ya que a suya execución yera prou dificil, cuasi no s'emplegaban y amás se pueden substituyir por atras feguras augmentando u baxando lo tempo d'a pieza musical
A siguient lista amuestra las feguras que ya no s'emplegan y as suyas relacions con a unidat de durada: