cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charo
Urbanistica
D'una forma que recorda muitismo a la estructura d'o Pueyo d'Araguás, a dentrada principal ta lugar ye a que mira t'a fueva de debaixo y pasa por una arcada por debaixo d'o casal fuerte principal, que en Charo ye Casa Baltasar, que por a frontera d'afuera presenta una gran torre barranya de cuatro pisos d'alta que serviba ta guardar l'acceso. L'altra dentrada, menor, yera por o canto an que ye a ilesieta primera, que anque se tracta d'una construcción modesta, d'o sieglo XVI y en l'actualidat destinada ta borda, tiene aspilleras y belaltras formas de defensa ta cubrir a dentrada ta lugar por ixa parte. Ista altra dentrada, anque en l'actualidat ye descubierta, conserva sinyals (una viga rompida) que fan pensar que enantes tamién podeba estar cerrada con bella planta superior fendo arcada por ixe acceso.
A ilesia parroquial de Charo, encara funcional, ye una construcción mas tardana. Se troba desalpartada de lugar bellas docenas de metros, en a baixant d'o sarrato cara t'Aluchán. O campanal se piensa que podría haber estau una torraza d'antes que no torre d'a ilesia.
Topomimia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta s'escribe Iaro en 1098, Jaro en fogache de 1495) y 1646, formas lochicas en a grafía medieval, que feba servir a j u a i pa representar l'actual fonema que s'escribe con o digrafo ch. S'escribe Charo dende 1713.
Ziordia
Ziordia (Ziordia en basco y oficialment, Ciordia en castellano) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana y merindat de Pamplona.
A suya población ye de 404 habitants (2008), en una superficie de 14,22 km² y una densidat de población de 28,41 hab/km².
Cheografía
A localidat de Ziordia ye situada a 560 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 55 km de Pamplona, a capital d'a suya merindat y de Navarra.
Labata (desambigación)
Labata puede fer referencia a:
Rubén Pulido
Rubén Martín Pulido (Madrit, Espanya, 2 de febrero de 1979) ye un futbolista espanyol, hue retirato, que chugaba d'esfensa. O suyo zaguer equipo estió o PAE Aris Thessalonikis d'a Superliga de fútbol de Grecia, cal destacar que fue parti d'a plantilla d'o Real Zaragoza mientres as temporatas 2010-2012.
Aquilué
Aquilué ye un lugar aragonés pertenexient a o municipio de Candarenas, situato en a comarca de l'Alto Galligo (Uesca).
Toponimia
D'alcuerdo con bellas interpretacions, sin conoixencia d'a distribución y naturaleza de l'idioma ibero, u talment aceptando por ciertas as tesis basco-iberistas, o nombre ye iberico y significa "puesto con alicas". Gerhard Rohlfs en 1952 contimparando con toponimos pareixitos deduce que ye un caso de terminación -ué indicadora de pertenencia dezaga d'un antroponimo romano Aquilus documentato en Espanya. Equivale semanticament a l'antigo Aquiliaco, que huei ye Eguilly en Côte d'Or.
Ha tenito bellas variants documentals en a Edat Meya como Aquilur, Aquilui (1059) y Aquiluei (1079), estando a primera aparición en un documento en 1014 en Sant Chuan d'a Penya.
Molimentos
A Ilesia de l'Ascensión d'o Sinyor d'Aquilué, a suya ilesia parroquial, adedicada a l'Ascensión d'o Sinyor, una ilesia d'o sieglo XII que fue esviellada en os sieglos XVII y XVIII.
Tamién destaca, amán d'o camín que leva ta Candarenas, l'ermita de Nuestra Sinyora d'os Ríos a on chents de tota la redolada bi fan una romería en chunio.
Río Lech
En primerías d'a Edat Meya, o Lech formó la buega entre l'aria tribal alamana a l'ueste y lo bavaro a l'este y encara marca aproximadament a buega entre los idiomas bavaro y suabio. Lo Lech tamién refleixó la buega entre l'antiga Bavera y Suabia.
En as suyas marguinas encara se parla lo bavaro de Lechrain.
Monesma de Sant Chuan
Monesma de Sant Chuan ye un lugar aragonés d'o municipio d'Ilche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.
King Vidor
King Vidor (King Wallis Vidor), naixito de Galveston (Texas) o 8 de febrero de 1894 y muerto en Paso Robles (California) l'1 de noviembre de 1982, estió un director cinematografico, guionista y productor cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1910, con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas cintas como The Big Parade (1925, con John Gilbert, Renée Adorée, Hobart Bosworth y Claire McDowell), The Crowd (1928, con James Murray, Eleanor Boardman), Hallelujah! (1929, con Daniel L. Haynes, Nina Mae McKinney, William E. Fountaine, Harry Gray y Fannie Belle de Knight), The Champ (1931, con Wallace Beery, Jackie Cooper, Irene Rich y Roscoe Ates), The Wedding Night (1935, con Gary Cooper, Anna Sten, Ralph Bellamy y Helen Vinson), Stella Dallas (1937, con Barbara Stanwyck, John Boles, Anne Shirley y Barbara O'Neil), The Citadel (1938, con Robert Donat, Rosalind Russell, Ralph Richardson y Rex Harrison), Northwest Passage (Spencer Tracy, Robert Young, Walter Brennan y Ruth Hussey), Duel in the Sun (1946, con Jennifer Jones, Joseph Cotten, Gregory Peck, Lionel Barrymore, Herbert Marshall, Lillian Gish y Walter Huston), Beyond the Forest (1949, con Bette Davis, Joseph Cotten y David Brian), Man Without a Star (1955, con Kirk Douglas, Jeanne Crain, Claire Trevor y William Campbell), War and Peace (1956, con Audrey Hepburn, Henry Fonda, Mel Ferrer y Vittorio Gassman) u Solomon and Sheba (1959, con Yul Brynner, Gina Lollobrigida, George Sanders y Marisa Pavan).
Campanal
right|thumb|250px|Campanal d'a [[Seu (edificio)|Seu de Sant Per de Chaca (Chacetania, Aragón).]] Un campanal  ye una construcción en forma de torre en os edificios adedicatos a emplegar-se como ilesias, a on se troban emplezatas as campanas que s'emplegan en a liturchia cristiana, y que cuan se construyoron cuantas d'ixas ilesias s'emplegaba tamién como torre de guaita. Mesmo se diz que orichinalment a función d'o campanal yera nomás que a función esfensiva, estando posterior a función de puesto a on se troban as campanas.
