cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lexico de l'italiano
Vocabulario de base, común, corrient, estendiu
A un livel intermeyo entre o vocabulario de base y o vocabulario estendiu se troba o vocabulario común (en italiano vocabolario comune) que comprende alto u baixo 45.000 parolas. Adhibindo-lo a o vocabulario de base se plega a os 50.000 termins, que constituyen o vocabulario corrient (en italiano vocabolario corrente), u o conchunto de termins que pueden estar "emplegaus u entendius indipendentement d'a profesión y que son cheneralment conoixius por una persona con un livel meyo superior d'educación". O vocabulario corrient consiste en alto u baixo un 20% d'o vocabulario estendiu (en italiano vocabolario esteso). Tot o resto de termins d'a luenga (200.000 voces) pueden clasificar-se como tecnicismos, rechionalismos y dialectismos u parolas d'uso literario u muit formal.
Dialectismos y rechionalismos
Se definen como dialectismos u dialectalismos (en italiano dialettismi u dialettalismi) as parolas (u tamién locucions, formas u construccions) de orichen dialectal inseridas en o contexto de l'italiano. Os dialectismos lexicos son constituyius con voces propias d'un dialecto (u d'un aria dialectal prou gran) que en o paso a l'italiano han teniu por un regular una adaptación fonomorfolochica. Ye practicament imposible quantificar con precisión os dialectismos que han dentrau a fer parti d'o lexico de l'italiano, mas que mas por que a sobén no ye fácil definir criterios ta esferenciar-los d'os rechionalismos ( en italiano regionalismi); ya que as dos catagorías incluyen termins d'orichen cheograficament amugau y a esferencia ye en a percepción y en l'uso. Os rechionalismos son emplegaus mas que mas en a propia rechión d'orichen; carnezzeria, termin siciliano ta l'italiano macelleria, ye usau quasi exclusivament en Sicilia. D'atra man os dialectismos son termins d'orichen locale que s'han estendillau y son entendius y usaus tamién por parlants d'arias diversas, y la suya difusión se debe mas que mas a l'ausencia de termins italianos designaus ta indicare una cosa particular (por eixemplo o napolitán mozzarella, o piemontés grissino etc). En atros casos o dialectismos sono termins que han teniu exito por a suya valura espresiva, como por eixemplo o romanesco coatto "mocet que actua de modo vulgar y violento". A sobén os rechionalismos y dialectismos son ligaus a la cultura material:
A presencia de rechionalismos y dialectismos en o lexico italiano prencipia en os dos zaguers sieglos: ye l'efecto d'o paso a la luenga común de termins ligaus a la cotidianidat como resultau d'a italianización dimpués d'a unificación d'Italia y a superación de la tradición precedent, caracterizada por a división entre cultura escrita (italiana) y cultura oral (dialectal).
Dende o punto d'anvista d'a forma, os rechionalismos y dialectismos se comportan como ampres adaptaus, ya que son integraus tanto en a fonetica como en a morfolochía.
Os cheosinonimos
O primer estudio sobre cheosinonimos italianos fue feito por Robert Rüegg, estudioso suizo, en os anyos 1950. Rüegg entrevistó a 124 personas, provenients de 54 provincias d'Italia, preguntando sobre l'uso y conoiximiento de bels termins. Solo una d'as 242 propuestas resultó que yera emplegata a sobén en todas as provincias: a esprisión "café fuerte", indicada con a parola espresso. O dato mas interesant d'a investigación fue que en 46 casos s'observo una variant lexica conoixida en una sola rechión y desconoixida de tot en a rest d'Italia.
Encara bi ha muitas parellas -u chicotz grupos- de parolas que significan o mesmo, encara que con una caracteristica particular: se fan servir nomas, u mas que mas, en una determinada aria lingüistica. Se tracta de sinonimos en una distribución cheografica complementaria u cheosinonimos (en italiano geosinonimi).
L'eixemplo mas clasico ye o de dos terminos emplegaus ta definir a espresión "marinare la scuola": en Veneto se dice bruciare, en Toscana fare forca, e Roma fare sega, en Sicilia caliare etc.
Os cheohomonimos
Os cheohomonimos (en italiano geoomonimi) son parolas iguals que tienen diferents significaus en as distintas arias cheograficas. Por eixemplo en o sud tovaglia equivale a "asciugamano", en bellas partis d'Italia temperino ye un cutiello (coltello), en atras un tallador (temperamatite); en Toscana o mestolo ye una cullara de fusta, en o norte manimenos ye un utensilio ta meter alimentos liquidos.
Os tecnicismos
Os tecnicismos (en italiano tecnicismi) son parolas con un alto grado d'especialización y que tienen como caracteristica a monosemia, ye decir tener un significau univoco.
A contribución d'os tecnicismos en a formación d'o lexico italiano ye muit relevant: alto u baixo a metat d'o vocabulario estendiu fa parti d'ista categoría de parolas. As vías a traviés d'as que se creyan os tecnicismos son prencipalment quatre:
Parolas raras y literarias
Ye faina d'o lexicografo rechistrar parti d'as esprisions arcaicas, literarias u en desuso propias d'a luenga. En o GRADIT as parolas sinyaladas como "obsoletas" son quasi 55.000, lo que fa alto u baixo un 18% d'o vocabulario estendiu. Encara, una parola que puet resultar en desuso en un cierto periodo historico, puet "resucitar" y recuperar parti d'a suya importancia. A Società Dante Alighieri, d'alcuerdo con 4 d'os mas importants diccionarios d'uso de l'italiano contemporanio, ha quitau una campanya en a suya web ta adoptar as parolas d'a luenga italiana. Cada participant, rechistrando-se en a web, puet trigar una parola y cosirar-la. L'obchectivo d'a iniciativa ye sensibilizar a o publico d'un uso correcto y conscient d'as parolas, favoreixer un conoiximiento mas amplo d'o lexico, monitorizar l'uso de bels termins, y mas en cheneral promover a variedat d'esprisions en a comunicación.
