cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aurea Lucinda Javierre
Trayectoria
En iste zaguer centro, estió Chefa d'a Sezión d'Ordens Militars y directora, por ausencia d'o titular, en 1946. Impartió docencia entre cuantos anyos en os Cursos pa la formación tecnica de archivers y bibliotecarios organizaus por a Direzion Cheneral d'Archivos y en os cursos de Doctorau d'a Facultat de Filosofía y Letras de Madrit. A suya labor le levó a preocupar-se entre tota a suya vida profesional por os quefers relacionaus con a conservación y a restauración documental d'os archivos (bella mica d'o que no se preocupaban en a epoca os archivos espanyols).
Reconoixencias
En l'anyo 1941, se premió una d'as suyas obras historicas y biograficas, referent a María de Luna (reina consort de Martín I). A Reyal Academia d'a Historia a pensionó con becas referents a la Fundación Conde de Cartagena, asinas como l'Instituto Jerónimo de Zurita, d'o Consello Superior d'Investigacions Scientificas, pa l'aduya en as suyas investigacions sobre templarios, sanchuanistas, calatravos y santiaguistas.
Tinieblas de la Sierra
Tinieblas de la Sierra ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Sierra de la Demanda y partiu chudicial de Salas de los Infantes.
A suya población ye de 40 habitants (2007) en una superficie de 29,38 km², con una densidat de población de 1,36 hab/km².
Cheografía
A localidat de Tinieblas de la Sierra se troba situada a 1.124 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal en fa parte o lugar de Tañabueyes.
Stendhal
Stendhal, (pseudonimo de Marie-Henri Beyle) naixito de Grenoble (Francia) o 23 de chinero de 1783 y muerto en París (Francia) o 27 de marzo de 1842, estió un escritor y novelista francés, y autor de quantas obras importants d'a Literatura francesa, destacando-ie a novela Royo y negro.
Arroeda
Arroeda (Arroeda en occitán, Arrouède en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
A suya población ye de 82 habitants (2006) en una superficie de 6,33 km², con una densidat de población de 12,95 hab/km².
Cul de Morca
300px|thumb|Cul de Morca O cul de Morca ye un cul situau en una d'as laderas de Moncayo, en o municipio de Anyón de Moncayo (provincia de Zaragoza).
En o cul bi ha un pinar a on viven dica 24 especies diferents d'aus, entre as que destaca o carbonero garrapins (Periparus ater) y dimpués o papirroi (Erithacus rubecula), o reipetit (Regulus ignicapilla), a torda (Turdus merula), o pinchán (Fringilla coelebs) y o barcero (Troglodytes troglodytes). D'a flora que bi ha entre as gleras d'o cul destacan chinebros (Juniperus oxycedrus), piornos (Genista florida), aranyons (Prunus spinosa), pins royos (Pinus sylvestris) y graminias (Poaceae). .
Ye trescuzau por o sendero de gran recorriu GR 90.
Puntal d'el Cabezo
O puntal d'el Cabezo u puntal de Tamborero ye un mont de 1.766 m d'altaria situau en a triple muga entre os termins municipals de Cantaviella, La Iglesuela y Mosqueruela, en a sierra de las Defesas.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Chueves
thumb|Chúpiter y Tetis, olio de [[Dominique Ingres, 1811.]] O chueves, chueus, chous u dechous ye o cuarto día d'a semana (en bels países o cinqueno). O nombre de "chueves" proviene d'o chenitivo de Iuppiter, o dios celeste sobirán "Chupiter" d'a mitolochía romana, a traviés d'a construcción Jovis díes, o 'día de Chupiter'.
A norma ISO 8601 designa a o chueves como día central d'a semana. A mas, os chueves d'un anyo determinan a numeración d'as semanas, con lo que a primera semana de l'anyo ye la que contiene o primer chueves. Si un mes prencipia en chueves habrá martes 13.
Cossoine
Cossoine (Cossoine en sardo; Cossoine, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 928 habitants (2008) en una superficie de 38,83 km², con una densidat de población de 24,02 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cossoine ye situata a 529 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Daryl Sabara
Daryl Christopher Sabara, naixito de California o 1992, ye un actor y cantaire estausunidense.
Carmen Maura
Carmen Maura  (nombre artistico de María del Carmen García Maura, naixida de Madrit (Comunidat de Madrit, Espanya) o 15 de setiembre de 1945, ye una destacada actriz espanyola, activa en o teatro y en o cine espanyol dende finals d'os anyos 1960 (con participacions importants tamién en o cine mexicano y en o cine francés), que ha recibiu cuantos premios y distincions mientres a suya carrera interpretativa.
Premios
En l'anyo 1988, en a 1a edición d'os Premios d'o Cine Europeu, recibió un premio a la Millor Actriz por o suyo papel de Pepa Marcos en Mujeres al borde de un ataque de nervios (1988, Pedro Almodóvar).
Y
A Y (i griega u ye) ye a vintiseisena letra de l'alfabeto aragonés y vintiunena consonant. Perteneixe tamién a l'alfabeto latino.
Suovetaurilia
Una suovetaurilia yera un tipo especifico de sacrificio ritual en l'Antiga Roma d'animals a lo dios Marte, en o que yeran sacrificatos succesivament tres animals, ta lograr a purificación d'a tierra. O primero d'istos animals yera un sus (en latín, tocín), seguito d'un ovis (en latín, carner), y a la fin un taurus (en latín un toro).
A ceremonia
O ritual d'a ceremonia ye citato en bels textos d'o censor Catón o Viello, d'o sieglo II aC:
En a primera parti d'a ceremonia, os animals rodiaban as mugas d'a tierra que iba a estar bendecita, mientres yeran pronunciatas istas palabras:
Parque Faunistico de Lacuniacha
O Parque Faunistico de Lacuniacha ye un parque faunistico que se troba en o termin municipal de Piedrafita de Tena (Biescas) en l'Alto Galligo, en as garras d'a Sierra d'a Partacua y de Penya Telera. Tien una superficie de 30 hectarias y ye situato a 2 km d'o nuclio de Piedrafita.