As campanas d'o campanal s'emplegan ta clamar a los habitants d'una parroquia ta la misa, encara que tamién ta comunicar, con toques de campana especials, os baptismos, os matrimonios, l'angelus y atras celebracions, mesmo ta marcar o paso d'as horas.
Republica Popular de Donetsk
La Republica Popular de Donetsk (en ruso Доне́цкая наро́дная респу́блика) ye un subchecto federal de Rusia reconoixiu internacionalment como parti d'Ucraína. Fue constituyiu como estau autoproclamau por activistas prorrusos en a rechión ucrainesa de Donetsk o 7 d'abril de 2014, en o contexto d'as protestas prorrusas en Ucrania derivadas d'o Euromaidán y que cheneró tamién a crisi de Crimea de 2014.
O 11 de mayo se celebroron referendums estatals en Donetsk y Lugansk, en os que os líders separatistas declaroron que a gran mayoría de participants votoron en favor d'o establimiento de Republicas Populars. O 24 de mayo, as dos republicas populars sinyoron un alcuerdo confirmando a suya unión en una confederación, dita Estau Federal de Nueva Rusia.
O día 21 de febrero de 2022 Rusia reconoixe a suya independencia chunto a la Republica Popular de Lugansk. A declaración d'independencia no fue reconoixida por dengún atro país y estió refusada por Ucraína, que ninvió tropas a Donetsk y atras rechions con grupos secesionistas activos. O concello de Donetsk y atras institucions publicas ucrainesa d'a región demandoron a os manifestants trobar una solución pacifica a las suyas requestas y aseguroron que continarían treballando normalment. O 30 de setiembre de 2022, Rusia s'annexionó a RPD, a RPL, l'oblast de Kherson, y l'oblast de Zaporizhzhia. Isto circumcidió l'anterior reconoiximiento de Rusia d'as Republicas Populars de Donetsk y Lugansk. Dimpués de l'annexión, Rusia considera a RPD y a RPL como republicas rusas, y Kherson y Zaporizhzhia como provincias rusas.
Eibar
Eibar (Eibar en basco y oficialment, Éibar en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca d'o Baixo Deba.
A suya población ye de 27.496 habitants (2008) en una superficie de 24,78 km², con una densidat de población de 1.109,60 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Eibar se troba situada a 121 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a lo canto d'o río Ego (o Deba temién trescruza o suyo termin municipal), estando a una distancia de 50 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Anzanigo
Anzanigo (en castellano Anzánigo) ye un lugar aragonés pertenexient a o municipio de Candarenas, situato en a comarca de l'Alto Galligo (provincia de Uesca), en a clamata Galliguera.
A suya población ye de 33 habitants.
Carioferina β
A carioferina β («carioferina beta») ye una proteína, d'o grupo funcional d'as carioferinas, involucrada en o transporte de biomoleculas d'entre o citoplasma y o nuclio celular.
Anzanigo
Cheografía
Ye situato en a ribera ezquierda d'o río Galligo, a lo nord-este de l'entibo d'a Penya, a 594 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y a una distancia de 52 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Carioferina β
Actuación
A carioferina β actúa doblement: Puede operar como importina en a «importación» cara a o nuclio celular, u fer d'exportina en a «exportación» cara a o citosol.
Cuan actúa como importina, a carioferina β tiene la propiedat de ligar-se fuertement con a carioferina α en a vía d'as carioferinas α y β, y de desunir-se d'ista y d'a suya molecula de carga, tot liberando-la, cuan se troba con una molecula de RanGTP activa en l'interior d'o nuclio. O cambeo de conformación tridimensional que a proteína Ran le prevoca no se conoix encara guaire bien, pero el que sí que pareix claro ye que cuan se desprende d'a carga importada, a carioferina gana afinidat per a propia Ran y se i une con fuerza. En iste estau, a carioferina β puede actuar como exportina ta la proteína Ran, meyando la conducción cara a o citoplasma a traviés d'o complexo de poro nucleyar. Un efecto colateral d'iste fenomeno, con muita aplicación en a celula viva, consiste en que a proteína Ran se presente a la carioferina β unida con a suya propia carga, en formando el que bel uns identifican como «complexo ternario» d'a exportación nucleyar. Asinas, a función exportadera d'a carioferina s'aprofeita ta exportar altras moleculas cara a lo citosol cuan van unidas a la forma RanGTP d'a proteína Ran.
Iste ciclo curto remata cuan, en habendo travesau lo compexo de poro nucleyar, RanGTP (trifosfato) sufre una hidrolisi (defosforilación) d'o mononucleotido de guanina y pasa a o estau de RanGDP (difosfato), per partes d'a proteína RanGAP. A fosfatasa RanGAP ye una proteína libre en Saccharomyces, pero se troba ligada contra lo complexo de poro nucleyar en plantas y animals, per el que la dita defosforilación ocurre a l'inte en istes organismos. O cambeo de conformación d'a proteína Ran en estau RanGDP fa que se trenque la unión con carioferina β, que alavez torna a quedar libre en o citoplasma.
Crimchacos
Os crimchacos (en crimchaco кърымчах) son chodigos de Crimea que parlan una luenga turquica. Son o producto d'a fusión de comunidaz chodigas d'orichen mezclato (askenazís, sefarditas, ecetra...) mientres o periodo de dominio tartaro (Khanato d'a Horda d'Oro, Khanato de Crimea), en ixa peninsula d'a Mar Negra.
Pedro Montserrat Recoder
Pedro Montserrat Recoder (8 d'agosto de 1918, Mataró, Barcelona - 4 de febrero de 2017, Chaca, Huesca) ye un botanico y ecologo catalán afincato en Aragón. As suyas arias d'intrés son as Pteridofitas, as Espermatofitas, as pasturas y a ecolochía de montanya. Estudeyó Ciencias Naturals en a Universidat de Barcelona, a on se licenció en 1945, y doctorato en a Universidat de Madrit en 1950, estió cofundador en 1964 d'o Instituto Pirenaico de Ecología IPE-CSIC de Chaca, Huesca. Ye un cientifico important por as suyas contrebucions botanicas.
Anzanigo
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1037, recullita en a obra d'Eduardo Ibarra y Rodríguez Documentos correspondientes al reinado de Ramiro I (1034-1063) (en Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón, I Zaragoza, 1904), y documenta as formas Ançanego, Anzanecho, Anzaneco, Andizaniku, Andiçanicu, Anteçaneco, Antecannecco y Antezaneco.