Estratificación d'o lexico
L'analís d'a estratificación d'o lexico d'una luenga se refiere a tres categorías: as parolas hereditarias, os ampres y as formacions endochenas. En o caso de l'italiano existe una quatrena categoría, porque o contacto con o latín s'ha manifestau en dos plans diferents: o primero aquell que fa referencia a os lexemas hereditarios que se da por a presencia de parolas d'o latín parlau plegadas dica l'italiano a traviés d'a tradición oral (parolas patrimonials). Se tracta de termins d'a vida diaria que han evolucionau en forma y en significau (HŎMO>uomo, CIVITĀTEM>città, etc.). O segundo livel d'iste contacto deriva d'a intensa relación con a cultura latina que ha teniu cuantas formas a traviés d'os sieglos, contribuyindo a un enrriquecimiento lexico (cultismos). En particular, dica o sieglo XVIII o latín ha estau una luenga viva, ya que yera utilizau como luengua de cultura supranacional. Dica o Concilio Vaticano II (1962-1965) ha estau amás a luenga d'a Ilesia Catolica, por o que a población se trobaba debant d'una situación en a que o latín yera usau en diversos ambitos.
Ta valurar l'aportación de parolas foranas que han dentrau a fer parti d'o lexico italiano cal fer una distinción entre as parolas que han dentrau mientres a latinidat tardana y l'Alta Edat Meya d'una man, y as parolas dentradas dimpués d'a naixencia d'a luenga vulgar, fixata en l'anyo 960.
Latinismo
Os termins presos como ampres dende o latín dimpués d'a formación d'a luenga vulgar medieval son ditos latinismos. Encara que atras luengas latinas han conoixiu un proceso analogo, os latinismos han deixau una impronta mayor en l'italiano, que ye una luenga muit amanada a o latín.
Os latinismos de l'italiano son quasi 30.000. Podemos afirmar que o latín ha dau a l'italiano mas parolas que l'anglés y todas as atras luengas modernas chuntas. Arredol d'os sieglos XIII y XIV un buen numero de latinismos pasoron a o lexico vulgar a taviés de traduccios d'obras latinas (vulgarización). Dentran en ista categoría parolas como alleanza, amicizia y tecnicismos de cuantos ambitos: d'a medicina (arteria, costola, cervello), de l'arquitectura (cemento), d'o dreito (dazione, contraente, etc.).
Un fuerte empentón a la latinización d'o lexico la dió Dante Alighieri, qui en as suyas obras en luenga vulgar ficó parolas latinas necesarias ta desembolicar os temas tractaus. En Vita nova, por eixemplo, se troban termins d'o lenguache d'a psicolochía: mirabile, orribile, ineffabile; en Convivio termins filosoficos: intellettuale, essenza. En a misma linia treballoron atros escritors en os sieglos posteriors.
Un atro periodo de gran afluyencia de latinismos se troba arredol d'os sieglos XV y XVI, por efecto d'a cultura humanistica y renaixentista. Encara gran parti d'os 30.000 latinismos que dentroron a fer parti de l'italiano lo ferían en un periodo a caballo entre os XIX y XX: se tracta de quasi 15.000 parolas relativas a termins especializaus en botanica, zoolochía, farmacolochía, cheolochía etc.
Os latinismos no adaptaus, son poco mas de mil y mantienen lur fonomorfolochia orichinaria: son mas que mas parolas d'ambito churidico y d'a medicina (referendum, quorum, virus, herpes).
Helenismos
Bi ha milenta helenismos (en italiano grecismi) presents en italiano, muitos d'ells dentran a ista luenga a traviés d'o latín. Se tracta mas que mas de nombres d'animals, muitos d'ells marins (acciuga, balena), nombres de plantas (mandorlo, ulivo), partis d'o cuerpo (gamba, braccio), nombres d'as prencipals sciencias antigas (filosofia, aritmetica, geografia). O contacto entre o griego y l'italiano continó en os sieglos d'a epoca bizantina y mientres o periodo humanistico, estió en iste periodo quan dentroron en l'italiano termins d'o lexico intelectual como entusiasmo, dialetto, catastrofe etc.
Chermanismos de primer y segundo estrato
No guaire numeroros son os chermanismos (en italiano germanismi), termins ampraus d'atras luengas d'as poblacions chermanicas antigas. O contacto entre o mundo romano y o chermanico prencipió en a edat imperial, asinas muitos chermanismos dentroron en o italiano dreitament a traviés d'o latín. Se tracta de termins d'o lexico común como vanga, sapone y son consideraus un primer estrato de chermanismos.
Manimenos, a mayor parti d'os chermanismos vienen d'o periodo en que ostrogodos, longobardos y francos dominoron Italia y representan un segundo estrato de chermanismos. D'orichen gotico son termins d'a vida cutiana como fiasco y parolas d'ambito militar como elmo u guardia. D'o longobardo derivan termins que indican partis d'o cuerpo humano como guancia u schiena, y atro referius a obchectos d'a casa como balcone y scaffale. Entre os franconismos son eixemplos banco, guanto, etc.
Arabismos antigos
Una primera serie de termins derivaus de l'arabe, os arabismos (en italiano arabismi), dentra en primerías d'o sieglo X. O primer contacto d'Italia con o mundo arabe ye mientres os sieglos VII y VIII y s'intensifica con a conquiesta de Sicilia en o sieglo IX. Derivan de l'arabe muitos nombres de productos agricolas y alimentos como albicocca, carciofo y limone, asinas como termins ligaus a o comercio como darsena u magazzino. Provienen de l'arabe tamién muitos termins de lexico scientifico como alchimia, algebra y algoritmo. L'aria mediterrania de contacto ha favoreixiu o ingreso de termins d'o lexico arabe tamién en a epoca recient, se tracta por eixemplo de parolas como hummus.
Ampres lingüisticos
As vías a traviés d'as que una parola puet dentrar a fer parti d'o lexico d'un atra luenga son dos: l'ampre y o calco.
Ampres
Os ampres (en italiano prestito) son parolas u esprisions foranas que dentran en una luenga. Una excepción son manimenos os ditos ampres de retorno, parolas ampradas a una luenga y que retornan a la luenga orichinal con un significau diferent. Un eixemplo en ye o francés baguette "barra de pan de forma luenga" que deriva d'o termín italiano bacchetta, amprau a o francés en o sieglo XVI y restituyiu en primerías d'o sieglo XX con o nuevo significau. Constituyen ampres de retorno tamién os anglolatinismos (en italiano anglolatinismi), ye decir parolas latinas presas como ampres en l'anglés y que pueden tornar a l'italiano.
