cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chermanismos en castellano
Neerlandismos
Los neerlandismos presents en castellano han puesto plegar de diferents trazas: dreitament (boya, escaparate), u indreitament a traviés de lo francés (amarrar, bulevar), u de l'anglés (yate). Los campos lexicos son l'actividat belica (baluarte), la navegación (eslora, foque), los peixes marins (fletán), plantas (colza), bebidas alcoholicas (brandy, Gin tonic), l'agricultura (pólder), las construccions (berma, bloque), l'artesanía (berbiquí), la ropa y lo estilismo (maquillar, maniquí).
Tudesquismos
Bi ha tudesquismos en campos como l'actividat belica y l'armamento (blocao, obús), las bebidas alcoholicas (trincar), y las sciencias y tecnicas (bismuto, cobalto, cuarzo).
Anglicismos
Las circumstancias de los anglicismos son diferents en castellano peninsular y en castellano d'America. Dica tiempos de la postguerra la mes gran part de los anglicismos plegaban a lo castellano peninsular a traviés de lo francés. En castellano d'America bi ha una influencia directa dende Estaus Unius muito anterior a la que este país exerce sobre Espanya dende los anyos 50.
Los anglicismos en castellano peninsular destacan en campos como las comunicacions (vagón, tranvía, túnel), la politica (líder, mitin), lo periodismo (reportero), y lo esporte (fútbol, golf).
Bestué
Bestué ye un lugar (foneticament [bɪs'twe] u [bes'twe] (AFI), enantes tamién prenunciato Bestuere, AFI: [bɪs'twæɾe]) d'o municipio de Puértolas (Sobrarbe, Uesca). A suya población actual ye de 22 habitandes.
Cartels en a plaza d'o lugar enforman a es vesitandes d'as arresas de caminata, y tamiés d'es orichens cheolochiques d'o paisache d'a valle, y con d'especial atención en as vistas que se'n tiene en alto d'o barrango d'Airés y as Sestrals.
Surden d'astí, o lugar, bels d'es camins (de caminare) que dentran en o dito Pargue. Pistas ta a Sensa y d'altros ta a par d'Escuaín, es primeros en puyando per a ermita de Sant Miquel per baixo d'as Col·larualas (tartera d'o Castiello Mayor) que permiten tamién de pasare ta a valle d'Anyisclo per a forca d'a Collata d'a Plana Canals. Ixo ye, o pas mes simple de fer-se ta a cabezera d'o Canyón, per a rota d'o dito cubillar de Sant Vicenda (que be d'estare transcrición de Santa Vicenta, pos asinas en dicen en castellano en a valle en l'actualidat). Tamién s'adube de Bestué adebant o camín d'a Mallata d'a Fueva, con un altro cubillar recuesto debaixo o Garrot Campana ta es qui queresen caminare ixe lumo d'as Sestrals.
Cheografía
Ta o canto norueste, as faixas d'a Solana (de) Sant Miquel (que en quitan o nombre d'a ermita que be hai), con a solana d'as horas centrals d'es días, acompanian o caminare per as cabanneras antigas que s'adentran en o Pargue Nacional, huei "senders balizatos" como informan es cartels, pasando per o canto d'as gleras d'As Col·larualas, y plegan t'alto ta a Sensa
A debant d'estes puestos, o paco o Tumarruago, marca como parede d'as Sestrals que ye, a on termina a valle de Puértolas. Anque ye una garra de pendiants grandes, la ocupa una fayera-caixigar bien densa, que prene colors bien vistosas en l'agüerro.
Toponimia
Seguntes Rohlfs ye un caso de terminación -ué dezaga d'o hipotetico antroponimo Vestus, que ye en a base de Vestonius (documentato en Galia) y Vestinus (documentato en Galia y Hispania). Un chentilicio Bestius a sobrevivito en o toponimo Bestiac d'Ariège.
Historia
Bestué amaneixe numbrosamende en as fuents d'o renaiximiento perque es suyos infanzons feban parte d'o concello de Puértolas, institución que estando diferent d'el que huei pensenos que ye un concello yera bien importande ta l'administración d'es lugars y propiedaz comunes d'una valle. Ta par d'alavez mirando, es concellos yeran reunions d'os amos d'as casas con propiedaz ta l'arriendo de pastueras y selvas ta cualques actividaz que se be hesen de fere. En o caso concreto de Puértolas, yera prencipal perque yera el qui decidiba qué cosas se feban en as estibas d'a Sensa y tota a montanya d'as Tres Serols, que ixo ye una d'as mes grans estesions de pratos en esta parte d'o Pireneu.
Perque ye tan coneixito d'ixes tiempos, sabenos, per eixemplo, qué población teneba o lugar en l'anyo 1495, que se be contoron 23 fuegos, ixo ye, as casas que be heba que estasen habitadas.
Ye perque Bestué yera o pas natural ta as pastueras d'a Montanya Sensa y l'alta cabelera d'o río Yaga (o río d'a valle de Tella) que ganore ixa importancia, perque es pastors que puyaban d'a tierra plana bien que be heban de pasare y no poco a menut se quedaban es meses que heban de mirare per o bestiar, fendo que be prosperesen as fondas y casas d'hospicio ta fer-be a vida. A importancia en o pas enta a Sensa tamién fayó que estás tan importande que controlar-lo en as barallas con es vecins y que se be fesen bels estroces en ixes anyos de mans d'os lacayos pagatos d'altras partes ta dar garra mal a es amos d'ixa tierra. O sieglo XVI estió de bien seguro a epoca mes conflitiva de totas, fendo a banda as falcadetas con valles vecinas que tamién alavez las tenioron, ye a epoca que o bandolerismo y as ampras d'hombres d'armas pagatos ta fer-le mal a es intereses. Feitos como es que escaixoron en 1503, 1519 y 1527, con gran mal ta as personas y perchudicio de posesions materials. Cosa no se'n sabe de qui mandoron fer ixas fayenas, pero as fonts que el replegan diz que nombran personalidaz de l'Aínsa y puestos d'es arredols. Toz ixes maldatos fayoron que, mes luego que no tarde, se ligás d'organizare partidas d'hombres armatos (ixes somatens que canta a Ronda de Boltaña, pos asinas se recuerdan encara as ampras "buenas" d'es concellos en Sobrarbe, paisanos en o decir d'es documentos) que miraban ta defender es suyos intereses. As ampras armatas d'o concello de Puértolas se mantenioron en activo -sin saber si guaire constandes, feitos como a ocupación d'a valle de Broto per os gascons, etc- dica pasata a Guerra d'o Francés, en a cual luitoron contra d'es franceses.
