cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vicepresident d'o Gubierno d'Espanya
Historia
A lo mesmo tiempo que a presidencia, a vicepresidencia cambió de denominación con a lei de 30 de chinero de 1938 a vicepresidencia d'o Gubierno y, con a formación d'o primer gubierno franquista, ista posición recayió en o militar Francisco Gómez-Jordana Sousa. Dende 1938 a 1981 o cargo recayió en militars, con a excepción d'os vicepresidents Torcuato Fernández Miranda (1973) y José García Hernández (1974-1975). A partir de 1981, con una democracia notablement asentada en a sociedat, o president Calvo-Sotelo nombró a un civil como vicepresident, Rodolfo Martín Villa, deseparando definitivament a o poder militar d'o poder executivo, situación que se mantiene en l'actualidat.
O 9 de chinero de 2020, o recientment trigau president d'o gubierno, Pedro Sánchez, anunció en o marco d'as negociacions pa formar o suyo gubierno, d'o nombramiento d'una quatrena vicepresidencia, un maximo historico de cargos que ostentan ista titulación en o mesmo executivo.
Funcions
O vicepresident no tiene garra función constitucional concreta. D'alcuerdo con a Lei d'o Gubierno, as suyas funcions serán as que le asigne o president asinas como substituir-lo en caso de vacant, ausencia, malotía u feneiximiento.
En estar tamién habitualment ministro d'a Presidencia, asume tamién as funcions d'o cargo, estando istas:
Estructura d'a vicepresidencia primera
A vicepresidenta ye actualment y, a la vegada, ministra d'a Presidencia, Relacions con as Corz y Memoria Democratica y, baixo a suya dependencia dreita se troban :
Gabinet
A vicepresidencia primera d'o Gubierno poseye como que organo d'asistencia un Gabinet que ye formau, d'alcuerdo con o Real Decreto 595/2018, por:
Linia de succesión
En poseyer Espanya un sistema parlamentario, a Constitución no replega una linia de succesión presidencial. A Lei d'o Gubierno estableix que, en caso de dimisión u cese d'o president d'o Gubierno, o Gubierno en pleno, incluindo o suyo president, se mantiene en funcions dica a esleción d'un nuevo president. Manimenos, i hai dos supuestos en os quals unatra persona distinta d'o president d'o Gubierno ha d'asumir la chefatura d'o Gubierno en funcions: a muerte d'o president u l'ausencia d'o president d'o territorio nacional. En tal caso, de conformidat con l'articlo 13 d'a mencionada Lei, asumen a suplencia :
1) O vicepresident d'o Gubierno, en o suyo caso y, en caso d'existir varios, d'alcuerdo con a suya orden de prelación. 2) Os ministros d'o Gubierno, seguntes l'orden de precedencia d'os suyos ministerios.
Brest (Bretanya)
Brest ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Finisterre, en a rechión de Bretanya.
Vicepresident d'o Gubierno d'Espanya
Linia de succesión
Conforme a lo previsto por a lechislación vichent, en caso de feneiximiento u ausencia de l'actual president d'o Gubierno, a presidencia d'o Gubierno en funcions la asumiría a vicepresidenta primera d'o Gubierno y ministra de Presidencia, Relacions con as Corz y Memoria Democratica, Carmen Calvo.
Vicepresidents segundos, tercers y quartos
Aquí as listas d'os vicepresidents primers, segundos, tercers y quartos que i hai habiu en Espanya:
Fusashige Suzuki
Fusashige Suzuki, naixiu d'a prefectura de Tochigi en Chapón o 15 de febrero de 1914 y muerto en a mar de China Meridional en 1945, estió un atleta chaponés especializau en cursas de larga distancia que tenió o récord d'o mundo de maratón y partecipó en os Chuegos Olimpicos de Berlín 1936 en a preba de 10.000 metros lisos, tyamién yera inscrito en a maratón, pero una malautía no le permitió salir a disputar la preba. Estió conoixiu en o suyo país per la suya participación y resultaus en a popular corrida Ekiden representando a l'equipo d'a Universidat de Chapón.
Suzuki tenió o récord d'o mundo d'a maratón mientres 4 diyas, dica que o suyo compatriota Yasuo Ikenaka aconsiguió superar a suya marca establindo un nuevo récord mundial d'a preba.
Home granizo
thumb|250px|O chigant ([[1808) de Francisco de Goya y Lucientes.]]
L'home granizo, chigant (en aragonés antigo tamién bigant, producto de trabucar-se con a G cuan encara se pronunciaba guigant) u gigant en as zonas orientals d'Aragón, ye una criatura mitolochica con forma humana, pero muito mas alto y fuerte que un humán.
Armenia
Armenia (en armenio Հայաստան, Hayastan, o Հայք Hayq), oficialment Republica d'Armenia, ye un país sin de salita a o mar situato en Eurasia entre a mar Negra y a mar Caspia, en o Caucaso meridional. Muga con Turquía a l'ueste, Cheorchia a lo norte, Azerbaichán a l'este, y Irán. Actualment fa parti d'a Comunidat d'Estatos Independients.
Home granizo
Aparixe en muitas culturas de tot o mundo, pero ye especialment important en a mitolochía aragonesa, con diferens rans. En muitas d'as montanyas de l'Alto Aragón bi ha un chigant que vive en eras, asinas se diz que os espritos d'as montanyas cuan se convierten en una forma humana lo fan en homes granizos. Istos chigants d'as montanyas como Aneto, Balaitús, Culibillas, Gratal u Gabardiella tienen bels caracters divins, pareixitos a los dioses y heroes d'as mitolochías indo-europeas, y os recontamientos en os que apareixen gosan explicar a formación d'istos monts.
Mitolochía comparata
L'home granizo de Turbón conserva millor que atros homes granizos locals l'atribución d'o dios celeste indoeuropeu d'a tronata, tipo Zeus, Chupiter, Perun-Perkuna, Tor y Taranis.
Armenia
Historia
left|200px|thumb|[[Reino d'Armenia la Chica]] O 23 de setiembre de 1991 Armenia proclamó a suya independencia d'a URSS, estando a sola republica socialista sovietica que siguió o cauz legal, con un referendum. A lo mes vinient Ter Petrossian fue esleito president d'a Republica.
Montagut (Gers)
Montagut (Montagut en occitán, Montégut en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto d'Aush y cantón d'Aush-2.