Seguntes a suya forma podemos distinguir entre ampres adaptaus y ampres no adaptaus: en o primer caso se mantiene a estructura fonolochica y morfolochica orichinaria; en o segundo caso se verifica una asimilación total u parcial d'a fonetica y morfolochía d'a parola. En italiano son por eixemplo ampres adaptaus bistecca (de l'anglés beefsteak) u ideologia (d'o francés idéologie).
Calcos
Os calcos (en italiano calco) pueden ser de dos formas: semanticos u estructurals. Un calco estructural consiste en a traducción literal de cadagún d'os suyos elemetos: de l'anglés weekend s'obtiene fine settimana, de l'alemán Eisenbahn s'obtiene ferrovia. A vegadas os calcos de traducción derivan en errors: por eixemplo cartoni animati viene de l'anglés cartoons y o determinant animati y traduce erroniament cartoons que significa literalment "disegni". Manimenos istas falsas traduccions fan tamién parti d'o lexico de l'italiano.
Os calcos semanticos consisten en dar a una parola ya existente un significau nuevo: stella (en aragonés "estrela") ha preso o significau de "personache celebre" por influyencia de l'anglés star.
Extrancherismos
Os extrancherismos (en italiano forestierismi) son parolas u esprisions importadas d'un atra luenga, en a suya forma orichinaria. Os vocablos rechistratos en o GRADIT d'orichen forano son milenta de parolas.
A luenga que mas ha influyiu a l'italiano ye o francés. As primeras influyencias lexicas d'o francés se troban en epoca d'a dominación carolinchia (sieglos IX y X) y han continau dica hue. A fase mas intensa d'o contacto entre l'italiano y o francés ye a epoca medieval, y o suyo resultau estió a dentrada de termins clau d'o lexico d'a organización feudal: conte, cavaliere, marchese; asinas como termins de l'ambito militar: giavellotto, freccia, bersaglio. Muit importants son tamién as parolas d'o lexico d'os alimentos (burro, formaggio). Dimpués d'un periodo de poca importancia, o francés tornó a tener una posición central a partir d'a segunda metat d'o sieglo XVIII y ye en iste periodo quan se prenen termins d'o lexico d'a moda (cravatta, stoffa) y d'a gastronomía (bignè, ragù). A influyencia d'o francés s'aprecia notablement tamién en l'ambito d'a politica (patriota, abdicare, democrazia), d'a economía (contabilità) y d'a filosofía (empirismo, libertinaggio).
A influyencia occitana se manifiesta en parolas como scacchi ("escaques") y agio ("comoditat", "oportunidat").
Tamién o espanyol, mas que mas entre os sieglos XVI y XVII, ha deixau una impronta significativa en o lexico de l'italiano. Os dos ambitos mas representaus son o marín (flotta, mozzo, abbordare) y o militar (guerriglia, squadriglia, recluta).
Os ampres de l'anglés prencipioron a ficar-se arredol d'o sieglo XVIII, dimpués d'a espansión de l'Imperio Britanico. D'iste periodo bi ha influyencias en o mundo d'a politica y d'a economía, encara que se tracta mas que mas d'anglolatinismos. A partir d'a segunda metat d'o sieglo XX a influyencia de l'anglés en o lexico italiano s'intensificó gracias mas que mas a la hechemonía cultural d'os Estaus Unius. D'os 8.000 anglicismos rechistraus en o GRADIT, nomas bels setanta son d'o sieglo XVIII, alto u baixo 500 d'o sieglo XIX, bels 697 d'a primera metat d'o sieglo XX, y a resta d'a segunda metat d'iste mesmo sieglo.
Os tudesquismos (en italiano tedeschismi), son as parolas que dentran a fer parti d'o lexico de l'italiano dende l'alemán a partir d'o sieglo X y son alto u baixo 700 parolas. Beluns dentroron en o sieglo XIII: en o periodo de conflicto entre ilesia y imperio dentroron a fer parti d'o lexico de l'italiano os termins guelfo y ghibellino. En o sieglo XVI dentran termins militars como archibugio y parolas como lanzichenecco y brindisi (adaptación d'a esprisión alemana bring dir's, ye decir "te lo traigo" (o vaso)). A mayor parti d'os chermanismos dentroron a fer parti de l'italiano en o sieglo XIX: en l'ambito politico, d'as sciencias (dinamo, enzima, entropia), d'a psicolochía (psicosi, autismo) y d'a guerra (Bunker, Lager).
Os turquismos incluyen palabras como café y caviale.
En a siguient tabla se puede veyer en numero l'aportación d'as prencipals luengas foranas a o lexico italiano seguntes o GRADIT:
Ta valurar a impronta que os extrancherismos han deixau en o lexico italiano actual, no ye prou con veyer o dato numerico absoluto, si no que importa mas que mas como de ficau ye o termín en o lexico cutiano. No ye raro que, encara que bi ha mas anglicismos, os galicismos son muito mas radicaus en o lexico italiano.
Río Estós
El río Estós ye un río aragonés, afluent d'el río Esera por la dreita.
Reculle las auguas d'el barranco de Paúl, por la dreita, d'el barranco de Cllarabida y d'el Barranco de la Coma, por la ezquierda, d'el barranco de Bardamina, por la dreita, d'el barranco de Chías y d'el barranco de Molseret, por la ezquierda, d'el barranco de Montidiego, por la dreita, d'el barranco de Perdiguero, por la ezquierda, de l'Aigüeta de Vaticielles (recullindo las aguas d'els ibons de la Escarpinosa, Vaticielles y Perramó), d'el barranco de Marsol y d'el barranco de Trapa por la dreita.
Arduino
thumb|300px|Un Arduino. Arduino ye una interpresa d'hardware y software de codigo ubierto, una comunidat de prochectos y usuarios que disenya y fabrica microcontroladors de placa sola y kits de microcontroladors pa la construcción de dispositivos dichitals. Os suyos productos d'hardware tienen una licencia CC-BY-SA, mientres que o software tiene a licencia GNU Lesser General Public License (LGPL) u a GNU General Public License (GPL), que permite a fabricación de placas Arduino y a distribución de software por qualsiquiera. As placas Arduino son disponibles comercialment en a pachina web oficial u por meyo de distribuidors autorizaus.