Os animals que se pueden trobar en o parque en semilibertat son: sarrios (Rupicapra rupicapra), bucardos (Capra pyrenaica hispanica), bisonts europeus (Bison bonasus), caballos de Przewalski (Equus caballus przewalskii), lupos cervals (Lynx lynx), lupos (Canis lupus), ciervos comuns (Cervus elaphus), ciervos palez (Dama dama), renos (Rangifer tarandus) y cuerzos (Capreolus capreolus).
As especies vechetals que bi ha en o parque incluyen felces (Pterophyta, "jéus" localment en tensino), buixos (Buxus spp.), pins royos (Pinus sylvestris), buixarderos u cerolleras bordes (Sorbus aucuparia), salces blancos (Salix caprea), abetullos (Betula spp.), urmo (Ulmus glabra), sabucos (Sambucus nigra), ceresera montesina (Prunus padus), trembolera (Populus tremuloides), manzanera montesina (Malus sylvestris), fraxins (Fraxinus spp.), artos (Crataegus monogyma), cereseras (Prunus avium plena), chinepros (Juniperus communis), abetz (Abies alba), cardoneras (Ilex aquifolium), gabarderas (Rosa canina), caixicos (Quercus spp.), fabos (Fagus sylvatica) y buixetas (Daphne laureola).
Fué inaugurato en l'anyo 2001 y lo recorrito total d'os suyos camins ye de cinco kilometros con un desnivel de 180 metros, en os que bi ha cuantas mesas d'interpretación d'os picos y cordeleras d'a redolada y un punto d'observación ornitolochica.
Toponimia
O toponimo Lacuniacha ye asaber-lo s'intresant. Endica que enantes i heba una lacuna y que desapareixió por colmatación natural. A terminación -iacha ye como se prenunciaba o sufixo -iella en aragonés arcaico d'a Val de Tena y arredol fa uns sieglos.
Aparixe en un documento notarial de Sallent de Galligo en l'anyo 1426 :
{{cita|[...] otro campo ena Lacunjeza|(protoc. 7.803, fol. 7r)} }}
Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II
Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II ye un cazabombardero desembolicau por Fairchild Republic. O suyo primer vuelo estió en 1972. Tien dos motors General Electric TF34-GE-100A, una velocidat maxima de 706 km/h y un alcanz de 460 km. S'han construyíu 716 unidaz.
Y
Historia
A introducción en o Imperio romano estió en periodo tardano d'o desarrollo de l'alfabeto, por o que a /y/ pronunciada como "U" produció confusions entre as grafías "Y" y "V", lo que fació que, por eixemplo, palabras como "Satura" también se podesen escribir "Satyra", "Sulla" tamién "Sylla", etc.
En aragonés
En aragonés representa o fonema palatal fricativo sonoro /ʝ/ en todas as suyas realizacions foneticas : ye ([ʝe]), ya ([ʝa]), yo ([ʝo]), yabos (['ʝaβos]), yera (['ʝera]), bayo (['baʝo]), mayo (['maʝo]), suyo (['suʝo]), aduya ([a'ðuʝa]), gayata ([ga'ʝata]), paseyo ([pa'seʝo]), veyer ([be'ʝer]), muyiba ([mu'ʝjβa]), trayeba ([tra'ʝeβa]), fuyir ([fu'ʝjr]), pueyo (['pweʝo]), naya (['naʝa]).
Por razons morfolochicas y como excepción, s'escriben con <i> as variants d'o pronombre adverbial i/bi/ie, tanto en posición proclitica como enclitica: i eba (['ʝeβa]); meter-ie ([me'teʝe]).
S'escribe la secuencia <hi> por razons etimolochicas, tanto si se pronuncia como consonant /ʝ/ u como semiconsonant palatal [j]: hiato (['jato]), hialino ([ja'lino]), hialuronico ([jaluro'niko]), hierba ([ʝe'rβa]), hiedrera ([ʝe'ðrera]), hiena (['ʝena]), hieratico ([jera'tiko]), hioides ([j'ojðes]), hiogloso ([jo'ɣloso]), ahier/ahiere ([a'ʝer]/[a'ʝere]). En termins con una consonantización consolidada, se permite a escritura con <y>: yerba, ayer.
Suovetaurilia
A ceremonia
Dimpués s'ofreixeba pan, mientres se pronunciaban istas palabras:
Caracteristicas
As suovetaurilias podeban estar publicas u privatas. As privatas yeran a sobén ceremonias rurals; as publicas yeran cada cinco anyadas en as ceremonias d'a lustratio, una ceremonia de purificación.
Tamién se feban ceremonias en l'Exercito romano en campanya.
Tracia
thumb|Superficie de Tracia comparata con a d'os actuals países.
Tracia ye una rechión historica d'o sureste d'Europa entre a Mar Echea y a Mar Negra que prene nombre d'os antigos tracios y que actualment ye dividita entre Bulgaria, Grecia y Turquía, correspondendo a lo sureste de Bulgaria, a lo nord-este de Grecia y a tota a part europea de Turquía. Con una superficie d'uns 50.000 km², a suya muga occidental ye o río Mesta.
L'ueste de Tracia presenta un releu montanyoso por a presencia d'os Monts Rhodopeyos, que delimitan a depresión d'o Maritza, o principal río d'a rechión. O norte de Tracia corresponde a las estribacions meridionals d'os Monts Balcans. O sector turco ye a l'este d'o río Maritza y corresponde a la cuenca d'o Ergene.
O clima ye mediterranio en a zona plana y costera. A ganadería ye a principal fuent tradicional de riqueza. Se cautiva os fruitals, a olivera, a vinya y o tabaco.
O principal nuclio habitato ye Estambul, seguito de Plovdin. Tamién ye important Andrianoplin.
A composición etnica ye estata diversa, con bulgaros ortodoxos, bulgaros musulmans (pomacos), turcos rumelís, vlacos helenizatos y griegos en as ciudaz y as zonas costeras. Entre a Primera Guerra Balcanica y a Segunda Guerra Mundial bi ha habito expulsions y intercambios de población seguindo a los cambeos de mugas.
