cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lipovans
Os lipovans (en ruso Липовáне; en rumano Lipoveni; en ucrainés Липовани; en bulgaro Липованци) son un pueblo habitador d'o delta d'o Danubio y a suya redolada. Son descendients d'os viellos creyents ortodoxos que se i refuchioron dimpués d'una reforma relichiosa que los obligó a fuyir de l'Imperio Ruso. Mantienen l'uso d'o ruso y d'as suyas practicas relichiosas. Un d'os suyos modos de vida tradicionals ye o de pescataires fluvials. En Ucraína son uns 56,000 y habitan sobre tot l'aria de Buchac, en Rumanía yeran uns 35,791, 21,623 d'ells en a Dobrucha Rumana, sobre tot en a provincia de Tulcea.
Carrera d'Alfonso I (Zaragoza)
A Carrera Alfonso I de Zaragoza ye una carrera prencipal d'o Casco historico d'a ciudat que comunica O Coso con a Plaza d'o Pilar. A carrera destaca por os suyos politos edificios y por a vista d'a Basilica d'o Pilar, d'a cual puede veyer-se una de sus cupulas.
Garrigoles
Garrigoles (Garrigoles en catalán y oficialment, Garrigolas en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baixo Empordán y provincia de Chirona.
A suya población ye de 167 habitants (2008), en una superficie de 9,15 km² con una densidat de población de 18,25 hab/km².
Cheografía
A localidat de Garrigoles ye situata a 92 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Wolfgang Petersen
Wolfgang Petersen, naixito d'Emden (Baixa Saxonia, Tercer Reich) o 14 de marzo de 1941, ye un director cinematografico alemán, con una important obra cinematografica en o Cine alemán u internacional y con cuantos premios recibitos.
Barranco d'el Regacho (Maicas)
Lo barranco d'el Regacho ye un curso d'augua menor que baixa dende Maicas, y caye en lo río Aguas en lo termin municipal d'esta mesma localidat.
Se forma auguas ent'alto de Maicas en la compleganza de barrancos que desauguan la versant nordoriental de la sierra de Mont Albán entre los termins municipals de Maicas y Segura de los Banyos, en particular lo barranco de la Lavaderas que pasa a piet de Cabezos Altos y Las Coronas.
Hidronimia
Lo hidronimo Regacho ye común en la hidronimia aragonesa y de la peninsula Iberica en cheneral dende Galicia dica Navarra. La forma regacho presenta una fonetica propia de l'aragonés de las comunidatz aragonesas a diferencia de regallo, que tamién se documenta en la redolada.
El alegre divorciado
El alegre divorciado (títol en castellano, en aragonés L'esvurciato alegre, enguerada con en Aragón con o títol orichinal en castellano) ye una cinta hispano-mexicana de l'anyo 1976 de cine de comedia dirichita por Pedro Lazaga seguntes un guión de Vicente Coello, Mariano Ozores y Alfonso Paso (basato en Anacleto se divorcia, de Pedro Muñoz Seca y Pedro Pérez Fernández). Con una banda sonora orichinal d'Antón García Abril y una dirección de fotografía de Fernando Colín y Carlos Rodríguez, fue producita por Gonzalo Elvira y Jesús R. Folgar ta Estudios Roma, Producciones Orfeo y Filmayer S.A., y en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Paco Martínez Soria, Florinda Chico, Norma Lazareno, José Ángel Espinosa u Fernando Luján.
Argumento
Ramón Pozuelo y Socorro Velilla son un matrimonio propietario d'un bar en Madrit. Ramón ye una mica astroso y su muller Socorro ye obsesiva d'a limpieza. A cinta prencipia quan o matrimonio ha de marchar enta Mexico t'asistir-ie a la voda d'o suyo fillo que vive en Mexico. En plegar-ie, Ramón descubre que en Mexico existe l'esvurcio, que en ixas envueltas encara no yera legal en Espanya, y canso d'a obsesión por a limpieza de su muller, decide esvurciar-se'n, con l'aduya de lo suyo futuro concunyau, don Felipe, qui decide de dar-le un escarmiento.
Escitia
thumb|350px| Extensión aproximada d'Scitia y d'as luengas iranianas d'a branca escita (narancha) en o sieglo I.
Scitia (pronunciau /(e)s.'ci.tja/ u /'si.tja/, en griego: Σκυθία) yera, en l'Antigüidat Clasica, a rechión euroasiatica habitada por os pueblos escitas dende o sieglo VIII aC dica o sieglo II dC.
A suya extensión cambió con o tiempo, pero por un regular comprendeba as planadas d'a Estepa pontica dende o Danubio dica as costas septentrionals d'a Mar Negra, como se vei en o mapa. As rechions conoixidas como Scitia en os autors clasicos incluyen:
Mencions en fuents aragonesas
A grafía medieval teneba tendencia a no representar a e debant de s como en "sciencia" y esto desorientaba a los escribans, menos familiarizaus con o toponimo, de traza que "Scitia" podeba trobar-se escrito de muitas trazas en un mesmo libro (Siria, Stica, Scite, Scita, Dite, etc...). Libros a on bi n'ha referencias son o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" y o "Libro d'el Trasoro". Manimenos estas formas tamién podrían fer referencia a Licia, una rechión d'Asia la Chica:
En a "Cronica de los Conquiridors" si que podemos veyer bien escrito Scithia u Scitia en a part d'a obra on parlan d'Atila y os alanos:
Lera
thumb|right|250px|Leras d'un empedrato en tierra. Una lera ye una piedra de forma plana y dimensions grans, con poca gruixor, que s'emplega ta suel u base de cualsiquier estructura. Tamién se dicen leras as lenastras de mes gran mida que fan os voladers d'o lenato.
En cualques lugars de l'Alto Aragón emplegan tamién o termin «lera» ta referir-se a las lienas, u baixants d'o mont con arias esposatas d'estratos de flysch en superficie.
Pico Calcilé
O pico Calcilé ye una montanya de 2.564 metros que se troba en o municipio de Torla-Ordesa, en a provincia de Uesca (Aragón).
Vaths de Bearn
Vaths de Bearn (Vaths de Bearn en occitán, Baigts-de-Béarn en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 739 habitants (1999) en una superficie de 13,53 km², con una densidat de población de 54,62 hab/km².
Demografía
2004: población provisional seguntes o INSEE.