Molimentos
A suya ilesia parroquial adedicata a Santa Agueda Virchen y Mártir ye d'o sieglo XVIII.
Destaca tamién l'ermita romanica d'a Virchen d'Izarbe d'o sieglo XII u XIII. A imachen romanica d'a Virchen d'Izarbe ye alzata HUE en a ilesia parroquial.
L'atra ermita situata amán d'o lugar ye la de Santa Isabel, tamién romanica.
Chuegos d'a Mediterrania
thumb|Logo oficial d'os chuegos. Os Chuegos d'a Mediterrania son un escaicimiento esportivo internacional celebrato cada quatre anyos a on partecipan os países consideratos "mediterranios".
Países participants
thumb|250px|Países participants 24 países, pertenexient a tres continents participan en istos Chuegos:
Cravencèra
Cravencèra (Cravencèra en occitán, Cravencères en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gran Baish Armanhac.
A suya población ye de 118 habitants (1999) en una superficie de 9,09 km², con una densidat de población de 12,98 hab/km².
Odina
Odina ye un lugar aragonés d'o municipio d'Ilche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.
Mormesa
Mormesa (Montmesa en castellano) ye un lugar aragonés d'o municipio de Lopinyén-Ortiella, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca. Actualment tien 94 habitants (2006). O nuclio ye situato amán de l'entibo d'a Sotonera.
Toponimia
En "Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra" s'escribe Montmesa.
Cádiz Club de Fútbol
O Cádiz Club de Fútbol, S.A.D. ye un equipo de fútbol espanyol d'a ciudat d'Cádiz, en Andalucía. Establito lo 10 de setiembre de 1910, actualment chuga en a Primera división espanyola de fútbol. Lo suyo estadio ye l'Estadio Nuevo Mirandilla, en a mesma ciudat de Cádiz, debantau en l'anyo 1955 con un aforo de 20.724 espectadors.
Pietro Mennea
Pietro Paolo Mennea mes conoixito como Pietro Mennea, naixito de Barletta, Pulla o 28 de chunio de 1952 y muerto en Roma, Lazio o 21 de marzo de 2013 estió un atleta italiano que yera especializato en prebas de velocidat y relevos. Participó en cinco Chuegos Olimpicos y estió ganador d'una medalla d'oro en Moscú 1980 y dos medallas de bronze una en Moscú 1980 y unatra en Múnich 1972. En l'actualidat a suya marca en os 200 metros lisos ye récord d'Europa.
Dimpués d'a suya retirata como atleta d'elite estió abocato, representant d'atletas y politico, estando esleyito eurodiputato dende 1999 dica 2004 por o partiu I Democratici.
Carrera esportiva
Participó en cinco Chuegos Olimpicos y estió ganador d'una medalla d'oro en Moscú 1980 y una medalla de bronze en Múnich 1972 en a preba de 200 m. lisos a mas de ganar atra medalla de bronze en Moscú 1980 en os relevos 4 x 100 m lisos. En o Campionato d'o Mundo d'atletismo de Helsinki 1983 aconsiguió una medalla d'archent en os relevos 4 x100 y una de bronze en 200 metros lisos. Aconsiguió muitas otras claseficacions destacatas en campionatos internacionals en os que bi ha de destacar tres medallas d'oro en o Campionato d'Europa d'Atletismo (una en 200 m. en Roma 1974 y dos en 100 y 200 en Praga 1978).
En os campionatos nacionals aconsiguió estar campión d'Italia muitas vegatas, 3 en os 100 metros llisos en 1974, 1978 y 1980, 11 vegatas en 200 metros lisos en 1971, 1972, 1973, 1974, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983 y 1984 y una en relevos 4x100 en l'anyo 1974.
Aranoviella
Aranoviella (en castellano Aranovilla) ye un lugar despoblau aragonés d'a provincia de Uesca, pertenexient a o municipio d'Ansó, en a comarca d'a Chacetania.
Toponimia
Apareixe en o sieglo XIII como Aranouiellya.
Chemnitz
Chemnitz (prenunciato en alemán /ˈkʰɛmnɪt͡s/) ye una ciudat d'o estato federato de Saxonia y, dimpués de Leipzig y Dresde, a ciudat mas gran d'o estato. Ye situata sobre o río Chemnitz.
A suya población ye de 243.173 habitants en una superficie de 220,9 km, con una densidat de población de 1.101 hab/km².
Mientres o periodo d'o anyos 1953 y 1990, fen-do parte d'a Republica Democratica Alemana, la ciudat recibió lo nombre de Karl-Marx-Stadt (Ciudat de Karl Marx).
Urraca I de Leyón
Urraca I de Leyón u tamién dita Urraca de Castiella (24 de chunio de 1081 – Saldaña, 8 de marzo de 1126). Reina de Leyón y de Castiella (1109–1126) y reina consort d'Aragón (1109 - 1115) por o suyo matrimonio con Alifonso I. Filla y succesora d'Alifonso VI, y d'a reina Constanza de Borgonya. Fue succedita por o suyo fillo Alifonso VII.
Cornus sanguinea
A sanguinera (Cornus sanguinea (Linnaeus, 1753) ) ye una especie de planta d'a orden d'os Cornales y familia Cornaceae que ye nativa d'a mayor parti d'Europa y Asia occidental. Se cautiva ampliament como planta ornamental. Os suyos lulos son consumius per qualques mamifers y muitas aus. Muitas aus Passeriformes fruchivoras as troban irresistibles y las prefieren a las fruitas cautivadas per humans. Per tanto, a planta a ormino se cautiva en chardinería organica y permacultura pa privar mals a los cautivos d'hortal, mientres se beneficia d'o feito que mesmo as aus fruchivoras cazarán muitos insectos mientres a temporada de reproducción, ya que las suyas crietas requieren muita proteína pa creixer.
Sefarditas
Os sefarditas (en hebreu יהודי ספרד) son os chodigos orichinarios d'a Peninsula Iberica, ixemenatos dende fins d'o sieglo XV por diferents países d'Europa y d'a resta d'a cuenca mediterrania. En a diaspora desembolicoron una luenga romanz dita chudeocastellano, que en o sieglo XX han ito deixando de charrar. Son seguidors d'o chudaísmo ortodoxo.
Pero si tradicionalment s'ha incluyiu tota la diaspora iberica en un solo grupo, la investigación historiografica moderna revela que aquell mundo que se creyeba homogéneo, en realidat estaba dividiu en dos grupos clarament diferenciaus: los sefardís —procedents d'os países d'a Corona castellana—; y los katalanim (orichinarios d'a Corona Aragonesa). Dau que las comunidaz sefarditas yeran poblacionalment mas grans que las katalanim, tot y conservar particularidatz, con o pas d'os sieglos, estas zagueras se fueron mesclando en as primeras.
