cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Glosas Emilianenses
Tabla comparativa
Una comparanza de palabras usatas en as glosas con as corresponients en aragonés y castellano, chunto con a forma latina orichinal:
Celtismos en aragonés
Celtismos cheneralizaus en latín
Lo galo se charraba en Galia y en lo norte d'Italia (Galia Cisalpina). Este zaguer territorio y la Galia Narbonesa ya heban encomenzau a romanizar-sen antes de la conquiesta cesariana. La romanización de Galia estió un proceso lento y bi habió un periodo de coexistencia entre la luenga celtica gala que retaculaba y un latín galico plen de celtismos, que por la centralidat y importancia d'este territorio podeban esdevenir chenerals en lo territorio romano.
Glosas Emilianenses
Tabla comparativa
A complexidat d'os articlos definitos en aragonés fa que no pueda interpretar-sen bien en una tabla simpla como esta. En o navarro-aragonés d'estas glosas se vei que s'emplegaba o sistema d'articlos lo, los, la, las, talment con una e- debant, pero que ya heba cambiato dezaga de n ta l'articlo o, os, a, as, que huei predomina dezaga de n: s'escribiba sieculos delosieculos (en realidat escribiban chunto sieculos de los sieculos), pero get ena onore.
Celtismos en aragonés
Celtismos cheneralizaus en latín
Son palabras galas que se cheneralizoron en latín ALAUDA, AREPENNIS, BITUMEN, CAMISIA, CAPANNA, CEREVISIA, CARPENTUM, CARPENTARIUS, CARRUS, SALMO y LEUKA, que se pueden trobar en luengas romances bien luent de l'antiga Galia. De feito, en aragonés en perdura beluna:
Comparanza con los celtismos presents en las luengas pirenencas y basco
Bi ha palabras celtas de los Alpes y Pireneus que se troban en toda Francia. Son derivaus de derivaus de:
De todas estas son representadas en catalán totas menos *RIKA y *ALIKA. En aragonés mancan los derivaus de *LIGA, *SUDIA y *ALIKA, y tamién los derivaus de *BERTIO, pero debioron d'existir en aragonés arcaico porque se troban iberorromanz antigo. En basco de Navarra encara bi ha derivaus de *KUMBO, *GRAVA, *KLETA, *PARIOLO, *AGRANION y *GABELLA.
Medio rural
thumb|250px|right|[[Carro de la Edat de Fierro d'Ohnenheim exposau en lo Museu d'Estrasburgo. Los celtas destacaban como fabricants de carros, palabra que proviene de lo galo karros, corradical de lo verbo latino CURRERE u "correr".]] En aragonés bi ha palabras d'orichen galo en lo lexico de lo medio rural como:
La coexistencia diglosica entre lo celta galo y lo latín galico se reflecta en unas parellas lexicas que a on que se veye la competencia lexica entre la palabra celta y la palabra latina:
La palabra latina s'aplicará a un rechistro culto oficial u a un material u obchecto de qualidat, a diferencia de la palabra celta, que se restrenyirá a lo subproducto.
En este campo lexico bi ha unas pocas palabras celticas no galas comuns con las luengas iberorromanicas, y podrían remontar-sen a luengas celtohispanicas:
Zoonimia, caza, pesca y ganadería
thumb|right|250px|Rabanyo d'[[ovellas. Moltón en aragonés benasqués y moton en occitán son las denominacions de lo masclo capau, lo mesmo que las palabras equivalents en las luengas celtas actuals.]]
Bi ha unas quantas palabras relacionadas con las aus.
Ropa
Como herencio de la vestimenta de los galos bi ha unas palabras que pasoron a lo latín galico, a lo latín cheneral y dimpués a las luengas romances.
Era Bòrda
Era Bòrda (en francés Laborde) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 109 habitants(1999) en una superficie de 1,82 km², con una densidat de población de 59,89 hab/km².
Economía
A Economía (d'o griego οἰκονομία (oikonomía) "administración d'una casa") estudia los procesos de producción, consumo y distribución d'a riqueza en a sociedat humana. A economía ye a primer ciencia que estudia la satisfacción d'as necesidaz humanas por meyo de recursos escasos. A economía parte d'o principio de que os recursos naturals y os biens son limitaus, y que os individuos u sociedaz han de decidir entre diferents alternativas que s'excluyen mutuament. Por tanto, conoixer el proceso de triga en individuos u grupos ye un aspecto central d'a Economía. En cheneral, os economistas creyen que os incentivos y as preferencias particulars determinan mayoritariament o proceso de decisión.
Beluns d'os aspectos prencipals que tracta a Economía son o comercio, a distribución de recursos y a competencia. A economía se puede centrar en o estudio d'a producción, a distribución y o consumo d'a riqueza, igual como d'os problemas relacionaus con a financiación, a fiscalidat, a man d'obra, a lei, a probreza, o medio ambient, etcetera.
Cànoes
Cànoes (en francés Canohès) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de Perpinyán-5 y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 4.831 habitants, en una superficie de 8,56 km².
Cheografia
A localidat de Cànoes ye situata a 71 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
thumb|center|300px|Situación de Cànoes
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Brașov
Brașov (Kronstadt en alemán, Brassó en hongaro, Corona en latín, Braszów en polaco) ye una ciudat rumana, capital d'a provincia (u Judeţ) de Brașov, en a rechión de Transilvania.
Heugars
A suya población ye de 1.228 habitants (2007) en una superficie de 18,79 km², con una densidat de población de 65 hab/km².
Torsten Haß
Torsten Haß (pseudonimo: Kim Godal), naixiu de Neumünster o 21 de noviembre de 1970, ye un escritor, novelista, dramaturgo, poeta y bibliotecario alemán.