Armenia
Historia
En ixos primers anyos d'independencia y de descomposición d'a URSS i habió tropas sovieticas que colaboraban en a muga d'Armenia y Azerbaichán en a deportación d'armenios, mientres os armenios de Karabakh yeran en rebelión ubierta y encomenzoron a vencer a los chenocidas azerins a servicio d'a republica d'Azerbaichán, y dimpués a forachitar a los azerins de l'Alto Karabakh, (y a los meskhetas asentatos por os azerins). Os armenios de Karabakh y os armenios d'Azerbaichán refuchiatos en Karabakh consiguioron controlar o 10 % d'Azerbaichán, y creyar un corredor con Armenia. Plegoron a controlar dica a ribera ezquierda de l'Araxes, en a muga con Irán, dica que l'exercito iraní intervinió creyando una zona de seguridat de 10 km.
Montagut (Gers)
A suya población yera de 614 habitants en o 2012 en una superficie d'11,42 km², con una densidat de población de 53,76 hab/km².
Armenia
Organización territorial
Armenia ye dividita en 11 provincias. Istas se claman marzer (մարզէր) u en a forma singular marz (մարզ) en armenio.
thumb|left|200px|Mapa d'as provincias d'Armenia
Esporte
Os esportes mes populars son a luita, l'halterofilia, o judo, o fútbol, o boxeyo y os esportes d'hibierno, anque l'esporte nacional ye l'aixedrez. En iste esporte Tigran Petrosian estió campión d'o mundo dende 1963 dica 1969, l'equipe d'Armenia tamién estió campión en a Olimpiada d'Ajedrez de 2006.
Samatze
Samatze (en francés Sames) ye un municipio francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca d'Agramont en Ultrapuertos.
Demografía
2006 : población provisional de l'Insee (fuent: Insee).
Pico Llosa
O pico Llosa (en castellano La Picollosa) ye una cima pirenenca de 2.708 metros d'altaria situata en o macizo de Cotiella, en a crencha d'Armenya y sobre a Basa de la Mora, zarrando o cul d'Armenya por o norueste.
Districto de Vendôme
O districto de Vendôme (en francés Arrondissement de Vendôme) ye un districto d'o departamento francés de Loir y Cher, en a rechión de Centro-Val de Loira.
A suya población ye de 69.711 habitants (2007) en una superficie de 1.719 km², con una densidat de población de 41 hab/km².
A capital d'o districto ye a subprefectura de Vendôme (en francés Vendôme), y en fan parte 3 cantons y 100 comunas.
Matilla la Seca
Matilla la Seca ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 63 habitants, en una superficie de 12,13 km² y una densidat de población de 5,19 hab/km².
Loma del Coscojar
A loma del Coscojar ye una loma de 406 metros d'altaria situada en o municipio de Placiencia de Xalón, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Ermisenda de Bigorra
Ermisenda de Bigorra, o suyo nombre de naiximiento yera Chisberga, filla de Bernal de Couserans-Foix conte de Bigorra y Garsenda de Bigorra, estió reina d'Aragón, dimpués de casar-se con o rei Remiro I en Chaca o 22 d'agosto de 1036 y dica a suya muerte.
Ermisenda y Remiro tenioron dos fillos y tres fillas:
Orellà
Orellà (en francés Oreilla) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 15 habitants, en una superficie de 16,03 km².
Rovaniemi
Rovaniemi ye una ciudat de Finlandia que ye a capital d'a Laponia finlandesa.
A suya población ye de 63.128 habitants (2020) en una superficie de 8.017,19 km², con una densidat de población de 8,33 hab/km². Ye situada a uns 6 kilometros a o sud d'o Cerclo Polar Arctico y ye entre os pueyos d'Ounasvaara y Korkalovaara, en a confluencia d'o río Kemijoki y o suyo afluent, l'Ounasjoki.
Rovaniemi ye un municipio de idioma finés monolingüe y, de forma poco comuna en as ciudaz finesas mas grans, tamién ye conoixiu por o suyo nombre finés y a suya ortografía en sueco.
Toponimia
A parti de rova en o nombre Rovaniemi a ormino s'ha considerau d'orichen sami, ya que roavve en sami denota un pueyo boscoso u lo puesto d'un antigo incendio forestal. En os dialectos sami d'o sud, manimenos, rova significa una ripa de piedras, una penya u un grupo de penyas en un treito de rapidos u mesmo una estufa de sauna. A parti niemi d'o nombre significa "capa".
Os nombres en as luengas sami incluyen sami d'Inari: Ruávinjargâ, sami d'o norte: Roavenjárga y Roavvenjárga, y sami Skolt: Ruäˊvnjargg.
Clima
A causa d'a suya ubicación amán d'o Cerclo Polar Arctico, Rovaniemi tien un clima subarctico con veranos curtos y agradables, mientres que os hibiernos son largos, fríos y nevaus. A suya ubicación en l'extremo norte, combinada con freqüents ciels nubles, conduz a livels muit baixos de luz solar en os meses d'hibierno, asinas en aviento tien poco menos de seis menutos de sol por diya.
A temperatura meya anyal en Rovaniemi ye de 0.9 °C. A nieu remaneix 175 días a l'anyo en promeyo. A temperatura mas baixa nunca rechistrada en l'aeropuerto ye -38,1 °C, rechistrada o 28 de chinero de 1999. Manimenos, o mesmo día se rechistroron temperaturas tan baixas como -47,5 °C en as estacions meteorolochicas cercanas. A temperatura mas alta nunca rechistrada ye de 32,2 °C, rechistrada o 18 de chulio de 2018 en a gara de tren.
Marko Babić
Marko Babić (Osijek, Yugoslavia, hue Croacia, 28 de chinero de 1981) ye un futbolista croata. Chuga de centrocampista, ye internacional por Croacia y actualment chuga en o Nogometni Klub Osijek d'a primera división croata.
Gabardito (desambigación)
Gabardito puet estar:
John Maynard Keynes
John Maynard Keynes, Barón Keynes de Tilton (Cambridge, 5 de chunio de 1883 - Tilton, 21 d'abril de 1946) estió un economista anglés, as suyas ideyas radicals habioron un gran impacto en o pensamiento y a politica economica. Ye particularment remerato por apostar por una politica gubernamental intervencionista, con a cual o gubierno, emplegando medas fiscals y monetarias, aduyarba a metigar os efectos alversos d'os ciclos economicos. Ye reconoixito como lo pai d'a macroeconomía moderna y as suyas ideyas cheneroron una escuela economica keynesiana.