A belicosidat d'ixes tiempos se veye bien en es foratos que tiene a frontera d'a ilesia, ta disparar-ne a o traviés, y altros edificios como Casa Barrau, fortificata como ta resistir en o caso que la setiesen.
Demografía
Dica o sieglo XVIII as poblacions de medeban con fuegos (f), ixo ye, as casas que be heban en o lugar, no pas as personas.
Minot (Dakota d'o Norte)
A suya población ye de 40.888 habitants (2010) en una superficie de 37,70 km², con una densidat de población de 970,40 hab/km².
Cheografía
A ciudat de Minot se troba situata a 494 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.
Phoenicurus ochruros
A cudirroya, cudirroyo , culroyo, culirroya , culroya (y atros muitos nombres populars en aragonés), que de nombre cientifico ye Phoenicurus ochruros (S. G. Gmelin, 1774) , ye un paixaro de l'orden Passeriformes, superfamilia Muscicapoidea y a familia d'os muscicapidos, de costumbres solitarios y alimentación insectivora, a saber qué común en campos, parques, chardins y bardas por tot en Europa, norte d'Africa y Orient Meyo.
Ye una au territorial y con dimorfismo sexual, que os masclos tienen colors diferents que as fembras, anque toz dos sexos tienen en común a color d'a coda, que siempre ye de color roya u royisca, bien vistera cuan vuelan, por o cual se les gosa conoixer a-escape y ye d'aon dimana as diferents formas de nombre popular que recibe en Aragón.
Descripción
O dimorfismo sexual se presenta en atros caracters en ista especie: Por regular, os masclos tienen colors mas fuscas por tot o cuerpo, pero se'n tornan en especial en a cara y o papo, an que i están cuasi negras. Ixa taca negra s'esbandeixe miqueta a miqueta a mesura que abanza l'anyo, plegando a estar desgastada en o verano. A librea enfollinada podría explicar l'apelativo "viudo" u "de viudas" que bella vez s'aplica cuasi nomás que a os masclos de cudirroya. Tamién tienen una taca blanca en o dorso d'as alas. As fembras, por contra, son mas discretas y con color mas uniforme por tot arreo, de color parda u cenisa, sacando la coda royeta.
Alimentación
As cudirroyas s'alimentan por regular d'insectos y as suyas larvas. Se meten en una percha dende aon miran o suelo y, a malas que atisban un cuco esbulligar, se capuzan pa pillar-lo y se'n tornan una atra vez t'alto ta la percha pa fer pasar a presa.
En o tiempo cuan os insectos tansament se pueden trobar, as cudirroyas miran atros alimentos, como simients u lulos, u rechiran as fuellas d'o suelo pa mirar invertebraus en hibernación.
Reproducción
250px|thumb|right|Fembra. As cudirroyas fan niedo entre la fin de primavera y o verano. Os niedos se fan en una breca entre piedras, en una marguin, en un muro u en as parez d'una borda, lo mas a sobén no guaire leixos d'an que vive l'hombre pero sin meter-se masiau cerca.
A fembra y o masclo forman parella pa toda la temporada, y os dos adultos cooperan pa construir o niedo y dimpuesas pa cibar a os polletz, anque cobar no lo fa si que a fembra, l'unica que se puede meter lueca. S'ha trobau casos de masclos que s'aparellaban con dos fembras de territorios la uno a canto de l'atro. En istes casos, o masclo aduyará a las dos fembras por igual tanto pa fer niedo como pa alimentar a la pollada. Tamién s'ha trobau casos de parellas mixtas entre cuidirroyos Phoenicurus ochruros con a suya especie chirmana P. phoenicurus; os fillez mestizos tienen caracteristicas combinadas de as dos especies.
Vulnerabilidaz
Seguntes o Ministerio pa la Transición Ecolochica y o Reto Demografico d'Espanya o cudirroyo P. ochruros yera un au con poblacions estables en 2020, pero a resultas de l'impacto d'o cambio climatico s'espera que a suya distribución territorial en suelo espanyol pueda retacular entre o 74% y o 77% entre os anyos 2041 y 2070, restando-le habitats potencials pa la fin d'ixe periodo en entre un 22% y un 25% de l'aria an que actualment se lo puede trobar.
Monòver
Monòver (Monóvar en castellano) ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de lo Vinalopón Meyo. La suya población ye de 12.928 habitants (2010), en una superficie de 152 km² y una densidat de población de 85,05 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Salinas, con Elda, con Novelda, con La Romana, y con El Pinós.
Chermanismos en italiano
Los chermanismos en italiano son elementos lingüisticos provinients de las luengas chermanicas y presents en esta luenga romance. Bi ha uns chermanismos antigos y uns chermanismos que derivan de luengas chermanicas actuals.
Los chermanismos antigos no son guaire numerosos pero son indicadors de las circumstancias historicas que acompanyoron a la presencia de los diferents pueblos chermanicos en Italia. Lo contacto entre lo mundo romano y lo chermanico encomenzó edat imperial, asinas muitos chermanismos entroron en lo italiano dreitament a traviés de lo latín. Se tracta de termins de lo lexico común como vanga, sapone y son consideraus un primer estrato de chermanismos.