Filosofía
A  Filosofía ye, etimolochicament, l'aimor por o conoiximiento y por a ciencia. A Filosofía ye hue a ciencia que estudea a realidat, as causas y os prencipios que sozchacen a la existencia y o pensamiento. A sobén se diz tamién filosofía a o conchunto de treballos colectivos d'os filosofos mas importants; puede significar a exploración academica d'as diferents cuestions rechiradas por os filosofos, y tamién puede usar-se ta referir-se a una traza de pensar, critica y creyativa.
En cheneral s'ha clasificau a filosofía seguntes o suyo obchecto d'estudeo: asinas parlamos d'a Epistemolochía (filosofía d'a ciencia), d'a Cosmolochía (a filosofía d'a naturaleza), de l'Antropolochía (la Filosofía de l'hombre) u d'a Etica (a filosofía d'o comportamiento humano). Manimenos, o que caracteriza a la filosofía respecto a lo que se clama modernament ciencia ye o feito que a filosofía rechira una explicacion radical y zaguera d'o suyo obchecto d'estudio.
Pernis apivorus
L' esparvero abellero (Pernis apivorus (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Accipitriformes y familia Accipitridae que mide de 52 a 60 cm de longaria con una envergadura de 135 a 150 centimetros. Os sexos pueden distinguir-se per o suyo plomache. Lo masclo tien o tozuelo griso azulenco, mientres que lo tozuelo d'a fembra ye pardo. A fembra ye liucherament mas gran y mas fosca que lo masclo.
Migra a Africa tropical mientres os hibiernos europeus.
Tien una dieta especializada, minchando sobretot as tenyas y adultos de viespras.
Marcia Gay Harden
Marcia Gay Harden, naixita de San Diego (California) o 14 d'agosto de 1959, ye una actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende zaguerías d'os anyos 1970 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, se puet citar as cintas Used People (1992, Beeban Kidron), The First Wives Club (1996, Hugh Wilson), Pollock (2000, Ed Harris), Mystic River (2003, Clint Eastwood), American Gun (2005, Aric Avelino), Into the Wild (2007, Sean Penn) u The Courageous Heart of Irena Sendler (2009, John Kent Harrison).
A Talayeta
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico con 522 metros d'altaria dito La Coveta.
Toponimia
L'oronimo A Talayeta ye un caso de diminutivo toponimico en aragonés formau en relación a la Talaya de Tormos. Una talaya ye en orografía un punto prou alto y vistable que permite posar-ie un puesto de vichilancia d'os terrenos d'arredol. L'arabismo talaya creyó muitos toponimos en tiempos d'a reconquiesta de la val d'Ebro y Sistema Iberico, o que ixampló dimpués o significau orichinal de "torraza situada en alto" a lo d'"altaria bien vistable en o terreno".
A Talaya de Tormos
A Talaya de Tormos ye un cerro situau en o municipio d'Alcalá de Gurrea chunto a l'entibo d'a Sotonera.
Flor
150px|thumb|1 receptaclo, 2 cáliz, 3 corola, 4 androceu, 5 chineceu. thumb|Diferents tipos de flors. Una flor (d'o latín < FLOS,FLORIS) ye d'alcuerdo con a teoría verticilar una branca modificata con os diferents grupos de fuellas transformatos en estructuras con función reproductora.
Tipicament os verticilos son cuatre:
Os dos primers verticilos pierden os esporanchios, os dos zaguers verticilos mantienen os esporanchios, que han evolucionato esdevenindo os ovulos (macrosporanchios, femenins) y sacos polinicos (microsporanchios, masculins).
Bi ha muitas clases de flors, y mancar un u beluns d'os verticilos florals. En as flors masculinas manca o chineceu, en as flors femeninas manca l'androceu. As flors espullatas no tienen cáliz ni corola.
Bibliografía
Heywood, V. H. (Vernon Hilton) (ed.) ... [et al.]. Las Plantas con flores. Barcelona: Reverté, 1985. ISBN 8429119205.
Stoke-on-Trent
Stoke-on-Trent ye una ciudat  d'Anglaterra, en o condau de Staffordshire y en a rechión d'o Midlands de l'Ueste‎. A suya población yera de 239.700 habitants (seguntes una estimación de 2007) en una superficie de 92,74 km², con una densidat de población de 2.565 hab/km².
Localidaz achirmanatas
A ciudat achirmanata con Stoke-on-Trent ye:
Personalidaz naixitas de Stoke-on-Trent
Categoría principal: Naixitos de Stoke-on-Trent.
Sierra de Negret
La sierra de Negret (sierra del Negrete en castellano) ye un releu de la branca castellana de lo Sistema Iberico.
Se situa entre las comarcas de la Plana d'Utiel y Los Serrans (País Valenciano). La suya superficie perteneixe a los termins de Sinarcas, Utiel, Requena, Siete Aguas, Chera, Sot de Chera, Chuliella, Loriguiella, Domenyo, Chelva y Benaixep.
Toponimia
L'oronimo sierra Negret presenta equivalents en la Torre d'el Negret de la provincia d'Alicant u Negredo en la provincia de Guadalachara, que han estau interpretaus a partir de NŪCERĒTUM, ("formación vechetal de nogueras"). Actualment en churro y en manchego este toponimo ye castellanizau con la vocal de refirme e como sierra Negrete u sierra del Negrete, pero se documenta la forma Sierra Negret en la obra d'un habitant de Chelva de lo sieglo XVII:
Orografía
La principal altaria ye pico d'el Remedio (1.307 m), seguiu d'atras altarias como Cerrochico (1.223 m), Cinco Pinos (1.177 m), Juan Navarro (1.167 m), Ropet (1.140 m) y Morrón (961 m).
José Luis Martínez Gómez
José Luis Martínez Gómez, naixito de Zaragoza, Aragón, o 19 de febrero de 1935 ye un chugador de baloncesto hue retirato y chirmán d'os tamién chugadors de baloncesto Alfonso Martínez, y Miguel Ángel Martínez.