Mayalde
Mayalde ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 225 habitants, en una superficie de 43,71 km² y una densidat de población de 5,15 hab/km².
Kemper
Kemper (en francés Quimper) ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de Finisterre, en a rechión de Bretanya.
Bada
thumb|250px|Policia reprimindo una bada laboral en [[Minneapolis (Minnesota)|Minneapolis, Estaus Unius, 1934]] Una bada, huelga u vaga/vaca ye una acción feita de forma individual u por un colectivo social que consiste en deixar de fer una cosa u cosas, adintro d'as funcions d'o colectivo u individuo, ta exercer una presión social, con vista a la obtención d'un obchectivo concreto.
Cuan una bada laboral u d'atro tipo s'estendilla a la mayoría d'os estamientos socials se diz bada cheneral.
Maquina
right|thumb|250px|Un [[aladro, una maquina simpla emplegata en l'agricultura.]] Una maquina (d'o latín machina, a on plegó dende o griego mākʰanā, μηχανή, "astucia", "invento", "dispositivo") ye un artefacto mecanico que ye capable d'emplegar una fuent d'enerchía disponible ta fer por sí mesma con u sin un operador humán uno u cuantos treballos especificos de tipo mecanico sobre una ferramienta, obchecto a mover u materia a modificar. A maquina puet estar fixa (rentadora, fresadora...) u móvil (auto, locomotora, avión...).
Bonasa bonasia
A gallineta montesina (Bonasa bonasia (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Galliformes y familia Phasianidae que ye sedentaria y se reproduz dende Hokkaido, a lo este, y a lo ueste, dica Europa central y oriental, en selvas de coniferas densas, humidas y mixtas, preferiblement con bella mica d'abet. En o Pireneu estió present dica 1992.
Indira Gandhi
Indira Gandhi naixida d'Allahabad o 19 de noviembre de 1889 y muerta en Nueva Delhi o 31 d'octubre de 1964) estió a líder d'o partiu d'o Congreso Nacional Indio. Estió primera ministra d'a India mientres dos periodos dende o 24 de chinero de 1966 dica o 31 d'octubre de 1977 y dende o 14 de chinero de 1980 dica o 31 d'octubre de 1984 quan morió asesinada por os suyos guardaespaldas que feban parti d'a minoria etnica Sikh.
Estió a sola filla d'o tamién politico y Primer Ministro d'a India Jawaharlal Nehru y mai de Rajiv Gandhi tamién politico y Primer Ministro d'a India.
Cerro de la Lomaza
O cerro de la Lomaza ye un pueyo de 424 metros d'altaria situau en o municipio de Placiencia de Xalón, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Ortafà
Ortafà (en francés Ortaffa) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Ceret, o cantón de la Plana d'Illiberis y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 1.285 habitants, en una superficie de 8,49 km².
Corz de Zaragoza (1412)
As Corz de Zaragoza de 1412 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Ferrando I d'Aragón.
Oceja
Oceja (en francés Osséja) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 1.493 habitants (2008), en una superficie de 17,13 km².
Košice
Košice (en hongaro Kassa, en alemán Kaschau, en romaní Kascha, en latín Cassovia) ye una ciudat d'Eslovaquia. Teneba 239.797 habitants en l'anyo 2013, y ye a segunda ciudat mas gran d'Eslovaquia dimpués d'a capital, Bratislava.
Toponimia
miniatura|Estela con o escudo d'armas d'a villa y a seu de fundo. O primer documento escrito que en fa mención d'o establimiento d'una comunidat data de l'anyo 1230 con o nombre de Villa Cassa. As atras formas antigas trobadas relacionadas con o nombre de Košice son Cassa, Kassa u Kossa. L'orichen no ye conoixiu, pero a explicación mas probable sería que o pueto tenese un nombre d'orichen eslau que se podría traducir por 'chent de Koša', y Koša sería l'apelliu d'una familia. A cuenca de Košice ya yera habitada en a epoca d'a colonización hongara y dimpués alemana, pero os colonizadors habrían preso o nombre d'as poblacions locals. Dimpués, os administradors alemanys d'a villa transformoron o nombre en Kaschau y os hongaros en Kassa. A forma latinizada Cassovia y o suyo adchectivo cassovés provendría d'o Renaiximiento y de l'humanismo.
Situación
Košice se troba en una depresión ubierta enta o sud en a traviés d'a que fluye o río Hornád, un subafluyent d'o río Tisza. Ye rodiada por as montanyas de Čierna Hora a o norte y os tozals de Volovské Vrchy a l'ueste; istas dos formacions fan parti d'o conchunto d'as montanyas Metaliferas Eslovacas. A l'este, os tozals de Slanec zarran a depresión.
L'altaria meyana d'o territorio d'a villa ye de 208 m, o cobaixo situau a 184 m a cantos d'o Hornád y o cobalto a 851 m en a cima d'o tozal dito Vysoký Vrchk. As zonas construyidas se troban en a depresión a una altaria meya de 200 m; nomás bells pocos barrios perifericos son construyius en as versants d'os tozals, a una altaria de 300 m. A superficie d'a ciudat ye de 24.382 ha, d'as que 9.270 (38%) yeran en 2003 tierras agricolas. A o norte y a l'ueste, en os macizos de Volovské Vrchy y Čierna Hora, a villa tien 19.432 ha de selvas que sobrepasan as mugas administrativas, por lo que se convierte en o segundo propietario forestal d'Europa central no estatal dimpués d'a ciudat de Viena.
Representacions diplomaticas
Bi ha 8 consulaus en Košice. O consulau cheneral d'Hongría se troba en a carrera Hlavná; os seis atros consulaus son os de Belchica, Espanya, Turquía, Francia, Rusia, Mongolia y Alemanya.
Francia y a Republica Checa i contan con un centro cultural, l'Alliance française de Košice y o Centro Checo de Košice.
Ciudaz achirmanadas
miniatura|upright=0.8|right|Molimento en a carrera Hlavná.