Luenga
Os chodigos d'Al-Andalus enantes d'a reconquiesta parlaban arabe, pero en os primers sieglos de dominio musulmán conservaban o romanz autoctono mozarabe. En a Marca Superior tenemos o testimomio d'Ibn Chabirol (1021-1070) que diz que a metat charraba en romanz (bi l-rumiyyal) y l'atra metat en arabe, y retraye a los chodigos de Zaragoza que uns charren idumeu (romanz) y atros kedar (arabe) y no parlen hebreu.
En os reinos cristianos y chusto enantes d'a expulsión parlaban os romances d'as rechions d'orichen, y por eixemplo existe a teoría que en Aragón y Ribera Navarra charraban un chudeoaragonés (en realidat os textos medievals d'as comunidaz de Tudela y Tarazona amuestran que yera o mesmo luengache que o d'os cristianos pero con lexico asociato a la vida d'os chodigos). En as primeras anyatas dimpués d'a expulsión os chodigos sefarditas de diferents zonas se manteneban en barrios u carreras deseparatas con sinogas propias en ciudaz on s'heban establito como Tesalonica y como deciban os viachers que i pasaban yera posible sentir "toz os accentos d'Espanya".
Con o tiempo os diferents romances d'as zonas d'orichen d'os sefarditas converchioron en un luengache de base castellana, o chudeocastellano. Se sabe que o chudeocastellano de Tesalonica teneba aragonesismos y que conserbaban a f- inicial en cuenta d'aspirar-la, y talment d'a parla sefardita d'atras localidaz balcanicas, o mesmo se'n podría decir. Os sefarditas que proveniban de Portugal manimenos mantenioron o chudeoportugués.
Historia
Os chodigos d'Hispania ya fuoron perseguitos en o Reino Visigodo de Toledo quan os visigodos se convirtioron a lo catolicismo. Os musulmans lis dioron o estatuto de Dhimmi, protechitos.
Guitarra
A guitarra (de l'arabe قِيثَارَة‎  (qīṯāra) y iste d'o griego κιθάρα (kithára, “lira”)) ye un instrumento musical de cuerda pulsata, fomato por una caixa de fusta y un mástel sobre o que se troban os trastes. Por un regular bi ha un fotato acustico en o centro d'a caixa y tienen seis cuerdas. Os trastes permiten tanyer os diferents tonos. Ye o instrumento que mas s'emplega en cheneros como blues, rock y flamenco, y tamién gosan emplegar-lo os cantautors. También se fa servir en cheneros como as rancheras y gruperas, amás d'o folklore de cuantos países.
Sefarditas
Historia
Os almuades los persiguen en o S XII y emigran ta o norte, on obtienen estatutos aventallosos y fan un paper important en a economía d'o sieglo XIII como comerciants, financiers, consellers y achents d'os sobirans.
Guitarra
L'aragonés Gaspar Sanz estió un d'os compositors de guitarra mas importants d'o sieglo XVII.
Sefarditas
Historia
En 1391 bi ha mortaleras en Andalucía, Toledo y a Corona d'Aragón comparables a los pogroms modernos. Quan as mortaleras de 1391 muitos chodigos s'establixen en Tudela, on a situación yera més tranquila. Muitos chodigos se convierten a lo cristianismo pero a población cristiana desconfía d'estas conversions. A diaspora sefardita fuera d'a Peninsula Iberica ya encomenzó en as mortaleras de 1391. thumb|250px|Expulsión d'os chodigos, [[Emilio Sala]] En zaguerías d'o sieglo XV Espanya yera o zaguer país cristiano d'Europa occidental on persistiba una comunidat chodiga numerosa y con cierto grau de prosperidat, encara que menor que en sieglos anteriors. Se calcula que en yeran uns 200.000 u més, sin contar os conversos. O 30 de marzo de 1492 os reis catolicos decretan a expulsión d'os chodigos d'Espanya. O 30 de marzo de 1492 toz heban acceptato o baptismo u ya se'n heban ito.
Guitarra
Tipos de guitarra
Bi ha diversos tipos basicos de guitarra: la guitarra clasica, l'acustica, a flamenca y l'electrica y muitas atras variants perteneixents a o folklore de muitas rechions.
Sefarditas
Historia
Dende a expulsión d'Espanya uns 100.000 sefarditas s'establioron en Portugal, (on cinco anyatas més tarde fuoron baptizatos a la fuerza), en o sud d'Italia. Arriboron en Sicilia chodigos sefarditas que se sumoron a los chodigos que ya i heba, pero Sicilia feba part d'Espanya y yera un puesto on se podeba aplicar o decreto d'expulsión. Muitos sefarditas rematoron arribando en l'Imperio Otomán, en Marruecos y en os Países Baixos. Dende fins d'o sieglo XV a Enquesición espanyola persigue a los conversos.
En bels países d'acollita on i heba comunidaz os sefarditas absorbioron a ixas comunidaz, y d'esta traza en l'Imperio Otomán os chodigos bizantins que parlaban griego s'asimiloron a los sefarditas. En Marruecos i heba distinción entre os chodigos que i yeran dende feba bels sieglos y os chodigos sefarditas, que acaboron predominando y asimilando a los anteriors en ciudaz d'o norte como Tetuán. En Siria i heba coexistencia entre comunidaz de chodigos orientals locals arabofonos y chodigos sefarditas. O exodo sefardita condució a la formación de comunidaz chodigas en Tierra Santa muito anteriors a lo estato d'Israel.
Estioron os primers chodigos en plegar t'America. O barrio d'o Bronx (Nueva York) estió un barrio de chodigos sefarditas, en parte provinients d'Esmirna, pero pronto a emigración chodiga askenazí se fació més important que no pas a sefardita y os sefarditas quedoron en minoría u s'asimiloron a los askenazís.
En a Segunda Guerra Mundial a mas gran part d'os sefarditas de Tesalonica fuoron exterminatos en o Campo de Concentración d'Auschwitz. Os chodigos de Ragusa fuoron exterminatos en o Campo de Concentración de Jasenovac. Bel sefarditas d'os Balcans consiguioron refuchiar-sen en Bulgaria u Israel, en bel caso con a colaboración amagata u indirecta d'a Espanya Franquista.