En textos medievals en aragonés s'escribe de diferents trazas: Tracia, Trachi, ecetra. En o "Libro d'el Trasoro" leyemos Craçia:
Manhattan (cinta)
Manhattan ye una cinta de cine de comedia estausunidense de l'anyo 1979, dirichita por Woody Allen seguntes un guión d'ell mesmo y de Marshall Brickmann con una dirección de fotografía de Gordon Willis y un producción de Charles H. Hoffe ta United Artists, con una durada de 96 minutos. Entre atros actors, partecipan en a cinta Woody Allen, Diane Keaton, Michael Murphy, Mariel Hemingway y Meryl Streep.
Articlo definiu en rumano
L'articlo definiu en rumano se presenta como enclitico dimpués d'o sustantivo, coincidindo con l'articlo definiu d'as atras luengas romances orientals, con l'albanés (considerau d'orichen daco por beluns), con as luengas eslavas d'o sudeste (bulgaro y macedonyo) y con as luengas escandinavas, contrastando con o que se desvién en a mes gran part d'as luengas romances.
Eixemplos:
Agusta A129 Mangusta
Agusta A129 Mangusta ye un helicoptero desembolicau por Agusta. O suyo primer vuelo estió en 1983. Tien dos motors Rolls-Royce Gem 2-1004D, una velocidat maxima de 278 km/h y un alcanz de 510 km. Se'n han construyíu 60 unidaz.
Puntal d'el Mas d'el Vicario
O puntal d'el Mas d'el Vicario ye un mont de 1.741 m d'altaria situau en a loma de Pere Segura (termin municipal de Mosqueruela).
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Toponimia
Un puntal ye una prominencia aguda de lo terreno.
Annie Hall
Annie Hall ye una cinta de cine de comedia estausunidense de l'anyo 1977, dirichita por Woody Allen seguntes un guión d'ell mesmo y de Marshall Brickmann con una dirección de fotografía de Gordon Willis y un producción de Charles H. Hoffe ta United Artists, con una durada de 93 minutos. Entre atros actors, partecipan en a cinta Woody Allen, Diane Keaton, Tony Roberts, Carol Kane, Paul Simon, Shelley Duvall y Christopher Walken; a cinta recibió cinco premios, estando encara hue considerata como una d'as prencipals cintas d'a historia d'o cine.
Erula
Erula (Erula en sardo; Erula, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 807 habitants en una superficie de 40,24 km², con una densidat de población de 20,06 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Erula ye situata a 457 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Sa Mela y Tettile.
Luke Benward
Luke Aaron Benward, naixito de California o 1995, ye un actor y cantaire estausunidense.
Clamosa (municipio)
O termin municipal de Clamosa s'estructuraba, en primeras, con os cuatro lugars que forman a valleta de o barranco de Clamosa, afluent de o río Cinca por a man ezquierda, mas Caneto que se troba en a garra que la desepara d'o barranco d'o Salinar. En feba parte Clamosa como cabecera d'o municipio, la Penilla (en a cuentra d'o barranco), Bediello un poquet mas auguas t'alto por o mismo barranco, y a Selva que ye una pardina de Bediello. O dito termin municipal se forma d'estreturas y recuestos en as garras occidentals d'a sierra d'o Turón, con muitas penyas y turmos que afloran en pirol de a selva, con pocas faixas que dasen guaire productividat que se troben por alto d'a cota d'os 600 m, por o que os lugars mas importants dependeban d'os campos que teneban en a ribera d'a Cinca.
Ta o censo de 1857 se i heban adhivido os lugars que formaban l'antigo municipio de Trillo, que son Trillo, Salinas de Trillo y Sant Per de Trillo, toz tres en a valleta d'o barranco d'o Salinar, en a man que toca a la sierra de l'Entremont.
O municipio fué absorvido en o municipio d'a Fueva en a decada d'os anyos 60 d'o sieglo XX, consecuencia d'a despoblación progresiva de toz os nuclios que o formaban. En 1968 s'inauguró l'entibo de lo Grau, que submerchió parcialment os campos que Clamosa y a Penilla teneban en a ribera d'a Cinca, por o que se prevocó a zaguer tongada emigradera d'os suyos zaguers habitants.
Demografía
(1) D'antes d'a fusión con Trillo. Evolución d'a población de Clamosa dende 1857.
Merlli
Merlli (Merli en castellano) ye un lugar de la provincia de Uesca situau en la comarca de Ribagorza, en lo municipio de Isabana. La suya población en 2018 yera de 11 habitants.
Toponimia
Lo toponimo aragonés ribagorzano Merlli podemos leyer-lo en uns versos de 1920 en una parla de transición de Ribagorza Baixa adintro de lo texto matracadas referiu a lugars de la redolada de Graus:
Cheografía
Ye situau entre la Val de Vacamorta y la Val d'Isabana.
Historia
Bi repuis d'ocupación prehistorica entre los que cal destacar un dolmen y un menhir. En l'anyo 1845 lo desploblau de Nocellas va estar incorporau a lo suyo territorio y va estar municipio dica l'anyo 1966.
Luengas y parlas
La parla tradicional local de Merli ye una parla de transición en la zona de transición estricta entre l'aragonés ribagorzano y lo catalán ribagorzano.
Molimentos
Ilesia con una parte romanica de lo sieglo XIII.
Castil de Peones
Castil de Peones ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de la Bureba y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 32 habitants (2011) en una superficie de 13,98 km², con una densidat de población de 2,29 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castil de Peones ye situada a 793 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 31 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
O suyo termin municipal ye trescruzau por o río Cerratón.
José Manuel Pinto Colorado
José Manuel Pinto Colorado, conoixito esportivamente como Pinto, naixito de (El Puerto de Santa María, Cádiz, o 8 de noviembre de 1975 ye un futbolista espanyol. Chuga en posición de portero y o suyo equipo en l'actualidat ye o F.C. Barcelona d'a Primera División d'Espanya.
Pinos Claros
Pinos Claros ye un mont de 1.723 m d'altaria situau en o termin municipal de Mosqueruela.
Poveda de la Sierra
Poveda de la Sierra ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 162 habitants (2006), en una superficie de 51,7 km² y una densidat de población de 3,13 hab/km².
Pinos Claros
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Oscar Torp
Oscar Fredrik Torp, naixito de Hafslund (Skjeberg, Østfold) l'8 de chunio de 1893 y muerto en Oslo l'1 de mayo de 1958, estió un politico noruego, que estió o primer ministro de Noruega dende 1951 dica 1955.