The Command (cinta de 1954)
The Command (títol orichinal en anglés, en aragonés O mando, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Retaguardia, en aragonés Retraguarda) ye una cinta de cine estausunidense de l'anyo 1954 de cine de western dirichida por David Butler seguntes un guión adaptau por Samuel Fuller y Russell S. Hughes basau en Rear Guard, una novela de James Warner Bellah, con una Banda Sonora Orichinal de Dimitri Tiomkin, una dirección de fotografía de Wilfred M. Cline y una producción cinematografica de David Weisbart ta la productora cinematografica Warner Bros.. Fan parte de l'elenco d'a cinta, en os suyos papels principals, os actors Guy Madison, Carl Benton Reid, Joan Weldon, Don Shelton, Gregg Barton, Robert Nichols, James Whitmore, Boyd "Red" Morgan y Harvey Lembeck.
En The Command se conta cómo una unidat d'a Caballería de l'exercito estausunidense dimpués d'una chicota batalla contra los indios pierde a lo suyo comandant, greument feriu. Anter de morir, o comandant cede lo mando d'a unidat a un medico militar, qui se troba a lo mando sin tener garra experiencia militar. Ixo se complica cuan bien luego troban a una unidat d'Infantería enrestida por os indios y los soldaus de Caballería li demanan que se faga pasar por militar de Caballería ta no tener que meter-se royos dabant d'a Infantería en estar baixo lo mando d'un simple medico. La cinta se rodó en l'estau de California y s'ambienta en puesto y momento indeterminaus mientres o Far West.
Tyrone Power
Tyrone Power (nombre artistico de Tyrone Edmund Power, Jr.), naixito de Cincinnati (Ohio, Estaus Unius) o 5 de mayo de 1914 y muerto en Madrit (Espanya) o 15 de noviembre de 1958, estió un actor estausunidense con una important carrera en o Cine estausunidense, destacando-ie cintas como The Mark of Zorro (Rouben Mamoulian, 1940), The Black Swan (Henry King, 1942), Captain from Castile (Henry King, 1947) u The Black Rose (Henry Hathaway, 1950).
Ben Johnson (actor)
Ben Johnson (Ben "Son" Johnson, Jr), naixito de Foraker (Oklahoma) o 13 de chunio de 1918 y muerto en Mesa (Arizona) o 8 d'abril de 1996, estió un actor estausunidense, con devanpasatos cherokees.
Premios
Ben Johnson recibió en 1971 un Oscar a o Millor Actor Segundario por a suya interpretación en The Last Picture Show, una cinta dirichita por Peter Bogdanovich.
Cerro La Florida
O cerro La Florida ye un cerro de 1.114 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios d'Olvés y Monterd, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Autochiro
thumb|300px|L'autochiro McCulloch J-2. Un autochiro (d'o griego αὐτός y γύρος, "autochiro"), tamién conoixiu como que chirocoptero, ye un tipo d'helicoptero que utiliza un rotor sin potencia en autorrotación libre pa desembolicar a sustentación. L'empente enta debant se proporciona de forma independient, por meyo d'una helice accionada por motor. Si bien ye semellant a un rotor d'helicoptero en apariencia, o rotor de l'autochiro ha de tener aire fluyendo a traviés d'o disco d'o rotor pa chenerar rotación, y l'aire fluye enta alto a traviés d'o disco d'o rotor en cuenta d'enta baixo.
L'autochiro estió inventau por l'incheniero espanyol Juan de la Cierva en un intento de creyar un avión que podese volar con seguranza a baixas velocidatz. Voló un por primera vegada o 9 de chinero de 1923, en l'Aerodromo de Cuatro Vientos en Madrit. L'autochiro de Cierva se considera o predecesor de l'helicoptero moderno. L'avión se pareixeba a l'avión d'ala fixa d'a epoca, con un motor y una helice amontaus en a parti debantera.
O termin Autogiro yera una marca rechistrada de Cierva Autogiro Company, y o termin chirocoptero (en anglés Gyrocopter) estió utilizau por E. Burke Wilford, qui desembolicó l'autochiro Reiseler Kreiser en a primera metat d'o sieglo XX. Iste zaguer termin estió posteriorment adoptau como que marca comercial por Bensen Aircraft.
Portèth de Garona
Portèth de Garona (Portèth de Garona en occitán, Portet-sur-Garonne en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Portèth de Garona (en ye a suya capital) y rechión d'Occitania.
Phthiraptera
Os pegollos (ditos cientificament Phthiraptera) son una orden drento d'os insectos neopteros sien d'alas, en a cual actualment s'incluyen mas de 3000 especies. Son todas as ditas especies animals ectoparasitos obligaus de mamiferos y aus.
Os pegollos sole pasar que seigan muito especificos nomás que de bella especie de huespet, estando-ne bellas d'as especies d'o grupo dica remiradas con o puesto d'o cuerpo de l'animal en do li parasitan. A suya mida que ye tan redueita (d'entre 0,5 y 8 mm), garretas fuertas ta reganchar-se firmes en o pelo (u as plumas), y l'abdomen unflau en sección transversal, solen composar a remada d'adaptacions que han esarrollau pa(ra) poder vevir tan apegaus a lo huespet. A color d'o cuerpo suyo sole variar dende lo beige verdisco dica lo gris fosco de bellas especies.
En l'Alto Aragón, a palabra pegollo s'emplega con variants que a ormino reducen bella silaba, como peollo/piollo, y a ormino tamién con castellanización fuerte se'n siente peojo/piojo/piejo ".
Robleda-Cervantes
Robleda-Cervantes ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 453 habitants, en una superficie de 32,47 km² y una densidat de población de 13,95 hab/km².
Hato de Foces
Hato de Foces ye un grupo de musica folk aragonesa de Uesca.
Historia
Hato de Foces prene o nombre d'un puesto d'o Semontano an que os pastors, en fer-se de nueit, se'n i reculliban con as suyas uellas.
O disco Hato de Foces (1999) ye dedicato a Rafael Andolz.
O grupo deixa os scenarios o 8 d'agosto de 2011 dimpués de mas de 35 anyos de treballo y d'haber feito 550 conciertos.
Pyrrhocorax pyrrhocorax
A chola u gralla de pico royo u nomás gralla (Pyrrhocorax pyrrhocorax (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Corvidae que se reproduz en montanyas y cinglas costeras dende as costas occidentals d'Irlanda y Gran Bretanya enta l'este, pasando per o sud d'Europa y lo norte d'Africa dica Asia central, India y China.