Dimpués d'a independencia de Marruecos y Archelia muitos sefarditas emigroron ta Francia (por eixemplo os creyadors d'o FNAC), u ta Israel. O solo país d'o norte d'Africa con una comunidat chodiga encara lumerosa ye Marruecos. En a Guerra de Bosnia os chodigos de Sarajevo fuyoron d'a ciudat.
Sant Chuan d'a Cruz
Sant Chuan d'a Cruz, que teneba como nombre secular Juan de Yepes Álvarez y como primer nombre relichioso Juan de Santo Matías, naixiu de Fontiveros (Corona de Castiella, hue provincia d'Ávila) o 24 de chunio de 1542 y muerto en Úbeda (Corona de Castiella, hue provincia de Chaén) o 14 d'aviento de 1591, estió un relichioso, teologo y poeta mistico d'o Renaiximiento espanyol. Estió reformador d'a Orden de Nuestra Sinyora d'o Mont Carmelo y cofundador d'a Orden d'os Carmelitas Descalzos chunto con Santa Tresa de Chesús.
Conchuntament con Santa Tresa de Chesús, se considera a Sant Chuan d'a Cruz lo culmen d'a mistica experimental cristiana. Poetas de muit variau signo como Rubén Darío, Juan Ramón Jiménez, Paul Valéry u T. S. Eliot consideroron os poemas de Sant Chuan d'a Cruz no nomás que lo culmen d'a mistica espanyola, so que d'a poesía en castellano. Dende 1952 ye o santo patrón d'os poetas en castellano. Ye un d'os 36 Doctors d'a Ilesia, y estió canonizau por o Papa Benedet XIII en 1726. miniaturadeimagen|300x300px|Oratorio de Sant Chuan d'a Cruz en Úbeda, a on estió apedacau en morir.
Deba (Guipuzcua)
Deba (Deba en basco y oficialment, Deva en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua]] y comarca d'o Baixo Deba.
A suya población ye de 5.404 habitants (2008) en una superficie de 54,71 km², con una densidat de población de 104,85 hab/km².
Cheografía
A localidat de Deba se troba situada a 0 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a o canto d'o golfo de Bizcaya en a mar Cantabrica y en a ría d'o río Deba, estando ubicada a una distancia de 40 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Itziar, Lastur, Itxaspe, Egia, Arriola, Madariaga, Endoia, Arbiskoa y Elorriaga.
Volkswagen ID.4
Volkswagen ID.4 ye un auto electrico de mena SUV desembolicau por Volkswagen. Volkswagen ID.4 s'ensambla en diversas fabricas en diferents países, entre ellas en Zwickau (Alemanya), Chattanooga (Estaus Unius) y Anting (China). Amaneixió en o mercau en 2020 y se comerzializa dica hue.
Senegüé
Toponimia
En bel texto medievals se puet leyer Senebue, como en a "Colección de documentos en romanz d'o Monesterio de Sant Chuan d'a Penya" :
En o fogache de 1405 ordenau en as Corz de Maella s'escribe Senebuey:
Cheografía
Se troba enclavato en o mesmo puesto a on yera a morrena de Senegüé, una morrena frontal d'o glaciar d'a Val de Tena, conservando-se a forma perfecta d'arco.
A suya economía s'alazeta en l'agricultura, a ganadería, a industria, sobretot a 5 km en Samianigo y a fabrica de siero fisiolochico de Bieffe Medital, situata entre Senegüé y Sorripas dende 1994. Hue tamién ye important o turismo más que más relacionato con a nieu u as ilesias romanicas de Sarrablo.
San Roque de Riomiera
San Roque de Riomiera ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca d'as Vals Pasiegas.
A suya población ye de 446 habitants (2009) en una superficie de 35,7 km², con una densidat de población de 12,49 hab/km².
Sophia Loren
Sophia Loren (nombre artistico de Sofia Villani Scicolone), naixita de Roma (Reino d'Italia) o 20 de setiembre de 1934, ye una actriz italiana, activa en o cine italiano y dimpués internacional dende primerías d'os anyos 1950; mientres a suya carrera cinematogrfica ha recibito quantos premios.
D'entre a suya filmografía, se puet mencionar bellas d'as suyas interpretacions, en cintas como Due notti con Cleopatra (1953, Mario Mattoli), Attila (1954, Pietro Francisci), La fortuna di essere donna (1956, Alessandro Blasetti), The Black Orchid (1958, Martin Ritt), It Started in Naples (1960, Melville Shavelson), La ciociara (1960, Vittorio De Sica), Ieri, oggi, domani (1963, Vittorio de Sica), Matrimonio all'italiana (1964, Vittorio De Sica), A Countess from Hong Kong (1967, Charlie Chaplin), I Girasoli (1970, Vittorio De Sica), Una giornata particolare (1977, Ettore Scola), Prêt-à-Porter (1994, Robert Altman), u Nine (2009, Rob Marshall).
Premios
L'actriz Sophia Loren recibió en 1961 un premio Oscar a la Millor Actriz por a suya interpretación en a cinta La ciociara, dirichita por Vittorio De Sica.
Gimbreda
Gimbreda (Gimbreda en occitán, Gimbrède en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Leitora-Lomanha.
A suya población ye de 287 habitants (1999) en una superficie de 24,98 km², con una densidat de población de 24,98 hab/km².
Around the World in 80 Days (cinta de 1956)
Around the World in 80 Days (títol orichinal en anglés, en aragonés A vuelta a lo mundo en 80 días, enguerada en Aragón con o suyo títol traduciu enta lo castellano como La vuelta al mundo en 80 días) ye una cinta de cine d'aventuras epicas y de comedia de l'anyo 1956 dirichida por Michael Anderson seguntes un guión adaptau por James Poe, John Farrow y S. J. Perelman basau en a novela Le Tour du monde en quatre-vingts jours, publicada por Jules Verne en 1872. A dirección de fotografía ye de Lionel Lindon, a banda sonora orichinal ye un treballo de Victor Young y la producción cinematografica ye al cudiau de Michael Todd ta la suya productora cinematografica Michael Todd Company. L'elenco d'actors d'a cinta ye formau en os suyos papels protagonistas por Cantinflas, David Niven, Robert Newton y Shirley MacLaine, amás de cuantos cameos de destacaus actors y personaches publicos d'ixas envueltas, encluyendo-ie a lo torero espanyol Luis Miguel Dominguín.