Estió tamién ministro d'Esfensa dende 1935 dica 1936 y dende 1942 dica 1945 (en o Gubierno en l'exilio mientres a Segunda Guerra Mundial); y ministro de Comercio y Marina en 1954. Tamién estió alcalde d'Oslo. Yera militant d'o Partiu d'os Treballadors de Noruega.
María Antonia Zorraquino
María Antonia Zorraquino Zorraquino (Zaragoza, 1904-22 de noviembre de 1993) fue una investigadora y bioquimica aragonesa.
Biografía
A suya familia teneba una fabrica de chicolate y su pai yera en favor d'a educación d'as mullers. María Antonia asistió, dende os tres anyos, a o Colechio Superior pa Senyoritas, a on aprendió, entre atras materias, francés y matematicas. Dimpués de pasar por atras escuelas, remató fendo o bachillerato en o Instituto Cheneral y Tecnico de Zaragoza.
En primerías le intresaban mas as sciencias pero quan miró a traviés d'o microscopio en o laboratorio d'o doctor Rocasolano, amigo de su pai, sapió ascape que quereba estudiar quimica, como explicó en una entrevista.
Se doctoró en 1930 en a Facultat de Sciencias d'a Universidat de Zaragoza con a tesis «Investigaciones sobre estabilidat y carga electrica d'os coloides» y yera a unica muller d'a suya promoción que teneba ventitrés hombres.
Desembolicó o suyo treballo en o Laboratorio d'Investigaciones Bioquimicas baixo a dirección de Gregorio Rocasolano. En 1931 se casó con Juan Martín Sauras, catedratico de Quimica en a Universidat de Zaragoza, con qui tenió tres fillos: Juan, que nació en 1932, María del Pilar, nació y murió en 1933 y M.ª Antonia que nació en 1948 y ye catedratica de Luenga Espanyola en a Universidat de Zaragoza. A tamás de que l'habría feito goyo de continar con a suya faina en o Laboratorio de Quimica, o su mariu no consideró apropiau que una muller casada treballara fuera de su casa. Murió o 22 de noviembre de 1993.
Sabado
thumb|250px|O [[dios Yahvé descansando sobre a Tierra, en A Biblia en imáchens (1851-1860), de Julius Schnorr von Carolsfeld (1794-1872).]]
O sabado, sabato u sapte ye o seiseno día d'a semana (en bels países o seteno).
Etimolochía
O termin aragonés «sabado» proviene d'o griego sábbaton, y iste a la vegata d'o hebreu: shabbâth: "reposo", "día de reposo", que deriva d'o verbo shâbath: "aturar", "escansar-se".
Barcarrota
Barcarrota ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de Llanos de Olivenza.
Perteneixe a o partiu chudicial de Jerez de los Caballeros y a suya población ye de habitants, en una superficie de 136,1 km².
X
A X (equis u xe) ye a vinticinquena letra de l'alfabeto aragonés y vintena consonant. Perteneixe tamién a l'alfabeto latino.
En aragonés puet representar o fonema prepalatal fricativo xordo u o grupo fonico [ks].
En aragonés
En aragonés o fonema prepalatal fricativo xordo puet tener as realizacions [ʃ], [iʃ], [i̯ʃ] y [tʃ], y puet estar representau tanto por o digrafo <ix> como por a letra u grafema <x> seguntes as siguients reglas :
Almunient
Almunién (Almuniente en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'os Monegros y partiu chudicial de Uesca.
A suya población ye de habitants en una superficie de 37,6 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Almunién ye situata a 337 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 28 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Flumen.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico dito "Corona d'Almunient" a una altaria de 359 metros dende o livel d'a mar situau sobre o teito d'o deposito d'auguas d'o lugar.
X
En grafías medievals aragonesas y navarras
Por un regular o grafema <x> representa, como ye dito a lo fonema prepalatal fricativo xordo. Manimenos Manuel Alvar testimonia pa o latín notarial aragonés que tamién podeba representar a vegatas a lo fonema postalveolar africau xordo que en la grafía actual se representa por o digrafo "ch": Sanxo Galinç ([’santʃo ɣa’linθ]), Lope Sanxi ([’lope ’santʃi]), Sanxo Gartianes ([’santʃo gaɾ’tjanes]), Sanxo ([’santʃo]), Sanxiz ([’santʃiθ]), Iraxe ([i’ɾatʃe]), iraxensi ([i’ratʃensi]), Oxoa ([o’tʃoa]), Exoua ([e’tʃoβa]), Exo ([e’tʃo]), Sanxetz ([’santʃeθ]), Sanxus ([’santʃus]), Belxit ([bel’tʃit]). En a más gran part d'os casos son grafías esporadicas y no s'emplegarán tanto en o romance aragonés medieval.
O costumbre de representar a prepalatal africada xorda como una ch lo ha heredau a grafía actual d'o catalán pa representar a pronunciación occidental: Xestalgar ([tʃestal’ɣaɾ]), Montixelvo ([monti’tʃelβo]), xocolata ([tʃoko’lata]), xé(ic) ([’tʃejk] u [tʃe]), etc...
Haßfurt
Haßfurt ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Haßberge.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Criptón
O criptón ye un elemento quimico d'a tabla periodica de simbolo Kr y numero atomico 36. Ye un gas d'o gupo d'os gases nobles
Crosta continental
A crosta continental ye a crosta terrestre que ha en os continents y as suyas marguins, presentando-se discontinament en a superficie terrestre entre grans arias de crosta oceanica, actualment a més grant part d'a crosta continental ye en o hemisferio norte, en o Paleozoico estió a lo revés.
Criptón
Caracteristicas prencipals
O criptón ye un gas noble incoloro, inodoro y insipido de muit poca reactividat, caracterizato por un espectro de linias verdas y royo-naranchas muit brillants. Ye un d'os productos d'a fisión nucleyar de l'uranio. O criptón solido ye blanco, d'estructura cristalina cubica centrata en as caras igual que a resta de gases nobles.