Rebellar
right|thumb|250px|Portalada d'o numero 4 d'a revista Rebellar
Rebellar estió una revista feita per a Colla Chobenil d'a Fabla y a primera iniciativa de difusión de l'aragonés de forma estable en Zaragoza, con una tirada de 300 ixemplars feitos a ciclostil se'n fació 5 numeros, y acompanyó a esta asociación en as dos anyadas de funcionamiento dende chinero de 1980 dicha febrero de 1982. O primer numero aparixió en abril de 1980. Se trataba temas de difusión y conoiximiento de l'aragonés, criticas reivindicativas, amostranza de l'aragonés, vocabularios, actividatz de l'asociación, opinions, comentarios de libros, articlos chuzons, critica cultural y politica.
Encara que no saliba consello de redacción, as firmas que aparixeban en os articlos yeran de Lorién Majarena, Francho Vicente, Fernando Romanos y Juancho Gaudioso.
Premio de Literatura en Lengua Castellana "Miguel de Cervantes"
right|100px O Premio de Literatura en Lengua Castellana "Miguel de Cervantes" conoixiu popularment como Premio Miguel de Cervantes u simplament Premio Cervantes, ye un premio literario establito en 1976 por o Ministerio de Cultura d'o Gubierno d'Espanya a proposa de l'Asociación de Academias de la Lengua Española. Ye considerato o prencipal premio literario ta os escritors en luenga castellana y prene o suyo nombre en homenache de Miguel de Cervantes.
Provincia d'Argeș
A provincia d'Argeș (en rumano Judeșul Argeș) ye una provincia de Rumanía con capital en Pitești.
A población d'esta provincia ye de 652.625 habitants (en 2002) en una superficie de 6.862 km², con una densidat de población de 95 hab/km².
Composición etnica
A mayor parte d'a población ye formata por rumanos (96%), y asentamientos chitans, entre atros grupos.
Divisions administrativas
O districto conta con 3 municipios, 4 ciudaz y 95 comunas.
Pondi
Pondi (en francés Pontivy) ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de Mor-Bihan, en a rechión de Bretanya.
Bencén
thumb|right|Formula d'o benzén O benzén ye, en quimica, un hidrocarburo ciclico aromatico, de formula C6H6). A la temperatura y presión ordinaria, ye un liquido incoloro, poco soluble en augua y con un punto d'ebullición de 80,1 °C.
A molecula d'o benzén ye constituita por seis atomos de carbonio, formando un aniello hexagonal. A representación d'o benzén amostrando os tipos d'enlaces entre os atomos constituyents resulta muit embolicata ya que os electrons que forman os enlaces se troban deslocalizatos, y por ixo por un regular se substituyen por o esquema d'as dos formas equivalents mesomeras de Kekulé, o descubridor d'a suya forma. O benzén, una d'as primeras materias fundamentals d'a industria quimica organica, s'obtiene por destilación fraccionata d'os aceites lichers procedents d'a destilación d'o gudrón d'hulla y a partir de productos d'o petrolio.
Se fa servir ta fer substancias intermediarias en a fabricación de merecinas, colorants y atros compuestos organicos, cuero artificial, linoleum, verniz, y laca y como disolvent d'uso muit cheneralizato.
Caracteristicas
O benzén tien una densitat de 0.88g/cm³, una temperatura de fusión de 5.5 °C y una temperatura d'ebullición de 80.1 °C.
Lord Byron
George Gordon Byron, mas conoixito como Lord Byron, 6eno barón de Byron, naixito de Londres (Anglaterra, Reino Uniu) o 22 de chinero de 1788 y muerto en Messolongi (Grecia) o 19 d'abril de 1824, estió un poeta britanico, uno d'os prencipals autors d'o Romanticismo britanico, chunto con Wordsworth, Coleridge, Shelley ou Keats. Morió en Grecia d'una malautía, mientres aduyaba a os griegos en a suya luita por a independencia de l'Imperio Otomano mientres a Revolución Griega.
As suyas obras mas conoixitas son os poemas She walks in beauty, When we two parted y So, we'll go no more a roving.
Una d'as suyas fillas, Ada Lovelace, fue una matematica considerata como a primera programadora informatica d'a historia.
Penya Foradada (Rueda de Xalón)
Penya Foradada ye un mont de 461 metros d'altaria situau en o municipio de Rueda de Xalón, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Manfred von Richthofen
Manfred von Richthofen (dito O Barón Royo), naixito de Breslau (Imperio Alemán) o 2 de mayo de 1892 y muerto en combate en Vaux-sur-Somme (Francia) o 21 d'abril de 1918, estió un militar alemán, activo mientres a Primera Guerra Mundial, a on mandó una escuadrilla d'avions de cazata, a Königlich Preußische Jagdstaffel Nr 11 y un escuadrón, o Jagdgeschwader 1, plegando a o ran de Rittmeister y recibindo-ie a condecoración Pour le Mérite, a mas alta condecoración militar d'o Reino de Prusia. Miembro d'a familia von Richthofen, yera chirmano de Lothar von Richthofen y primo de Wolfram von Richthofen.
Estanca
250px|thumb|right|Estanca de Borcha con la [[Casa de la Estanca, de lo sieglo XVI.]] 250px|thumb|right|Anvista de [[Motorland, con la Estanca d'Alcanyiz dezaga de tot y a la dreita.]] Una estanca ye una extensión d'augua artificial a on s'almagazena augua que s'ha feito derivar fuera de lo curso d'un río con una canal u cequia pa regar campos de cautivo. Son tipicas de la Depresión d'Ebro.
Lo concepto d'estanca puet solapar-se con lo de basa, pero en bel caso como en la Estanca d'Alcanyiz tienen midas y aspecto de laguna natural y tienen valura como habitat d'especies protechidas. Las estancas con aspecto de lagunas pueden estar lo resultau d'entibar augua de canals u cequias en fondonadas naturals u antigas saladas.
Son eixemplos d'estanca:
Etimolochía
Y tamién en castellano d'Aragón de lo Sieglo XVI:
Melgar de Tera
Melgar de Tera ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 457 habitants, en una superficie de 40,91 km² y una densidat de población de 11,17 hab/km².
A localidat de Pumarejo de Tera fa parti d'iste municipio.
Iwi
thumb|right|350px|Localización d'os iwis en [[Nueva Zelanda.]] L'iwi ye a prencipal unidat social en a sociedat maorí. Iwi significa pueblo, y en a mayoría de casos o sentiu d'iwi ye analogo a o de tribu u clan, encara que un iwi puet estar formau por diferents tribus. As rechiras antropolochicas han contrimostrau que, quasi siempre, antis d'a colonización europea, os maorís yera prencipalment repartius en grupos mas chicotz tals como os whānau (grans familias) y os hapū (sub-tribus).
