cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ardoné
Toponimia
Seguntes Rafael Bidaller Tricas ye Ardoné en a val de Castanesa y en a val de Barrabés. Seguntes Gerhard Rohlfs se pronuncia Ardané, pero no esplica on. Seguntes Antonio Ubieto Arteta yera Ardanuy de las Cebas en 1543; Ubieto diz que en 1834 formó municipio con Nerill (Neril y Ardanués, en plural).
S'interpreta que o suyo nombre ha evolucionato con perduga d'o diftongo -ué-, que esferencia l'aragonés d'o catalán, y reducción d'o diftongo -ua-, tamién visible en a comarca en aragonesismos arcaicos como La Cuasta:
En o fogache de 1409 mencionan a un 'Adernuey que podeba corresponder a Ardoné'':
Cisla
Cisla ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
Ardoné
Toponimia
Rohlfs en 1952 interpreta que ye un caso de terminación -ué dezaga d'un antroponimo hipotetico Ardanus que se deriba d'o antroponimo galo Arda, documentato en Galia. Rohlfs comenta que se puet contimparar con Ardacus, que ye o nombre d'un figulus, y que puet estar equivalent d'un Ardenay d'o departamento de Sarthe, y que se deriva d'un *ARDENACUS.
Cisla
A suya población ye de 109 habitants (2018) en una superficie de 20,31 km², con una densidat de población de 5,42 hab/km².
Ardoné
Toponimia
A la ezquierda d'o río Baliera, enfrent d'on desembocan os barrancos que baixan dende Ardoné, y puyando por atros barrancos, bi ha un toponimo etimolochicament igual, pero sin trazas de diftongo -ué-: Ardanui. Tamién bi ha atro toponimo pareixito en Embún, o despoblato d'Ardanés.
Cisla
Cheografía
A localidat de Cisla se troba situada a 853 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 62 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Aguilar de Campoo
Aguilar de Campoo ye un municipio castellanoleyonés situato en a provincia de Palencia. Fa parte d'a comarca d'a Montanya Palentina y d'o partiu chudicial de Cervera de Pisuerga.
A suya población ye de 7.226 habitants (2011), en una superficie de 236,56 km² y una densidat de población de 30,55 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Aguilar de Campoo se troba situata a 892 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 80 km d'a ciudat de Palencia, a capital d'a suya provincia.
Se i troba l'entibo d'Aguilar, en o cauz d'o río Pisuerga, que ye l'entibo mas gran d'a provincia de Palencia.
Mugas
O termin municipal d'Aguilar de Campoo muga con os termins de Barruelo de Santullán, Berzosilla, Brañosera, Pomar de Valdivia y Salinas de Pisuerga.
Nøtterøy
O municipio de Nøtterøy tien una población de 20.706 habitants (2010) en una superficie de 60,86 km², con una densidat de población de 340,22 hab/km².
Declaració de Mequinensa
A Declaració de Mequinensa (en aragonés Declaración de Mequinenza) estió una petición sinyada l'1 de febrero de 1984 por os alcaldes d'os municipios d'Arén de Noguera, Benavarri, Bonansa, Montanui, Puent de Montanyana, Tolva, Zaidín, Fraga, Torrent de Cinca, Mequinenza, Fayón, Nonasp, Favara, Calaceit, Val de Robres, La Codonyera i Val Chunquera, a on se comprometen a normalizar o catalán en l'ambito municipal y demandan a o consellero de Cultura d'a Deputación Cheneral d'Aragón, alavez José Bada Panillo, o reconoiximiento d'a realidat lingüistica d'a Francha Oriental d'Aragón en o Estatuto d'Autonomía d'Aragón, l'amostranza d'o catalán en a escuela, asinas como una lei de normalización lingüistica d'as luengas d'Aragón. Asinas s'aconsiguió que en o curso 1985-1986 bels 2.500 alumnos podesen estudiar catalán.
Jean Anouilh
Jean Anouilh, naixito de Bordeus (Aquitania, Occitania) o 23 de chunio de 1910 y muerto en Lausana (cantón de Vaud, Suiza) o 3 d'octubre de 1987, estió un escritor, dramaturgo y guionista francés, con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera literaria, que prencipió en primerías d'os anyos 1930.
Gualba
Gualba ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Oriental y provincia de Barcelona.
Cheografía
A localidat de Gualba se troba situata a 177 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Sent Antonin
Sent Antonin (Sent Antonin en occitán, Saint-Antonin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 134 habitants (2006) en una superficie d'11,19 km², con una densidat de población d'11,97 hab/km².
Chardinería
A chardineria ye un arte aplicata a emplegar os elementos vechetals y constructivos en un chardín ta dar a l'usuario una sensación estetica.
A esferencia d'atras artes, por tratar-se de sers vivos, os planificadors han de parar cuenta como afectará o paso d'o tiempo en o creiximiento d'as especies y precurar por meyo d'accions a largo plazo que sobrevivan y mantiengan as suyas caracteristicas.
Pettarra
Pettarra (prenunciato /petjara/) ye una d'as tres comarcas en que se divide a provincia tradicional basca de Sola, en Iparralde.
Cebrecos
Cebrecos ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Arlanza.
A suya población ye de 60 habitants (2007) en una superficie de 23,30 km², con una densidat de población de 2,58 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cebrecos ye situada a 965 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Ferwerderadiel
Ferwerderadiel (en neerlandés Ferwerderadeel) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
A suya población ye de 8.898 habitants (2007) en una superficie de 133,18 km², con una densidat de población de 91 hab/km².
Localidaz
Bartlehiem, Blije, Burdaard, Ferwert, Ginnum, Hallum, Hegebeintum, Jannum, Jislum, Lichtaard, Marrum, Reitsum, Wânswert.
Montagut i Oix
Montagut i Oix (Montagut i Oix en catalán, Montagut y Oix en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona y en a comarca d'A Garrocha.
A suya población ye de 940 habitants(2007) en una superficie de 93,76 km² con una densidat de población de 10,03 hab/km².