A suya familia se'n fue a vivir enta Barcelona quan ell teneba 11 anyatas, dos anyos dimpués principia a chugar a baloncesto en o Colegio La Salle Bonanova y un anyo dimpués en as categorias inferiors d'o Fútbol Club Barcelona. Con 15 yera parti d'a plantilla d'o primer equipo d'o FC Barcelona a on estió dica l'anyo 1955, quan ficha por o Aismalíbar Montcada chunto a suyo chirmán Alfonso. Un anyo dimpués os dos ficharían por o Real Madrid a on estioron dos anyos ta tornar a o FC Barcelona dica que Enric Llaudet desfizo a sección de baloncesto d'o club (conoixito como Llaudetazo). Sin de equipo os dos chirmán fichan por o Joventut de Badalona o suyo zaguer equipo en a alta competición.
Valiente (Alcalá de Gurrea)
Valiente ye un mont situau en a muga entre os municipios d'Alcalá de Gurrea y Gurrea de Galligo.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico con 494 metros d'altaria.
Angelos Fetsis
Angelos Fetsis (griego: Άγγελος Φέτσης) naixito de Lefkada, en 1878 y muerto en puesto y calendata desconoixita fue un atleta griego, que partecipó en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 1896 a on partecipó en dos prebas: 800 y 1500 metros lisos.
En os 800 m lisos partecipó en a segunda serie claseficatoria consiguiendo a quatrena posición por o que no consiguió pasar ta la final.
En l'atra preba en a que partecipó en os mesmos chuegos, os 1.500 m lisos, partecipó en a final por estar final directa, consiguiendo a cinquena posición.
O suyo unique equipo d'atletismo conoixito estió o Athlitikos Omilos Athinon.
Gypohierax
Gypohierax (en clasificación scientifica (Rüppell, 1836) ) ye un chenero d'aus carnuceras d'a familia Accipitridae, en l'orden d'os Falconiformes y subfamilia Gypaetinae. Ye un chenero monoespecifico, en no fer-ne parte so que una sola especie (Gypohierax angolensis).
Caramanh
Caramanh (en francés y en catalán Caramany) ye una comuna occitana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Vall de l'Aglí y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 142 habitants, en una superficie de 14 km².
Cheografia
A localidat de Caramanh ye situata a 280 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Club Deportivo Garrapinillos
Estadio
O club chuga os suyos partidos en o Campo Municipal de Fútbol San Lorenzo d'o barrio rural, que ye de céspet artificial.
Fuent d'el Berro
Fuent d'el Berro puet estar:
Lomner
Lomner (en francés Lomné) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 44 habitants(1999) en una superficie de 2,94 km², con una densidat de población de 14,97 hab/km².
Sant Vicent del Raspeig
A suya población ye de 54.088 habitants (2010) en una superficie de 40,55 km², con una densidat de población de 1.333,86 hab/km².
En o suyo temin municipal se troba a Universidat d'Alicant.
Cheografía
A localidat de Sant Vicent del Raspeig se troba situata a 109 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca, y a 180 km de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
Mugas
O termin municipal de Sant Vicent del Raspeig muga a o norte con Tibi y con Xixona; a l'este con Alicant y Mutxamel; a o sud con Alicant; y a l'ueste con Alicant.
San Martín de Rubiales
A suya población ye de 202 habitants (2007), en una superficie de 19,40 km² y una densidat de 10,41 hab/km².
Cheografía
A localidat de San Martín de Rubiales ye situada a 809 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 90 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia, y de 30 km d'Aranda de Duero, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Casafabre
Casafabre (en francés Casefabre) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'el Canigó y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 35 habitants, en una superficie de 6,99 km².
Cheografia
A localidat de Casafabre ye situata a 557 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
thumb|center|300px|Situación de Casafabre.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Sierra de la Rocha (desambigación)
La sierra de la Rocha puede estar:
Sent Armon
Sent Armon (Sent Armon en occitán, Saint-Armou en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'o País de Morlans y de Montanerés y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 512 habitants (1999) en una superficie de 12,38 km², con una densidat de población de 41,36 hab/km².
Cichorium intybus
A chicoria (Cichorium intybus (Linnaeus, 1753) ) ye una especie de planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que ye orichinaria d'o ueste d'Asia, o norte d'Africa y Europa. Vive como una planta montesina en os cantos d'as carreteras en Europa. A planta estió levada a America d'o Norte per os primers colonos europeus. Tamién ye común en China y Australia, an s'ha naturalizau ampliament.
Tota la planta ye comestible. A suya radiz s'ha cautivau mientres muito tiempo en Europa como substituto d'o café. As radices s'enfornan, se turran, se muelen y se fan servir como aditivo, especialment en a rechión mediterrania.
Emmanuelle Béart
Emmanuelle Béart (nombre artistico d'Emmanuelle Béhart-Hasson, naixita de Sant Tropetz (Var, Provenza-Alpes-Costa Azul) o 14 d'agosto de 1963, ye una actriz occitana, activa en o cine francés dende primerías d'os anyos 1970 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya fimografía, se puet citar as cintas Manon des sources (1986 ,Claude Berri), Il Viaggio di Capitan Fracassa (1990, Ettore Scola), La Belle Noiseuse (1991, Jacques Rivette), Nelly et Monsieur Arnaud (1995, Claude Sautet), Une femme française (1995, Régis Wargnier), Mission: Impossible (1996, Brian De Palma), Huit Femmes (2001, François Ozon), L'Enfer (2005, Danis Tanovic), u Les Témoins (2007, André Téchiné).