Cada iwi puet estar dividiu en hapū (sub-tribus). Por eixemplo, l'iwi Ngāti Whātua ye formau por quatre hapū: Te Uri-o-Hau, Te Roroa, Te Taou, Ngāti Whātua' y Ōrākei.
Dionisio Carreras
Dionisio Carreras Salvador (Codo, provincia de Zaragoza, 9 d'octubre de 1890 - † 16 de chulio de 1943), conoixito con a embotada d'El Campana estió un atleta aragonés pionero d'o cambeo dende l'atletismo popular d'as corridas de pollos enta l'atletismo muderno en Aragón. Fue campión d'o campo a traviesa d'Aragón, campión d'Espanya de maratón, partecipó en a maratón d'os Chuegos Olimpicos de 1924 (n'estió 9eno) y estió o primer aragonés en partecipar en os Chuegos Olimpicos.
O suyo unico equipo estió a sección d'atletismo d'o Real Zaragoza, que li pagaba con un treballo, alochamiento, luz y lenya.
Districto de Montbrison
O districto de Montbrison (en occitán Arrondiment de Montbrison, en francés Arrondissement de Montbrison) ye un districto d'o departamento francés de Loira, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
A suya población ye de 177.543 habitants en una superficie de 1.959 km², con una densidat de población de 91 hab/km².
A capital d'o districto ye a subprefectura de Montbrison (en francés Montbrison), y en fan parte 5 cantons y 135 comunas.
Ulldecona
Ulldecona ye un municipio catalán situato en la provincia de Tarragona, en la comarca de lo Montsiá y partiu chudicial d'Amposta.
La suya población ye de 6.229 habitants (2006), en una superficie de 126,9 km² con una densidat de población de 49,09 hab/km².
Cheografía
La localidat d'Ulldecona se troba situata a 133 metros d'altaria sobre lo ran de la mar.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con La Sénia, Mas de Barberans, Sant Rafel del Riu, Traiguera, Sant Jordi, Vinaroz, Alcanar, Sant Carles de la Ràpita, Freginals, Godall y La Galera.
Rosa canina
A gabardera u garrabera (Rosa canina (L., 1758) ) ye un arbusto silvestre natural d'Europa, norte d'Africa y la parte mediterrania d'Asia occidental. Perteneix en a familia Rosaceae y ye una d'as especies de roseras més comuns en as nuestras latitutz. Se ye considerato que podés estar l'antipasau d'as roseras ornamentals domesticas, anque no b'ha guaire certeza scientifica sobre ixo.
Micereces de Tera
Micereces de Tera ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 551 habitants, en una superficie de 34,04 km² y una densidat de población de 16,19 hab/km².
Rosa canina
Os suyos lulos prenen o nombre propio de gabardas u garrabons, y anque son muit nutritivos y abundants en hibierno, cal parar cuenta perque lo suyo contenito frimbroso y las numerosas simients de l'interior los fa d'estar restrinchents, y per ixo no ne se pueden consumir pas guaires. D'ixa carateristica suya ne demana lo suyo nombre més popular u informal en Aragón que gosa estar «tapaculs/os» u «petaculs/os».
Formacions vechetals
Bi ha formacions vechetals con abundancia u predominio de gabarderas conoixidas como gabarderals, galabardals u gabardosas, nombres que pueden esdevenir toponimos:
Micereces de Tera
D'iste municipio fan parti os lugars de Abraveses de Tera y Aguilar de Tera.
Palau de Cerdanya
Palau de Cerdanya (en francés Palau-de-Cerdagne) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 516 habitants, en una superficie de 11,50 km².
Alzachena
Alzachena (Alzachena en sardo; Arzachena, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Terranòa-Tèmpiu y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Cheografía
A localidat d'Alzachena ye situata a 83 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Abbiadori, Baja Sardinia, Cannigione y Porto Cervo.
Andes
thumb|250px|Cono de Arita. A cordelera d'os Andes s'extendilla por una longaria d'arredol de 7.000 km dende Venezuela a o norte dica la Patagonia a o sud y travesa toda America d'o Sud (Archentina, Chile, Perú, Bolivia, Ecuador, Colombia y Venezuela). En istos dos zaguers países se divide y arriba cuasi dica la mar Caribe, dixando a l'ueste l'oceano Pacifico.
A suya parti meridional sirve de muga natural entre Chile y Archentina. En la zona central, os Andes s'enamplan y forman una rechión de tierras altas conoixita como l'Altiplano u Altiplano Andín. L'Altiplano ye trestallato entre Perú, Bolivia y Chile. A cordelera s'estretixe atra vegada a lo norte de Perú y se torna a enamplar en Colombia.
A suya maxima altaria ye a tuca de l'Aconcagua, a montanya mas alta d'America, con 6.962 metros. Os Andes son asinas a cordelera mas alta del mundo dimpués d'a cordelera d'o Himalaya.
Os Andes representan l'eixemplo clasico d'orochén de marguin continental y s'han formato por o movimiento d'a placa americana enta l'ueste con subducción baixo ella d'a placa de Nazca, una placa formata por litosfera oceanica. A subducción produce magmatismo calcoalcalín, metamorfismo y plegamiento d'os sedimentos d'a marguin occidental d'o continent. O magmatismo calcoalcalín se reflecta en numerosos volcans y una actividat hidrotermal que formó importants chacimientos minerals metalicos. Encara bi ha prou actividat cheolochica, que se manifiesta en una sismicidat con tierratremos d'alta magnitut.
Etimolochía
A palabra Andes tien o suyo orichen en una palabra quichua, anti, ta referir-se a os habitants d'una zona montanyosa, encara que con vechetación tropical, como a parte d'os Andes situata a o norte de Cuzco, en Perú. Sindembargo dimpués a palabra s'extendió ta fer referencia a tota a cordelera.
Cheolochía
Ye un orocheno activo dende la Era Paleozoica; actualment s'observa una velocidat de subducción d'a placa de Nazca baixo os Andes de 6 cm por anyada. Os plegos son suaus y ubiertos, bi ha muitas fallas normals y inversas pero no bi ha napas tectonicas de garra tipo, l'acurzamiento produeito s'ha estimau en un 500 km, con una amplaria real de 700 km. Os procesos metamorficos son dreitament relacionaus con os episodios magmaticos.