Cheografía
A localidat de Montagut i Oix ye situata a 276 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Campanals de Collarada
Os Campanals de Collarada (en castellano Campanales de Collarada u Los Campaniles de Collarada) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.681 m.
Montagut i Oix
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Els Angles, Carrera, El Cos-La Cometa, Fluvià, Llierca, Monars, Montagut, Oix, Sant Eudald, Sant Miquel de Pera, Santa Bàrbara de Pruneres, Talaixà, Toralles y Els Vilars.
Campanals de Collarada
Enta a val de l'Aragón a penya Collarada va perdendo altaria, plegando a o mesmo canto d'o río dimpués de 4,5 km. Manimenos, encara a o largo d'1 km dende o collar rocoso que da nombre a iste pico se mantiene a elevación, recibindo ista o nombre de Campanals de Collarada.
Montagut i Oix
Mugas
O suyo termin municipal muga a o norte con Albanyà, Camprodon y Francia; a l'ueste con La Vall de Bianya; a lo sud con Sant Jaume de Llierca y Sant Joan les Fonts; y a l'este con Argelaguer y Tortellà.
Demografia
O censo de 1553 encorpora Nostra Senyora d'Escales; en 1717, Talaixà; en 1857, Monars, Sant Miquel de Pera y Toralles; y en 1975, Oix.
Castel Goffredo
Castel Goffredo ye una comuna italiana en a provincia de Mantova y rechión de Lombardía.
A suya población ye de 12.416 habitants (2013) en una superficie de 42,24 km², con una densidat de población de 293,94 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castel Goffredo se troba situata a una distancia de 36 km d'a ciudat de Mantova, a capital d'a suya provincia.
Bascuñana de San Pedro
Bascuñana de San Pedro ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca d'a Serranía de Cuenca.
A suya población ye de 27 habitants (2010), en una superficie de 19,62 km² y una densidat de población d'1,38 hab/km².
Toponimia
O toponimo Bascuñana deriva d'a forma latina VASCONIANA y fa referencia a repoblacions medievals en as que intervinioron bascos. Manimenos tamién existe a posibilidat que siga un toponimo transportau relacionau con pobladors provinients d'a localidat burgalesa de Bascuñana ya en tiempos en que os habitants d'orichen basco d'ixa localidat yeran asimilaus a los castellanos.
Provincia de Bolonya
A provincia de Bolonya (pruvénzia ed Bulåggna en emiliano-romanyolo, provincia di Bologna en italiano) yera una provincia italiana, en a rechión d'Emilia-Romanya.
Bascuñana de San Pedro
Cheografía
A localidat de Bascuñana de San Pedro se troba situata a una distancia de 19 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.
Provincia de Bolonya
A suya población yera de 991.385 habitants (2013), en una superficie de 3.703 km², con una densidat de población de 267,72 hab/km².
Feba parte d'a provincia 60 comunas u municipios, y a suya capital se trobaba en a ciudat de Bolonya.
Basabürüa
Basabürüa ye una d'as tres comarcas en que se divide a provincia tradicional de Sola, Iparralde.
Fisonomía
A comarca la forman dos vals, Ibarresküin (a val dreita) y Ibarrezker (a val ezquierda). Tiene una orografía muito accidentata, como contrimuestran os suyos altos monts (estando-ne l'Ori lo mas alto) y foces (Holtzarte y Kakueta son as mas impresionants).
Ribahauta
Ribahauta (en francés Rivehaute) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 237 habitants (1999) en una superficie de 8,41 km², con una densidat de población de 28,18 hab/km².
Matalebreras
Matalebreras ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria. Fa parte d'o partiu chudicial de Soria. Dende o punto d'anvista eclesiastico, pende d'a diocesi d'Osma y de l'archidiocesi de Burgos.
A suya población ye de 88 habitants (2011), en una superficie de 41,63 km² y una densidat de población de 2,11 hab/km².
Cheografía
Matalebreras ye situata a lo piet d'a sierra del Madero, a 956 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Soria, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial, y de 116 km d'a ciudat de Zaragoza.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Montenegro de Ágreda.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Muro de Agreda, Ólvega, Montenegro de Agreda, Castilruiz y Fuentestrún.
Preishac de Navarrencs
Preishac de Navarrencs (Preishac de Navarrencs en occitán, Préchacq-Navarrenx en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 152 habitants (1999) en una superficie de 5,10 km², con una densidat de población de 29,80 hab/km².
Toponimia
Gerhard Rohlfs interpreta que se remonta a l'antroponimo romano Priscius con a terminación -ac.
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Torlarribera
Torlarribera (en catalán Tor-la-ribera, en castellano Torre la Ribera) ye un municipio de la provincia de Uesca, situato en la comarca de Ribagorza. La suya población ye de en una superficie de 32 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
Lo podemos leyer lo toponimo Torre la Ribera en uns versos de 1920 en una parla de transición de Ribagorza Baixa adintro de lo texto matracadas referiu a lugars de la redolada de Graus:
Parla
Se i charra catalán ribagorzano, concretament lo grupo de parlas de l'Isabana meya y baixa de transición enta l'aragonés.
Lechón
Lechón ye un municipio aragonés de la provincia de Zaragoza, situato en la comarca de lo Campo de Daroca.
Punta de ro Pecico Sud
A punta de ro Pecico Sud (en castellano Punta de Pecico Sur) ye un mont de 2.865 metros d'altaria situau en a muga entre os termins municipals de Sallent de Galligo y Pandicosa, en l'Alto Galligo.
Valle de Bielsa
A valle de Bielsa ye una valle d'o Pireneu aragonés y baixa en dirección Norte-Sud dende Bielsa, a on s'unen a valle Verde y a val de Barrosa, dica la localidat de Salinas.
Neotantra
Neotantra ye una interpretación occidental moderna d'o tantra asociada con nuevos movimientos relichiosos como lo New Age y las interpretacions occidentals modernas d'o sexo tantrico hindú y budista tradicional. Beluns d'os defensors se refieren a textos y prencipios antigos y tradicionals, y muitos atros fan servir o tantra como una frase cheneral pa la "sexualidat sagrada", y pueden incorporar practicas poco ortodoxas. Amás, no toz os elementos d'as practicas tantricas indias se fan servir en o neotantra, en particular a confianza en un gurú.