Manimenos, la mes gran part de los chermanismos que bi ha en italiano se remontan a los tiempos en los que diferents pueblos chermanicos dominoron Italia: ostrogodos, longobardos y francos. La presencia chermanica estió lochicament mes important en lo Norte, a on que una rechión prenió lo nombre de Lombardía a partir de los longobardos. Las palabras que se remontan a lo gotico, lo longobardo y lo francico representan un segundo estrato de chermanismos.
Goticismos
Teodorico lo Gran creyó a zaguers de lo sieglo V lo Reino Ostrogodo d'Italia, que duró dica l'anyo 553 con la reconquiesta bizantina dimpués de la guerra gotica. Son d'orichen gotico son termins de la vida familiar como fiasco y palabras d'ambito militar como elmo u guardia.
Franconismos
En l'anyo 773 los francos invadioron lo norte d'Italia y en l'anyo 774 los conquirioron Pavía, la capital de lo Reino Longobardo, que quedó adhibiu a l'Imperio Carolinchio de Carlos Magno. Los franconismos que entroron a l'italiano en lo periodo carolinchio lo facioron a traviés de las luengas galorromanicas primerencas y no dreitament dende lo francico. Entre los franconismos son eixemplos banco, guanto, etc.
Tudesquismos
Los tudesquismos (en italiano tedeschismi), son las palabras que entran a fer part de lo lexico de lo italiano dende l'alemán a partir de lo sieglo X y son alto u baixo 700 palabras. Beluns dentroron en lo sieglo XIII: en lo periodo de conflicto entre ilesia y imperio entroron a fer part de lo lexico de lo italiano los termins guelfo y ghibellino. En lo sieglo XVI entroron termins militars como archibugio y palabras como lanzichenecco y brindisi (adaptación de la esprisión alemana bring dir's, ye decir "te lo traigo" (lo vaso)). La mes gran part de los chermanismos entroron a fer part de lo italiano en lo sieglo XIX: en l'ambito politico, de las sciencias (dinamo, enzima, entropia), de la psicolochía (psicosi, autismo) y de la guerra (Bunker, Lager).
Anglicismos
Los primers anglicismos encomenzoron a entrar ya arredol de lo sieglo XVIII, dimpués de la expansión de l'Imperio Britanico. D'este periodo bi ha influencias en lo mundo de la politica y de la economía, encara que se tracta mas que mas d'anglolatinismos. A partir de la segunda metat de lo sieglo XX la influencia de l'anglés en lo lexico italiano s'intensificó gracias mas que mas a la hechemonía cultural de los Estaus Unius. De los 8.000 anglicismos rechistraus en lo GRADIT, nomas bells setanta son de lo sieglo XVIII, d'alto u baixo 500 de lo sieglo XIX, bells 697 de la primera metat de lo sieglo XX, y la resto de la segunda metat d'este mesmo sieglo.
Tarsac
Tarsac (u Tarçac) puet fer referencia a:
Cantón de l'Ador gersés
O cantón de l'Ador gersés (en occitán canton de l'Ador gersesa, en francés canton de l'Adour-Gersoise) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Gers y districto de Miranda, en a rechión d'Occitania.
Miengo
Miengo (en cantabro Miengu) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca de Santander.
Cantón de l'Ador gersés
A suya población ye de habitants  y en fan parte 34 comunas. A suya capital ye a localidat de Riscla.
Miengo
Cheografía
A localidat de Miengo se troba situada a 11 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 21 km d'a ciudat de Santander, a caspital d'a suya comarca, d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Johnny Weissmuller
Johnny Weissmuller (nombre artistico de Johann Peter Weißmüller), naixito de Freidorf (Banato, Imperio Austrohongaro, hue un districto de Timişoara, Rumanía) o 2 de chunio de 1904 y muerto en Acapulco de Juárez (Estato de Guerrero, Mexico) o 20 de chinero de 1984, estió un esportista y actor estausunidense. Naixito de l'Imperio Austrohongaro, perteneixeba a la minoría d'os suabios d'o Banato.
En a suya faceta esportiva, partecipó como nadador y chugador de waterpolo en os Chuegos Olimpicos de París de 1924 con tres medallas d'oro y una de bronce en natación; y tamién en os Chuegos Olimpicos d'Amsterdam de 1928 con dos medallas d'oro en natación.
En a suya faceta cinematografica, ye conoixito por os suyos papels de Tarzan en as cintas basatas en a obra d'Edgar Rice Burroughs, destacando as cintas Tarzan the Ape Man (1932, W. S. Van Dyke), a primera d'a serie; Tarzan's Secret Treasure (1941, Richard Thorpe); u Tarzan and the Mermaids (1948, Robert Florey), a zaguera d'a serie. Con a cinta Jungle Jim (1948, William Berke) prencipió una serie de cintas sobre iste personache de cómic creyato por Don Moore y Alex Raymond, encara que con ista serie de cintas no tenió l'exito que s'asperaba.
Sexma de Fridas
La Sexma de Fridas u de Fridas d'Albarrazín yera una sexma situata en lo centro-sud de la Comunidat d'Albarracín.
Comprendeba los lugars de:
Biés
Biés ye un lugar aragonés d'o municipio de Puértolas, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca.
Passeriformes
As aus Passeriformes (nombre cientifico en latín; ditas popularment paixaros u muixons en aragonés) son a orden con mes especies adintro en a clase Aves, abracando-ie la metat d'as especies coneixitas d'aus d'o planeta. O nombre d'este clado demana d'o gurrión (Passer domesticus) per estar-ie la especie mes abundant.
Be s'han puesto clasificar arredol d'as 5.400 especies, que ixo ye, lo doble que no la orden de mamiferos mes numerosa, os Rodentia (radedors), estando considerata la orden mes numerosa d'os vertebratos.