Con propositos practicos puet considerar-se un gas inerte encara que se conoixen compuestos formatos con o fluor; amás puet formar clatratos con l'augua en quedar os suyos atomos atrapatos en o rete de moleculas d'augua. Tamién s'han sintetizato clatratos con hidroquinona y fenol.
Crosta continental
Presenta un grosor de 25 a 70 km, menor que a crosta oceanica, una densidat menor y una estructura complexa, con tres livels.
Livels
O estudio de diferents zonas d'a crosta continental profunda, que se puet veyer quan os procesos cheolochicos la han exposada a la superficie, ha permeso de construir modelos realistas con tres livels en cuenta de modelos antigos con dos nivels despartius por a presunta discontinuidat de Konrad. O livel inferior ye de rocas entre acidas y basicas, que pueden estar ultrametamorficas (granulitas), plutonicas (anortositas, gabros), u sedimentarias con grau de metorfismo (losetas y calsineras).
O livel intermeyo ye de rocas estre acidas y intermeyas, con rocas muito metamorfizadas (gneises y migmatitas) y plutonicas (rocas graniticas).
O superior presenta rocas sedimentarias aflorando en quasi tota a superficie, y arias con rocas volcanicas y intrusions graniticas. Puet haber-ie metamorfismo pero no necesariament.
A discontinuidat de Konrad no s'observara que en os puestos on o livel inferior siga de rocas basicas y o livel intermeyo de rocas acidas, manifestando-se por un augmento d'a velocidat d'as ondas sismicas en fondura. S'observa una zonación en o gradient metamorfico.
A discontinuidat de Mohorovičić que desepara a crosta d'o manto no ye un plano ideyal, ye una zona de transición de bells kilometros de grosor.
Dominios
As tierras emerchidas representan o 29% d'a superficie d'a tierra, pero contando a plataforma continental, que representa o 6 % d'a superficie, o 35 % d'a superficie cubierta corresponde a crosta continental.
Os dominios d'a crosta continental son:
Orichen
En os continents as rocas més antigas se situan en un nuclio u nuclios centrals (cratons), y por o que pareixe os continents se forman en as marguins, por o que huei pareixe se forman por adhibir-sen materials continament en as marguins, verticalment (magmatismo), como horizontalment (litosferoclastos).
Laco Pukaki
O laco Pukaki (en anglés Lake Pukaki) ye o mas gran de tres lacos alpins alto u baixo paralelos que van de norte enta sud a o largo d'o canto norte d'a compleganza d'o Mackenzie (os atros dos son o laco Ohau y o laco Tekapo), en a isla d'o Sud de Nueva Zelanda. Os tres lacos se creyoron quan as morrenas terminals d'as cheleras que reculaban bloqueyoron as suyas respectivas vals, formando lacos de morrenas.
L'alimentación glacial d'os lacos les da una color azul distintiva, creayada por a farina glacial, que son particlas de roca a-saber-lo finas d'as cheleras. O laco Pukaki cubre una aria de 178,7 km², y a elevación de superfície d'o laco por un regular va de 518,2 a 532 m sobre o livel d'a mar.
O laco ye alimentau en o suyo extremo norte por o río Tasman, que tien a suya fuent en as cheleras Tasman y Hooker, amán d'o Mont Cook. Dende a costa sud d'o laco bi ha buenas anvistas d'a montanya, que ye a 70 km.
O laco fa agora parti d'o plan hidroelectrico Waitaki. A salida orichinal d'o laco yera en o suyo extremo sud, en o río Pukaki, pero astí s'ha construyíu una entibadera, y as canals levan augua d'o laco Pukaki y o laco Ohau a traviés d'a central electrica d'Ohau a o laco Ruataniwha. O laco Pukaki tamién ye alimentau por as auguas d'o laco Tekapo, que se desvían a traviés d'una canal a una central electrica en a costa este de Pukaki.
Almandín
L'Almandín ye un mineral d'o grupo d'os granatz con formula Fe3Al2(SiO4)3. Ye o granat més tipico d'o metamorfismo rechional, trobando-se en scistos micacios.
Etimolochía
Almandín provién d'o latín alabandicus, que ye como Plinio o Viello deciba a este granat, trobau u treballau en Alabanda (Caria, Asia la Chica).
Fan mención de l'almandín en a traducción aragonesa d'o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo", deixando-lo sin adaptar y pareixiu a como s'escribiba en l'orichinal anglo-normando:
Cepeda la Mora
Cepeda la Mora ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca d'El Barco d'Ávila - Piedrahíta.
A suya población ye de 76 habitants (2018) en una superficie de 31 km², con una densidat de población de 2,58 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cepeda la Mora se troba situada a 1.504 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 47 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Tarta Dobos
A tarta Dobos (en hongaro Dobos torta, pronunciato /ˈdoboʃ/) ye una tarta hongara que leva o nombre d'o suyo inventor, o famoso confitero hogaro József C. Dobos (1847–1924), que la creyó en 1884. Ye formata de cinco capas de bizcocho deseparatas por chicolate y manteca y con carambelo dencima de tot. Entre as diferents capas d'a tarta se gosan meter tamién trocetz d'avellanas, nueces, castanyas u almendras, encara que a tarta orichinal no'n leva. Dobos quereba creyar una tarta que podese durar mas que atros pastels, ya que por ixas envueltas as tecnicas de conchelación yeran menos enantatas. O carambelo que leva a tarta por dencima aduya a que ista no s'ixeque. Se conoixe tamién a sobén por o suyo nombre en hongaro Dobos-torta u Dobostorta.
Historía
thumb|250px|left|Tarta Dobos casera A tarta Dobos (u Dobosh) amaneixió por primera vegata en a National General Exhibition of Budapest en 1885; Francisco-Chusé I y a suya muller a Emperatriz Isabel yeran entre os primer que la podioron tastar. A tarta se fació popular ascape en toda Europa, ya que yera prou diferent d'a resta de tartas d'a epoca. Yera simple, pero elegant, y s'oposaba a la resta de tartas d'ista mena d'a epoca. Un d'os suyos secretos estió emplegar a crema de manteca, que yera poco conoixita ta par d'alavez; as cremas y glaseatos d'as tartas se gosaban con crema pastelera u nata. A crema de manteca de chicolate y a masa d'a tarta fuoron as dos inventatas por Jozsef C. Dobos.