Poblau iberico de Sant Antoni
thumb|280px|Poblau iberico de Sant Antoni. O poblau iberico de Sant Antoni (en catalán Poblat ibèric de Sant Antoni) ye un chacimiento arqueolochico d'o pueblo iberico y de cultura iberica que se troba en o tozal de Sant Cristòvol a 1 km d'a villa de Calaceit, en a comarca d'o Matarranya.
Excavau por l'arqueologo calaceitán Joan Cabré Aguiló y por Pere Bosch Gimpera (de l'Institut d'Estudis Catalans) entre os anyos 1903 y 1919, buena part d'os materials que se i troboron son en o Museu Arqueolochico de Barcelona. Actualment ya ye excavau de tot y se pueden veyer as dos fases d'a evolución d'o poblau.
Pyrrhocorax pyrrhocorax
A chola u gralla s'emparella de per vida y amuestra fidelidat a lo suyo puesto de reproducción, que gosa estar una espelunga u crepa en a paret d'una cingla. Construye un niedo de tochos forrau de lana y mete tres uegos. S'alimenta, a ormino en bandadas, en feners de tasquizal curto, capturando sobretot presas invertebradas.
Poblau iberico de Sant Antoni
A primera fase d'ocupación d'o poblau ye entre os sieglos V y IV a.C.; d'ista fase son os edificios que se troban en o cabalto d'o tozal. Entre os sieglos III y prencipios d'o II a.C s'enamplo lo poblau con nuevas casas situadas en o cabaixo y bellas estructuras esfensivas como a muralla y os torretons.
Pyrrhocorax pyrrhocorax
En a mitolochía griega, a chola se consideraba sagrada pa lo titán Cronos.
Poblau iberico de Sant Antoni
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau a una altaria de 588 metros dende o livel d'a mar a 16,90 m a o sudueste d'a esquina d'a ermita de Sant Antonio.
9 de chunio
Sieglo XX
right|thumb|250px|L'actor, director, guionista y productor estausunidense [[Johnny Depp, naixito o 9 de chunio de 1963.]]
Venezuela
A Republica Bolivariana de Venezuela ye un país situato en o norte d'America d'o Sud. O territorio venezolano incluye, amás, diversas islas localizatas en a mar Caribe. Venezuela muga con Guyana a l'este, Brasil a lo sud, Colombia a l'ueste. As islas de Trinidad y Tobago, Grenada, Santa Lucía, Barbados, Curaçao, Bonaire, Aruba, Sant Vicent y as Granadinas y as Islas de Sotavento que se troban a mán d'a costa venezolana.
Cheografía fisica
Venezuela ye situata en o Hemisferio Norte, encara que l'extremo meridional continental se troba muit amán d'a linia d'o ecuador terrestre. O suyo territorio continental ye integrato por una masa compacta que s'estendilla d'este ta ueste y que perteneixe a la placa sudamericana; o territorio insular comprende un conchunto d'archipielagos, islas y isletas d'a mar Caribe. Por a suya cheografía bi ha una gran diversidat de recursos naturals, prencipalment enercheticos y minerals, y tamién una gran diversidat d'especies y ecosistemas.
O país muga a lo norte con a mar Caribe u mar d'as Antillas con una longaria de costa de 2.813 km; tien mugas maritimas con as auguas territorials de Trinidad y Tobago, as Antillas Neerlandesas, Grenada, Puerto Rico y as Islas Virchens. Comparte 2.050 km de muga terrestre con Brasil a lo sud; 743 km a l'este con Guyana y 2.250 km a l'ueste con Colombia.
Relieu
O relieu venezolano abarta tres unidaz cheograficas, que son d'ueste ta este: thumb|150px|left|O Salto del Ángel, o salto d'augua mas alto d'o mundo Os Andes septentrionals se bifurcan en dos cadenas montañosas, que se creyoron mientres a Era terciaria, que se deseparan en l'extremo norte d'a sierra oriental colombiana. A cadena occidental ye constituita por a sierra de Perijá en a muga con Colombia, que tien una altaria maxima de 3.750 m. A cadena oriental forma a sierra de Mérida, que tien una altaria maxima de 4.980 m en o Pico Bolívar, o punto mas alto d'o país. Istas dos cadenas rodian a depresión d'o Laco de Maracaibo, que con 13.280 km² ye o mas gran d'America d'o Sud. O laco ocupa una ampla depresión ubierta a lo golfo de Venezuela. O suyo subsuelo tien numerosas reservas d'hidrocarburos. Entre o Laco de Maracaibo, a sierra de Mérida y a mar Caribe se troban as sierras y as vals fundas (hondonadas) d'o sistema Lara-Falcón formato por tres aliniacions orograficas orientatas de sudueste ta norueste. Enta l'este, a rechión montanyosa venezolana s'estendilla y rodia una vegata mas a costa d'o Caribe, formando o sistema montanyoso d'o Caribe que tien una altaria maxima de 2.765 m en o Pico Naiguatá y que ye formato por a sierra d'o Caribe y a sierra d'o Interior, as dos orientatas d'este ta ueste, y en meyo d'ellas se troba la depresión d'o Laco de Valencia. A la fin, a l'este d'o sistema montanyoso d'o Caribe se troba o macizo de Cumaná que forma as peninsulas d'Araya y Paria entre os golfos de Caraico y Paria.
A rechión d'as planas de l'Orinoco ocupa la depresión central que s'estendilla entre as montanyas andinas a lo nord-este y a val de l'Orinoco a l'este y a lo sud y que rodía a l'altiplán de Guayana. Ye integrata por una gran plana que fue cubierta por a mar en epocas historicas antigas, y que ha dato orichen a los chacimientos d'hidrocarburos. A l'este y a lo sud de l'Orinoco se troba l'altiplán de Guayana que, debito a la erosión, ha creyato un relieu secundario de chicoz serratos, que puyan a moniquet dica formar a muga con Brasil en a cadenas montanyosa de Tairapecó, Parima y Pacaraima; estando lo mont Roraima, con 2.810 o punto mas alto. thumb|200px|Delta de l'[[río Orinoco|Orinoco, Parque Nacional Mariusa]]
Hidrografía
thumb|200px|Fauna acuatica de Venezuela Venezuela tien una gran cantidat de recursos hidricos. O 74,5% d'as auguas fluvials desembocan en l'ocián Atlantico, un 20,7% en a mar Caribe y o 4,5% s'unen a lo río Amazonas. Un chicot porcentache desembocan en a cuenca endorreica d'o Laco de Valencia. Asinas, tres cuatrenas partis d'o país perteneixen a la cuenca de l'Orinoco, que desemboca en l'Atlantico a traviés d'un gran delta. Ye o tercer río mas cabaloso d'America d'o Sud. Os afluents mas importants de l'Orinoco son o Ventuari, o Caroní, o Cauri, l'Aro, o Guaviare, o Vichada, o Meta y l'Apure. Una parti d'as auguas de l'Orinoco rematan en l'Amazonas por meyo d'a canal natural de Casiquiare que comunica con o río Negro. D'atra man, os ríos mas importants d'a cuenca d'a mar Caribe desembocan en o Laco de Maracaibo: Cotatumbo, Escalante y Chamba, curtos y cabalosos.