A medida que l'intrés per o Tantra ha creixiu en Occident, a suya percepción s'ha esbarrau d'as tradicions tantricas. Estió visto como un culto a l'extasi, que combina la sexualidat y la espiritualidat pa cambiar as actitutz occidentals enta lo sexo. Per tanto, pa muitos lectors modernos, o tantra agora ye sinonimo de sexo espiritual u sexualidat sagrada, una creyencia que lo sexo ha de reconoixer-se como un acto sagrau capable d'elevar a los suyos participants a un plano espiritual superior.
Diferencias entre lo tantra tradicional y lo neotantra
I hai qualques diferencias caracteristicas entre lo tantra en o sentiu d'a tradición india y lo neotantra:
Polvo
thumb|right|200px|Manillar d'una [[bicicleta cobierto de polvo.]] O polvo u a pols ye o conchunto de particlas solidas de diametro menor de 500 micrometros, y de forma mes chenerica, a materia fina. O polvo se troba en suspensión en l'atmosfera terresre en dimanando de diferents puestos: polvera de tierra debantada con l'aire, erupcions volcanicas, combustión y polución. O polvo disperso en l'atmosfera se considera una forma d'aerosol y gosa tener efectos sobre as propiedaz y efectos de l'atmosfera frent d'a radiación solar, podendo arribar dica a causar efectos en o clima.
Nombre
En l'actualidat, o nombre con que se conoix este tipo de particlas ye «polvo» de forma cheneral per tot l'Alto Aragón. Manimenos, s'ha puesto documentar a forma «pols» como patrimonial en a val de Broto y en Bielsa, anque ye una forma que desusata pero que se conoix tamién per altros lugars en a comarca de Sobrarbe. A la favor d'ixe posible uso d'antigos d'a parola «pols», dica bien adintro de l'aria aragonesofablant, sen troba muestras en terminos que dimanan d'ella u que la contienen en a suya radiz, como «polsera» en Chistau y en a val de Bielsa, «polseguera» en l'aria de Graus «polsín» en Chuseu, y «espolsar».
Pozalmuro
Pozalmuro ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 105 habitants (2006), en una superficie de 36,80 km² y una densidat de población de 2,85 hab/km².
Mugas
O suyo termin muga con Ólvega, Hinojosa del Campo y Tajahuerce.
Viento
thumb|200px|Anemoscopio, instrumento ta mesurar o viento. O viento ye o movimiento de l'aire que ye present en l'atmosfera, mas que mas en a troposfera, y que ye producito por causas naturals, por ixo gosa decir-se mas a sobén simplament aire. Se tracta d'un fenomeno meteorolochico.
A causa d'os vientos se troba en os movimientos de rotación y de translación terrestres que dan orichen, a la vegata, a esferencias considerables en a radiación solar u (insolación), mas que mas de onda luenga (infrarroya u termica), que ye absorbita de traza indirecta por l'atmosfera, d'alcuerdo con a propiedat diatermica de l'aire, seguntes a cual la radiación solar nomás calienta indirectament l'atmosfera ya que os rayos solars pueden travesar l'atmosfera sin de fer-la calentar. Son os rayos de calor (infrarroyos) reflectatos por a superficie terrestre y acuatica d'a Tierra los que sí logran fer calentar l'aire. A insolación ye cuasi a sola fuent de calor que puet dar orichen a lo movimiento de l'aire, ye decir, a los vientos. A la vegata, o desigual escalfamiento de l'aire da orichen a las diferencias de presión y ixas diferencias de presión dan orichen a los vientos.
Acción cheolochica d'o viento
O viento ye embrecau en o clima, en o ciclo hidrolochico trasportando as nubles y en fenomenos meteorolochicos con consecuencias erosivas u sedimentarias. Tamién ye a fuent d'a enerchía d'as ondas y corrients marinas.
Cuan se parla d'o viento como achent cheolochico ye como achent d'erosión, transporte y sedimentación de particlas.
Erosión y transporte eolicos
O viento ye un achent muito selectivo, y dependendo d'a enerchía que tienga podrá mover unas particlas u atras de diferents trazas: saltación u suspensión. A saltación afecta sobre tot a l'arena fina. A suspensión afecta sobre tot a lo limo, que se mantién en suspensión por as turbulencias de l'aire.
Dimpués de levar-se o viento as particlas finas (deflación eolica), quedan as particlas de mida gran, quedando una superficie pedregosa dita "desierto de piedras" u reg.
L'aire queda cargau con particlas y ye capaz d'esgarrapar os obstaclos que se troba por a on circula (abrasión eolica). Os tormos y penyas prenen forma de fongo porque l'aire ye mes cargau amán d'a superficie y s'erosionan mes por abaixo. Tamién se pueden formar puents naturals. Os catens, ruellos y cantals son esgarrapaus en o sentiu de l'aire y desembolican superficies planas y ariestas esdevenindo ventifractos.
Sedimentación eolica
A sedimentación eolica ye tamién independient d'o clima, y se produce cuan l'aire ya no tien prou enerchía pa poder seguir transportando a suya carga sedimentaria. Os sedimentos eolicos pueden presentar-se como planas de limo, (lo loess), planas arenosas u diferents tipos de dunas. Os sedimentos eolicos pueden presentar superficies onduladas en diferents escalas, dende chicoz ripples dica dunas chigants.
As dunas presentan una mida y un movimiento bien observable a escala humana que fan que siga a forma d'acumulación eolica mes caracteristica y conoixita, pero no a sola forma sedimentaria y a mes important. A migración d'as dunas en a dirección d'o viento produce una laminación cruzata caracteristica bien observable. Pa que se formen dunas cal que no bi haiga vechetación. L'asociación de dunas fa que se formen os campos de dunas u ergs a escala macrocheografica.