Os disenyos de placas Arduino utilizan una variedat de microprocesadors y controladors. As placas son equipadas con conchuntos de pins de dentrada / salida (I/O) dichitals y analochicas que pueden connectar-se a quantas placas d'expansión (clamadas 'shields') u placas de preba (pa la creyación de prototipos) y atros circuitos. As placas contan con interficies de comunicacions en serie, incluiu o bus serie universal (USB) en qualques modelos, que tamién s'utilizan pa cargar programas dende ordinadors personals. Os microcontroladors se pueden programar utilizando os luengaches de programación C y C++, utilizando una API estandar que tamién se conoixe como "luengache Arduino". Amás d'utilizar cadenas de ferramientas de compilación tradicionals, o prochecto Arduino proporciona un entorno de desembolique integrau (IDE) y una ferramienta de linia de comandos (arduino-cli) desembolicada en Go.
O prochecto Arduino prencipió en 2005 como que una ferramienta pa os estudiants de l'Instituto Interaction Design d'Ivrea, Italia, con l'obchectivo de proporcionar una traza facil y de baixo coste pa que os principiants y profesionals creyen dispositivos que interautúen con o suyo entorno por meyo d'actuadors. Os eixemplos comuns de tals dispositivos destinaus a aficionaus principiants incluyen robots simples, termostatos y detectors de movimiento.
O nombre Arduino promana d'una tabierna en Ivrea, Italia, an gosaban reunir-se beluns d'os fundadors d'o prochecto. A tabierna leva o nombre d'Arduin d'Ivrea, que fuo o margrave d'a Marcha d'Ivrea y rei ​​d'Italia de 1002 a 1014.
Luciano de Samosata
Luciano de Samosata (en griego Λουκιανὸς ὀ Σαμοσατεύς), naixito de Samosata (una chicota ciudat en Siria) en 120 y muerto entre 180 y 192, estió un escritor griego.
Solón
Solón (en griego  Σόλων, Sólon) (Atenas 638 a.C. - 558 a.C.) estió un politico y poeta griego.
Derbi de Moncayo
thumb|150px|Real Zaragoza thumb|150px|CD Numancia O derbi de Moncayo ye o nombre con que se conoixe a o partiu de fútbol entre o Real Zaragoza y o Club Deportivo Numancia de Soria. A relación entre os dos equipos ye prou buena y o partiu se vive con intensidat por as dos aficions, ya que a colonia de sorianos en a capital aragonesa ye muito important.
O partiu prene o nombre de Moncayo, mont situau en a muga entre as provincias de Zaragoza y Soria.
Partius oficials
Encara que os dos equipos s'han enfrentau en a-saber-las ocasions, en ista tabla se recullen nomás os partius oficials entre os dos clubs. En cada caso apareixe a denominación oficial de l'equipo en l'inte en que se chugó o partiu. En negreta o ganador d'o partiu si bi'n ha:
Estatisticas
As estatisticas d'os partius oficials chugaus dica l'actualidat son as siguients:
Estadio
O derbi de Moncayo s'ha chugau en partiu oficial en 4 scenarios diferents.
Vorruca
As vorrucas pueden contrayer-se por contacto intimo con personas afectadas por o virus d'o papiloma humano radicau en a zona chenital y por transmisión de carriadors asintomaticos. O desembolique de vorrucas s'afavoreix quan i hai fallos en o sistema immunitario.
Punta d'Icún
A punta d'Icún u punta d'as Canals ye una cima prepirenenca de 2.141 metros d'altaria situata en a sierra d'Icún en l'Alto Aragón. Administrativament se troba en a muga entre os municipios de Biescas y Samianigo.
Pertusa
Pertusa ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'a Plana de Uesca.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 29,28 km² y una densidat de 0 hab/km².
Cheografía
Pertusa ye situato a 678 metros d'altaria dencima d'a livel d'a mar, a una distancia de 35 km de Uesca, a capital d'a suya comarca y provincia.
Mugas
O termin municipal de Pertusa muga con os termins d'Antillón, Barbunyals, Torres d'Alcanadre y Saliellas.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico a una altaria de 433 metros dende o livel d'a mar situau a 1.200 m a l'este d'o lugar de Pertusa.
Toponimia
O toponimo de Pertusa apareix en latín en o clamato Itinerario d'Antonín, como una mansio en a vía romana Tarraco-Caesaraugusta, a 18.000 pasos d'Osca.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1098, recullita en a obra de Jerónimo Zurita Anals d'a Corona d'Aragón, y documenta nomás a variant Pertusa.
Olías del Rey
Olías del Rey ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 39,94  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Leintz-Gatzaga
Leintz-Gatzaga (Leintz-Gatzaga en basco y oficialment, Salinas de Léniz en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca de l'Alto Deba.
Cheografía
A localidat de Leintz-Gatzaga se troba situada a 455 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, estando a una distancia de 12 km d'a ciudat d'Arrasate, a capital d'a suya comarca, y de 81 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2015
right|250px|thumb| Beijing Nacional Stadium
Alcamín
Alcamín estió una aldeya de la Comunidat de Teruel situata en lo termin de Perals y que perteneixió a la Sexma del Campo de Visiedo.
Historia
Fació part de la Sexma del Campo de Visiedo. En lo fogache de 1495 la suya población yera redueita a 1 fuego.
Toponimia
Ye un probable toponimo mozarabe, derivato de lo latín CAMINUM como l'aragonés camín, pero con articlo arabe al adhibito.
Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2015
O Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2015, fue a XV edición d'o Campionato d'o Mundo d'Atletismo organizato por l'Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismo (IAAF) y a Federación China d'Atletismo. As prebas se facioron en o Estadio Nacional de Pekín, conoixito como el niu, d'a ciudad china de Pequín, dende o 29 d'agosto dica o 4 de setiembre.
En o medallero por países, d'os 43 países que ganoron medalla, Kenya estió primero en o medallero por primera vegata en a suya historia con siet medallas d'oro, seis d'archent y tres de bronze. O país que aconsiguió mes medallas estió Estaus Unius con 18, pero con seis d'oro, seis d'archent y seis de bronze estió dezaga de Kenya en o medallero. Rusia, primera en l'anterior edición estió novena por a suya renuncia a partecipar con gran parti d'os suyos atletas por os problemas de dopache que tién a suya federación y finalment destacar que l'anfitriona China estió 11ena. en o medallero.