Fauna
A fauna bi ye diversa y abundant, con presencia de mamifers caracteristicos d'a zona tropical. Venezuela ye un d'os países con mayor variedat d'especies d'aus. Os reptils i son tamién nombrosos, y se i troba una gran variedat de peixes. En 2004 i existiban 219 especies en periglo d'extinción, entre ellas o Thripophaga cherriei.
Clima
Venezuela se troba de tot en os tropicos sobre l'ecuador a arredol de 12° N. O suyo clima vareya dende planas humidas de baixa elevación, an as temperaturas promeyo anyals alcanzan os 35 °C, dica cheleras y tierras altas (os sasos)) con una temperatura meya anyal de 8 °C. A precipitación anyal vareya de 430 mm en as partis semiaridas d'o nordueste a mas de 1000 mm en o delta de l'Orinoco en o cabo este y la chungla amazonica en o sud. Lo livel de precipitación ye mas baixo en o periodo dende agosto dica abril. Unatra caracteristica d'o clima ye ista variación en tot o país per a existencia d'una cadena montanyosa denominada Cordelera d'a Costa que trascruza lo país d'este a ueste. A mayoría d'a población vive en istas montanyas.
O país se trestalla en cuatro redoladas de temperatura horizontals basadas sobretot en a elevación. En a redolada tropical, per debaixo d'os 800 m d'altaria, as temperaturas son calidas, con promeyos anyals que oscilan entre 26 y 28 °C. A redolada atemperada oscila entre 800 y 2000 m d'altaria con promeyos de 12 a 25 °C; muitas d'as ciudaz de Venezuela, incluyida a suya capital, se troban en ista rechión. As condicions mas fredas con temperaturas de 9 a 11 °C se troban en a redolada freda entre 2000 y 3000 m d'altaria, especialment en os Andes, an os feners y os campos de nieu permanent con promeyos anyals per debaixo de 8 °C cubre la tierra per dencima d'os 3000 metros en os sasos.
A temperatura mas alta rechistrada estió de 42 °C en Machiques, y la temperatura mas baixa rechistrada estió de -11 °C, s'ha informau dende una gran altaria deshabitada en Páramo de Piedras Blancas (en l'Estau Mérida), encara que no existen reportes oficials, se conoixen temperaturas mas baixas en as montanyas d'a Sierra Nevada de Merida.
Organización politico-administrativa
Venezuela ye trestallata politicament y administrativa en 23 Estatos, 1 Districto Capital, 1 Dependencias Federales (72 islas) y 1 territorio reclamato (Guayana Esequiba).
¹ Territorio reclamato por Venezuela (pertenexient actualment a Guyana).
Politica y gobierno
Venezuela ye un Estato democratico y social de Dreito y de Chusticia con forma d'Estato Federal. En 1999 con a nueva Constitución s'establioron cinco poders publicos nacionals; o Poder executivo, lechislativo, chudicial, electoral y ciudadán. o Poder executivo domina la estructura de gubierno nacional, o president ye esleito ta un periodo de 6 anyadas, exerce a la vez como chefe d'o Estato y d'o Gubierno. O Parlamento de Venezuela, dito Asamblea Nacional, ye composato por 167 deputatos. En o Poder chudicial existe o Tribunal Supremo de Justicia o maximo tribunal d'o país. O Poder ciudadán tien un Consejo Moral Republicano que agrupa la Defensoria d'o Pueblo, o Ministerio Publico y a Contraloría Cheneral d'a Republica. O Poder Electoral ye conformato por o Consejo Nacional Electoral.
Gastronomía
A cocina venezolana ye influenciada per as tradicions europeas (italiana, espanyola, portuguesa y francesa), africanas occidentals y indichenas. A cocina venezolana vareya muito d'una rechión a unatra. As virollas basicas incluyen panizo, roz, platanos, fresols y cuantas carnes. As trunfas, os tomates, os brunos, as alberchenas, as crabazas, os espinais y os carbacins tamién son guarnicions comuns en a dieta venezolana. Venezuela tamién ye conoixida per tener una gran variedat de queso blanco, per un regular nombrau per rechión cheografica. Cualques platos tipicos son: l'arepa, o pabellón criollo, l'hallaca, o sancocho y la cachapa.
Esporte
Os esportes mas populars de Venezuela están o fútbol y o béisbol, atros esportes importants son o baloncesto, voleivol, tenis, boxeo y rugby.
Río Marineta
Lo río Marineta ye un curso d'augua que naixe a piet de la muela d'Anadón y traviesa l'ueste de lo termin municipal de Uesa dica cayer en lo río Aguas poco antes d'entrar en lo termin municipal de Blesa.
Sant Mateu
Sant Mateu puet estat:
Orden de Calatrava en a Corona d'Aragón
Estió present la Orden de Calatrava en la Corona d'Aragón por la suya participación en la Reconquiesta. Alifonso II lo Casto lis cedió en l'anyo 1179 Alcanyiz y la suya redolada, a on fundoron diferents comandas y sozcomandas. La Comanda d'Alcanyiz estió la mes important. Los calatravos d'Alcanyiz estendilloron l'actividat de la orden dica Beixix y Villena (Reino de Valencia).
La Comanda d'Alcanyiz yera ya en decadencia irreversible dimpués de 1533, anyo de la muerte de Chuan de Lanuza, comandador de la orden y visorrei d'Aragón. Una serie de bulas papals van deixando en mans d'os monarcas Carlos I y Felipe II esta comanda.