Darling Harbour
Darling Harbour ye un puerto y barrio d'a ciudat de Sydney, Nueva Galas d'o Sud, Australia. Se tracta de una gran zona piatonal de recreo y que ye situada a l'ueste d'o districto central d'afers de Sydney. O puerto s'estendilla enta o norte de Chinatown, a o largo d'os dos cantos d'a badía de Cockle entre King Street Wharf, a l'este, y o barrio de Pyrmont a l'ueste. Cockle Bay ye una d'as canals que conforman o puerto de Darling Harbour, que s'ubre a o norte en a badía de Sydney.
O recinto y a suya redolada son administradas independientement de l'aria de gubierno local d'a ciudat de Sydney, por un gubierno de Nueva Galas d'o Sud l'autoridat legal d'o gubierno d'o estau, a Sydney Harbour Foreshore Authority.
Historia
Darling Harbour recibe o suyo nombre d'o tenient cheneral Ralph Darling, qui estió gubernador de Nueva Galas d'o Sud entre 1825 y 1831. L'aria yera conoixida orichinalment como Long Cove, encara que en 1826 quan o gubernador Darling lo renombró se conoixeba como Cockle Bay. O nombre de Cockle Bay ha tornau a fer-se servir recientment en referencia a la cabecera d'o puerto. Estió en primeras parti d'o puerto comercial de Sydney, incluyindo a interpresa ferroviaria Darling Harbour Railway Goods Yard. Mientres a Gran Depresión, a parti este de Darling Harbour (Barangaroo) fue conoixida como The Hungry Mile (literalment en anglés "a milla d'a fambre"), en referencia a os treballadors que buscaban treballo entre os suyos muelles.
Gran parti d'o terreno estió parti de l'aria de clasificación de NSW Railways central. Una investigación sobre a industria de Nueva Galas d'o Sud, incluyindo o ferrocarril y as carreteras, feita por Gavan McDonell entre 1978 y 1980, trobó que o iste centro de clasificación yera ineficient y heba d'estar tresladau, emplegando os terrenos ta otros usos publicos. Istas recomendacions fueron aplicadas en a segunda metat d'a decada de 1980, quan l'aria s'heba practicament albandonau, reestructurando-la como recinto piatonal y turistico por iniciativa d'o ministro d'Obras Publicas de Nueva Galas d'o Sud, Laurie Brereton.
Manifest der Kommunistischen Partei
O Manifest der Kommunistischen Partei (Manifiesto d'o Partiu Comunista en a suya traducción literal d'o idioma alemán) pero conoixito mas a sobén como Manifiesto Comunista fue una programa teorico y practico d'a Liga Comunista que fue escrito per Karl Marx en 1848, publicando-se por primer vegata o 21 de febrero d'ixa anyada en Londres.
En este texto se declaran os prencipios fundamentals sostenitos per a Internacional comunista. Ye famosa la frase inicial: "Un pantasma recorre Europa, o pantasma d'o comunismo...". Iste texto, a diferencia d'atros escritos marxistas, ye muit claro en o suyo luengache y categorico en as suyas definicions pos va endrezato mas que mas a las clases treballadoras. En l'actualidat o estudio d'o pensamiento marxista ha cayito en desuso ya que beluns consideran que a esferra sufrita per as economías que s'autonombraban socialistas (bloque sovietico) amuestra que o comunismo fue superato per a historia. Manimenos, bi ha qui piensa que, mientres subsistan os mecanismos que permiten a reproducción d'o sistema capitalista, a critica marxista contina estando valida.
George Town (Islas Caimán)
George Town ye a capital d'as Islas Caimán y a suya ciudat mas poblada.
Anyos 1870
Os anyos 1870 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1870 y l'anyo 1879, istos dos tamién encluyitos.
Navas de San Juan
Navas de San Juan ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 	4473 habitants (2021) en una superficie de 175,62 km².
Cantón d'Eusa (Gers)
O cantón d'Eusa (en francés canton d'Eauze) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'o Gers y districto de Condòm, en a rechión d'Occitania.
A suya población yera de 6.075 habitants (1999) en una superficie de 212,72 km², con una densidat de población de 28,56 hab/km², y en feban parte 10 comunas.
Cerro de Mina Real
O cerro de Mina Real ye un pueyo de 396 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipio de Zaragoza, en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico que se troba debant d'a localidat de Torres de Berrellén.
Cuarcita armoricana
250px|thumb|right|Lo [[castiello de Santet sobre la mesma quarcita armoricana que aflora en las sierras de Santa Cruz y Penya Alta.]] thumb|Superficie de estratificación en la quarcita armoricana [[bioturbación|bioturbada por antigos foratos de Skolithos (Berrueco, Zaragoza).]] La Quarcita armoricana ye una formación de quarzarenitas que sedimentoron en l'Ordovicico inferior (Arenig).
Se troba en lo macizo Armoricán (a on fue descrita y d'a on prene lo nombre), y en lo macizo Iberico, y corresponde a la sedimentación d'arenas en ambientes de deltas y de plataforma continental de la microplaca d'Armorica, microcontinent linial que bi heba entre Laurasia y Gondwana.
Aflora en bella sierra de lo macizo d'Ateca como Penya Alta y Valdellosa.
En atras partz de la Peninsula Iberica bi ha buenos afloramientos: sierra d'o Courel, Parque Nacional de Monfragüe, pantano de Cíjara, sierra de la Culebra, sierra Morena, cabo de Peñas, monts de Toledo, ecetra...
Provincia de Zamora
A provincia de Zamora ye una provincia espanyola situata en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. Muga con as provincias de Leyón, Salamanca, Valladolit, Orense y con Portugal.
Necropoli de Chiza
thumb|250px|As piramides de Chiza. thumb|250px|Esfinche y templo de culto A necropoli de Chiza se troba en l'altiplán de Chiza, en a redolada d'o Caire, en Echipto. En ista necropoli de l'antigo Echipto se construyó a piramide de Kheops, tamién conoixita como a Gran Piramide, a piramide de Kefren y a relativament chicota piramide de Micerín, chunto con cuantas piramides subsidiarias menors, templos funerarios y a Gran Esfinche.