A nivel individual masculín bi ha de destacarse-hi a Usain Bolt con tres medallas d'oro, a Mo Farah con dos, a Ezequiel Kemboi con o suyo quatreno títol en a preba de 3.000 m obstaclos, y de David Rudisha o segundo títol de 800 metros lisos, a mas a mas d'as vistorias de Christian Taylor en triple brinco con una marca muit cercana a o récord d'o mundo y de Ashton Eaton en a preba de decatlón superando o suyo récord d'o mundo anterior.
Estre as sorpresas bi ha de destacarse-hi as victorias d'os kenyatas Julius Yego en a preba de tirada de chabalina, o primer títol de Kenya en una preba de campo, y Nicholas Bett en os 400 metros cletas. Atras victorias sorpresas a destacar son as d'o canadiense Shaw Barber en brinco con percha y a preba de maratón con l'eritreo Ghirmay Ghebreslassie con a primera medalla d'oro aconseguida ta Eritrea en os Campeonatos d'o Mundo d'atletismo.
En a categoría femenina destacar as dos medallas d'oro de Shelly-Ann Fraser-Pryce, Anita Włodarczyk con una tirada muit cercana a o suyo récord d'o mundo de martillo, a Liu Hong en os 20 km marcha, as dos medallas de Genzebe Dibaba, una d'oro y un atra de bronze y o triplete (medalla d'oro, archent y bronze) d'Etiopia en os 5.000 metros lisos con Almaz Ayana, Senbere Teferi y Genzebe Dibaba, a mas a mas d'a primera victoria d'Allyson Felix en 400 metros lisos en a que ye a suya nouena medalla d'oro en os campionatos y a tretzena en total.
Ángel Suquía
Ángel Suquía Goicoechea, naixito de Zaldibia (Guipuzcua, País Basco) o 2 d'octubre de 1916 y muerto en Sant Sabastián (Guipuzcua, País Basco) o 13 de chulio de 2006, estió un mosén, arzebispe y cardenal basco. Fació os suyos estudios en Alemanya mientres o Tercer Reich y tornó a Espanya en prencipiar a Segunda Guerra Mundial, estando ordenato sacerdot o 7 de chulio de 1940. Estió bispe d'Almería dende o 17 de mayo de 1966, y bispe de Malaga dende o 28 de noviembre de 1969. Nombrato arcebispe de Santiago de Compostela o 13 d'abril de 1973, esdevenió arcebispe de Madrit o 12 d'abril de 1983 dica la suya chubilación o 28 de chulio de 1994. Antiparte, estió president d'a Conferencia Episcopal Espanyola dende 1987 dica 1993. O Papa Chuan-Pavlo II lo nombró cardenal o 25 de mayo de 1985.
Adansonia digitata
O baobab africano (Adansonia digitata (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Malvales y familia Malvaceae que ye la especie arboria mas extendida d'o chenero Adansonia, os baobabs, y ye nativa d'o continent africano y d'o sud d'a Peninsula Arabica (Yemen, Omán). Istos son árbols de larga vida. A datación per radiocarbonio ha contrimostrau que qualques individuos tienen mas de 2000 anyadas d'edat. Per un regular, se troban en sabanas ixutas y calidas de l'Africa subsahariana, an dominan o paisache y revelan a presencia d'un curso d'augua dende luent. Tradicionalmente s'han preziau como fuents de birolla, augua, remeyos pa la salut u puestos de cubillar y son una fuent de birolla clau pa muitos animals. Son impregnaus de leyendas y supersticions. En os zaguers anyos, muitos d'os árbols mas grans y viellos han muerto, posiblement a resultas d'o cambio climatico.
Universidade do Estado de Minas Gerais
A Universidat do Estado de Minas Gerais (Universidade do Estado de Minas Gerais, UEMG) ye una institución publica d'amostranza superior en Brasil, con seu en a ciudat de Belo Horizonte, Estato de Minas Gerais, Brasil.
Apegallo
thumb|300px|Beluns apegallos en un [[ordinador.]] Un apegallo ye una mena d'etiqueta: un troz de paper impreso, plastico, vinilo u unatro material con adhesivo sensible a la presión en un costau. Se pueden fer servir con fins decorativas u funcionals, seguntes a situación.
Universidade do Estado de Minas Gerais
center|300px|thumb |Dentrata d'a Universidat do Estado de Minas Gerais
Apegallo
Os apegallos pueden venir en muitas formas y grandarias diferents y tamién vareyan muito en color y disenyo. A ormino s'apegan a elementos como que ordinadors, paper, quadernos, paretz, automobils, finestras, etc. As etiquetas de nombre temporals, por eixemplo, gosan estar apegallos.
Val Longuiello
Val Longuiello (El Vallecillo en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de la Sierra d'Albarrazín. La suya población ye de habitants, en una superficie de 21,68 km² con una densidat de 0 hab/km².
Pancrudo
Pancrudo ye un municipio de la provincia de Teruel, situau en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población yera de habitants, en una superficie de 100,1 km².
Alforcha
thumb|300px|Alforchas en una [[bicicleta.]] Una alforcha (de l'arabe < alẖurǧ) ye una bolsa u maleta, emplegada tradicionalment dende l'antiguidat como que complemento asociau a os abríos (somers, machos, caballos, etc.). Fabricadas en diversos materials, dende os teixius naturals dica os plasticos, gosan tener forma quadrada con una solapa en a suya obredura superior. Por extensión se diz tamién asinas a las bolsas que s'emplegan en motoretas y bicicletas pa levar equipache.
Pancrudo
Toponimia
Lo toponimo Pancrudo ya lo trobamos en 1205 en lo texto d'adchudación de decimas por part de Remón de Castrocol:
Val Longuiello
Cheografía
Lo termin municipal de Val Longuiello no muga que con Albarrazín:
Pancrudo
Toponimia
En los tiempos de castellanización de lo luengache escrito oficial en Aragón se podeba escribir Pancorvo, y asinas lo veyemos en lo fogache de 1495 y en 1609. Ye lo mesmo que se desvinió con los toponimos Val Madriz, Val de Sarasaz, Olalia y Placienza/Placiencia que s'escriben de trazas pareixidas a toponimos de la Corona de Castiella.