A orden de desepara en dos subordens: Passeri y Tyranni.
Taxonomía
As antigas clasificacions s'alacetaban en a morfolochía d'o pico u en a disposición u coloración d'as plumas, asinas que cuantas especies que s'agrupaban en o mesmo grupo s'han deseparato en comprobar-se que yeran pareixitos nomás que debitos a converchencias adaptativas.
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
O Club de Gimnasia y Esgrima La Plata ye un club de fútbol archentino, con seu en a ciudat de La Plata. Fue establito en 1887 y chuga en a Primera División d'a Liga archentina de fútbol.
Niza
Niza (en occitán Niça, en francés y oficialment Nice, en italiano Nizza) ye una ciudat y comuna francesa situata en o departamento d'Alpes Maritimos, en a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
Ye un d'os centros d'a rechión turistica d'a Costa Azul, amán d'a muga con Italia, d'os Alpes y a l'este d'o río Var.
Niza, capital historica d'o condau de Niza, estió una localidat ligata a Italia dica que s'integró en Francia a la fin d'o sieglo XIX.
Actualment ye a cinquena ciudat mas poblata de Francia y o suyo aeropuerto Nice-Côte d'Azur ye o segundo con mayor trafico d'o estato.
Mugas
A comuna de Niza muga a o norte con Colomars, Falicon y Saint-André-de-la-Roche; a o nord-este con La Trinité; a l'este con Villefranche-sur-Mer; a o sud con a mar Mediterrania; a l'ueste con Saint-Jeannet, La Gaude y Saint-Laurent-du-Var; y a o norueste con Gattières.
Rinyón
thumb|Os rinyons vistos dende a espalda, sin a [[colunna vertebral.]] thumb|Relazions alrterials y benosas d'os riñons.
Os rinyons (d'o latín < *RENIO) son dos organos presents en os animals vertebraus, que filtran a sangre de l'aparato circulatorio y premiten a excreción a traviés d'a orina de cuantos residuos metabolicos de l'organismo por meyo d'un sistema complexa que incluye mecanismos de filtración, absorción y excreción.
Tenen forma de faba, y en o ser humán cadagún tien, alto u baixo, a grandaria d'o suyo punyo zarrau. Se troban en o retroperitoneu, chusto dencima d'as costiellas, a l'altura d'as primeras vertebras lumbars,
Cada día os rinyons procesan bells 200 litros de sangre ta producir, aproximadament, 2 litros d'orina, una solución liquida compuesta d'augua y cuantas substancias en cantidat variable que s'eliminan y l'organismo, procedents d'o metabolismo corporal. A orina baixa contino ent'a vuixiga urinaria a traviés d'uns conductos ditos uréters. A buixiga almadazena a orina dica l'inte d'orinar.
Funcions d'o rinyón
O suyo tamanyo ye como o d'un punyo zarrau, ye de color roya, y o suyo peso ye de 125 a 155 g. O rinyón funciona en colaboración con atros organos, como os polmons, o corazón, ezt.
O rinyón tamién secreta tres hormonas importants, como son a eritropoyetina, a renina y a vitamina D.
Filtrache
A filtración ocorre en chicotas unidaz colocadas adintro d'os rinyons, que se dicen nefronas. Cada rinyón en tien arredol d'un millón. En a nefrona, o glomerulo -que ye un chicot dobiello de capilars sanguinios- s'enreliga con un chicot tubo colector d'orina, clamau tubulo. Se produz un complicau entrecambeo de substancias quimicas a mesura que os refuses y l'augua surten d'a sangre y dentran en o sistema urinario.
En primerías, os tubulos reciben una barracha de residuos y sustancias quimicas que o cuerpo encara puet usar. Os rinyons separan bellas sustancias como o sodio, o fosforo y o potasio, y las nimvía de tornada ent'a sangre que las retorna a o cuerpo. D'ista traza, os rinyons regulan a concentración d'istas sustancias en o cuerpo. S'aprecisa un equilibrio adequau ta ta mantenir a vida, pero as concentracions excesivas pueden estar perchudiciosas.
Amás de retirar os refuses, os rinyons libran tres hormonas importants:
Malotías que afectan a os rinyons
Quasi todas as malotías d'os rinyons atacan a las nefronas y lis fan perder a suya capacidat de filtración. A lesión d'as nefronas puet escayeixer a escape, a sobén como resultau d'una lesión u intoxicación. Manimenos, por un regular as malotías d'os rinyons destruyen as nefromans lentament y progresiva. Pueden pasar muitos anyos y mesmo decenios antes que no se manifieste o mal.
As dos causas mas freqüents de malotía d'os rinyons son a diabetes y a tensión arterial alta (hipertensión).
Venta de Ferrera
Venta de Ferrera (en castellano Ventas de Herrera) ye un lugar despoblau d'o termin municipal de Ferrera de los Navarros, en a comarca de Campo de Daroca y en a provincia de Zaragoza.
1908
Atros países
right|thumb|250px|Ceremonia d'apertura d'os [[Chuegos Olimpicos de Londres 1908.]]
Mayo
right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[James Stewart, naixito o 20 de mayo de 1908.]]
Rinyón
Hereditarias u conchenitas
thumb|Malotía poliquistica renal
1908
Octubre
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Carole Lombard, naixita o 6 d'octubre de 1908.]]
Rinyón
Adquiestas
thumb|Calculo renal
Costiella
250px|thumb|right|Costiellas humanas, en royo. Las costiellas  son uesos plans y alargaus de l'escleto axial comparables a arcos, que s'estienden dende la columna vertebral dica l'esternón, a lo que s'unen a traviés de cartilagos costals.
Las costiellas tienen un orichen endoesqueletico ligau a los mioseptos de los primers cordaus. La función orichinal de las costiellas ye protectora.