Provincia de Zamora
En fan parte cinco partius chudicials, con capital en as localidaz de Benavente, Puebla de Sanabria, Toro, Villalpando y Zamora.
Necropoli de Chiza
A necropoli de Chiza ye a mas gran de l'Antigo Echipto, con sepolturas que datan d'as primeras dinastías. A fins de l'Imperio Antigo, mientres a seisena Dinastía bi heba en Chiza bels cuantos centenars de sepolturas. Gosó tener o suyo maximo explendor mientres a cuatrena Dinastía, cuan se construyoron a piramide de Jufu (Kheops), a piramide de Jafra (Kefren) y a relativament chicota piramide de Menkaura (Micerín), chunto con diversas subsidiarias menors, templos funerarios, templos d'a val, embarcadors, calzatas procesionals y fuesas contenindo barcas solars ceremonials. Tamién se esculpió en a roca de l'altiplán a Gran Esfinche. Asociatos a istos molimentos reyals se troban numerosas mastabas de miembros d'a familia reyal, atras conceditas por o faraón a funcionarios y sacerdotz, y bels molimentos d'epocas posteriors relacionatos con o culto a los devantpasatos.
A Gran Piramide yera considerata en l'antigüidat una d'as Siete Marabillas d'o Mundo, y ye a sola d'as siet que encara existe. En 1979, o conchunto de Menfis con as suyas necropolis y piramides (Chiza, Abusir al-Melek, Saqqara y Dashur) fue declarato Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO, con o nombre de Menfis y a suya necropoli, a zona d'as piramides dende Chiza dica Dahshur. Ye catalogata como un patrimonio de tipo cultural.
Es Castell
Es Castell (Es Castell en catalán y oficialment, Villacarlos en castellano) ye un municipio d'as Islas Balears situato en a isla de Menorca, que ye a suya comarca.
A suya población ye de 7.892 habitants (2009), en una superficie d'11,61 km² y una densidat de población de 676,84 hab/km². Como particularidat, Es Castell ye o municipio mes oriental de todas as Balears.
Willemstad
Willemstad ye a capital de Curaçao y a suya ciudat mas poblada.
Romanos
Romanos ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en o Campo de Daroca. A suya población ye de 114 habitants (2013), en una superficie 81,3 km² y una densidat de población de 5.845 hab/km².
Toponimia
D'acuerdo con Rafael Lapesa este toponimo se remonta a ixas envueltas d'o Reino Visigodo de Toledo anteriors a Recaredo I, quan visigodos y hispanorromanos evitaban a convivencia y se formoron nuclios de población como Romanillos, Romanones, Romancos con romanos y Godos, Revillagodos y Godones con visigodos.
Frisons
Os frisons (en frisón occidental Friezen, en frisón septentrional Fresen, en frisón oriental Fräisen) habitan a provincia de Frisia d'o nord-este d'os Países Baixos, y costas d'a Baixa Saxonia (Alemanya) y Holnstein (entre Alemanya y Dinamarca). Charran una luenga chermanica pareixita a l'anglés, o frisón.
Reparto cheografico
En os Países Baixos son uns 600.000, en Alemanya podrían estar uns 300.000.
Luenga
O frisón ye una luenga afin a l'anglés y muito dividita en parlas locals, belunas d'ellas muito esbrafadas por a gran influencia d'os idiomas oficials d'os países a on se troban. A luenga frisona ha retaculato muito debant d'a expansión d'o neerlandés y o Baixo Alemán, dimpués tamién substituyiu por l'alemán.
Historia
Os frisons ya existiban en l'antigüedat y yeran un d'os pueblos chermanicos d'a Mar d'o Norte, conchunto de pueblos que Tacito deciba ingaevons. En o periodo romano os frisons viviban en a redolata d'a Mar de Wadden. Os frisons facioron parte d'a confederación saxona chunto con os saxons, os anglos y os chutos. Esta confederación practicaba a piratería en a Mar d'o Norte y invadió a isla de Bretanya. Os frisons perdioron a suya independencia en o sieglo VIII.
Dimpués d'as invasions vikingas amaneixioron dos reinos frisons: uno en Kennemerland y atro en l'actual Frisia (dica Overijssel y Groningen), y Norte d'Alemanya. En o sieglo XV tota Frisia fue absorbita por os Países Baixos. Dende ixe inte muitos frisons fuoron absorbitos por os neerlandeses. As arias on se charraba o frisón disminuyoron con a perduga d'a Frisia Occidental en os Países Baixos y d'a Frisia Oriental en Alemanya.
En o sieglo XX i habió un renaiximiento cultural relativo d'a cultura frisona, y bi ha una reclamación d'autonomía cultural.
Mencions en fuents aragonesas
En a "Grant Cronica d'Espanya" bi ha una mención a los frisons pero ye incoderent y no responde a garra realidat historica:
Circular Quay
Circular Quay ye un barrio y un puerto pasachers en o centro de Sydney, en Nueva Galas d'o Sud, Australia. Situau en l'aria norte d'o districto central de Sydney en Sydney Cove, entre os barrios de Bennelong Point y The Rocks; fa parti d'a Local Government Area d'a Ciudat de Sydney.
Se tracta d'un barrio prou famoso ta o turismo, formau por a-saber-las arias piatonals a o largo d'a costa d'a badía de Sydney, centros comercials, parques y restaurants. Se i troban tamién quantas aturadas de bus, muelles ta ferrys y una gara de tren.
Circular Quay ye a zona prencipal, a causa d'a suya centralidat, a on que se fan as fiestas y celebracions d'a ciudat, entre as que se troba a de cabo d'anyo. En Circular Quay se troban tamién o Museu d'arte contemporania de Sydney y la Biblioteca d'a Ciudat de Sydney.