Denominacions tradicionals y historicas d'os vientos
En o "Libro del Trasoro" parlan d'os diferents vientos y en bels parrafos en dan nombres y en fan descripcions en o capítol 106 "Del ayre et de la pluuja e del viento et de las cosas que son en el ayre":
Tamién en a versión navarro-aragonesa d'as glosas del mestre Aleix de Barcelona del DE REGIMINE PRINCIPIUM de Chil de Roma dan nombres de vientos, pero a sobén omitindo a denomación en vernacla aragonés, no conoixita por o traductor.
Dice vulterno a lo "vulturno" y auster a un viento d'o sud, coincidindo con a denominación d'o viento d'o sud actualment en rumano (Austru). Diz en nuestra lengua mediodía, pero de seguro traducindo dende o catalán mitjorn.
Xixón
Xixón (Gijón/Xixón oficialment; Xixón en asturiano; Gijón en castellano) ye una ciudat y municipio d'Espanya, a mas poblada d'a comunidat autonoma uniprovincial d'Asturias.
A suya población ye de 274.037 habitants (2007) en una superficie de 181,60 km², con una densidat de población de 1.530,26 hab/km².
Cheografía
O termin municipal de Xixón se troba situau entre 0 y 672 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 25 km d'a ciudat d'Oviedo, a capìtal d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Sierra Menera
La Sierra Menera ye una aliniación montanyosa de bells 30 km que fa part la branca castellana de lo Sistema Iberico. La suya tuca més alta ye lo Pueyo de Sant Chinés con 1,603 m d'altaria ; un atra important altaria ye Mollón Alto con 1,591 m. Sierra Menera fa part de la unidat morfoestructural dita "Serranía d'Albarracín" chunto con la Sierra d'Albarracín sensu strictu y los Monts Universals.
Administrativament la Sierra Menera perteneixe a la Sierra d'Albarracín, a la Comunidat de Teruel y a Xiloca en la versant oriental aragonesa y a la sinyoría de Molina-Alto Tajo en la versant occidental Castiella-La Mancha. En qualques cerros bi ha aerocheneradors.
La dirección predominant de la sierra ye NNW - SSE. No ye tan alta u conspicua como atras sierras de lo Sistema Iberico. Dende lo punto de vista hidrografico la Sierra Menera desparte las versants mediterrania y atlantica. Los chicotz cursos d'augua de la part occidental se recullen en lo río Tacho, los de la part oriental en qualques casos son ramblas y se recullen en lo río Xiloca, y beluns de la part septentrional se recullen en la Laguna de Gallocanta.
Lo puesto conoixiu como Mirador de la Marajosa, con un caixigar de Quercus pyrenaica ofreixe una ampla anvista de lo paisache de la redolada.
Historia
L'arqueolochía documenta nuclios de población en Sierra Menera relacionaus con la metalurchia de lo fierro ya en lo periodo celtiberico pero que no rechistran las fuents escritas romanas contemporanias.
Beluns de los nuclios de población actuals se pueden documentar en tiempos de la Reconquiesta y la repoblación medieval. En las zagueras decadas de lo sieglo XII bi habió una arribada de colonos cristianos que dioron prou estabilidat demografica a los nuclios de población que habitoron, y permitioron la formación d'un rete d'aldeyas que ya se documenta a primers de lo sieglo XIII en la versant aragonesa en textos relacionaus con los repartos de las racions que s'adchudicaban a las ilesias de Daroca y Teruel. Las torres-refuchio chicas de lo periodo andalusí (quba) prenioron la denominación romanz de torre en las luengas de los repobladors y s'orichinoron nuevos toponimos basaus en torre u la forma apocopada tor en Sierra Menera y la suya redolada: La Torreta, Torre d'el Buco, Torrillo, Torralba, Torreciella, Torre los Negros, Torre la Cárcel y Torremocha en Aragón y Torredelpalo, Torremochuela, Torrecuadrada de Molina, Tortuera, Tordellego, Tordesilos en la provincia de Guadalachara.
Quan avanzó la reconquiesta dica lo Reino de Valencia Sierra Menera esdevinió de muga entre lo Reino d'Aragón, Reino de Castiella y la sinyoría d'Albarracín. En este territorio de dificil control bi habió almugávars que saqueyaban localidaz tanto en Aragón como en Castiella y que obligoron a las autoridatz a intervenir en diferents ocasions.
En 1903 la Compañía Minera de Sierra Menera S. A. ubrió una linia de ferrocarril de 200 km con la fin de levar lo mineral de fierro (hematites) de Uellos Negros ta lo puerto de Murviedro. En ixos tiempos estió la linia privada de ferrocarril mes luenga d'Europa. Una instalación d'altos fornos tamién perteneixent a esta companyía tamién se troba en Murviedro, a on bi ha una planta de peletización.
L'actividat menera prolongada a traviés de los sieglos ha causau impactos ambientals en Sierra Menera. Bi ha muitas toneladas d'enruna y escoria ixemenadas por toda la sierra, que producen contaminación de lo suelo y de l'augua subterrania. Dende mitat de lo sieglo XX, la menería a cielo ubierto a gran escala causó una severa degradación de la tierra en amplas arias.
Las instalacions de procesamiento de Murviedro, Altos Hornos del Mediterráneo S.A., cerroron en l'anyo 1984 y la companyía menera de Sierra Menera cayó en bancarrota en 1987, cerrando-se dimpués las menas y las instalacions subsidiarias.
Fundación Wikimedia
thumb|200px|right|Logotipo d'a Fundación Wikimedia, realizato por l'usuario "Neolux".
A Fundación Wikimedia (Wikimedia Foundation, Inc. en anglés) ye a organización matriz de Wikipedia, Wikinews, Wiktionary, Wikibooks, Wikisource, Wikicommons, Wikispecies, Wikiversity, Wikivoyage y la ya albandonata Nupedia. Ye una organización sin d'animo de lucro establita baixo as leis de Florida (Estaus Unius). A suya existencia fue oficialment anunciata por o director cheneral de Bomis y cofundador de Wikipedia, Jimbo Wales, o 20 de chunio de 2003. O de "Wikimedia" fue creyato por Sheldon Rampton en una lista de correu (WikiEN-l) en marzo de 2003. Os nombres d'os dominios http://wikimedia.org y wikimediafoundation.org estioron alquiritos ta la fundación, por Daniel Mayer.