En lo sieglo XVIII la comanda d'Alcanyiz se va esminglanando y obtienen churisdicción propia Val d'Algorfa, La Codonyera y Torrociella d'Alcanyiz.
Pico de Vila
O pico de Vila ye una montanya de 2.578 metros que se troba en o municipio de Torla-Ordesa, en a provincia de Uesca (Aragón).
Coeficient de variación
Ye definita nomás cuan a meya no ye nula, y ye útil ta variables que son siempre positivas.
O coeficient de variación nomás tien sentito en datos meditos en una escala de razón. No tien garra significato ta datos en una escala d'intervalo.
Día Nacional de Madeira
thumb|200px|Cartel d'o concierto d'o Día Nacional de Madeira O Día Nacional de Madeira (en portugués oficialment Dia da Região Autónoma da Madeira e das Comunidades Madeirenses, u simplament Dia da Madeira) se celebra o 1 de chulio y comemora l'autonomía que Portugal concedió a la Rechión Autonoma de Madeira en a Constitución Portuguesa de 1976. O festivo ye marcato en toda a Rechión con lanzamientos de codetes y fuegos artificials. Amás se fa una ceremonia en l'Asamblea Lechislativa Rechional y as entidatz oficials d'a Rechión y o mete flors en a Estatua de l'Autonomía, cantando-se tamién o Te Deum en a Seu de Funchal. Encara que se conmemore nomás oficialment en Madeira, os ciudadans y imigrants madeirenses tamién lo celebran en tot o mundo.
Fernando Rey
Fernando Rey (nombre artistico de Fernando Casado Arambillet), naixito d'A Coruña (Galicia) o 20 de setiembre de 1917 y muerto en Madrit (Comunidat de Madrit, Espanya) o 9 de marzo de 1994, estió un destacato actor gallego, activo en o cine espanyol dende meyatos d'os anyos 1930 y con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas d'as suyas interpretacions en bellas cintas como Locura de amor (1948, Juan de Orduña), Viridiana (1961, Luis Buñuel), Tristana (1970, Luis Buñuel), The French Connection (1971, William Friedkin), El discreto encanto de la burguesía (1972, Luis Buñuel), La duda (1972, Rafael Gil), Pasqualino Settebellezze (1976, Lina Wertmüller), Elisa, vida mía (1977, Carlos Saura), Ese oscuro objeto del deseo (1977, Luis Buñuel), Bearn o La sala de las muñecas (1983, Jaime Chávarri), u Diario de invierno (1988, Francisco Regueiro).
Premios
L'actor Fernando Rey recibió en 1988 en a 3a edición d'os Premios Goya un Premio Goya a o Millor Actor por a suya interpretación d'o Pai en a cinta Diario de invierno, dirichita por Francisco Regueiro.
Pronombre
Os pronombres son parolas u morfemas que o suyo referent no ye fixo sino que se determina en relación con atras que normalment ya s'han nombrau. Pragmaticament se refieren con freqüencia a personas u cosetas reals extralingüísticas mas que a substantivos d'o contexto. A ista propiedat de referir-se a atros elementos tanto lingüisticos como que extralingüísticos se la denomina deixis; por eixemplo: Pedro no ye tan listo como que ell pensaba; ells minchan muito.
Todas as Luengas humanas tienen pronombres, amás todas ellas tienen pronombres personals y posesivos que obligatoriament expresan persona. Tamién ye freqüent entre as luengas d'o mundo que os pronombres expresen numero y mesmo chenero. En as luengas flexivas cheneralment expresan tamién caso. De feito ye habitual en as luengas d'o mundo que en o pronombre s'expresen mas categorías gramaticals que as que s'expresan en o verbo u o nombre. Por eixemplo, en anglés os pronombres personals admiten chenero pero os nombres no. En castellano admiten caso morfolochico, a diferencia d'os nombres. En chino mandarín expresan numero pero en o nombre ixa categoría usualment no s'expresa.
Chert
Chert (Xert en catalán) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de lo Baixo Mayestrato. La suya población ye de 918 habitants (2007), en una superficie de 82,50 km² con una densidat de 11,13 hab/km².
Cheografía
miniaturadeimagen|Chert-Xert. Lo suyo termin municipal muga con los termins de Caneto, La Chana, Sant Mateu, Catín y Moriella.
Historia
miniaturadeimagen|Xert-Chert. En o suyo termin municipal bi ha un poblato d'a Edat de Bronze, en Mola Murada, con restos d'una muralla y sistemas d'esfensa y fortificación.
O lugar fue establito en epoca musulmana, reconquerito en 1233 y con carta de población en 1235.
O lugar fació parte d'a Bailía de Cerbera de l'Orden d'o Temple y, dende 1319, a l'Orden de Montesa.
En as Guerras Carlistas bi habió luitas en a comarca.
Glera
thumb|right|250px|A glera d'a [[río Cinca|Cinca entre Escalona y L'Aínsa.]] Una glera (d'o latín <GLAREA ) ye una aria a on se son acumulatas as piedras y ruellos de forma superficial en o terreno, a sobén perque han estato arrocegatos dica astí per un curso d'augua u bien arrullatos en ixe puesto per a mar.
En aragonés, en os lugars que no tienen garra río u curso d'augua cabaloso en a comarca, o termin glera a sobén tamién s'emplega ta cualsiquier puesto do los cantals bi sigan acumulatos de traza natural (en contraposición con as torrocatas, que dimanan d'estorrocar-se las construccions humanas) y s'emplega ta referir-se a las tarteras d'a montanya. Ixe uso segundo se puet considerar una adaptación per contimparanza con as gleras fluvials y no pas un termino especifico, perque ta ixo se conoixe en tot lo Pireneu a parola «tartera» que ye un termino mes achustato.
Carlos I d'Anglaterra
Carlos I d'Anglaterra y d'Escocia, naixiu d'o palacio de Dùn Phàrlain (Dùn Phàrlain, Reino d'Escocia) o 19 de noviembre de 1600 y muerto en o palacio de Whitehall (Londres, Reino d'Anglaterra) o 30 de chinero de 1649, estió un Rei d'Anglaterra y Rei d'Escocia dende o 27 de marzo de 1625, cuan succedió a su pai Chaime I d'Anglaterra y VI d'Escocia, dica a suya muerte. Feba parte d'a Casa d'Estuardo.