A cinta conta la historia de Phileas Fogg, un clasico caballero d'a era victoriana, que bel día apuesta con os miembros d'o suyo club que con l'abance en o transporte moderno puede dar a vuelta a lo mundo en nomás que 80 días y apuesta 20.000 libras a que lo aconseguirá, y marcha enta l'aventura acompanyau de Passepartout, un criau a qui acababa de contractar, y perseguiu por Scotland Yard, que le creye autor d'un robo en o Banco d'Anglaterra. A cinta s'ambienta en a epoca d'o libro orichinal (1872) en Londres, París, Madrit, Echipto, Calcuta, Bombai, Hong Kong, Yokohama, San Francisco y Nueva York, y se rodó en Bangladesh, Colorado, Denver, Hong Kong, Chinchón (Comunidat de Madrit), Toledo, París, Nuevo Mexico, California, Bangkok, Londres, o golfo Persico, Tokio, Los Angeles, Arizona, en o mont Fuji, en San Francisco, en Hertfordshire, en Oise, en Pakistán, en Kyoto y en Oklahoma. Se tracta d'una cinta con cuantismos premios y nominacions, en destacando 5 Premios Oscar y 3 nominacions en a suya 29ena edición (encluyendo-ie l'Oscar a la Millor Cinta), y dos Premios Globos d'Oro y tres nominacions en a suya 14ena edición (encluyendo-ie o Globo d'Oro a la Millor Cinta Dramatica).
Permisán
Permisán ye un lugar aragonés d'o municipio d'Ilche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.
Leo Ponzio
Leonardo Daniel Ponzio (Las Rosas (Santa Fe), Provincia de Santa Fe, Archentina, 29 de chinero de 1982) ye un futbolista archentino que chugó en o Real Zaragoza y actualment o suyo equipo ye o River Plate d'Archentina.
San Vicente de la Barquera
San Vicente de la Barquera ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Costa Occidental de Cantabria.
A suya población ye de 4.546 habitants (2009) en una superficie de 41,5 km², con una densidat de población de 109,54 hab/km².
Cheografía
A localidat de San Vicente de la Barquera se troba situada a 15 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Ermita de Santa María Madalena de Longars
A ermita de Santa María Madalena conoixita popularment como A Madalena ye una ermita que se troba situata en o municipio de Longars, en Cinco Villas en un cobalto amán d'o pueblo por dencima d'o cimenterio y en a falda d'a montanya conoixita como Santa Madalena.
L'edificio ye enrunau en la actualidat y orichinalment yera d'una sola nau con un tellau de estructura de fusta y loseta ta la cubierta, a suya portalada ye con un arco de medio punto. En o suyo interior habeba una talla policromata contemporanea que fue robata en zaguerias d'o sieglo XX.
Armario
thumb|right|180px|Armario ropero. thumb|right|180px|Armario estilo [[arte déco fabricau en Francia en a decada de 1930.]]
Un armario ye un mueble que se cierra con puertas por la part de debant y que tien en l'interior aparadors pa alzar-ie libros, vaixiellos, ropa u atras cosas. Tamién puet haber-ie pinchadors pa la ropa.
Etimolochía
A parola "armario" ye un cultismo en aragonés que provién d'a parola latina ARMA, estando l'armario a on yeran as armas y a ropa militar. Tamién ye freqüent en aragonés actual a variant almario, que ya se documenta en aragonés medieval.
Guardar, recullir u amagar un obchecto, ropa u alimento en un armario, rebost u puesto cerrau suposa a sobén agafar-los con as mans y situar-lo a una altaria mes gran, d'astí que en aragonés se pueda dicir que s'alza tot o que se guarda bien en un armario u puesto cerrau dixando-lo reculliu u amagau. Esta accepción especializada d'o verbo alzar se repite como alçar tamién en catalán occidental, sobre tot en valenciano (encara que en desuso). Este significau especial que prene lo verbo alzar coincide en part con lo de lo verbo con particla put away en anglés.
Caraís de Crimea
Os caraís de Crimea (en caraim de Crimea Кърымкъарайлар, Qrımqaraylar; en hebreu קראי מזרח אירופה; en tartaro de Crimea Qaraylar) son chodigos orichinarios de Crimea seguidors d'o caraísmo, secta chodiga que no acepta o Talmut. Charran una luenga turquica. Bi ha una teoría que remonta l'orichen d'os caraís de Crimea a los gazaros convertitos a lo chudaísmo.
Historia
Una chicota comunidat de caraís de Crimea s'establió en una fortaleza de Lituania en a Edat Meya.
Puntal
thumb|300px|[[Puntal de Bachaco]] Un puntal ye una cima aguda, una prominencia aguda de lo terreno.
Etimolochía
L'oronimo chenerico punta deriva de lo latín PŬNCTA ("estocada"). Por sufixación con -al sale puntal. Se troba como formador chenerico en uns cuantos toponimos de l'antigo dominio lingüistico de l'aragonés en los Pireneus, Sistema Iberico y depresión d'Ebro. Tamién se troba en lo dominio lingüistico catalán a lo sud de las Garrigas, pasando a lo dominio castellano en lo dialecto murciano y en l'andaluz d'Almería.
La documentación mas antiga d'esta palabra en la depresión d'Ebro ye de 1262 en textos relacionaus con lo Monesterio de Rueda:
En bel mapa topografico nacional apareixe anyadiu a toponimos como chenerico sin responder a usos tradicionals.
Puntals en las mugas
Por estar puntos prominents y agudos s'ha feito servir los puntals pa establir mugas.
Sistema Iberico
250px|thumb|right|[[Envista de lo puntal de Penyagolosa.]]
Milwaukee
A suya población ye de 604.477 habitants (2008) en una superficie de 251,70 km², con una densidat de población de 2.399,50 hab/km². Ye a ciudat numero 29 d'as ciudaz estausunidenses por o suyo numero d'habitants.
Cheografía
A localidat de Milwaukee se troba situata a 188 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o Laco Michigan.
Provincia de Neamț
A provincia de Neamț (en rumano Județul Neamț) ye una provincia de Rumanía con capital en Piatra Neamț.
A población d'esta provincia ye de 557.000 habitants (en 2002) en una superficie de 5.896 km², con una densidat de población de 99 hab/km².
Divisions administrativas
O districto conta con 2 municipios, 3 ciudaz y 78 comunas.