Dobos viachó por toda Europa y introdució a tarta en toz os puestos a on estió. Mientres muitos anyos a receta yera confidencial, dica que en 1906 se chubiló y deixo a receta orichinal a la Cambra d'Industria de Pastelers y Confiters de Budapest, deixando asinas a posibilidat de que qualsiquier miemro de l'asociación podese fer-la servir.
A tarta Dobos ye conoixita en tot o mundo y existen mas de cient variacions d'a suya receta. Ye habitual que ista tarta se sirva en hotels de luxo, restaurants y pastelerías de tot o mundo. Atro famoso postre hongaro creyato en a mesma epoca ye o Rigo Jancsi.
Take the Money and Run
Take the Money and Run ye una cinta de cine de comedia estausunidense de l'anyo 1969, dirichita por Woody Allen seguntes un guión d'ell mesmo y de Mickey Rose, con una dirección de fotografía de Lester Shorr y un producción de Charles H. Hoffe ta United Artists, con una durada de 85 minutos. Entre atros actors, partecipan en a cinta Woody Allen y Janet Margolin.
Z
A Z (zeta) ye a vintisietena y zaguera letra de l'alfabeto aragonés y vintidosena consonant. Perteneixe tamién a l'alfabeto latino.
Isporlatu
Isporlatu (Isporlatu en sardo; Esporlatu, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Z
En aragonés
En aragonés stándard representa a fricativa dental xorda de l'AFI debant de "a", "o" y "u", de consonant liquida y en posición final de silaba: alquezrana ([alke'θɾana]), barza (['baɾθa]), panizo ([pa'niθo]), tozuelo ([to'θwelo]), gazpiau ([gaθ'pjaw]), burz ([buɾθ]), troz ([troθ]).
Isporlatu
A suya población ye de 475 habitants en una superficie de 18,31 km², con una densidat de población de 25,94 hab/km².
Z
En aragonés
En aragonés altorribagorzano (benasqués) representa o fonema d'a fricativa alveolar xorda en istos mesmos casos: barza (['baɾsa]), panizo ([pa'niso]), tozuelo ([to'swelo]), troz ([tros]).
Isporlatu
Cheografía
A localidat d'Isporlatu ye situata a 474 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Z
En aragonés
En situación final de palabra, o fonema interdental fricativo xordo /θ/ tamién se representa con o grafema <z> :
En istos casos, en benasqués s'escribe -ts: mocets ([mo'sets]), chicots ([tʃi'kots]), ciudats ([sju'ðats]), tots ([tots]), fets ([fets]), trobarets ([troβa'rets]).
Como en atros idiomas vecins, i hai palabras en as que as secuencias <ze> y <zi> se puede escribir tanto con <z> como con <c>: azimo/acimo, zedilla/cedilla, eczema/eccema, zenit/cenit, zebra/cebra, zero/cero, zigoto/cigoto, zinc/cinc, zirconio/circonio.
Atras grafías
A grafía de Uesca fa servir o grafema <z> pa representar a fricativa dental xorda siempre y en todas as suyas realizacions: zarrar ([θa'raɾ]), zereña ([θe'ɾeɲa]), matazía ([mata'θia]), calz ([kalθ]), boz ([boθ]); mozez ([mo'θeθ]), abez ([a'βeθ]); querébaz ([ke'ɾeβaθ]), cantaz ([kan'taθ]), ésez (['eseθ]). En benasqués, se realiza como /s/: alazet ([ala'set]).
Pociello
Pociello ye un lugar de Ribagorza situau a 4 km de Capella, pertenecient a este municipio. En 2018 a suya población yera de 13 habitants.
Cheografía
Ye situau chunto a lo barranco del Rurar.
Parla
A suya parla se considera catalán y fa parte d'as parlas de transición d'o baixo Isabana. Curiosament o nombre d'o lugar ye aragonés. Este toponimo y atros pueden testimoniar que fa uns sieglos bel carater de l'aragonés como a diftongacion d'a E curta latina teneba vichencias en las parlas de transición entre aragonés y catalán. A parla de Pociello se troba en un cruce d'isoglosas entre el aragonés y el catalán, en una zona de transición entre as dos lenguas, d'os rasgos que se fan servir en a localidads' observa que se trata d'un catalán de transición enta l'aragonés con buena cosa de rasgos foneticos y lexicos aragoneses pero con predominio d'os rasgos catalanes. Ente l'este se troba Llaguarrés que charra un catalán de transición enta l'aragonés con mayor cantidat de rasgos cataláns y enta l'ueste se troba Capella que ya charra aragonés ribagorzano. A isoglosa entre as dos lenguas pasaría entre Capella y Pociello.
Viernes
130px|thumb|Venus en o banyo, olio de [[John William Godward, 1901.]] O viernes u devierns ye o cinqueno día d'a semana (en bels países o seiseno). O nombre de "viernes" proviene d'o chenitivo de Venus, a diosa de l'aimor y a belleza en a mitolochía romana, a traviés d'a construcción latina Veneris díes, u 'día de Venus'
En os idiomas chermanicos a denominación d'o viernes se debe a los primers evanchelizadors cristianos, que traducioron literalment "día de Venus" prenendo o nombre d'a diosa equivalent Freya en as relichions d'os pueblos chermanicos.
Escaunets
Escaunets ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Vic de Bigòrra y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 106 habitants (2009) en una superficie de 6,24 km², con una densidat de población de 16,98 hab/km².
Censo de 1857
O censo d'Espanya de 1857 fue un censo de población que se fizo en tot Espanya en l'anyo 1857. A suya importancia radica en estar o primer censo que s'elaboró con metodos modernos y que lo fizon directament funcionarios d'o Estato, desplazatos personalment por tot lo territorio, por cuentas de fiar-le-ne a recopilación d'a información a autoridatz locals y achuntamientos, como heba pasato con o manipulato censo de 1842.
O censo de 1857 mesura solament a población de feito; ixo ye, a población que viviba en os municipios recensatos en o inte de fer-lo. Prene como base a división territorial de 1833 y guarda os mesmos patrons d'edatz que s'heba emplegatos en os censos d'Aranda y Floridablanca pa que os datos estasen contimparables con ixes.