La Caridat (chacimiento arqueolochico)
La Caridat ye un chacimiento arqueolochico de caracter urbano d'epoca republicana romana, existent aproximadament entre los sieglos II aC y I aC. Ye situau en o termin municipal de Camin Reyal (Teruel, Aragón, Espanya).
Estió declarau Bien d'Interés Cultural per lo Gubierno d'Aragón.
Historia
La ciudat estió en tres emplazamientos succesivos, estando La Caridat lo primero d'ells y amostrando una continuidat de hábitat de caracter urbano ininterrompiu en a comarca d'o sieglo II aC a lo menos dica lo sieglo sieglo IV. Estió fundau como un asentamiento celtíbero en proceso de romanización y estió destruyiu a causa d'as guerras sertorianas libradas en a Peninsula Iberica entre los anyos 82 aC y 72 aC, tresladando-se los suyos habitants a lo vecino Pueyo de Sant Esteban (Lo Pueyo), an fundoron una nueva ciudat.
Se desconoixe con seguranza lo nombre d'a ciudat. Cotejando diversas fuents de l'Antiguidat (Historia Natural, de Plinio lo Viello; la Cheografía de Claudio Ptolomeu u lo Anonimo de Rávena) podría tractar-se de Leonica, nombre dau en estar habitada per los leonicenses, lugar celtíbero que suposadament habitaba la zona.
La ciudat sería ubicada dentro d'o trayecto de l'antiga calçada romana que uniría las poblacions de Saguntum (actual Sagunto) y Bilbilis (actual Calatayú). La calzada seguiría la marguin ezquierda d'o curso d'o Xiloca a l'altura de dito chacimiento.
Descripción
L'asentamiento estió localizau en 1977 per un equipo d'o Museu de Teruel. Las excavacions sistematicas empecipioron en 1984, continando los treballos d'investigación y restauración dica hue.
Se troba situau a las afueras d'o nuclio urbano. Ocupa una plataforma liucherament elevada sobre lo cauce d'o Río Xiloca con una extensión total de 12,5 hectarias, superficie muito superior a l'habitual en os chacimientos d'epoca iberica d'esta comarca, y que pareixe indicar, de conchunta con atros elementos, lo caracter semiurbano de l'asentamiento.
En o chacimiento existen viviendas de planta quadrada, normalment organizadas arredol d'un patio central porticado, arredol d'o qual se distribuyen estancias de caracteristicas muito diferents. Los pavimentos gosan estar d'archila u tierra batida, con suelos que no amenesten una preparación especial, limitando-se a reforzar lo terreno y a anyadir a la tierra natural una porción d'archila pa dar-le una mayor consistencia.
A escasa distancia d'o chacimiento se troba lo Centro d'Interpretación d'a Cultura Romana en Caminreal (CICAR), habilitau en l'antiga estación de ferrocarril d'o municipio, en an per medio de diferents elementos (maquetas, audiovisuals, recreacions, etc.) se puede conoixer la vida d'os habitants d'este territorio fa 2000 anyos.
Restas conservadas
Entre las restas exhumados destaca en gran manera lo goso d'una d'as viviendas, en a quala s'ha trobau una inscripción iberica sobre un mosaico romano realizau con teselas blancas de caliza, con dimensions arredol d'un centímetro de costau. Presienta en a suya composición tres capas; primero s'observa una preparación d'o leito an se va a construyir lo pavimento per medio d'a extensión d'una capa de tierra archilosa, sobre la quala se colocó un leito de cantos rodaus aglutinaus per medio d'un mortero de cal. La capa superior ye formada per chicotz cantos de caliza y fragmentos de ceramica de tipo iberico, sobre la quala se incrustaron las teselas que forman lo esquema decorativo.
La conservación d'o pavimento ye excelent y s'ha conservau en o puesto d'orichen, prenendo las medidas de protección necesarias pa privar la suya destrucción y paliar los efectos d'os cambios climaticos y las baixismas temperaturas que se rechistran en esta zona.
Lo mosaico ye de forma rectangular. Ye enmarcau per un filete de teselas blancas y presienta un campo dividiu en tres superficies rectangulars yuxtapuestas en linia. La superficie central ye subdividida en tres zonas u panels, tamién rectangulars.
La inscripción se localiza en a dentrada prencipal d'a estancia, ocupando en espacio important dentro d'o esquema compositivo d'o pavimento y perfectament integrau en ell. Consta de decisiet signos realizaus con teselas blancas, distribuyius en tres vocablos separaus per puntos. La transcripción no planteya problemas, en primer puesto i hai un punto y contino las tres parolas:
''Li.ki.n.y.te. y.ki.ar. u.s.y.ke.r.te.ku''
Lo epígrafe se traduz como Likine-te, de Usecerde (Osicerda), lo fació, interpretando que Likine-te ye lo propietario d'a obra en o suyo conchunto y no nomás d'o pavimento. Ha de meter-se en relación con un mosaico de letrero semellant d'o chacimiento de Andelos (Mendigorría, Navarra).
Anyos 1880
Os anyos 1880 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1880 y l'anyo 1889, istos dos tamién encluyitos.
Lortèth
Lortèth (en francés Lortet) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 200 habitants (1999) en una superficie de 3,63 km², con una densidat de población de 55,10 hab/km².
Río de la Fuent d'el Berro
Lo Río de la Fuent d'el Berro ye lo principal afluent de lo río Guadalaviar en la Sierra d'Albarrazín.
Naixe en la Fuent d'el Berro, situada en una "manga" u prolongación de lo termin d'Albarrazín que bi ha entre los termins de Fridas y Calomart. Antes de la Fuent del Berro lo cauz de lo río reculle las auguas d'un ventallo de barrancos que bi ha a lo norte de la Muela de Fridas, en lo termin de Fridas d'Albarrazín.
Tien dos tramos a on lo cauz ye entallau en lo substrato rocoso, la Foz d'el río Blanco u Canyón de los Arcos y la Foz de Calomart.