Os bloques de crosta continental s'esgallan periodicament y pareixen corresponder a intes cuan a placa de Nazca roza y empenta con mes enerchía o continent, con o resultau que preta l'interior de l'orocheno y se fan plegos de sedimentos y materials volcanicos. Cuan a subducción d'estos bloques de crosta continental ye prou abanzada en o manto baixo o continent se produce un episodio magmatico con vulcanismo. D'esta traza as fases tectonicas preceden a los episodios volcanicos.
Prencipals tucas
thumb|right|250px|L'[[Aconcagua, en Archentina.]]
Muga entre Archentina y Chile
right|thumb|250px|[[Llullaillaco, muga entre Chile y Archentina.]]
Bolivia
250px|thumb|dreita|O vulcán Nevado Sajama dende o [[Parque Nacional Sajama|Parque Nacional de Sajama.]]
Muga entre Bolivia y Chile
right|thumb|250px|[[Licancabur, Bolivia/Chile.]]
Chile
right|thumb|250px|[[Chimborazo, Ecuador.]]
Perú
right|thumb|250px|[[El Misti, Perú.]]
right|thumb|250px|[[Alpamayo, Perú.]]
right|thumb|250px|[[Pico Bolívar, Venezuela]]
Esporte
Os Andes ye un buen puesto a on practicar esportes d'hibierno, montanyismo, escalada y bel atras actividaz y esportes relacionatos con as montanyas.
Echeverría (Rueda de Xalón)
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Variella
thumb|260px|Variella. Superficie exterior. Vista lateral thumb|260px|Superficie interna d'a variella.
A variella (d'o latín < VARA) u maxilar inferior ye un d'os uesos d'a cara, plan, impar, central, simetrico y en forma de ferradura. Ye situato en a parti inferior y anterior d'a cara. A estomatolochía (u odontolochía) ye a especialidat que s'encarga d'estudear a suya anatomía, estructura y procesos patolochicos.
Presenta un cuerpo horizontal y dos brancas ascendents verticals, situatas a os dos cantos d'o cuerpo. Ye o ueso mas denso y prominent d'a cara.
Cuerpo
Presenta un canto superior u alveolar, con foratos por a on naixen as radices dentarias. En a suya parti meya presenta a sinfisis mentoniana, linia d'unión d'as dos hemivariellas u hemiarcadas, que s'osifica en o primer u segundo anyo de vida. A lo largo d'ista linia bi ha diversas crestas d'osificación que constituyen a protuberancia mentoniana. A l'altaria d'o segundo premolar de cada costato se troban os foratos mentonianos, punto de dentrada de vasos y niérvols. En a suya cara externa presenta un sulco dito linia oblicua externa. En a cara interna u lingual d'o cuerpo se troban unas rugosidaz ditas apofisis geni, que son o punto d'inserción de cuantos musclos d'a orofarinche (musclo cheniogloso, musclo cheniohioideo...), y atro sulco dito linia oblicua interna u milohioidea (punto d'inserción d'o musclo milohioideo, u suelo d'a boca).
Brancas
Parten d'es estremidaz posteriors d'o cuerpo enta la zona superior, formando un anglo d'uns 15º, dito anglo mandibular u gonion. Cada branca, en a suya parti superior, presenta dos procesos, un anterior denominato apofisi coronoide, que sirve d'inserción ta o musclo temporal y atro posterior dito condilo mandibular. Entre os dos ye a escotadura mandibular. O condilo se troba recubierto por fibrocartilago y s'articula con a fosa mandibular (u cavitat glenoidal) d'o ueso temporal, formando l'articulación temporomandibular, situata por debant d'a canal auditiva externa.
Roger Vadim
Roger Vadim (nombre artistico de Roger Vladimir Plemiannikov), naixito de París (Tercera Republica Francesa) o 26 de chinero de 1928 y muerto en París (Francia) l'11 de febrero de 2000, estió un director cinematografico, escritor, guionista, productor cinematografico y novelista francés, activo en o cine francés dende meyatos d'os anyos 1950.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas cintas como Et Dieu... créa la femme (1956, con Brigitte Bardot, Curd Jürgens y Jean-Louis Trintignant), Les Liaisons dangereuses 1960 (1959, con Gérard Philipe, Jeanne Moreau, Annette Stroyberg, Jean-Louis Trintignant y Boris Vian), Le Repos du guerrier (1962, con Brigitte Bardot, Robert Hossein, Jean-Marc Bory, Michel Serrault y Jacqueline Porel), Barbarella (1968, con Jane Fonda, John Phillip Law y Anita Pallenberg), u Surprise Party (1983, con Caroline Cellier, Philippine Leroy-Beaulieu, Christian Vadim, Michel Duchaussoy y Mylène Demongeot).
Tierra Aragonesa
Tierra Aragonesa (TA) ye un partiu aragonesista establiu l'11 de chunio de 2007.
Se declara aconfesional y ye a favor d'o emplego d'a luenga aragonesa en Aragón y d'a esfensa d'os dreitos d'os animals.
En marzo de 2008, a suya candidatura enta o Senau Espanyol tenié 886 votos en Aragón. En 2011 se presentó a las eleccions municipals y autonomicas sin obtener representación.
Vulcán
thumb|right|300px|Vulcán Ojos del Salado (6.891 m) en [[Archentina.]] thumb|right|300px|Vulcán [[Arenal de Costa Rica, 2004.]] Un vulcán (d'o dios romano Vulcanus) ye una estructura cheolochica por a cual emerche magma y gases de l'interior d'un planeta. A puyata ocurre cheneralment en episodios d'actividat violenta ditos erupcions. En acumular-se o material rastrato de l'interior se forma una estructura conica en a superficie d'o planeta que puet puyar dende unas centenas de metros dica cuantos kilometros d'altaria. A o canyo que comunica o deposito de magma u cambra magmatica en fundaria con a superficie se le diz chaminera. Ista remata en a tuca d'o vulcán, o cual ye rematato por una depresión u caldera.
A vulcanolochía ye a ciencia que estudeya este tipo de fenomenos y treballa en a prevención d'os risgos asociaus a l'actividat volcanica.