En lo ser humán bi ha dotze de cada costau. Las siet primeras s'articulan con l'esternón por meyo d'un cartilago propio y son las costiellas verdaderas. Las costiellas que van dende la ueitena dica la decena s'unen a traviés d'os suyos cartilagos a un cartilago común, que se articula con l'esternón (costiellas falsas). La oncena y dotzena costiella no s'articulan con l'esternón y son las costiellas flotants.
Bibliografía
Adolfo Aguilar, Eduardo de Juana y Arturo Morales. Historia Natural, tomo 6 Zoología - Vertebrados. Carroggio, 1989.
Concellero
O concellero tien como función a promoción d'o desembolique d'o municipio adintro de quantas arias (educación, cultura, sanidat, transportes, economía, ficienda, parques y chardins, obras publicas, urbanismo, etc.), pa lo que gosa especializar-se.
Con a eliminación d'os Fueros d'Aragón en 1707 per Felipe V de Borbón con os Decretos de Nueva Planta. os churaus d'a ciudat pasoron a estar castellanizaus como regidores u concejales.
Tuca Blanca (Candanchú)
A Tuca Blanca ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.322 m.
Se troba administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Ansó (Uesca) y en a muga d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals, en o cul d'Aspa. Fa parti tamién d'a estación d'esquí de Candanchú, estando o suyo cobalto.
Puyarruego
Puyarruego (prenunciato [puʝa'rwɒɡɵ] (AFI), contraito [pja'rwɒɡɵ] (AFI) a menuto) ye un lugar d'o municipio de Puértolas (Uesca), en l'aria central d'a comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 210 habitants (2017). Puyarruego ye uno d'os tres lugar d'a parte baixa d'a valle de Puértolas, en chunto con Escalona y Belsierre, y ye d'os tres éstes, la uno de mes ta ponient, bels 2 km auguas t'alto d'o río Bellós dende Escalona.
Perque se troba en o puesto que ye, o casar de Puyarruego ye pas obligato tanto cuan se puya ta Fanlo y a valle d'Anyisclo, como cuan se'n torna d'alto, d'a valle de Vio.
Toponimia
En o fogache de 1405 ordenau en as Corz de Maella s'escribe Puy Arueno (talment se confunde graficament a v por a n):
Cheografía
thumb|250px|left|As [[gorgas d'o río Bellós en Puyarruego]] Puyarruego se troba en alto d'un tozalet a on que s'achuntan a Yesa (o río que baixa de Buerba y a Vallivio) con o Bellós, 2 km auguas t'alto en seguindo o río d'Escalona t'arriba.
1,5 km auguas t'alto per o Bellós i tiene unas fuents famosas, en o puesto mesmo a on que remata o Congosto d'as Cambras, que en dicen A Fuent d'os Banyos. T'astí que se veniba a chent de mutos puestos de Sobrarbe pues, en deciban, tienen propiedaz curativas as auguas que se'n quitan, pus que diz que contienen gran cantidat de compuasdos cloruros.
Por alto d'a fuent d'os Banyos, a Siarra Seca (en dicen asinas porque no i hai guaire árbols) s'enfila ta Gallisué con a carretereta resiguendo-ne os lumos, por un alto que en dicen O Mesonet que parte d'un canto a cuenca d'o Bellós y per l'altro a d'a Yesa. Bellas leneras en a man que mira ta'l Bellós fan un puesto ferioso que en dicen A Cortella, a on que i hai unas bordas y un alcorz que ye un camino antigo, que permite de plegar ta a carretera d'Anyisclo si se i baixa.
D'alto d'o Mesonet se vei prou bien o lugar de Moriello de Sant Pietro en l'altro canto d'o río.
En a ripa norte d'o Bellós, o barrango d'Airés desemboca una mica per dencima d'o puande que fa a entrada d'a localidat. En o puesto a on que desemboca o dito barrango, bi ranca una pista de tiarra que puya por as leneras de Bibisué dica a Pardina d'a Barona, que fué en altros tiampos una pardina que i heba en a colladeta que i hai d'entre o Tozal d'os Lobos y o Tozal de Pera (se mire a foto) que fan parte d'os que en dicen Tozals de Puyarruego; garras chicotas d'a mesma montanya que por l'alduera de Bestuer i tiene as pundas Sestrals.
Nombre
thumb|250px|Casa Castillo Coneixito como Pui Arrui y Pui Arroi en a Edat Meya, o nombre yera en oríchen compuasto, levando en a segunda palabra una vocal debant d'a "R" (ixa "A" que en dicen protetica -que proteixe-) que estió rasgo costitutivo d'o primer romance aragonés y tamién d'o gascón. Altros eixemplos d'éste caracter se veyen en antroponimos d'ixes tiampos como Arramiro u Arramon, y altros toponimos como Arricla u altro que ye tamién en Sobrarbe: Camp Arretuno.
Personalidaz naixidas de Puyarruego
L'historiador, etnologo y divulgador Severino Pallaruelo, qui ha treballau a cultura tradicional pirenenca (en especial as navatas) naixió en l'anyo 1954, en Puyarruego.
Santalla d'Ozcos
Santalla d'Ozcos (Santalla d'Ozcos en asturleyonés, Santa Eulalia de Oscos en castellano) ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca de l'Eo-Navia y partiu chudicial de Castropol. A suya capital ye o lugar de Santalla d'Ozcos, en a parroquia de Santalla.
A suya población ye de 510 habitants (2011) en una superficie de 47,12 km², con una densidat de población de 10,82 hab/km².
Luengas y parlas
En Santalla d'Ozcos se charra gallego. A parla gallega de Santalla d'Ozcos y de cuasi toda la comarca de l'Eo-Navia recibe a denominación d'eonaviego y presenta caracters transicionals enta l'asturiano occidental
Parroquias
O concello de ye formau por nomás que una sola parroquia:
Herpetolochía
A Herpetolochía (d'o griego ἑρετον "reptar" y λογος "estudio de") ye a branca d'a Ciencia d'a Zoolochía adedicata a o estudio cientifico d'os animals tetrapodos de sangre fría (reptils y amfibios), encluyendo-ie a suya taxonomía, ecolochía, comportamiento, fisiolochía, anatomía y paleontolochía. Os cientificos que treballan en iste campo son ditos "herpetologos".