Pindaro
Pindaro (en griego  Πίνδαρος, Píndaros) (Cinoscefale 518 a.C. - Argo 438 a.C.) estió un poeta griego.
Gavia
thumb|right|150px|Una gavia Una gavia ye una caixa zarrata con parez feitas d'arambres, fusta, vimbre u atro material resistent, que se fa servir ta mantener animals presos, en especial os muixons. A forma y grandaria pende de l'animal que se i quiera engayolar, gosan tener en o suyo interior recipients ta o minchar y bebeders ta l'augua.
Billy Crystal
Billy Crystal (nombre artistico de William Edward Crystal), naixito de Nueva York (Nueva York) o 14 de marzo de 1948, ye un actor, director cinematografico, guionista y productor cinematografico estausunidense.
Luengas romances orientals
As luengas romances orientals, consideratas a vegatas como una sola luenga rumana con cuatro brancas dialectals, son un grupo de luengas romances que representan a evolución d'o latín vulgar en l'aria danubiana. As luengas romances orientals son:
Torrelles de Foix
Torrelles de Foix (en catalán y oficialment Torrelles de Foix; en castellano Torrellas de Foix) ye un municipio catalán situato en a provincia de Barcelona, comarca de l'Alto Penedés y partiu chudicial de Vilafranca del Penedès. A suya población ye de 2.307 habitants (2007), en una superficie de 37,19 km² con una densidat de población de 62,03 hab/km².
Torrelles de Foix ye situata a 367 metros sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Foix. D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de La Berna, Cal Via, Can Coral, Can Croset, El Cosconar, Les Llambardes, El Mas Bertran, El Pany y La Plana de les Torres.
Val d'Ordesa
A val d'Ordesa ye a val que orichinó a creyación d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols o 16 d'agosto de 1918 chunto con o mazizo d'as Tres Serols, estando dimpués enamplato a la val d'Anyisclo, os Congostos d'Escuaín y a cabecera d'a valle Verde.
Zonas altas
En as zonas altas destaca una parti d'a crencha Norte, dende o Mont Perdito (3355 m) dica os Cabietos (3034 m), toda una succesión de tucas de más de 3000 m y en a que s'ubre una gran crepa, a Breca de Roldán, paso "natural" entre Francia y Espanya y que seguntes a falordia fue ubierta por un trucazo d'a espada de Roldán, Durendart. Una mica más ta o sud d'a Breca se troba a espelunga de Casteret, qualo interior ye en gran parti chelato, con columnas y cadreitas de chelo.
A versant norte va descendendo en una succesión de culs y vals glacials, con alticamans saltos d'augua, entre os que destaca o cul y salto d'augua de Cotatuero, a on se troban as famosas clavillas de Cotatuero, unas simplas barras metalicas fincatas en una paret vertical de paso obligato y no aptas ta personas con vertigo.
Zonas baixas
A val d'Ordesa ye una val glacial, con forma de "U", situata a o sudueste d'as Tres Serols, por a on desciende o río Arazas formando bells saltos d'augua. Dende a que prencipia a val, en o cul de Soaso, conoixito como a Coda de Caballo y que pasa por as Gradas de Soaso, una succesión de moltiples saltos d'auguas escaleronatos, dica os saltos d'augua d'o Estreito y a Espelunga.
Cervera
Cervera puet estar:
Italia
A Republica Italiana u Italia, ye un estato d'Europa d'o sud, que fa parte d'a Unión Europea (UE). O suyo territorio ye prencipalment una peninsula y dos grans islas en a mar Mediterrania: Sicilia y Cerdenya. Por o norte ye rodiata por os Alpes, por a on muga con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Os estatos independients de Sant Marino y Ciudat d'o Vaticano son enclaus dentro d'o territorio italiano, mientres que Campione d'Italia ye un enclau italiano adintro de Suiza.
Cervera
Etimolochía
L'orichen d'ixos toponimos puet estar en o latín Cervaria, puesto con ciervos; pero tamién la cerollera, que en catalán se diz cervera:
Italia
En l'actualidat Italia ye una republica democratica y un país desembolicato con o seteno Producto interior bruto mas alto d'o mundo y o 17eno index de desembolique humán mas alto. Ye miembro fundador d'a Unión Europea, y miembro d'o Grupo d'os ueito y d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas.
Toponimia
L'orichen d'a parola "Italia", d'o latín Ītalia no ye prou platero. Seguntes as teorias mas estendillatas, o termin estió un amprén d'o griego antigo y iste de l'oscán Viteliú, que significa "tierra d'os bueis" (a parola aragonesa "vetiello" se remonta a lo latín VITELU). O toponimo sería en honor a lo dios d'o bestiar, Marte. O buei yera o simbolo d'as tribus d'o sud d'a peninsula y a sobén yera representato banyando lo lupo romano como simbolo prevocador d'a Italia libre mientres as guerras samnitas.
O nombre "Italia" se referiba a una rechión d'o territorio que en l'actualidat ye o sud d'Italia. D'alcuerdo con Antíoco de Siracusa, orichinalment nomás se referiba a la porción d'o sud d'o Bruttium (l'actual Calabria), pero por ixas envueltas o termin ya yera sinonimo d'Enotrios y incluiba a la mayor parti de Lucania. Os griegos prencipioron a fer servir o termin ta referir-se a una rechión muito mas ampla, pero no sería dica os tiempos d'as conquiestas romanas cuan o termin se cheneralizó ta incluir-ie tota la peninsula.
Cheografía fisica
thumb|left|Fotografía d'Italia dende un satelite.
Italia ye formata por una gran peninsula que s'estendilla por a mar Mediterrania, y chunto a las suyas dos prencipals islas, Sicilia y Cerdenya, creya masas acuaticas importants, como a mar Hadriana a lo nord-este y a mar Chonica a lo sudeste. Muga a lo norte con Francia, Suiza, Austria, y Eslovenia. A sierra d'os Apenins forma la columna vertebral d'a peninsula, dende o norueste dica on s'une con os Alpes, cadena montanyosa que forma un arco que zarra a Italia dende o norte. Astí se i troba tamién una gran plana aluvial, a plana po-veneciana, desauguada por o río Po y os suyos diversos afluents provenients d'os Alpes, Apenins y Dolomitas.