Cazabombardero
thumb|300px|O [[Republic P-47 Thunderbolt ye un cazabombardero d'a Segunda Guerra Mundial.]] Un cazabombardero ye un avión de caza que ha estau modificau, u utilizau prencipalment, como bombardero liuchero u avión d'ataque. Se diferencia d'os bombarders y avions de caza prencipalment en os suyos orichens, como que un caza que s'ha adaptau a atras funcions, mientres que os bombarders y avions d'ataque se desembolican especificament pa funcions de bombardeyo y ataque. Encara que encara s'usa, o termin cazabombardero tien menos importancia dende a introducción de codetes y misils guiaus en a guerra aeria. Os avions modernos con quefers semellants agora se denominan normalment avions de combate polivalents u cazas polivalents u cazas multirol.
Riochán
Riochán puet estar:
Tantra
thumb|300px|Tantra.
Tantra (en sanscrito तन्त्र) u tantrismo  son as tradicions esotericas de l'hinduismo y lo budismo que se desembolicoron en a India dende meyaus d'o primer milenio antis de nuestra era en adebant. Lo termin tantra, en as tradicions indias, tamién significa qualsequier texto, teoría, sistema, metodo, traste, tecnica u practica sistematico y ampliament aplicable. Una caracteristica clau d'istas tradicions ye l'emplego de mantras y, per tanto, se les conoixe comunament como Mantramarga ("o camín d'o mantra") en l'hinduismo u Mantrayana ("vehíclo de mantra") y Guhyamantra ("mantra secreto") en o budismo.
As tradicions tantricas hindús y budistas tamién han influyiu en atras tradicions relichiosas orientals como lo Chainismo, a tradición tibetana Bön, o taoísmo y la tradición chaponesa xintoísta.
Bel modos de culto no vedico, como Puja, se consideran tantricos en a suya concepción y rituals. A construcción de templos hindús tamién s'achusta per un regular a la iconografía d'o tantra. Os textos hindús que describen istos temas se dicen Tantras, Agamas u Samhitas. En o budismo, o tantra ha influyiu en l'arte y l'iconografía d'o budismo tibetano y d'Asia oriental, asinas como en os templos rupestres historicos d'a India y l'arte d'o sudeste asiatico.
Etimolochía
A parola sanscrita Tantra (तन्त्र) significa literalment "telar, desformar, teixir". Seguntes Padoux, a radiz verbal Tan significa: "extender","fer chirar", "teixir", "amostrar", "exposar" y "componer". Per tanto, per extensión, tamién puede significar "sistema", "doctrina" u "obra".
En o mundo occidental
En o mundo occidental, o tantra s'ha recibiu cada vegada mas dende primerías d'o sieglo XX, encara que sobretot reduciu a los aspectos sexuals, que de garra traza son o foco d'o tantra clasico. En isto chugó un paper important l'ocultista britanico Aleister Crowley, que encara que no conoixeba en profundidat o tantrismo indio, lo identificaba con as suyas practicas sexo-machicas. Hue lo día, o tantra s'ofreix sobretot en Occidente como neotantra, en o qual o conteniu hindú u budista ha pasau a un segundo plano a favor d'optimizar a capacidat de tener un orgasmo y luitar per o buenpasar sexual y espiritual.
Punta de ro Pecico Norte
A punta de ro Pecico Norte (en castellano Punta de Pecico Norte) ye un mont de 2.879 metros d'altaria situau en a muga entre os termins municipals de Sallent de Galligo y Pandicosa, en l'Alto Galligo.
Navarro
Navarro puet estar:
Provincia de Modena
A provincia de Modena (pruvèinza ed Mòdna en emiliano-romanyolo, provincia di Modena en italiano) ye una provincia italiana, en a rechión d'Emilia-Romanya.
A suya población ye de 686.827 habitants (2012), en una superficie de 2.688,65 km², con una densidat de población de 255,45 hab/km².
Fan parte d'a provincia 47 comunas u municipios, y a suya capital se troba en a ciudat de Modena.
Pico d'a Garganta de Borau
O pico d'a Garganta de Borau u pico Lecherín (en castellano pico de la Garganta de Borau u pico Lecherines) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.570 m.
Videochuego
thumb|Imachen d'o videochuego [[Tux Racer]] Un videochuego ye un programa informatico con finalidat ludica que se chuga con un dispositivo electronico con una pantalla y una serie de perifericos que premiten a interacción. Os soportes habituals de chuego son una consola de videochuegos, ordinador, PDA u telefón móvil.
A interacción entre o chugador de videochuegos y un aparato electronico (hardware) a on s'executa o videochuego, pende d'o chuego que puede estar ta un chugador u ta cuantos chugadors (multiplayers en anglés); que pueden estar chugando dreitament u por meyo d'Internet (videochuegos en línia). En relación a lo hardware que executa os videochuegos, puede estar dende un ordinador a un artefacto especialment creyato ta ixo, como as videoconsolas u as maquinas recreativas, pasando por telefons móvils (celulars) y atros dispositivos electronicos. Respecto a lo software, istos pueden estar gravatos en bel meyo d'almadacenamiento (como un cartucho, una tarcheta, un disquet, un CD, etc.) ta estar executatos en un aparato especifico.
Cheneros
Os videochuegos se pueden clasificar en cheneros atendendo a factors como lo sistema de chuego, o tipo d'interactividat con o chugador, os suyos obchectivos, etc. Entre los cheneros de videochuegos mas populars son: Cadagún d'éls con cuantos subcheneros.
Sus (desambigación)
Sus puet referir-se á:
Sent Brès
Sent Brès (Sent Brès en occitán, Saint-Brès en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 88 habitants (1999) en una superficie de 5,89 km², con una densidat de población de 14,94 hab/km².