Santalla d'Ozcos
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con Vilanova d'Ozcos, a l'ueste con a Fonsagrada, a l'este con Samartín d'Ozcos y Grandas de Salime.
Pico El Cortado
O pico El Cortado ye un mont de 1.161 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra d'Algairén. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Herpetolochía
Una sub-branca d'a Herpetolochía ye a Batracolochía, que ye a Ciencia que estudea os batracios u amfibios.
Gascueña (Cuenca)
Gascueña ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 150 habitants (2007), en una superficie de 51,81 km² y una densidat de población de 2,9 hab/km².
Toponimia
Lo nombre d'esta localidat puet provenir por repobladors gascons, y s'ha dito que podioron estar soldatos gascons que combatioron en a reconquista con Alfonso VIII de Castiella.
Romance navarro
Se dice romance navarro a las formas d'o romance navarro-aragonés que se charraban en o sud y este de Navarra. No existiba deseparación neta entre o navarro y l'aragonés. As denominacions d'aragonés, navarro y riochano no responden a diferencias reals que existisen en una mesma epoca, (podeban estar más grans con una comarca dentro de una mesma rechión), responden a las diferents historias linguisticas d'o romance en ixos reinos u rechions como consecuencia de diferent historia politica. Existiban diferents trazas d'escribir, como conseqüencia que a Ilesia Catolica perdió lo monopolio d'a escriptura y lo prenioron as dos monarquías, navarra y aragonesa.
Denominación
O mesmo "Fuero de Navarra" fa referencia a lo luengache en o que ye escrito, y preveyen a situación en a que fuesse rey ombre de otra tierra o de estranio logar o de estranio lengoage. Una denominación que se documenta en os mesmos textos en romanz ye a de lengoage de Navarra. Lo veyemos por eixemplo en as "Corz d'Olit de 1329:
En l'acta de coronación de Carlos II de Navarra en l'anyo 1350 escriben en latín:
Y en l'acta de coronación de Carlos III de Navarra en l'anyo 1390 repite a mesma formula y se leye In ydiomate Navarre terre.
Morfolochía
O demostrativo masclino singular ye esti u aquesti en cuenta d'estar est(e) u aquest(e), coincidindo n'esto con l'aragonés d'as comunidatz aragonesas, (se i documenta en la versión romance d'o Fuero y encara en textos de lo S XV y no ye estranio porque os navarros intervinioron en a repoblación d'ista aria), y con o riochano. En os documentos d'o Monesterio d'Irache se documenta esti pero no aquesti.
Historia
O texto més antigo conoixiu en romance navarro seguntes P. Moret ye a concesión d'o Fuero de Chaca en 1171 a os pobladors d'o Pueyo de Castillón de Sangüesa por parte de Sancho lo Sabio:
Brad Pitt
D'entre a suya filmografía, cal destacar-ne bellas cintas, como Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles (1994, Neil Jordan), Legends of the Fall (1994, Edward Zwick), Seven (1995, David Fincher), 12 Monkeys (1995, Terry Gilliam), Seven Years in Tibet (1997, Jean-Jacques Annaud), Snatch (2000, Guy Ritchie), Ocean's Eleven (2001, Steven Soderbergh), Troy (2004, Wolfgang Petersen), Ocean's Twelve (2004, Steven Soderbergh), Babel (2006, Alejandro González Iñárritu), The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford (2007, Andrew Dominik), The Curious Case of Benjamin Button (2008, David Fincher), Maldaus bordes (2009, Quentin Tarantino) u World War Z (2013, Marc Forster).
Virchen de Ferrera
Venta de Ferrera (en castellano Virgen de Herrera) ye un lugar despoblau d'o termin municipal de Ferrera de los Navarros, en a comarca de Campo de Daroca y en a provincia de Zaragoza.
Punta d'Oza
A punta d'Oza ye una cima de 2.193 m situada l'anglo Norueste d'as murallas d'o Castiello d'Acher.
Se troba en o Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament d'o municipio d'a Val d'Echo.
Los Santos de Turrillo
Los Santos de Turrillo (en castellano Los Santos de Torrijo) ye un mont de 1.149 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima se troba a ermita de los Santos y un vértiz cheodesico.
Peñalver
A suya población ye de 232 habitants (2011), en una superficie de 81,31 km² y una densidat de población de 2,85 hab/km².
Cheografía
A localidat de Peñalver se troba situata a 950 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 34 km d'a ciudat de Guadalachara, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Club Deportivo San Gregorio Arrabal
O Club Deportivo San Gregorio Arrabal ye un club de fútbol aragonés, d'o barrio d'o Rabal en Zaragoza. Fue establito en 1967 y chuga en a Primera Rechional (Grupo I). Es considerado el mejor club de la historia del fútbol, ganadores de la liga de primera infantil, una copa que en cuanto a importancia y dificultad se asemeja a la uefa champions league.
Cabrerizos
Cabrerizos ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 3.476 habitants (2007), en una superficie de 11,54 km² y una densidat de población de 301,21 hab/km².
Sarajevo
Sarajevo (Sarajevo en serbocroata, Сарајево en alfabeto cirilico) ye una ciudat de Bosnia y Herzegovina, a mayor ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants y a capital d'o país, d'a Federación de Bosnia y Herzegovina y d'o cantón de Sarajevo.
A suya población ye de 304.614 habitants, en una superficie de 141,5 km², con una densidat de población de 2.152,75 hab/km².
Sarajevo ye una d'as ciudaz de mayor importancia d'os Balcans.