Bi ha cuantos vulcans activos en Italia. L'Etna ye o vulcán activo mas gran d'Europa. O punto mas alto d'Italia no ye pas o Mont Blanc, como gosa pensar-se, ya que ista tuca ye de raso en o canto francés d'o macizo. O suyo punto mas alto ye o mont Blanc de Cormayeur a 4.748 m d'altaria, situau en o mesmo macizo d'o mont Blanc, en a capecera d'a Val d'Aosta (en francés Aoste). Manimenos Italia s'asocia mas facilment con os dos vulcans mas famosos: l'actualment inactivo Vesuvio amán de Nápols y o muit activo Etna en Sicilia.
Clima
A resultas d'a longaria d'a peninsula y a l'interior en a suya mayoría montanyoso, o clima de Italia ye muit diverso. En a mayoría d'as rechions de l'interior, norte y centro, o clima vareya de subtropical humido a continental y oceanico humido. En particular, o clima d'a rechión cheografica d'a val d'o Po ye sobretot continental, con hibiernos duros y veranos calurosos.
As arias costeras de Liguria, Toscana y a mayor parti d'o sud por un regular s'achustan a estereotipo d'o clima mediterranio. As condicions en a costa son diferents a las de l'interior, particularment mientres os meses d'hibierno, cuan as altituz mas altas tienden a estar fredas, humidas y, a ormino, con nevazos. As rechions costeras tienen hibiernos suaus y veranos calidos y por un regular ixutos, encara que as vals d'as tierras baixas pueden estar pro calurosas en verano. As temperaturas meyas d'hibierno vareyan de 0 °C en os Alpes a 12 °C en Sicilia, per lo que as temperaturas meyas de verano oscilan entre 20 °C y mas de 25 °C. Os hibiernos pueden variar ampliament en tot o país, con periodos alongaus de fredo, boira y nieu en o norte y condicions mas suaus y soleyadas en o sud. Os veranos pueden estar calurosos y humidos en tot o país, particularment en o sud, mientres que as arias d'o norte y o centro pueden experimentar fuertes tronadas electricas ocasionals dende la primavera dica l'agüerro.
Organización administrativa
Italia se divide en diferents rechions que d'alcuerdo a la constitución de 1948 tienen autonomia local, tenindo a constitución o papel de ye reconoixer, protecher y promover l'autonomía local, asegurar que os servicios d'o Estato sían descentralizatos, y adaptar os prencipios y as leis establindo l'autonomía y descentralización. Manimenos cinco d'istas rechions (Val d'Aosta, Friuli-Venecia Chulia, Sicilia, Cerdenya y Trentino-Alto Adigio) tienen un estatus autonomico especial debito a la suya naturaleza cheografica, cultural u social y a presencia de minorías etnicas. As atras (Lombardía, Liguria, Veneto, Piemont, Calabria, Toscana, Abruzos, Basilicata, Campania, Emilia-Romanya, Lazio, Marcas, Molise, Pulla y Umbría) tienen un estatuto común d'administración. Fuoron establitas finalment como rechions mientres a decada de 1970.
Cada rechión esleye un consello y una Giunta Regionale (Chunta Rechional) encapezata por un president esleito por sufrachio dreito. A Chunta ye responsable debant d'o consello y ha de tener o boto de confianza d'o consello. A reforma constitucional de 2001 enampló as competencias d'as rechions, en especial respective a los poders lechislativos; a mayoría d'os controls d'o Estato fuoron abolitos.
As rechions se subdividen en 109 provincias y istas en 8.101 comunas u municipios.
thumb|right|300px|Divisions administrativas d'Italia.
*Rechions autonomas
Demografía
thumb|Via Turati en a ciudat de Milán.
Os zaguers datos d'o Instituto Nacional d'Estatistica (ISTAT) estimoron una población de 59.131.287 habitants en aviento de 2006, un incremento d'o 3% dende 2001. A población italiana ye a cuatrena mas gran d'a Unión Europea (dimpués d'Alemanya, Francia y o Reino Uniu) y a 22ena mas gran d'o mundo. O creximiento poblacional se debe prencipalment a la immigración y a lo incremento en a esperanza de vida, que s'ha estimato en 79,81 anyos. A tamas d'o creximiento poblacional, Italia ye s'abiella a escape. Con una tasa de fecundidat d'1,35 ninons por muller, a man d'un de cada cinco italianos ye chubilato.
Italia tien una d'as densidaz de población mas altas d'Europa, con 1.986 personas por kilometro cuadrato. A densidat ye mayor en a rechión d'o norueste; de feito, dos d'as vint rechions (Lombardía y Piemont) sumatas agrupan o 25% d'a población total d'o Estato, d'os cuals 7,4 millons viven en a rechión metropolitana de Milán, l'aria metropolitana mas poblata. L'alfabetismo plega dica o 98%, y a educación ye obligatoria ta toz entre os 6 y os 18 anyos d'edat. Alto u baixo dos terceras partis d'a población vive en arias urbanas, una cifra menor a la d'atros estatos d'Europa Occidental.
Luengas
right|thumb|200px|Mapa d'as luengas charratas en Italia. A luenga oficial d'Italia ye o italiano, una standardización d'o toscán, luenga descendient d'o latín. Antis d'a reunificación italiana en 1861 ista luenga existiba nomás como luenga literaria, parlata por menos d'o 3% d'a población. Numerosas luengas se parlaban en a peninsula, la mayoría luengas romances que s'heban desenbolicato en cadaguna d'as rechions y reinos, debito a la fragmentación politica d'a peninsula. Muitas d'istas luengas han sobrevivito, a sobén ditas impropiament dialetti (dialectos).
Massimo d'Azeglio, un d'os ministros de Cavour, declaró, dimpués d'a unifificación italiana, que ya que s'heba creyato Italia, nomás caleba creyar italianos. Debito a lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula, s'establió que o italiano "correcto" u "estandar" sería basato en o dialecto florentín d'a Toscana (ya que sería a primera rechión en producir autors importants como Dante Alighieri). S'establió un sistema educativo, que redució a variación d'as luengas con o paso d'o tiempo. Sería en a decada de 1960 cuan o creiximiento economico y a televisión premitioron a universalización d'o italiano.
Os grupos minoritarios son chicoz, estando lo mayor d'istos os de parla alemana en o sud d'o Tirol (seguntes o censo de 1991, a población se troba composata por 287.503 personas de parla alemana (tiroleses etnicos) y nomás 116.914 de parla italiana) y os eslovenos arredol de Trieste. Atros grupos minoritarios con idiomas parcialment oficials incluyen a minoría de parla francesa en a rechión d'a Val d'Aosta; os sardos, o catalán, o friulán y o ladino en as montanyas Dolomitas, estando toz idiomas romances.