Antoni Gaudí
Antoni Gaudí i Cornet (Reus u Riudoms, Tarragona, 25 de chunio de 1852 - Barcelona, 10 de chunio de 1926) estió un arquitecto catalán. Ye considerato como uno d'os arquitectos mas importants d'o modernismo catalán y ye famoso sobretot por o suyo estilo orichinal, inspirato muitas vegatas en os elementos d'a naturaleza, especialment amfibios y reptils. A suya obra internacionalment mes conoixita ye a Sagrata Familia, en l'actualidat sin terminar.
Obras
thumb|right|A Sagrata Familia.
Dua Lipa
Dua Lipa ye una cantaire y compositora anglesa de pais albaneses. La suya carrera musical encetó a los 14 anyos, quan prencipió a versionar cancions d'atros artistas en YouTube. En anyo 2015 sinyó un contracto con a discografica Warner Music Group y con 20 anyos quitó o suyo primero sencillo «New Love», seguiu de «Be the One».
Historia
Asistió a la escuela de teatro Sylvia Young a tiempo parcial antes de mudar-se a Kosovo con a suya familia en l'anyo 2006 quan le ufrioron treballo a su pai. Astí asistió a las escuelas Mileniumi y Tretë en Pristina. Lo suyo nombre significa "amor" en albanés.
Cancions
"Be the One" (2015)
Senta Gema (Gers)
Senta Gema (Senta Gema en occitán, Sainte-Gemme en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 100 habitants (1999) en una superficie de 10,22 km², con una densidat de población de 9,78 hab/km².
Francisco II de Bretanya
Francisco II de Bretanya (Frañsez II en bretón), naixito d'o castiello de Klison (Klison, Ducau de Bretanya) o 23 de chunio de 1433 y muerto en Koeron (Ducau de Bretanya) o 9 de setiembre de 1488, estió un Duque de Bretanya dende o 26 d'aviento de 1458 dica la suya muerte. Yera fillo de Ricardo d'Étampes y d'a suya muller Margalida d'Orléans.
Ciadoncha
A suya población ye de 85 habitants (2008) en una superficie de 15,29 km², con una densidat de población de 5,56 hab/km².
Cheografía
A localidat de Ciadoncha ye situada a 796 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 25 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Pinopsida
miniaturadeimagen|Pinopsida As Pinopsida son una clase d'a división espermatofita con ran d'organización Chimnosperma.
As flors masculinas tienen eixes acurzatos en os que os grupos de sacos polinicos (estambres) son insertos en lateralment u en o cabo. Os sacos polinicos son densament chuntos y pedicelatos.
As flors femeninas tamién tienen eixes acurzatos y os primordios seminals u carpelos son pedicelatos u sesils. A mes cuasi siempre bi ha organos foliars esterils. As flors femeninas se troban en inflorescencias amentiformes u estrobiliformes.
Bi ha tres subclases: Cordaitidae, Pinidae y Taxidae.
Maureen O'Sullivan
Maureen O'Sullivan (Maureen Paula O'Sullivan), naixida de Boyle (condau de Ros Comáin, Irlanda, cuan encara feba parte d'o Reino Uniu) o 17 de mayo de 1911 y muerta en Scottsdale (Arizona, Estaus Unius) o 23 de chunio de 1998, ye una actriz irlandesa, activa en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1930 y con cuantos premios recibius mientres o suyo treballo. Ye considerada como a primera estrela cinematografica irlandesa. D'entre as suyas cintas, se puet destacar Tarzan the Ape Man (1932, W. S. Van Dyke), David Copperfield (1935, George Cukor), Anna Karenina (1935, Clarence Brown), A Yank at Oxford (1938, Jack Conway) u The Big Clock (1948, John Farrow).
Punta d'a Liena d'a Garganta
A punta d'a Liena d'a Garganta (en castellano Llena u Llana de la Garganta) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.599 m.
Ye una d'as cimas que forman o cul d'Esper.
Toponimia
Una liena ye lo nombre popular en aragonés ta denominar a un aria exposada d'un mesmo estrato duro de flysch, que por ixo forma una superficie de penya continua y esposata a lo temper, evocando-se una losa.
D'atra man o toponimo bozo fa referencia a una piedra graniza, u a vegadas conchunto de cantals, que s'ha eslurtau d'un mont y remane en o fundo u o curso d'un río, fendo d'entrepuz a o paso de l'augua que ha de pasar por dencima u por debaixo.
Incorrectament s'adapta a vegadas a o castellano como Llena de la Garganta u Llana de la Garganta, formas que cal evitar, ya que cambeyan o significau orichinal d'o toponimo.
Lunes Santo
250px|thumb|L'Untamiento de Chesús en Betania, pasache d'o Evanchelio de Lunes Santo O Lunes Santo ye o segundo d'os días d'a Semana Santa, que prencipia o Domingo de Ramos, y mientres a que os cristianos remeran a Pasión, Muerte y Resurrección de Chesús de Nazaret.
Amás d'os actos que se fan en os templos, bi ha diversas manifestacions populars arredol d'o mundo en Semana Santa, destacando as procesions que s'organizan en muitos pueblos y ciudaz.
Liturchia de Lunes Santo
A esferencia d'atros días d'a Semana Santa que tienen ceremonias singulars, en a Ilesia Catolica o Lunes Santo contina a celebración normal d'a misa. En ista se leye o Evanchelio que recenta o pasache de L'Untamiento en Betania, en casa de Lazaro, en o que una d'as hermanas d'iste, María le unta con parfumes de gran valgua. A lectura corresponde a o Evanchelio seguntes Sant Chuan:
Celebracions en Aragón
En Zaragoza se fan cuatre Via Crucis organizatos por as cofadrías d'as Siete Palabras, o Nazareno, a Exaltación y a Dolorosa y a Procesión d'as tres cayitas organizata por a cofadría d'o Calvario
Infixo -eg-
O infixo -eg-  ye un infixo nominal que se fa servir en aragonés y en catalán. A vegadas puet estar relacionau con verbos freqüentativos remataus en -egar, que qualques autors consideran un sufixo verbal y atros un infixo verbal que precede a la desinencia d'infinitivo -ar.