La Foz d'el río Blanco u Canyón de los Arcos s'ha feito por encaixamiento en calsineras y dolomías churasicas. Bi ha ripas u paretz quasi verticals, pinaclos como El Moricacho, covachos, y un puent natural (Lo Puente de la Toba). La vechetación natural pende en formacions de pins, sabinas y chinebros. Bi ha uns cuantos molins (Molino de las Pisadas y Molino de abajo), y una presa (La Presa del Pozo de los Ahogados). Ye un punto d'inspiración de leyendas como la historia d'El Moricacho de la Foz y l'aparición demoniaca en lo Molino de las Pisadas, a on que bi ha icnitas.
En Calomart lo río traviesa uns materials de chesos y archilas de facies Keuper y la val s'ixampla. Bi ha una chicota huerta.
Manimenos quan lo río deixa dezaga ixos materials torna a encaixar-se de sopetón ta l'este por trobar-se materials calsinosos y forma la Foz de Calomart (Canyón de Calomarde en castellano). A piet de las ripas bi ha tarteras, que a vegadas fosilizan atras acumulacions de materials de ladera més antigos indicadors de periglacialismo en un clima que i heba en la zaguera glaciación u Würm. La carretera d'Albarrazín va paralela a lo río. En la marguin ezquierda de la val ye lo Rollo de Calomarde, un puent natural calsinoso envistable dende la carretera, y que puet corresponder con lo Despenyadero de Ruello mencionau en lo "libro de pasos, masadas, abrevaderos y dehesas" de l'archivo de la Comunidat d'Albarrazín y con materials escritos dende 1326.
En este endreito se troba la Cascada Batida, un salto de bells 20 m y con una gorga rodeyada de tot por paretz de travertins que se formoron entre fa 10.000 y 7.000 anyadas, quan lo río no yera tan rapido y lo clima yera més calido. La formación de travertins encara ye activa, pero menos, porque predominan los procesos d'erosión.
Pasa tamién cerca de Royuela. En un prau embadinau temporalment por lo río bi ha una localidat de lo endemismo botanico Puccinellia pungens, que tamién se troba en la Laguna de Gallocanta.
Lo río de la Fuent d'el Berro se reculle en lo río Guadalaviar en frent d'un puesto dito en la baixa Edat Meya Entramasaguas y huei en castellano Entrambasaguas, que vien de lo latín INTER AMBAS AQUAE y da ideya de forcallo de ríos.
Monesterio de Sant Guillén de Castiel Fabib
O Monesterio de Sant Guillén de Castiel Fabib ye un monesterio franciscano situato en lo termin municipal de Castiel Fabib, en o Rincón d'Ademuz (una d'as Comarcas churras d'o País Valenciano).
Lo construyoron en o zaguer tercio d'o sieglo XVI, cuan os franciscanos Valencianos s'establioron en un parache en a ripa d'o río Ebrón asociato a la vida de Sant Guillén, con gran devoción en Castiel Fabib.
Os franciscanos serán a orden que mas durará en Castiel Fabib, permaneixendo-ie dica o sieglo XIX, cuan as desamortizacions. Huei o centro monastico ye en estato d'enruna. No se puet distinguir nomás que a capiella y o brocal d'o pozo rodeyato por a huerta.
Sunderland Association Football Club
O Sunderland Association Football Club ye un club de fútbol anglés, d'a ciudat de Sunderland en Anglaterra. Fue establito en 1875 y chuga en a Premier League.
Estadio
A devantadera de Stadium of Light se fació en 1997.
thumb|center|250px|[[Stadium of Light.]]
Manuel Jalón Corominas
Manuel Jalón Corominas ye naixito de Logronyo (A Riocha) o 31 de chinero de 1925 y morió o 16 d'aviento de l'anyo 2011. Estió oficial de l'Exercito de l'Aire en a Base Aeria de Zaragoza. Ye conoixito entre atras cosas por haber inventato a fregona y l'agulla hipodermica d'un uso. Tamién tenió una actividat literaria, y estió o propietario d'o Castiello de Trasmoz.
En a suya trachectoria empresarial destaca a creyación d'a companyía RODEX, que dende Zaragoza distribuiba fregonas en diferents países.
En a decada de 1970 adquirió o castiello de Trasmoz y creyó una fundación pa empentar a suya conservación y restauración. En l'anyo 2004 publicó o libro Leyenda negra de Trasmoz, y en l'anyo 2010 publicó un segundo libro Manual para la otra vida.
Parus major
A chinchipera gran (Parus major (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Paridae que ye ampliament distribuyida, estando muito común en Europa y Asia, en tota mena de selvas. Ye insectivora.
Partbaïsa
Partbaïsa (Partbaïsa en occitán, Parbayse en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 243 habitants (1999) en una superficie de 6,46 km², con una densidat de población de 37,62 hab/km².
Santa Cruz de la Salceda
Santa Cruz de la Salceda ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Ribera del Duero y partiu chudicial d'Aranda de Duero.
A suya población ye de 174 habitants (2007), en una superficie de 25,86 km² y una densidat de 6,73 hab/km².
Cheografía
A localidat de Santa Cruz de la Salceda ye situata a 881 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 93 km de d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia, y de 13 km d'Aranda de Duero, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Les Cases de Pena
Les Cases de Pena (en francés Cases-de-Pène) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Vall de l'Aglí y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 685 habitants, en una superficie de 13,38 km².
Cheografia
A localidat de Les Cases de Pena ye situata a 46 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
thumb|center|300px|Situación de Les Cases de Pena.
Saloc
Saloc u Exaloc (en arabe xaluq) ye un viento d'o sudeste que vien de Berbería y o Sahara y que afecta a la Mediterrania occidental, conoixendo-lo a chent d'o sud d'Italia y de l'este d'Espanya, sobretot por as ondatas de calor que leva. En caso que pleba quan i haiga saloc, de seguro que será con bardo por as particlas de limo que leva.