Maldà
Maldà ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida y en la comarca d'Urchel. La suya población ye de 273 habitants(2008), en una superficie de 31,3 km² con una densidat de población de 8,72 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con Els Omells de na Gaia y con Sant Martí de Riucorb.
Kitzingen
Kitzingen ye una gran ciudat de districto de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Kitzingen.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Cumann na nGaedhael
Cumann na nGaedhael, a vegatas clamato Cumann na nGaedheal, estió un nombre en irlandés dato a dos partius politicos irlandeses, o segundo de cuals gosó estar o muderno Fine Gael.
Bolskan (desambigación)
Bolskan puet estar:
Johan Nygaardsvold
Johan Nygaardsvold, naixito de Trondheim (Sør-Trøndelag) o 6 de setiembre de 1879 y muerto tamién en Trondheim o 13 de marzo de 1952, estió un politico noruego, que estió o primer ministro de Noruega dende 1935 dica 1945. Estió militant d'o Partiu d'os Treballadors de Noruega.
A Segunda Guerra Mundial
Cuan o 9 d'abril de 1940 a Wehrmacht d'o Tercer Reich invadió Noruega (en a clamata Operación Weserübung), Nygaardsvold, con o suyo Gubierno, s'exilió en Londres dica rematar a guerra, y continó a guerra contra os alemans chunto a os Aliatos.
Zelig
Zelig ye una cinta de cine de comedia estausunidense de l'anyo 1983, dirichita por Woody Allen seguntes un guión d'ell mesmo con una dirección de fotografía de Gordon Willis y un producción de Robert Greenhut ta United Artists, con una durada de 79 minutos. Entre atros actors, partecipan en a cinta Woody Allen y Mia Farrow.
Censo d'a Matricla Catastral
thumb|right|250px|Mapa d'a [[División territorial d'Espanya de 1833|división d'Espanya en provincias, de 1833, sobre a qual s'elaboró o censo de 1842.]] O censo d'Espanya de 1842, conoixito tamién como censo d'a Matricla Catastral, fue un censo de población feito en tot Espanya y publicato en 1842. Ye o primer censo feito en o Estau a on que a población, a industria y a riqueza amaneixen asignadas en función d'o municipio, y no pas simplament por districtos, correchimientos u atras divisions territorials mayors, como en heba estato es anteriors.
A importancia estatistica d'o censo d'a Matricla Catastral dimana de la imáchen sobre a distribución territorial d'a población, a un livel muito más concreto que en censos anteriors, que prochecta. Ademés, iste censo ye o primer a on que s'emplega os limites d'a que a par d'alavetz yera la recient división territorial de 1833. Por contra, se'n gosa criticar a falta de fiabilidat d'as informacions que alporta, en haber-se feito con una metodolochía no guaire sistematizada y o calculo d'a población por o metodo d'as imputacions. Por tot isto, no se considera encara o primer censo moderno de tot, sino que caldría esperar dica o de censo de 1857 ta tener-ne uno con metodos acceptatos en l'actualidat.
O censo de 1842 fue un d'es documentos primordials con os que treballó Pascual Madoz en a elaboración d'o suyo Diccionario Geográfico Histórico de España. O cheografo navarro fue lo primero en criticar publicament as diferencias entre a riqueza real d'os municipios que documentaba y a que istes heban feito constar en a Matricla Catastral.
Metodo
O censo de 1842 se fizo por o simple metodo de ninviar-le a toz os achuntamientos d'Espanya un formulario (que se deciba Matricla Catastral) en o qual se teneba que consignar un numer limitato de datos, como a población, as industrias disponibles, a riqueza y as expleitacions d'o municipio, etc. Y se teneba que retornar ta'l Gubierno. A finalidat yera de disenyar una politica fiscal pa lo país que s'achustás más a los datos que se'n obtenese.
Evidentement, y tal como se queixaría Madoz bells anyos dimpuesas, a mayoría d'achuntamientos fizo mientes y facilitó datos deliberadament rebaixatos, especialment en tot lo que toca a la economía y a riqueza disponible que teneban os suyos municipios.
Vallbona d'Anoia
O pueblo de Vallbona d'Anoia ye situato a 289 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, y o suyo termin municipal ye trescruzato por o río Anoia. O suyo termin municipal muga a lo norte con La Pobla de Claramunt, a l'este con Piera, a lo sud con Cabrera d'Anoia y a l'ueste con Capellades.
Historia
Os molins d'augua d'o lugar ya son citatos en o sieglo XI; sindembargo, o lugar de Vallbona ye citato dende 1184.
O lugar pertenexeba a lo castiello de Cabrera d'Anoia, en Cabrera d'Anoia, y dependeba d'a beguería de Vilafranca del Penedès dica 1716; dimpués depenió d'o correchimiento de Vilafranca, hue capital d'a comarca de l'Alto Penedés.
Van Heflin
Emmett Evan "Van" Heflin, Jr, naixito de Walters (Oklahoma, Estaus Unius) o 13 d'aviento de 1910 y muerto en Hollywood (California, Estaus Unius) o 23 de chulio de 1971, estió un actor estausunidense.
Premios
Van Heflin recibió en 1942 o Premio Oscar a o Millor Actor Segundario por a suya interpretación en a cinta Johnny Eager, de Mervyn LeRoy.
Cabezo de la Matea
O cabezo de la Matea ye un mont de 1.657 m d'altaria situau en o termin municipal de Villarroya de los Pinars, en a sierra de la Lastra.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Adchectivos posesivos tonicos en aragonés
Os adchectivos posesivos tonicos en aragonés se composan de todas as formas d'adchectivo y determinant posesivos tonicos que s'emplega en l'aragonés y que son as formas principals d'introducir a relación de posesión gramatical en l'idioma, con a sola excepción d'os parentescos que demandan d'expresar-se con o posesivo atono.
L'adchectivo posesivo
A forma basica d'o posesivo, en aragonés como en as atras luengas romances, dimana de l'adchectivo posesivo. Os posesivos aragoneses son:
Son eixemplos d'adchectivos posesivos: «a vaca nuestra», «ha marchau con l'auto suyo», «ixos licotes tuyos», «Que no pasen as uellas vuestras!», «los crío n'o huerto mío», «os caixigos suyos», etc. Como se veye, funcionan asinas quan se meten dezaga d'o substantivo.