Población por etnias y nacionalidatz
A población d'a ciudat de Sarajevo ye de mayoría bosnia musulmana, pero a redolada de Sarajevo ye de mayoría serbia. Serbios y croatas son presents en a ciudat y por lo menos antes d'a Guerra d'Independencia de Bosnia-Herzegovina i heba barrios de mayoría serbia u de mayoría croata, (Ilidza, Otec, Stup, ecetra...). Antes d'a guerra se deciba que Sarajevo yera a tercera ciudat yugoslava en numero de serbios. A redueita minoría sefardita dixó a ciudat quan a guerra.
Historia
A suya historia ye fecunda, dende l'asasinato o 28 de chunio de 1914 de Francisco Ferrando d'Austria, heredero de l'Imperio Austrohongaro, y a suya muller Sophie Chotek por Gavrilo Princip, en o clamato Atentato de Sarajevo, que estió una d'as causas d'a Primera Guerra Mundial, dica os Chuegos Olimpicos d'Hibierno de 1984, ta rematar en o setio de Sarajevo en os anyos 1990 mientres a Guerra de Bosnia y Herzegovina.
Sarajevo fue establito en 1461 por os Otomans, o suyo nombre provién d'o turco saray que significa "palacio".
Competicions esportivas
Sarajevo estió a seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno en a suya edición de 1984.
Los Campanils
Se troban en lo Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament de lo municipio de la Val d'Echo.
Punta de la Gatera
A punta de la Gatera u punta de l'Ixabre (en castellano punta del Sable u Punta l'Isabre, en francés pic Les Chèvres) ye un pico d'o Pirineu aragonés, ubicau en a parte mas altera d'a val de Chistau en o macizo de Vachimala.
En realidat cal diferenciar o pico de l'Ixabre con una altaria de 3.139 metros muit cingloso y a penya de l'Ixabre, mas baixa y suau con una altaria de 2.701 metros, chusto d'encima d'a zona de bordas de Viadors. Ye conoixida en francés como pic Les Chèvres una adaptación fonética d'o nombre aragonés.
Rota de puyada
Se puede puyar-ie dende o cubilar de Taberners, enta La Pez con una cursa de 3.15 m. u dende o cubilar de Viadors, camín de la Senyal de Viadors con una cursa de 3.00 h.
Amygdalus
Amygdalus ye un subchenero adintro d'o chenero Prunus d'as rosacias. Compuesto esencialment de dos tipos d'árbols fruiters; l'almendrera y la presiguera, con as suyas diferents variedaz.
Siniša Mihajlović
Siniša Mihajlović (en serbio Синиша Михајловић;) naixiu de Vukovar o 20 de febrero de 1969 y muerto en Roma o 16 d'aviento de 2022), estió un futbolista y entrenador serbio que chugaba de esfensa. Como futbolista destacaba por la suya habilidad tirando faltas y ye recordau como un d'os millors chugadors tirando faltas d'a historia, ye lo solo chugador en aconseguir un triplete de tiros de falta.
Amygdalus
A parola amygdalus ye latina y significa almendra. A primera aparición d'ista denominación estió en o Species Plantarum de Linneu, como chenero d'a mesma almendrera, que alavez l'autor clamaba Amygdalus communis. Actualment, o subchenero se considera una parti constitutiva d'o mes gran chenero Prunus, y talment en a suya estructura s'encluye tamién a presiguera, pos o presiego tien tamién as caracteristicas que se describioron ta considerar que una especie estás adintro d'o subchenero.
Calvarrasa de Abajo
Calvarrasa de Abajo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 1097 habitants (2007), en una superficie de 28,16 km² y una densidat de población de 38,95 hab/km².
Amygdalus
Es fruitos d'Amygdalus son drupas con una depresión en un d'es cantos, y tamién un sulco fundo que plega enta a simient interior.
Zanui-Alins
Zanui-Alins (Sanui i Alins en catalán; Azanuy-Alins en castellano) ye un municipio d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'Litera. A suya población ye de habitants en una superficie de 51,04 km² y una densidat de 0 hab/km².
Puestos d'intrés
En Alins: En Zanui:
Castellanos de Moriscos
Castellanos de Moriscos ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 922 habitants (2007), en una superficie de 13,84 km² y una densidat de población de 66,61 hab/km².
Punta Yali
A punta Yali ye un pico d'o Pireneu aragonés ubicau en a sierra de Sardanera, chunto a o macizo de Cotiella y las tucas de Cotiella (2.912) y Cotielleta (2.731). Tiene una altaria de 2.706 metros. Se puede puyar-ie dende Campo en Ribagorza u dende Ceresa en Sobrarbe, siempre complegando enta la varella de Cullivert.
Dell Hymes
Dell Hathaway Hymes (naixiu o 7 de chunio de 1927 de Portland, Oregón - feneixiu o 13 de noviembre de 2009 en Charlottesville, Virchinia) estió un sociolingüista, antropologo y folklorista estausunidense, que o suyo treballo s'ocupó prencipalment d'as luengas d'o Pacifico Norueste.
A suya vida
Mesmo con ista choventut, Hymes ya teneba una buena reputación como lingüista. A suya disertación, que preparó en un anyo, estió una gramatica d'o idioma kathlamet, que se charra amán d'a desembocadura d'o río Columbia, y conoixida prencipalment por as obras de Franz Boas de zaguerías d'o sieglo XIX. Hymes estió en Harvard mientres cinco anyadas, y marchó en 1960 enta la Universidat de California en Berkeley. Tamién pasó cinco anyos en Berkeley y dimpués ingresó en o Departamento d'Antropolochía d'a Universidat de Pennsilvania en 1965. En 1972 dentró en o Departamento de Folklore y n'esdevenió degán d'os Estudios d'Educación en 1975.
A suya viuda, Virginia Hymes, tamién ye sociolingüista y folclorista.
Torroella de Montgrí
Torroella de Montgrí ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baixo Empordán y provincia de Chirona.