La vida es sueño
dreita|miniaturadeimagen|250x250px|A vida ye soneyo. Relieve en bronce, detalle d'o monumento a [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón en a Plaza de Santa Ana de Madrit (Obra de J. Figueras, 1878).]] La vida es sueño (en aragonés A vida ye suenio) ye una obra de teatro de Pedro Calderón de la Barca enguerada en 1635 y perteneixient a o movimiento literario d'o barroco. O tema central ye a libertat d'o estar humano para configurar a suya vida, sin deixar-se levar por un supuesto destín
A concepción d'a vida como que un suenio ye muit antiga, existindo referencias en o pensamiento hindú, a mistica persa, a moral budista, a tradición chodigo-cristiana y a filosofía griega. Por ixo ha estau considerada mesmo un topico literario
Flandres (desambigación)
Flandres u Flandras puet estar:
Elvillar
Elvillar (Bilar en basco y oficialment Elvillar/Bilar) ye un municipio en a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia d'Alaba y comarca d'a Riocha Alabesa.
A suya población ye de 373 habitants (2004) en una superficie de 17,50 km², con una densidat de población de 21,31 hab/km².
María Isabel López
María Isabel López Rodríguez (naixita o 4 de chinero de 1995 d'Ayamonte, Uelba, Andalucía, Espanya) mas conoixita por o suyo nombre artistico como María Isabel López ye una cantaire espanyola. Estió a ganadora d'o Festival d'a Canción d'Eurovisión Junior 2004 con a canción "Antes muerta que sencilla". Ye un simbolo d'o suyo municipio, estando filla predilecta. As suyas cancions tienen un ritmo flamenco, pero con un toque de pop.
Dortmund
Dortmund (prenunciato en alemán /ˈdɔʁtmʊnt/, en baixo saxón Düörpm, en latín Tremonia) ye una ciudat d'o estato federato de Renania d'o Norte-Westfalia y, dimpués de Colonia, a ciudat mas gran d'o estato y a setena d'Alemanya. Ye situata sobre o río Emscher.
Elvillar
Cheografía
A localidat d'Elvillar se troba situada a una distancia de 48 km d'a ciudat de Vitoria, a capital d'a suya provincia.
Dortmund
Esporte
O suyo equipo de fútbol mes representativo ye o Borussia Dortmund, que chuga en a Bundesliga, que ha ganau 8 vegadas estando o zaguer título en a temporada 2011/2012.
Diocesi de Tarazona
A diocesi de Tarazona (en latín Dioecesis Turiasonensis) ye una seu bispal en a provincia de provincia de Zaragoza, en Aragón. A suya seu ye en a seu de Nuestra Sinyora d'a Huerta de Tarazona.
Fue constituita en o sieglo V u VI y teneba en 2004 83.220 habitants. A diocesi de Tarazona plegó a fer servir l'aragonés como luenga escrita en a baixa Edat Meya pa escribir textos como o "Libro Chante".
Historia
En tiempos d'os romanos Tarazona heba estato seu bispal, y ixo influyó en a Edat Meya en a formación d'a diocesi de Tarazona entendendo-se que se feba una restauración d'una realidat anterior a la conquiesta musulmana.
O 4 d'aviento de 1121 se fizo concordia entre os bispes Pero de Zaragoza y Miguel de Tarazona pa alcordar as mugas. Facioron servir como referencia o río de la Uecha (dito en o tractau "río de Borcha"). Los lugars de la Uecha dende o naixedero dica los termins de Magallón los adchudicoron a la diocesi de Tarazona, y los lugars dende Magallón dica a desembocadura pertanyerían a Zaragoza (Magallón, Frescano, Mallén, Corz, Cabanyas d'Ebro y Noviellas.
O 26 de mayo de 1135 os bispes Guillén de Zaragoza y Bernal de Sigüenza alcordoron en una concordia as mugas entre a diocesi de Sigüenza y a diocesi de Zaragoza (que afectaba tamién a las mugas d'a diocesi de Tarazona). Calatayú y os termins suyos pasoron a depender d'a diocesi de Sigüenza, que arribaba dende Villafelich dica Aranda de Moncayo y dende Fariza dica a penya de Codas.
As mugas entre os bispatos de Tarazona y Zaragoza se facioron coincidir con las mugas entre as futuras comunidaz d'aldeyas de Calatayú y Daroca.
División administrativa
thumb|180px| {{legend|#f5fa64|Arcipestrau de Tarazona}} {{legend|#5fc9ff|Arcipestrau de Uecha}} {{legend|#e47a7a|Arcipestrau de Baixo Xalón}} {{legend|#7893e0|Arcipestrau de Calatayú}} {{legend|#fcc362|Arcipestrau d'Alto Xalón}} A diocesi de Tarazona ye trestallada en 5 arcipestraus:
Penya Molilla
A penya Molilla (en castellano peña Molilla) ye un mont de 1.074 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza.
Anticatalanismo
thumb|250px|Pegallo [[Blaverismo|blaverista en Valencia alentando a o boicot a os productos catalans.]] L'anticatalanismo u a catalanofobia ye l'aversión a Catalunya, a la cultura y luenga catalanas u a los mesmos catalans. Seguntes lo Diccionario d'a luenga catalana d'o IEC, "catalanofòbia" ye "una aversión a Catalunya, a los catalans u a tot aquello que ye catalán".
L'aversión a un colectivo social u nacional siempre tiene orichen en un conflicto previo de tipo politico, relichioso u etnico. En o caso d'a relación entre Castiella y a Corona d'Aragón, en cheneral, y Catalunya en particular tamién ye asinas. Atendendo lo historiador Antoni Simon lo catalanismo s'orichina a la Baixa Edat Meya y lo Renaiximiento, dau que en este periodo apareixen las identidatz nacionals a Europa.
Anticatalanismo en a Edat meya
thumb|250px|Mapa politico oficial d'Espanya d'o 1850
Anticatalanismo en a epoca d'a expansión mediterrania
As conquiestas d'o Sud d'Italia y Grecia en a expansión mediterrania d'a Corona d'Aragón causoron una aversión local enta os conqueridors, a sobén qualificaus chenericament como "catalans".
Anticatalanismo en Castiella
L'anticatalanismo parte d'o conflicto entre a Corona castellana y la suya expansión historica enta os atros reinos peninsulars. Asimilau lo reino de Galicia, historicament i habió conflictos territorials con a Corona d'Aragón, aquí s'intentó de arrabazar o territorio con diferents guerras, como la guerra d'os dos Peros.
Anticatalanismo moderno en Espanya
Incorporau y asimilau Al-Andalus, y incorporaus Portugal y la Corona d'Aragón a la Corona espanyola, a ideya d'o conte-duque d'Olivares d'un estau centralista a traviés d'o suyo Memorial secreto causó la sublevación d'os segadors en Catalunya y la Guerra de restauración portuguesa, en aplicar-ie la denominada Unión d'Armas.