O pronombre posesivo
As mesmas formas que s'emplega como adchectivos se puede emplegar tamién como pronombres quan no i hai substantivo u en a función d'atributo: «Aquel can yera o suyo», «Quiero lo mío», «ixos potes son tuyos», etc.
Construcción d'o posesivo
thumb|right|250px|«O mío trasoro» estaría una forma tipica d'o posesivo tonico en aragonés. A forma más tipica de proposición posesiva en aragonés se forma quan o pronombre posesivo se mete adebant d'o substantivo u, lo que ye más conciso, quan l'adchectivo va anteposau entre ixe y l'articlo definiu: o mío libro, a mía camisa, os míos amigos, a suya familia, o nuestro lugar.
Tamién pasa que en l'aragonés oral, pa las formas que corresponde con a tercera persona de plural, a-sobén se prefiere recalcar a pertenencia de quí ye metendo d'él, d'ella, d'ells/ellos, d'ellas por cuentas de meter o posesivo. «A casa d'ella», «o gato d'ells», «l'auto d'ell», etc.
Ansotano
En aragonés ansotano, en zaguerías de sieglo XIX, Jean-Joseph Saroïhandy i documentó as variants d'as formas plurals nueso, nuesa, nuesos, nuesas y vueso, vuesa, vuesos, vuesas. Eixemplos: «Quálo ye o nueso?», «o vueso herencio», «a nuesa fuent», «o nueso lugar», etc. As ditas formas agora son quasi desconoixidas en ixe dialecto. L'estudioso de l'ansotano Miguel Ánchel Barcos sostiene que ya por ixas envueltas ya debeban coexistir con as formas completas de l'aragonés en l'ansotano, formas que por asimilación habrían rematau por imposar-se, pero que por estar ixas tan curiosas Saroïhandy en replegó buena copia, lo que habría causau un paradigma falso de pensar que yeran as unicas que se i deciba en a val.
Benasqués
En benasqués existe tamién as variants nostro, nostra, nostros y nostras pa la primera persona de plural, y vostro, vostra, vostros y vostras pa la segunda. Tamién tienen as comuns de tot l'aragonés. A vacilación en diptongar u no as vocals largas d'o latín ye una caracteristica definidera d'o benasqués.
Tamién en a variant más septentrional d'o dialecto (municipios de Saúnc y Benás) ye tipico que faigan as formas plurals de femenino mía, tuya, suya, nuestra/nostra y vuestra/vostra como mies, tuyes, suyes, nuestres/nostres y vuestres/vostres, seguindo a tendencia local de fer os plurals femeninos en -es.
Basco labortán
O labortán u navarro-labortán ye un dialecto de l'idioma basco que se charra en Labort y Ultrapuertos u Baixa Navarra, amás d'as localidaz navarras d'Urdazubi, Zugarramurdi y Luzaide.
O basco parlato en a val d'o Baztan y a val d'Ezcua ye un dialecto puent entre dialecto alto navarro y iste dialecto navarro-labortán, ya que as dos vals son mugants y han tenito a o largo d'os sieglos gran relacion social, cultural y linguistica con Labort y Ultrapuertos.
Importancia en o naiximiento d'a literatura basca impresa
Se tracta d'o dialecto con mayor u mas luenga tradicion literaria d'iste idioma, ya que as primeras obras impresas en idioma basco en o sieglo XVI fuoron escritas en dialecto navarro-labortán, entre ellas Linguae basconum primitiae (Bordeus, 1545). Os grans escritores en idioma basco d'aquell sieglo tambien yeran parladors d'iste dialecto, Iparralde estió a cuna d'a literatura basca, bien porque en aquella zona y por ixas envueltas o protestantismo yera a relichión predominant (relichión que empentaba a Reforma y as literaturas escritas en as luengas vernaclas, en contraposicion a o catolicismo d'Hegoalde que empentaba l'uso d'o latín), u bien porque astí encara se mantenió a parti d'o Reino de Navarra independient (dica a suya union con o Reino de Francia en l'anyo 1620), en a que s'empentó a literatura escrita en idioma basco.
Iste dialecto debito a o suyo prestichio literario, y chunto con o dialecto guipuzcuán y o dialecto alto-navarro, tenió tamién gran importancia en estar preso como alazet ta que en 1968 se creyara o euskara batua u basco unificato (basco stándard) emplegato en l'actualidat por toz os euskaldunes u bascoparlants, tanto en l'ambito oficial, formal, cultural, lechislativo, literario u academico.
Subdialectos hue en día
thumb|250px|{{legend|#c39d4d|Dialecto labortán hue en día}} Tradicionalment, o dialecto labortán y o dialecto baixo-navarro s'han clasificado por separado, pero seguntes Koldo Zuazo, hue en día forman un solo dialecto dividito en tres subdialectos:
Subdialectos puent
Seguntes Zuazo, as parlas u subdialectos puent de l'ueste a o largo d'a Costa de Labort, prencipian dende Hendaia dica Bidart, y por l'interior en as localidaz d'Azkaine, Arbona, Basusarri y Arrangoitze, y por l'este en as comarcas de Tierra de Mixa (Ultrapuertos) y Pettarra (l'ueste de Sola).
Historicament, encara que estando en menor mida (y cada vegata encara menos), en Guipuzcua o basco d'as comarcas d'Oarsoalde y Bidasoaldea contiene caracteristicas d'o dialecto labotán, mas que mas por o contacto cultural y linguistico d'as dos marguins d'o Bidasoa, asinas como por a influencia que tenió a o menos dica o sieglo XVI o dialecto labotán en ixa zona d'o nord-este de Guipuzcua.
Txemi Urtasun
José Miguel Urtasun Uriz (30 d'abril de 1984 de Pamplona, Espanya), más conoixito como Txemi Urtasun, ye un chugador profesional espanyol de baloncesto. Tien una altaria de 1,93 metros y ocupa a posición d'escolta. En l'actualidat chuga en o Club Melilla Baloncesto d'a liga LEB Oro d'Espanya.