Punta de ros Ibons de ro Pecico
A punta de ros Ibons de ro Pecico (en castellano Punta de Pecico Norte) ye un mont de 2.704 metros d'altaria situau en o termin municipal de Pandicosa, en l'Alto Galligo.
Punta de ro Pecico Central
A punta de ro Pecico Central (en castellano Punta de Pecico Central) ye un mont de 2.841 metros d'altaria situau en a muga entre os termins municipals de Sallent de Galligo y Pandicosa, en l'Alto Galligo.
Keep Calm and Carry On
thumb|200px|Póster de "Keep Calm and Carry On" (1939). Keep Calm and Carry On (en aragonés «Mantén a calma y tira entabant») estió un póster producito por o gubierno britanico en 1939, en primerías d'a Segunda Guerra Mundial, con l'obchetivo de puyar a moral d'a ciudadanía d'o país baixo a menaza d'una invasión inminent. Fue poco conoixito y nunca no s'emplegó.
O póster fue redescubierto en 2000, y ha tornato a amaneixer como tema decorativo ta una serie de productos gracias a quantas companyías. Se conoixeban nomás dos eixemplars orichinales d'o póster en o dominio publico, dica que una colección d'alto u baixo 15 orichinals fuoron expuestos en o programa de televisión Antiques Roadshow en 2012 por a filla de un ex-miembro d'o Cuerpo Reyal d'Observadors (Royal Observer Corps, ROC).
Debito a o suyo sentito una mica irreverent s'han feito versions d'o póster, substituyindo o "Carry On" por atras frases, por eixemplo "Keep Calm and Evade the Police" ("Mantén a calma y evada a policía") u "Keep Calm and Call Batman" ("Mantén a calma y grita a Batman"), estendillando-se ascape por os retz socials como Tumblr y Facebook.
Torre 'o Grieco
Torre d"o Grieco (Torre d"o Grieco u Torre 'o Grieco en napolitán, Torre del Greco en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a ciudat metropolitana de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 87.132 habitants (2011), en una superficie de 30,66 km², con una densidat de población de 2.841,88 hab/km².
Cheografía
A localidat de Torre 'o Grieco se troba situata a 43 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
O suyo termin municipal muga con as comunas d'Ercolano, Torre Annunziata, Trecase, Boscotrecase, Ottaviano.
Punta de ro Pecico
Punta de ro Pecico puet fer referencia a:
El Molar
El Molar puet estar:
Chakra
thumb|300px|Localización d'os siet chakras prencipals seguntes o [[tantra.]]
Os chakras se fan servir en l'hinduismo tantrico, o vajrayana budista tantrico, o yoga, asinas como en qualques amostranzas esotericas y designan a los suposaus centros d'enerchía entre lo cuerpo fisico y o cuerpo espiritual d'o ser humán. Os chakras son connectaus per canals d'enerchía.
Siete d'os chakras, que se creye que son os prencipals centros d'enerchía humana, se troban a lo luengo d'a columna vertebral u eixe vertical d'o cuerpo. Son connectaus a traviés d'o suposau canal enerchetico meyo, o Sushumna-Nadi, a traviés d'o qual tamién puya la fuerza Kundalini. Iste Kundalini, o poder potencial subchacent de tot ser humán, descansa "enroscau como una sierpe" en o centro mas baixo, o chakra Muladhara, antis d'iste proceso. Diferents amostranzas y escuelas vareyan en os puntos de vistasobre detalles tals como lo numero y ubicación exacta d'os chakras. Hue lo día, especialment en yoga, se gosa asumir un sistema con siet chakras prencipals.
Cilleruelo de Abajo
Cilleruelo de Abajo ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Arlanza.
A suya población ye de 268 habitants (2013) en una superficie de 48,16 km², con una densidat de población de 6,02 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cilleruelo de Abajo ye situada a 965 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia, y de 17 km de Lerma, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Anas acuta
O collilargo (Anas acuta (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Anseriformes y familia Anatidae que se reproduz en as redoladas septentrionals d'Europa y en o Palearctico y Nordamerica. Ye migratoria y d'hibierno se desplaza enta lo sud endrezada ta l'equador.
Erich Maria Remarque
Erich Maria Remarque, pseudonimo d'Erich Paul Remark, naixito d'Osnabrück (Baixa Saxonia, Imperio Alemán) o 22 de chunio de 1898 y muerto en Locarno (Cantón d'o Tesino, Suiza) o 25 de setiembre de 1970, estió un escritor alemán en luenga alemana, famoso por a suya obra Im Westen nichts Neues ("Sin garra nueva en o frent occidental"), una novela pacifista ambientata en a Primera Guerra Mundial, que os nazis cremoron mientres o Tercer Reich, cuan Remarque s'eixelló en Suiza y Estaus Unius.
La Llagosta
La Llagosta ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Oriental, provincia de Barcelona y partiu chudicial de Granollers.
Anas acuta
Ye una au de paúls ubiertas que fa niedo en o solero, a ormino a bella distancia de l'augua. S'alimenta de plantas y anyade chicotz invertebraus a la suya dieta mientres a temporada d'anidación.
La Llagosta
A suya población ye de 13.820 habitants (2009), en una superficie de 3,03 km² con una densidat de población de 4.591,36 hab/km².
Cheografía
A localidat de La Llagosta se troba situata a 40 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 16 km d'a ciudat de Granollers, a capital d'o suyo partiu chudicial y d'a suya comarca, y tamién de 16 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Barcelona.
Quiñonería
Quiñonería ye un municipio de Castiella y Leyón situau en la provincia de Soria. La suya población ye de 9 habitants (2017), en una superficie de 38,47 km² y una densidat de población de 0,23 hab/km².
Cheografía
La localidat de Quiñonería se situa a l'este de Sierra Corija en la val de lo río Carabán u Vigas.