Mencions a vulcans en fuents aragonesas
No bi ha vulcans en territorio historicament aragonesoparlant, encara que si en La Mancha, Murcia, Reino de Valencia u Catalunya. As pocas mencions a vulcans en aragonés se troban en textos medievals como o "Historia contra los paganos", o "Libro del Trasoro u o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" en referencia a Sicilia:
Abel Aguilar
Abel Enrique Aguilar Tapias (Bogotá, Colombia, 6 de chinero de 1985) ye un futbolista colombiano retirau en l'actualidat que chugaba de centrocampista, y o suyo zaguer equipo estió a Unión Magdalena d'a Liga Águila, a primera división de Colombia. Cal destacar que chugó en a temporata 2009–2010 con o primer equipo d'o Real Zaragoza cediu por l'Udinese y que a estau internacional con a Selección de fútbol de Colombia dica l'anyo 2018.
Aeropuerto de Lien Khuong
L'aeropuerto de Lien Khuong ye un aeropuerto situato a 26 kilometros d'a ciudat de Da Lat, 300 km a o norte de Ho Chi Minh City, en a provincia de Lam Dong, Vietnam. Ye una base d'uso civil y militar.
Destins
L'aeropuerto de Ca Mau tiene connexions con as siguients ciudaz:
DeMar DeRozan
DeMar Darnell DeRozan (7 d'agosto de 1989 de Compton, California, Estaus Unius) ye un chugador profesional estausunidense de baloncesto. Tien una altaria de 1,98 metros y ocupa a posición d'escolta. En l'actualidat chuga en os San Antonio Spurs d'a NBA d'os Estaus Unius.
Montagut de Borjac
Montagut de Borjac (Montagut de Borjac en occitán, Montégut-Bourjac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 108 habitants(1999) en una superficie de 5,52 km², con una densidat de población de 19,57 hab/km².
Nogarolet
Nogarolet (Nogarolet en occitán, Nougaroulet en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto d'Aush y cantón d'Aush-2.
A suya población ye de 290 habitants(2006) en una superficie de 15,79 km², con una densidat de población de 18,37 hab/km².
Naoned
Naoned (en galó Naunnt u Nantt, en francés Nantes) ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de Loira Atlantica y a rechión de Países d'a Loira. Ye amás a capital historica de Bretanya.
Historia
En 850, Nominoe, duque de Bretanya, conquiere la ciudat de Naoned.
Héctor Bosque Boix
Héctor Bosque Boix (Alcanyiz, Provincia de Teruel, Aragón, 16 d'agosto de 1978), ye un exfutbolista aragonés actualment retirato que chugó de centrocampista y o suyo zaguer equipo estió o Club Deportivo Teruel d'a Tercera división.
Kuopio
Kuopio ye una ciudat de Finlandia que ye a capital d'a Savonia d'o Norte.
A suya población ye de 118.664 habitants (2018) en una superficie de 3.740,10 km², con una densidat de población de 42,7 hab/km².
A ciudat ye rodiada por o laco Kallavesi, y cuantas partis d'ella son construyidas sobre islas.
Toponimia
Cuantas explicacions son dezaga d'o nombre Kuopio. A primera ye que en o sieglo XVI, bella persona influyent clamada Kauhanen en Tavinsalmi cambió o suyo nombre enta Skopa y a pronuncia d'a chent estió Coopia y finalment Cuopio. A segunda explicación ye que proviene d'o verbo kuopia, que significa "pata". Una tercera explicación ye que proviene d'o nombre de bel hombre de Carelia, Prokopij, de Ruokolahti en a Edat Meya. Ista explicación ye a mas prebable y conta con l'emparo de l'Instituto d'Investigación d'Idiomas de Finlandia.
Historia
O gubernaire Peter Brahe fundó a ciudat de Kuopio en 1653, pero a calendata oficial se reconoixe como o 17 de noviembre de 1775, quan o rei Gustavo III de Suecia ordenó o establimiento formal d'a ciudat.
Santet
Santet (Santed en castellano) ye un municipio de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca de lo Campo de Daroca. La suya población ye de habitants, en una superficie de 17,79 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Santet ye situau a piet d'un tozal con las restas d'un castiello y en un paso entre la sierra de Penya Alta a lo sudeste y un sarrau de la sierra de Santa Cruz a lo norueste, en lo forcallo de l'arroyo de l'Aldehuela y l'arroyo d'el Royo, que desagua la plana entre las dos sierras y se reculle en la laguna de Gallocanta.
Toponimia
S'escribe Santet en lo fogache de 1495, pero sale santer en las actas de lo proceso de Corz de Zaragoza (1398-1400).
Sacre (desambigación)
Sacre puet referir-se a:
Santet
Toponimia
De no remontar-se radices diferents de SANCTUS ("santo") como ABSINTHIU ("ixenzo" seguiu d'un sufixo -et), sería un caso diminutivo toponimico pa diferenciar-se de Santos en la Comunidat de Calatayú.
Herrèra
Herrèra (Herrèra en occitán, Herrère en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Aulorón-2 y rechión de Nueva Aquitania. A comuna feba parte de l'antiga provincia de Biarn.
Santet
Microtoponimos
En lo termin municipal de Santed bi ha microtoponimos como Aldehuela, alto Redoria, Argamasa, arroyo de la Aldehuela, Azarollo, Balbaceo, Balsa del Villarejo, barranco de La Solana, barranco d'el Reguero, barranco de Redoria, Bociosas, alto Cabezuelo, Cabecillo, Caberill, Cabezada Beguilla, Cabezudo, Calera, Campana, Cañadilla, Canyamar, Canijuelas, Canyos, Canyuelo, Carrancha, Casarejo, Caseta Albercas, Cubos, Cerrada alta, Cerrada de la Fuente, Cerradas del Villarejo, Clerigo, Clerio, Collada, Collado, Collado d'el Pairón, Cuadrejón, dehesa del Gayubar, El Badén, El Borro, El Espino, El Paso, El Pleito, El Polear, El Reguero, El Villarejo, El Vinyotar, Empalme Gallocanta, Entrascasa, Entrecerros, Espolear, Espoleo, Estepares, fuente la Redorica, fuente d'el Canyuelo, fuente d'el Espino, fuente d'el Villarejo, Guijares, Ombría, Hondón, Hoya de Gallubar, Hoyo Ardachos, Jarnesa, La Castejona, La Corraliza, Lagunillas, La Marcén, La Mina, La Nevera, Languino, La Pesquera, Las Albercas, Las Botiosas, Las Cañijuelas, Las Lindes, Las Mangotas, Lastra, Las Traveseras, La Yerma, loma el Espino, loma Tiesa, Los Morterones, Magalena, Majadillas, Majanos, Mencia Lagunillas, Morantejo, penya Alta, pico Canyada, pico Orcajo, pico Espoles, piedra del Águila, Poliar, Prados del Rebollar, Puente Canyue, Ramblizos, Rebollo, Redoria, Reguera, Ribas, Ribazo, Rodesia, Rubiales, Salobrejas, sierra de Penya Alta, Solanas, Tajadal, Tras Cabezuelo, Tras Castillo, Travesadas, Val de Corto y Valduarte.