Val Longuiello
Historia
Las contornatas d'esta localidat son unas vals (Val de Cabriuel, Val Mediano y Val de Sant Pedro) que los Azagra repobloron en lo zaguer cuarto de lo sieglo XII y adchudicoron a los suyos colaboradors. En primeras lo poblamiento yera disperso, en mases, y no se desembolicoron nuclios de población. La situación de muga con lo reino de Castiella, la fortaleza castellana de Veguiellas (actual Torre Fuerte), y los saqueyos no favoreixeban lo desembolique economico.
Pancrudo
Cheografía
Pancrudo ye situau en la val de Barrachina, a piet de las sierras de la Costera y de Lidón. Comprende los lugars de Cervera de Pancrudo, Cuevas de Portal Rubio y Portal Rubio, en la cuenca hidrografica de Martín.
Apegallo
A R. Stanton Avery se le atribuye a creyación d'o primer apegallo autoapegallosa en 1935.
Palomeque
Palomeque ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 22,28  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Val Longuiello
Historia
Los habitadors de Val Longuiello yeran chents no propietarias de las tierras que treballaban y no tendrán churisdicción propia porque dica lo sieglo XIX lo Val Longuiello no s'adhibirá como aldeya independient de Fridas d'Albarrazín dentro de la Comunidat d'Albarrazín.
Pancrudo
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Fuent Ferrada, Vivel, Martín, Utriellas, Riello, Visiedo, Lidón, Cosa, Alpenyés, Torre los Negros y Torreciella.
Val Longuiello
Toponimia
Lo primer nombre, en los sieglos XV-XVI ye Val Longuiello. Por lo que se vei n'esta zona Val ya yera masculín. En lo Libro de la Montería del rey Don Alfonso XI se menciona un Val Longuiello, localidaz de la Serranía de Cuenca y Osejón una penya que bi ha entre Collado de la Grulla, Lo Canyegral y Los Cortijos, en a muga entre Castiella y Aragón :
Pancrudo
Historia
Bi ha un chacimiento arqueolochico d'edat eneolitica, la Cueva del Prau. Fació part de la Sexma de Barrachina de la Comunidat de Daroca.
Val Longuiello
Toponimia
Manimenos s'interpreta que este toponimo corresponde a l'actual pico Valhondillo de 1811 m, a cantos de lo Cubiello y a 11 km a l'este de Tragacet. .
Pancrudo
Luengas y parlas
Actualment en Pancrudo, como en toda la Comunidat de Teruel se charra lo castellano rechional d'Aragón, con substrato lingüistico provinient de l'aragonés que se charró en la Edat Meya en las comunidatz de la muga suroccidental de lo Reino d'Aragón
Val Longuiello
Toponimia
En lo censo de 1628 ya s'escribe Balle y Vallezillo. Ye posible que la palabra Balle fese referencia a Val Longuiello como entidat gran y Vallezillo fese referencia a una entidat menor que dimpués absorbería a l'anterior. En 1713 apareixe en lo censo de Campoflorido un Bellerillo que s'identifica con esta localidat.
Jacques Prévert
Jacques Prévert ( en francés), naixito de Neuilly-sur-Seine (Altos d'o Sena) o 4 de febrero de 1900 y muerto en Omonville-la-Petite (A Manga) l'11 d'abril de 1977, estió un escritor, poeta y guionista francés. Perteneixeba a os movimientos literarios d'o Surrealismo y d'o Simbolismo. Antiparte, ye o pai d'o director cinematografico Pierre Prévert.
Pancrudo
Luengas y parlas
Lo lexico aragonés de Pancrudo ye estudiau por l'articulista y investigador pancrudín Migalanchel Martín Pardos.
Esfíncter
thumb|200px|Diagrama d'a [[valvula ileocecal, un esfíncter.]] Un esfíncter ye un musclo en forma circular u d'aniello que ubre u zarra un forato. Ye situato arredol d'o forato de dentrata u de salita de bellas cavidaz naturals y, en contrayer-se, lo zarra. O esfíncter permite o paso d'una substancia d'un organo a l'altro devez que impide a suya tornata.
Classless Inter-Domain Routing
Classless Inter-Domain Routing (CIDR, prenunciato como "cider" u "cedar") (Endrezamiento Inter-Dominios sin de Clases en aragonés) apareixió en 1993 y representa la zaguera millora en a traza como s'entrepitan as adrezas IP. A suya introducción premitió una mayor flexibilidat ta dividir rangos d'adrezas IP en rez deseparatos. D'ista traza premitió:
Esfíncter
Prencipals esfíncters
Beluns d'os esfíncters existents en o cuerpo humán son:
Classless Inter-Domain Routing
Notación estandar
A notación estandar ta o entrevalo d'adrezas CIDR prencipia con l'adreza de rete (en a dreita o numero apropiato de bits con valor 0, dica 4 octetos ta IPv4 y campos hexadecimals de 8 octetos de 16 bits ta IPv6) seguido d'una barra y d'o tamanyo d'o rete. Eixemplo:
Ta IPv4, bi ha una representación alternativa emplega l'adreza de rete seguida d'o subrete, escrito en a forma decimal con puntos:
Choto
thumb|right|250px|Un choto. Un choto ye un buco (masclo de craba) que s'ha capau de chovenyón pa que sía manso. En os rabanyos domesticos, os chotos s'emplegan pa conducir a la resta. A sobén se les mete un tipo especial d'esquilla que se diz tamién «choto».
O choto y a suya esquilla tienen una gran carga simbolica: o rudio guarda a lo rabanyo contra os maldaus y a la vegada l'animal, que ye un masclo de craba mesmo que un buco, pero a qui s'ha privau de la irrefrenable gana sexual, se relaciona con o diaplo. Ye por tanto un «diaplo» aconortau, enarguillau y feito manso.
Rasa aragonesa
A rasa aragonesa ye una variedat de uella orichinaria d'Aragón, o suyo nombre esdebién de rasa por o suya curta lana y aragonesa por ser orichiaria d'Aragón.