En o "Libro de Marco Polo" se diz Exaloch indicando una dirección de navegación:
Anento
Anento ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en o Campo de Daroca. A suya población ye de 105 habitants (2015), en una superficie 21,5 km² y una densidat de población de 4,86 hab/km².
Road Town
Road Town ye a capital d'as Islas Virchens Britanicas y a suya ciudat mas poblada.
Sant Martí de Centelles
Sant Martí de Centelles (Sant Martí de Centelles en catalán y oficialment, San Martí de Centellas en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca de l'Osona y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 1.001 habitants (2009), en una superficie de 25,60 km² con una densidat de población de 39,10 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sant Martí de Centelles se troba situata a 462 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Congost.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de L'Abella (en ye a suya capital), Sant Miquel Sesperxes y Valldeneu.
Eneko Satrústegui
Eneko Satrústegui Plano (Villava, Navarra, 25 de setiembre de 1990) ye un chugador de fútbol navarro. Chuga como esfensa en o Club Deportivo Ebro en a Segunda División B d'Espanya.
Trachectoria
Satrústegui se formó en a cantera d'o Club Atlético Osasuna y debutó en 2009, encara que fue cediu a o CD Izarra de Segunda B ixa mesma temporada.
En 2010 tornó a o filial d'Osasuna, debutando con o primer equipo o 6 de noviembre de 2011 en o Estadio Santiago Bernabéu. En a temporada siguient fue cediu al CD Numancia de Segunda División. Dimpués de sufrir una grieu lesión tornó a o equipo d'a suya tierra en zaguerías d'a temporada.
A temporada 2013/14 milita en o CA Osasuna encara que no conta con a confianza d'o entrenador y no goza de menutos.
O día 8 de setiembre, y como achent libre, ficha por o Real Murcia que milita en a Segunda B mientres a temporada 2014-2015.
En chulio de 2016 ficha por o CD Ebro.
Anyos 1890
Os anyos 1890 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1890 y l'anyo 1899, istos dos tamién encluyitos.
Atros países
1895: Orichen d'o cine con os chirmans Lumière con a invención d'o cinematografo y a prochección publica d'a salita de treballadors d'una fabrica francesa.
Masoau
Masoau (en francés Mazouau) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 11 habitants(1999) en una superficie de 1,40 km², con una densidat de población de 7,86 hab/km².
La Torre de les Maçanes
La Torre de les Maçanes (La Torre de les Maçanes en catalán y oficialment; Torremanzanas en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca de l'Alicantín, provincia d'Alicant y partiu chudicial de Sant Vicent del Raspeig.
A suya población ye de 788 habitants (2010) en una superficie de 36,48 km², con una densidat de población de 21,60 hab/km².
Cheografía
A localidat de La Torre de les Maçanes se troba situata a 788 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 42 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca.
Anyos 1900
Os anyos 1900 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1900 y l'anyo 1909, istos dos tamién encluyitos.
Ollasta Useddus
Ollasta Useddus (Ollasta Useddus en sardo; Albagiara, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 289 habitants en una superficie de 8,95 km², con una densidat de población de 32,39 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Abbasanta ye situata a 215 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Dinastía Han
A dinastía Han ye una dinastía que gobernó en China succedendo a la dinastía Qin entre l'anyo 206 aC y l'anyo 220 dC y precedendo a lo periodo d'os tres reinos. A etnia china prenió o suyo etnonimo d'esta dinastía. Se fa distinción entre os Han anteriors u occidentals (por tener a capital en Xian-yang), dica l'anyo 9|9 dc, y os Han posteriors u orientals (por tener a capital en Luoyang) dende ixe anyo.
Han anteriors
Gaozu consolida l'imperio. O suyo fillo Wendi (180-157) suavizó as leis heredatas d'os Qin, o que ubre camín a lo confucianismo. Os primers Han plegan a lo suyo apocheu en o reinato de Wudi (141-87 A.C). En o primer tercio d'o sieglo II a.c l'imperio s'estendilla dica o sud con a conquiesta d'o Min Yue y d'o Nan Yue incluito Tonquín. Tamién s'estendilla enta o nord-este con a conquiesta de parte de Corea. En o norte bi ha conflictos con os Xiongnu, con os que ya heba negociato. En as decadas de 120-110 A.C Wudi los atacó pero sin que deixasen d'estar una amenaza, os chinos entroron por a rota d'a seda dica Fergana, sin poder asegurar-se o control d'esta zona enantes d'o 150 A.C.
Han posteriors
A fins d'o sieglo I a confederación d'os xiongnu se desfá, pero ye tamién un tiempo d'inestabilidat en China. Un usurpador, Wang Mang, se fa con o poder en l'anyo 9 d.c. Ye un reformador ambicioso, pero a chent poderosa li se posa en contra y muere asesinato en l'anyo 23.
Dimpués de Wang Mang os emperadors Han prenen como capital Luoyang, y pierden l'autoridat enantes d'o fin d'o sieglo II. En ixe tiempo a inestabilidat politica con intrigas palacinas se suma a la pobreza y las inundacions. O poder real lo tienen os militars que luitan entre ellos.
Expansión economica
En l'anyo 2 dc se fa o primer empadronamiento d'a población. En China viven uns 70 millons, a mayoría en a cuenca d'o río Amariello. Bi ha una expansión comercial (que se reflecta en o intrés por a rota d'a seda) y urbana (que se reflecta en a costrucción de Chang'an a fins d'o sieglo II a.c). China d'o norte sufre una intensa desforestación por exarticar tierras pa cautivar y por a explotación fusta pa la calefacción y costrucción. Ixo fa que os suelos de Loess s'erosionen y a mes que as inundacions sigan mes fuertes.