Herrèra
A suya población ye de 369 habitants (1999) en una superficie de 8,93 km², con una densidat de población de 41,32 hab/km².
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE.
Santet
Historia
Santet feba part de la Comunidat d'Aldeyas de la Comunidat de Daroca. Yera en la Sexma de Gallocanta por estar en la part occidental a on se troba la cuenca endorreica.
Kastell-Briant
Kastell-Briant (en francés Châteaubriant) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Loira Atlantica, en a rechión de Países d'a Loira.
Sabayés
Sabayés ye un lugar aragonés d'o municipio de Nueno, situato en a provincia de Uesca. En o 2014 teneba un población de 25 habitants.
Toponimia
Ye un caso de toponimo rematato en -és y podría estar relacionato con as terminacions -iés. A radiz puet tener relación con a parola aragonesa "sabaya" (puesto on s'encierra o bestiar y se conserva palla) y con o basco sabai ("falsa").
Val de Cervillonar
A val de Cervillonar, ocasionalment tamién dita val de l'Ara pos ye en esta val a on que i naixe este río, ye una val pirinenca situata en Sobrarbe. En a parti más alta d'ista val naixe o río Ara, amán d'a muga francesa, en o Cul de l'Ara entre os puertos d'os Mulos y de Cauterets. A val de l'Ara plega ta Buixaruelo.
Tamién a vegadas se diz "val de l'Ara" a toda la compleganza d'o río Ara dende o suyo naxedero dica a desembocadura en L'Aínsa, encluyindo tamién a val de Broto.
Frances Northcutt
Frances "Poppy" Northcutt, naixita de Many, Loisiana (Estaus Unius) lo 10 d'agosto de 1943, ye una incheniera y avogada que treballó en o Programa Apollo d'a NASA entre a corrida espacial. Estió a primera muller incheniera en treballar en o Centro de control de misión d'a NASA entre l'Apolo 8. O crater lunar "Poppy" estió nombrau asinas en a suya honor por o suyo treballo y por estar pionera en o Programa Apollo.
Posteriorment, Northcutt se convirtió en avogada especializada en os dreitos d'as mullers. A primers d'o decenio de 1970, estió miembro d'a Chunta Directiva nacional d'a Organización Nacional de Mullers. Encara que no diz haber experimentau tanto sexismo en o suyo puesto de treballo como que atras mullers, a suya experiencia le fació veyer as dificultatz y a discriminación que enfrontinaban as mullers. Isto, y a nueva onda de feminismo en Estaus Unius que se produció en ixa epoca, le fació intresar-se por ista causa y por prener o camín d'as leis como meyo pa liberar a as mullers. Estió miembro d'a Chunta Directiva Nacional d'a Organización Nacional de mullers, y treballa como voluntaria en quantas organizacions d'Houston que avogan por os dreitos de l'aborto.
Paçà
Paçà (en francés Passa) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón d'els Aspres y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 685 habitants, en una superficie de 13,47 km².
Catirón
250px|thumb|Cranio d'un hipopotamo, en o cual s'aprecian os suyos grans catirons. Un catirón ye un dient prou largo de bels mamifers que sobresale cuan a boca ye zarrata. Emplegatos ta esfensar-se mas que t'atacar, os catirons, que una vegata estioron dients normals, s'han desembolicato con l'uso, convertindo-sen en un sinyal d'identidat ta os animals que los poseyen.
Bels eixemplos de mamifers vivents con catirons son l'elefant, o chabalín, o hipopotamo, a morsa y o narval, y entre os mamifers extinctos se troban o mamut y o tigre de dients de sable.
Os dients que con o tiempo s'han convertito en catirons no son os mesmos en totas as especies d'animals: en l'elefant se tracta de dos incisivos superiors, en o chabalín son os canins inferiors, que son mas desembolicatos en os masclos adultos, en o hipopotamo son os canins superiors.
Os catirons s'emplegan ta producir vori, que s'usa en decoración y en choyería, y d'antis mas s'emplegaban tamién ta elaborar atros articlos, como teclas de piano. Ya que os animals con catirons son en periglo d'extinción (mas que mas l'elefant africano), o comercio con vori ye muit restrinchito por a Convención sobre o Comercio Internacional d'Especies Menazatas de Fauna y Flora Silvestres (CITIS) d'as Nacions Unidas. Se desconoixe si ista prohibición se debantará bel día.
Moncayo
Moncayo, tamién clamato San Miguel, ye a montanya mas alta d'o Sistema Iberico. Ye situato entre as provincias de Zaragoza y Soria. Tien 2.314 m d'altaria y en a suya tuca bi ha un vértiz cheodesico. Dende 1978 fa parte d'o Parque Natural de Moncayo.
Toponimia
Moncayo ye un toponimo que s'expresa sin d'articlo en aragonés y en castellano d'Aragón, mesmo en as formas composadas que fan referencia a Moncayo (aire de Moncayo ). Moncayo sin articlo se veye en ditos aragoneses actuals relativos a l'orache:
En aragonés medieval s'escribiba tamién sin d'articlo, como veyemos por eixemplo en la carta de población d'Alcalá de Moncayo (1380):
En romanz navarro se documenta tamién l'ausencia d'uso d'articlo con este toponimo:
Bi ha diferents interpretacions d'o toponimo. En a Cronica de Sant Chuan d'a Penya lo relacionan con los treballos d'Hercules:
En a Cronica d'Espanya de García de Eugui tamién lo asocian a los treballos d'Hercules:
En Trasobars a lo viento que provién de Moncayo li dicen Moncaín.