Se caracteriza por a suya lana curta y a sobrebuena adaptación a lo clima y cheografía d'a Val d'Ebro dende as zonas aridas dica os puertos d'o Pireneu. En l'actualidat a suya distribución ye por toda a Cuenca de l'Ebro dende Logroño dica Tarragona y Castellón y con una estimación de 1,3 milions de capezas.
Anque ye buena productora de leit s'emplega más actualment por a suya carne, con os suyos corderos con denominación d'orichen Ternasco d'Aragón.
Nigel Bruce
Nigel Bruce (nombre artistico de William Nigel Ernle Bruce, naixito circunstancialment d'Ensenada (Baixa California, Mexico) o 4 de febrero de 1895 y muerto en Santa Monica (California, Estaus Unius) o 8 d'octubre de 1953, estió un actor britanico, activo en o cine britanico dende zaguerías d'os anyos 1920. Ye muit conoixito en estar qui interpretaba a o Dr. Watson en as cintas sobre o detective Sherlock Holmes, a on treballaba de conchunto con Basil Rathbone qui feba o papel de Sherlock Holmes.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas d'as suyas cintas, como Lord Camber's Ladies (1932, Benn W. Levy), Stand Up and Cheer! (1934, Hamilton MacFadden), The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo (1935, Stephen Roberts), The Charge of the Light Brigade (1936, Michael Curtiz), The Last of Mrs. Cheyney (1937, Richard Boleslawski), The Hound of the Baskervilles (1939, Sidney Lanfield), The Adventures of Sherlock Holmes (1939, Alfred L. Werker), Rebecca (1940, Alfred Hitchcock), Suspicion (1941, Alfred Hitchcock), Sherlock Holmes and the House of Fear (1945, Roy William Neill), u Vendetta (1950, Max Ophüls y Preston Sturges).
Chelera d'Anyisclo Sudueste
A chelera d'Anyisclo Sudueste, chelera de Tallón u chelera d'Arrablo ye una chelera d'os Pireneus. Administrativament perteixe a o municipio de Fanlo, en a comarca de Sobrarbe y se troba situada en o macizo d'as Tres Serols a una altaria d'entre 2.880 y 2.800 metros y tien una superficie de bellas 2,3 ha.
Constituyen as restas de l'antigo glaciar d'Anyisclo Sudueste u glaciar d'Arrablo. O suyo retacule orichinó l'ibón Chelau d'Arrablo.
Cobluc
Cobluc (Cobluc en occitán, Coublucq en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 107 habitants (2006) en una superficie de 5,54 km², con una densidat de población de 19,31 hab/km².
Terra Galega
Terra Galega (Tierra Gallega en aragonés) ye una coalición de partius politicos nacionalistas gallegos de centro progresista que se formó lo 4 de noviembre de 2005, anque yera rechistrata dende mayo d'ixe anyo. La forman o Centro Democrático Independiente (CDI), Iniciativa Galega, Coalición Galega, Unidade por Narón y bellas atras chicotas fuerzas locals. Celebró lo suyo congreso constituyent o 20 de mayo de 2006 con a participación de 500 compromisarios que esliyoron a Pablo Parín (ex-consellero de sanidat d'a Chunta de Galicia) como president y a Xoán Gato (alcalde d'a localidat coruñesa de Narón) como coordinador cheneral.
Cobluc
Cheografía
Cobluc ye situato a una altaria meya de 200 metros sobre o livel d'a mar, con una altaria maxima de 202 metros y minima de 118 metros.
Terra Galega
O 12 de chulio de 2008 celebró o suyo II Congreso, en o que Pablo Padín salió reesleito president y Xermán Tobío nuevo secretario cheneral. Sindembargo, o sector liderau por Xoán Gato impugnó o Congreso y aconsiguió que, o 23 d'agosto siguient, o chuzgau suspendese cautelarment os acuerdos presos en o mesmo, con o que íste recuperó o suyo cargo de coordinador cheneral.
Patrice de Mac Mahon
Patrice de Mac Mahon u Patrice de Mac-Mahon, naixito de Sully (Saona y Loira) o 13 de chunio de 1808 y muerto en Montcresson (Loiret) o 17 d'octubre de 1893, estió un militar (plegó dica o ran de mariscal de Francia) y politico francés, qui estió o tercer President d'a Republica Francesa (Tercera Republica Francesa) dende o 24 de mayo de 1873 dica o 30 de chinero de 1879.
Cobluc
Cheografía
O termin comunal de Cobluc ye trescruzato por afluyents d'o río Ador, como o río Gabás.
D'o suyo termin fan parte os lugars de Darrivère y Gouaillardolou.
Terra Galega
Terra Galega tenió o 2,05% d'os votos en as eleccions municipals de 2007 en o conchunto de Galicia lo que estió 69 concellers en 29 municipios, estando a quarta fuerza politica d'a comunidat.
Cobluc
Mugas
O termin comunal de Cobuc muga a o norte con Porciuvas-Bocoa; a o nord-este con o departamento de Landas; a l'este con Boueilh-Boueilho-Lasque; a l'ueste con Vinhas; a o sudueste con Lo Merac; y a o sud con Poliac.
Demografía
2004 y 2006: población provisional d'o INSEE (fuent: INSEE).
Barchín del Hoyo
Barchín del Hoyo ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca d'a Serranía de Cuenca.
A suya población ye de 88 habitants (2010), en una superficie de 65,25 km² y una densidat de población d'1,35 hab/km².
Cheografía
A localidat de Barchín del Hoyo se troba situata a 951 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 59 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.
Fablo
Fablo ye un lugar aragonés d'a comarca de l'Alto Galligo, en a provincia de Uesca, situato en o municipio de Samianigo. Actualment se troba despoblato, dende zaguerías d'os anyos 1950.
Cheografía
O lugar de Fablo se troba situato a 1.216 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en a Guarguera.
Toponimia
S'interpreta que o toponimo Fablo deriva d'o latín FAGULUM, "fayo chicot".
Molimentos
A Ilesia de Sant Andreu de Fablo, una Ilesia, d'os sieglos XVII-XVIII, con una torre de planta rectangular, hue espaldada. Adedicada a Sant Andreu apóstol, ye la ilesia parroquial d'o lugar. Ye un edificio con nomás que una sola nau con planta rectangular y cabecera recta con vuelta de lunetos sobre arcos faixons.
Ermita de Fraixén.