Relichión
thumb|Seu de Murriali en Sicilia O catolicismo romano ye a relichión mas gran d'o Estato italiano. Encara que ya no'n ye a relichión oficial, encara tién un papel important en os afers politicos nacionals, en parti debito a la localización d'a Santa Seu adintro de Roma. Un 87,8% d'os italianos s'identifican como catolicos, encara que nomás un 37% ye practicant u miembro activo.
Atros grupos cristianos en Italia son os cristianos ortodoxos orientals y os cristianos ortodoxos griegos. Os grupos protestants mas numerosos son os pentecostals y evanchelistas que agrupan 500.000 personas. Os Testigos de Cheobá s'han estimato en 235.685 personas. Como resultato d'as recients ondatas d'immigración d'atras rechions d'o mundo, bi ha cuasi 800.000 musulmans
Gastronomía
thumb|200px|left|Cualques d'as virollas italianas mas populars: pizza, pasta Carbonara, café espresso y gelato. A cocina italiana s'ha desembolicau a traviés de sieglos de cambeos socials y politicos, con radices que se remontan a sieglo IV a. C. A cocina italiana en ella mesma tien fuertes influxos, incluyius d'a cocina etrusca, a griega antiga, a romana antiga, a bizantina y a chudía. Se producioron cambeos significativos con l'escubrimiento d'o Nuevo Mundo con l'introducción de productos como trunfas, tomates, pimientos morrons y panizo, que agora son fundamentals en a cocina pero que no s'introducioron en cantidat dica o sieglo XVIII. A cocina italiana se destaca per a suya diversidat rechional, abundancia de diferencias en o gusto, y ye conoixida per estar una d'as mas populars d'o mundo, exercendo un fuerte influxo en l'extranchero.
A dieta mediterrania constituye a base d'a cocina italiana, rica en pastas, peix, fruitas y verduras y caracterizada per a suya extrema sencillez y variedat, con muitos platos que tienen nomás de cuatro a ueito ingredients. Os guisanders italianos se basan sobretot en a calidat d'os ingredients y no en una preparación elaborada. Os platos y recetas son a ormino derivaus d'a tradición local y familiar en cuenta de creyaus per chefs, per lo que muitas recetas son ideyals pa cocinar en casa, estando ista una d'as prencipals razons dezaga d'a creixent popularidat mundial d'a cocina italiana, dende America dica Asia. Os ingredients y platos vareyan muito seguntes a rechión.
A cocina italiana se basa en gran medida en productos tradicionals; o país tien un gran numero d'especialidaz tradicionals protechidas per a legislación de l'Unión Europea. Lo queso, os embutius y lo vin son fundamentals en a cocina italiana, con muitas declinacions rechionals y etiquetas de Denominación d'Orichen Protechida u Indicación Cheografica Protechida, y de conchunta con o café (especialment l'espresso) forman parti d'a cultura gastronomica italiana. Os postres tienen una larga tradición de fusionar sabors locals como fruitas citricas, pistacho y almendras con quesos dulces como mascarpone y ricotta u sabors exoticos como cacau, vadenilla y canela. O gelato, tiramisú y cassata se troban entre os eixemplos mas famosos de postres, pastels y pastelería italianos.
Turismo
Italia ye universalment definida como una d' as mas polidas, fascinants y ricas en historia y naturaleza pa visitar absolutament, pa toz os extranchers. Qui son de vacanzas en Italia no pueden privar sentir-se cautivaus per as marabillosas costas, per os chiquez y encantadors lugars meyebals, per os paisaches pintorescos cautivaus con vinyals y oliveras, y per os impresionants y sorprendents espectaclos de montanyas. Cada rechión alza tresors naturals, historicos y culturals d'incalculable valor.
Robledo (Zamora)
Robledo ye una localidat d'o municipio de Puebla de Sanabria en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 38 habitants.
Toponimia
Robledo significa en castellano actual "caixical" u "selva de caixicos", árbols que en aragonés tamién se denominaban enantes "robres".
Cerro Pedriza
O cerro Pedriza ye un cerro de 1.059 metros d'altaria situau en o municipio de Bichuesca, en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Frente de Libertação do Arquipélago da Madeira
thumb|Bandera d'o FLAMA O Frente de Libertação do Arquipélago da Madeira mas conoixito como FLAMA (en aragonés Frent de Liberación de l'Archipielago de Madeira) estió un movimiento independentista de Madeira que quereba a independencia de l'archipielago de Portugal, paralelo a o Frente de Libertação dos Açores. O FLAMA fació quantas accions armatas entre os anyos 1974 y 1975, mientres a Revolución d'os Clavels, reivindicando a independencia de l'archipielago. Pareixe que o movimiento yera financiato por madeirenses emigratos a os Estaus Unius y por politicos locals temerosos d'a instauración d'un gubierno d'extrema ezquierda en Lisbona.
Posteriorment con a instauración d'o rechimen autonomico de Madeira y a estabilización politica en Portugal, o sentimiento independentista s'amortó. Se diz que un d'os suyos prencipals activistas estió Alberto João Jardim, actualment chefe d'o gubierno autonomico local, president local d'o Partiu Socialdemocrata Portugués y vicepresident d'o Partiu Popular Europeu.
Garmo Negro de ras Argualas
O Garmo Negro de ras Argualas u Agulla de Pondiellos (castellano Aguja de Pondiellos) ye un garmo d'o Pireneu aragonés que se troba situau en a comarca de l'Alto Galligo. Ye una chicota cima antecedent a la punda de ro Garmo Negro y que puede puyar-se dreitament a traviés d'o collau de Pondiellos.
Val d'Ordiso
A val d'Ordiso ye una chicota val pirinenca formata por o río Ordiso, afluent de l'Ara. A la dentrada d'a val, en a intersección con a val de l'Ara bi ha un chicot cubillar ta os montanyers y en a parti alta d'a val tamién bi ha una cabana. A val prencipia en un puent que trescruza o río Ara.
En a cabecera d'a val se troba l'ibón d'Ordiso a 2344 m. d'altaria, ya chunto a la paralela val d'Otal, a la quala se puet trescruzar por meyo d'o collau d'Ordiso.
A fauna tipica d'a val encluye marmotas, vueitres y debantagüesos.