Cal decir que en aquell momento l'Imperio espanyol menau por Castiella veniba de quatro crisis economicas, en 1557, en 1575, en 1596, y en 1607, y iba enta unatra, en 1627, dau que se gastaba mas en guerras que no conseguiba riquezas en as colonias americanas y en o mesmo reino de Castiella (a on anteriorment a la crisi de 1557 i heba habiu la sublevación d'as Comunidatz castellanas en protesta por a fiscalidat), por lo que la maniobra d'o conte-duque d'Olivares en realidat buscaba fuents de financiamiento alternativas.
Pautas de l'anticatalanismo moderno y contemporanio
Quan una comunidat nacional conquiere unatra, en este caso lo Reino de Castiella a la Corona d'Aragón, l'asimilación comporta destruyir los elementos identitarios, como ye a luenga y a historia, y tamién, como qualsiquier comunidat conquerida i hai una extracción economica.
Fosau
Fosau (oficialment, en castellano, «Fosado») ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 27 habitants (2011 ). Cualques vegadas, encara en l'actualidat, se'l conoix como «Fosau Baixo», anque iste nombre pareix que se tracta d'un artificio de motivación historica.
O lugar o composan dos barrios deseparaus por bels dos cientos metros, lo un que prene nombre de Villa (l'alto) y l'altro Soldevilla (o baixo). Nomás o barrio alto tiene estructura urbana, arroclando-se-ie as casas a redol d'una sola carrera, mientres que o barrio de Soldevilla as tiene deseparadas. Fosau se troba a poca distancia por alto de Fuent de Campo, en as garras d'a sierra Ferrera, debaixo d'un cerro chicanón, fendo parte d'a subcomarca tradicional que se'n diz «Baixo Penyas». En l'actualidat, se i gosa arribar por una carretereta asfaltada anque sin senyalización horizontal, que naixe en a cruz d'a N-260 (de l'Aínsa ta Campo) con a carretera local que, en dirección sud, conduz cara ta Tierrantona y a suya Fueva. A continación d'ista carretereta s'enfila cara ta os casars d'o Baixo Penyas y ta Sant Veturián (realment, yera o camín que tradicionalment i puyaba d'enantes), y en pasando t'alto de Moliniás se torna de tierra.
Aurensan
Aurensan puet estar:
Fosau
En a tradición oral se conoix que Fosau va tener bella suerte d'achuntamiento propio que se formaba con bels lugarons d'a baixant de Baixo Penyas. Os barrios de Villa y Soldevilla (ixo ye, o lugar de Fosau propiament dito) formaban o que a par d'alavez se conoixeba como «Fosau Baixo» (oficialment «Fosado Bajo» ), y os casars de Moliniás, a Marinyosa, a Mula y o Mediano que en chunto formaban o dito «Fosau Alto» («Fosado Alto» ). Ixas denominacions s'han gosau guardar en a memoria popular, y en l'actualidat encara ye posible sentir a expresión «Fosau Baixo» ta referir-se de forma concreta a o nuclio de Fosau.
Historicament, Fosau fizo parte d'o municipio de o Toledo d'a Nata («Toledo de Lanata») dica la desaparición d'iste, en fusionando-se con os achuntamientos d'a foya d'a Fueva ta formar a Fueva.
José Antonio Labordeta Subías
José Antonio Labordeta Subías (Zaragoza, 10 de marzo de 1935 - † Zaragoza, 19 de setiembre de 2010) estió un profesor, cantautor, escritor y politico aragonés.
Chirman d'o poeta Miguel Labordeta, estió considerau un d'os prencipals exponents d'a canción d'autor espanyola. Encetó a suya carrera musical en 1963, destacando os suyos albuns Cantar i callar (1974), Tiempo de espera (Tiempo d'Aspera, 1975) y Las cuatro estaciones (As cuatre estacions, 1981).
Participó en o establimiento d'o semanario Andalán, ye autor de cuantos libros de poemas, una novela (Cada cual que aprenda su juego, 1974) y unas recordanzas (Con la voz a cuestas, 1982). Entre os suyos zaguers títols destaca Aragón en a muchila (1983), Os amigos contatos (1994), Un país en a muchila (1995) u Banderas rotas (2001). Enfiló y presentó o programa de Televisión Espanyola Un país en a muchila.
Miembro d'a Chunta Aragonesista (CHA) estió esleito deputau por Zaragoza en 2000 y 2004, estando o portavoz d'iste partiu aragonés en o Congreso d'os Deputaus.
O Rolde de Estudios Aragoneses reeditó o disco Cantar i callar de 1974, encara inedito en CD, con a ocasión d'a publicación d'o libro colectivo José Antonio Labordeta: creación, compromiso, memoria (con mes de sixanta colaboracions d'a suya fegura y a suya trachectoria), presentato o 26 de noviembre de 2008 en una fiesta feita en o Teatro Principal de Zaragoza.
José Antonio Labordeta feneixió o 19 de setiembre de 2010 de maitinada en o Hespital Miguel Servet de Zaragoza a causa d'un cáncer de prostata que li diagnosticón en l'anyo 2006.
Biografia
thumb|200px|Labordeta en 2009 José Antonio Labordeta Subías naixió o 10 de marzo de 1935 en l'antigo palacio d'os Lanuza en o numero 1 d'a carrera Buen Pastor, en o centro de Zaragoza, a on que a suya familia rechentaba a escuela-internato Santo Tomás de Aquino, a la que asistirían personalidaz como Jesús Moncada. Cuatreno fillo (d'entre siet chirmans) de Sara Subías y Miguel Labordeta, un catedratico de latín y militant d'Izquierda Republicana que, en prencipiar a guerra a l'anyo siguient, fue preso por ateu, comunista y masón y, en rematar ista, se le retiró a catedra.
Infancia
Por miedo a mas represalias, a familia escolarizó o choven José Antonio en o Colechio Alemán de Zaragoza dica que zarró en 1943, anyo en que l'Alemanya nazi prencipiaba a perder a guerra. Alavez continó os estudios en a escuela paterna, a on que fació o bachillerato chunto a futuras personalidaz como Emilio Gastón y, en rematar, prencipió a carrera de dreito; en 1953, mientres o tercer curso, su pai morió y Labordeta se'n pasó a letras. A escuela familiar pasó a mans d'o suyo chirman poeta, catorce anyos mayor que él, qui pasaría a exercer un rol paternal sobre o suyo chirman chicot.