Pinilla del Campo
A suya población ye de 21 habitants (2008), en una superficie de 19,39 km² y una densidat de población de 1,08 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Pinilla ye un diminutivo de penya, s'escribiba en castellano medieval Peniella apareixe en las "Actas de lo proceso de Corz de Zaragoza de 1446-1450" como Penyella:
Cheografía
La localidat de Pinilla del Campo ye situada chunto a lo río Araviana, en una plana entre las sierras de la Pica, del Madero y de Toranzo, a 1.079 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 36 km de Soria, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Collado de Esteras y Pinilla del Campo.
Els Banys i Palaldà
Els Banys i Palaldà (en francés Amélie-les-Bains-Palalda) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals. A suya población ye de 3683 habitants, en una superficie de 29,43 km².
Cheografia
A localidat de Els Banys i Palaldà ye situata a 219 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Phil Collins
Phil Collins (Philip David Charles Collins), naixito de Londres (Anglaterra, Reino Uniu) o 30 de chinero de 1951, ye un cantaire, compositor y musico britanico.
Patada
Una patada ye, en violencia, artes marcials y esportes, o trucazo que se da con o piet, o chenullo u a garra. Como ataque ye usato en combat cuerpo a cuerpo. As patadas son, por un regular, mas espacieras que os punyadas anque mas fuertes que no istas.
As patadas son parte fundamental en muitas artes marcials, como pueden estar o Kung Fu, karate, tai-jitsu, kickboxing, tangsudo u taekwondo; mientres que atras artes no emplegan garra patada, como ye o caso d'o judo u d'o boxeyo. Atras artes marcials de competición pueden usar patadas anque limitando-las a ataques ent'as garras y a parti baixa d'o cuerpo d'o contrario.
Existe un gran numero de patadas, y muitas tienen nombres caracteristicos ta cadaguna. Frecuentment o mesmo movimiento tien diferents nombres en diferents artes marcials, ixo se fa notorio especialment cuan se fan comparanzas entre artes orientals y occidentals.
Provincias d'Espanya
370px|thumb|Mapa provincial espanyol A provincia ye una división territorial d'Espanya, d'alcuerdo con a Constitución espanyola.
Actualment, en Espanya bi han 50 provincias. Como excepción, Ceuta, Melilla y as plazas de sobiranía no i son encluyitas en as provincias.
Frjentsjerteradiel
Frjentsjerteradiel (en neerlandés Franekeradeel) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
A suya población ye de 20.581 habitants (2007) en una superficie de 109,16 km², con una densidat de población de 200 hab/km².
Col du Galibier
O col du Galibier ye un puerto de montanya d'os Alpes situau en Francia en a rechión de Roine-Alpes. Tién 2.642 m d'altaria sobre o ran d'o mar y ye conoixito por estar a sobén a cima mes alta d'o Tour de Francia.
O Galibier y o Tour de Francia
Os corredors que han estato primers en a suya cima ordenatos per anyadas son:
Sharra
Sharra (Sharra en occitán, Charre en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 227 habitants (1999) en una superficie de 11,41 km², con una densidat de población de 19,90 hab/km².
Leonen Orroak (canción)
Leonen Orroak (en aragonés Os Gramius de Leon) ye una canción de l' albokalari Ibon Koteron y o trikitilari Kepa Junkera. Ista canción fue editata en l'anyo 1996 en o disco d'o mesmo nombre Leonen Orroak ("Os Gramius de Leon") en homenache a l'albokalari Leon Bilbao.
Istambul
thumb|right|250px|[[Hagia Sophia.]] thumb|right|200px|[[Mezquita nueba (Yeni Camii).]]
Istambul, Estambul (d'o turco İstanbul), Costantinnoble u Costantinoble ye a ciudat mas gran de Turquía, y tamién una d'as ciudaz mas grans d'Europa, con amán de 9.000.000 de habitants en a ciudat (2000) y entre 12 y 15 millons en l'aria metropolitana. Ye tamién a capital administrativa d'a provincia d'Istambul.
A ciudat viella ye prencipalment situada en o estreito d'o Bosforo. Sindembargo, a ciudat muderna ye muito mas ampla y complega os dos cantos (europeu y asiatico) d'o estreito. Entre as atraccions toristicas s'encluyen a Ilesia d'a Divina Sabiduría (Aya Sofia), Sariyer, Eyüp y Taksim en o canto europeu, y Beyköz, Üsküdar, Kadiköy, Moda, Bostanci y Adalar en o canto asiatico. Como capital que estió de dos d'os imperios mas poderosos d'a Tierra, y ciudat cosmopolita que, t'o sieglo XVI, yera prebablement a mas civilizada y multicultural, Istambul ahuespa molimentos extraordinarios: palacios, ilesias y o hipodromo que datan d'a epoca bizantina; as mezquitas Azul y Süleymaniye; o Palacio Topkapi, seu d'o poder imperial otomán, y atros. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Anque dende 1923 a capital de Turquía ye Ankara, Istambul sigue estando una ciudat que tien un papel central en a industria, o comercio y a cultura de Turquía. Ahuespa mas d'una docena d'universidaz. Ye seu d'o Patriarcato Ecumenico, cabeza d'a Ilesia Ortodoxa Griega.
Historia
Establita por l'emperador romano Costantín I lo Gran sobre l'antiga colonia griega de Bisancia (establita por colonos griegos de Megara en 667 aC). En a Cronica de los Conquiridores en fan mención:
Dende ixe inte Bisancia u Bizancio fue conoixito como Costantinopolis en a suya honor (y en aragonés Costantín Noble, Constantinoble, Contastinoble y atras variants). Esdevinió a capital de l'Imperio Romano de Orient y dimpués estió a capital de l'Imperio Bizantín. Dezaga d'a Caita de Costantín Noble (u Conquista de Istambul) en 1453 pasó a estar parti y capital de l'Imperio Otomán, dic'a suya caita oficial o 1 de noviembre de 1922. Con a proclamación d'a Republica dirichida por Mustafa Kemal (clamato dimpués Atatürk u pai d'os turcos), a capital turca se tresladó ta Ankara l'1 d'octubre de 1923.