Hombre choto
thumb|right|250px|A [[penya Canciás, do remataría os suyos días l'hombre choto.]] L'hombre choto ye un personache de mito u cuento popular d'a Guarguera, en o Sarrablo historico, que José Antonio Adell y Celedonio García enquadran en a tradición d'os chigants perinencos u «homes granizos».
Se deciba Mamés y heba naixiu d'una pastora y de pai desconoixiu, talment bel monstruo. Su mai lo crió amagau en o mont, sin contacto con atros humans, y a mesura que creixeba se feba platero que no yera de tot humano, pos yera más gran y teneba pelo por tot lo cuerpo como un animal. Podeba brincar por os cillos como as crapas de su mai, por o que de camín le metioron a embotada d'«hombre choto». Cazaba y feba de pastor pa vivir.
Un día vido una moceta d'una aldeya de la val, de la que se quedó prendau. Os meses siguients iba a espiar-la, amagando-se entre as matas, y quan ella no s'apercataba el s'amanaba tot lo que podeba pa poder-se lievar a ulor como recuerdo.
Una vez d'estas a moza le descubrió, y el, d'o espanto que le pilló, no se pudo mover. A moceta, que yera amable, por cuentas de fuir-ne d'o monstruo se fizo su amiga. Pasoron as semanas y os amigos se veyeban cada día de tardes. Mamés yera enamoradismo d'ella y quan se separaban feba siempre lo mesmo: ir-se-ne ta la espluga do viviba y remerar a ulor d'ella.
Un mal día a moceta tenió que marchar d'o lugar y pa no causar-le pena, no se despidió de Mamés. Os días siguients l'hombre choto tremenaba por o mont y la uscaba por cada zerigüeta, sin nunca poder-la trobar. O chigant yera cada vez más trastornau por a perda d'a suya amada, dica que a la fin resolvió brincar d'alto d'a penya Canciás y matar-se pa no haber de penar más.
Lista de vertices cheodesicos d'Aragón
Ista ye a lista de vertices cheodesicos d'Aragón ordenaus por provincias y altaria.
Punta d'en Medio
A punta d'en Medio u cerro d'a Cruz ye una cima prepirenenca de 2.010 metros d'altaria situata en a sierra d'Icún en l'Alto Aragón. Administrativament se troba en a muga entre os municipios de Biescas y Samianigo.
Oñati
Oñati (Oñati en basco y oficialment, Oñate en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca de l'Alto Deba.
A suya población ye de 10.816 habitants (2008) en una superficie de 107,31 km², con una densidat de población de 100,79 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Oñati se troba situada a 230 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, estando a una distancia de 68 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
D'o suyo termin monecipal fan parte os lugars d'Arantzazu, Araotz, Errekalde, Garibai, Kale-Barria, Kale-Zaharra, Larraña, Lecesarri, Olabarrieta, Olakua, Sant Lorentzo, Uribarri, Urrexola y Zubillaga.
Chelera d'Anyisclo
Chelera d'Anyisclo puet fer referencia a dos cheleras orichinadas de l'antigo glaciar d'Anyisclo:
Pantoja (Toledo)
Pantoja ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 28,16  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Normandos
Os normandos (en normando normaunds) estioron un pueblo de luenga romanz que amaneixió en l'actual Normandía en o sieglo X por a fusión d'os vikingos con a población autoctona galorromana y franca y fuoron asimilatos por atros pueblos en o sieglo XIII. Parlaban una luenga d'Oil relacionata con l'actual normando y yeran catolicos.
Por o Tratado de Saint-Clair-sur-Epte o duque Rollón heba de convertir-se a lo cristianismo, y tamién lo facioron os vikingos baixo o suyo mando. Os descendients d'estos vikingos prenioron tamién a luenga romanz (o galorromanz d'a zona controlata por os normandos evolucionaba dende o latín ta l'idioma normando).
Dende a suya tierra d'orichen en Normandía prenioron o control de muitas zonas d'Europa Occidental y tamién participoron en as Cruzatas. As dinastías normandas tenioron muita influencia en a historia politica, militar y cultural d'Europa.
Etnonimo
O etnonimo normand(o) provién d'a traza de dicir "hombre d'o norte" en luengas chermanicas (nort manni, north men, norse men), referindo-se a los vikingos. Encara se fa servir como sinonimo de vikingo en bellas luengas europeas como o castellano. Sindembargo a identidat cultural d'os normandos (referindo-nos a los habitants medievals de Normandía) yera diferent tanto a la identidat d'os conqueridors vikingos como a la d'os galorromans orichinals y os suyos vecins franceses d'o sud.
Historia
En l'anyo 896 una colla de vikingos daneses s'estableixioron en a desembocadura d'o río Sena. En l'anyo 911 se fació o Pacto de Saint-Clair-sur-Epte en o que o chefe danés Rollón plegó a un alcuerde con o franco Carlos lo Simple; d'alcuerdo con este pacto Rollón recibió en feudo as tierras d'a baixa Sena, que dende ixe inte se dicirían "Normandía" y esdevenirían o primer estato normando en Occident baixo a forma d'un ducau vasallo d'o rei de Francia Occidental.
En o sieglo XI dimpués d'a Batalla de Hastings prenioron o poder d'o Reino d'Anglaterra. A nobleza normanda esdevinió una clase dirichent en Anglaterra. Dimpués tamién prenioron o poder d'Irlanda, Galas, y zonas d'Escocia. A Dinastía Plantagenet yera d'orichen normando.
Os bizantins contratoron mercenarios normandos pa reconquerir o sud d'Italia y Sicilia a los longobardos y os aglabís. Manimenos una vegata vencitos os longobardos y forachitatos os ablabís os normandos prenioron o poder creyando-se o Reino de Sicilia, gobernato por a Casa d'Altavilla.
Os normandos tamién participoron en as cruzatas contra os musulmans en Al-Andalus y Siria. En Siria prenioron o control d'o Prencipau d'Antioquía. Rocher de Tony quereba creyar en l'Al-Andalus un estato cristián gobernato por él. Atros normandos participoron en o Setio de Balbastro, pero dimpués d'a victoria fuoron vencitos por os musulmans. Tamién participoron normandos en a "cruzata por Tudela".
Riello
Riello (Rillo en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'a Comunidat de Teruel.