A suya población ye de 11.441 habitants (2008), en una superficie de 65,61 km² con una densidat de población de 174,38 hab/km².
Cheografía
A localidat de Torroella de Montgrí ye situata a 31 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 22 km de La Bisbal d'Empordà, a capital d'a suya comarca, y a 45 km de Chirona, a capital d'a suya provincia. O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Ter.
Dell Hymes
Influencias sobre a suya obra
Hymes tenió influencias de muitos lingüistas predecesors, mas que mas Franz Boas, Edward Sapir y Harry Hoijer, aintro d'a tradición estausunidense, encara que tamién a Roman Jakobson y d'atros miembros d'o Cerclo Lingüistico de Praga, a o sociologo Erving Goffman, y os etnometodologos Harold Garfinkel, Harvey Sacks, Emanuel Schegloff y Gail Jefferson.
Torroella de Montgrí
Cheografía
D'o suyo termin municipal en fa parte o lugar de L'Estartit.
Historia
En chulio de 935 una flota de quaranta vaixiellos d'o Califato de Cordoba ataca y espulla los puertos de Pals (5 de chulio), Empúries (que dende alavez quedó despoblau), Torroella de Montgrí (8 de chulio) y Barcelona (15 de chulio), provocando centenars de victimas y muitisma destrucción. Qui mandaba la flota yera Abd al-Màlik ibn Said ibn Abi Hamama, que tornó en rematar l'ataque en o puerto de Turtusha.
Dell Hymes
Influencias sobre a suya obra
Hymes creye que i hai una connexión critica entre o luengache y as formas de pensar. Iste ye o nuclio d'a suya posición teorica. Hymes considera a o critico literario Kenneth Burke como a suya mayor influencia, y afirma: "O sentiu d'o que foi prebablement se debe mas a KB que a unatra persona". Hymes estudió con Burke en o decenio de 1950. A obra de Burke yera diversa, tanto teoricament como tematica, pero la ideya que pareixe haber influiu mas en Hymes ye l'aplicación d'o criticismo retorico a la poesía.
Hymes ha incluiu muitas atras figuras literarias y criticos entre as suyas influencias, incluindo-ie a Robert Alter, C.S. Lewis, A.L. Kroeber, Claude Lévi-Strauss y Harry Hoijer.
Importancia d'a suya obra
Ye important de conoixer a obra de Hymes porque amuestra as diferents formas lingusticas como l'Antropolochía y que s'estructuraba en lo poetico. En estar un d'os primers sociolingüistas, Hymes aduyó a establir por primera vegada la connexión entre a fabla y as relacions humanas y l'entendimiento d'o ser humán sobre o mundo. Hymes s'intresa particularment en a forma en que patrons lingüisticos diferents moldeyan diferents patrons de pensamiento.
Hymes proposa o que ell y atros denominan "etnopoetica", un metodo antropolochico de transcribir y analisar o folklore y a narrativa oral que atiende a las estructuras poeticas aintro d'a fabla. En leyer as trascripcions d'os mitos d'os pueblos amerindios, por eixemplo, que fuoron rechistraus cheneralment en prosa por antropologos anteriors, Hymes observó que i hai estructuras tipicament poeticas en o suyo vocabulario y en a estructuración mesma d'o relato. Os patrons lexicos y l'uso d'o lexico obedeixen a formas artisticas pautadas.
La fique de Hymes, seguntes a suya opinión, ye entender l'arte y "l'habilidat ... que subyace y configura istas narrativas". De feito, creyó o "Modelo de Fabla Dell Hymes" y cudió o termin "competencia comunicativa" ainntro de l'amostranza d'o luengache.
Amás d'estar historias entretenidas u mitos importants sobre a naturaleza d'o mundo, as narrativas tamién transmiten a importancia d'a conoixencia d'o medio ambient d'os aborígenes, como os ciclos de desove d'os peixes en os ríos amanatos u a desaparición d'os onsos grizzly d'Oregón, una subespecie de l'onso pardo. Hymes creye que todas as narrativas d'o mundo son organizadas arredol de prencipios implicitos de traza que transmiten conoixencias importants y formas de pensar y de concebir o mundo. Afirma que entender as narrativas conducirá a una millor conoixencia d'o mesmo luengache y d'os campos configuraus por a narración oral, entre os quals incluye a etnopoetica, a sociolingüistica, a psicolingüística, a retorica, a semiotica, a pragmatica, a narratolochía y a critica literaria.
Hymes considera clarament que o folklore y a narrativa son parte vital d'os campos d'a lingüistica, l'antropolochía y a literatura y ha deplorau o feito que muit pocos academicos d'istos campos deseyen y puedan incluir en forma adeqüada o folklore en luenga orichinal en as suyas analises (Hymes 1981:6-7). Siente que as versions traducidas d'os relatos son inadequadas ta entender o suyo paper en o sistema social u mental en que amanixioron. Hymes presienta como eixemplo que en navaho, as particlas (expresions tals como "uh," "Chus," "Well," etc. que tienen significau lingüistico, y mesmo semantico), omitidas en a traducción enta l'anglés, son esencials ta entender cómo se configura a historia y cómo a repetición en define a estructura —en o sentiu de Lévi-Strauss— que o texto incorpora.
O modelo "S-P-E-A-K-I-N-G"
Hymes desembolicó un modelo important t'aduyar en a identificación y etiquetau d'os components d'a interacción lingüistica que deriva d'a suya afirmación que ta charrar una luenga correctament, no solament s'amenista aprender o suyo vocabulario y a suya gramatica, so que tamién o contexto en que s'emplegan as parolas.
O modelo comprende deciséis components que se pueden aplicar a muitos tipos de discurso: forma d'o mensache; conteniu d'o mensache; ambient; scena; fablant/emisor; remitent; oyent/receptor/audiencia; destinatario; proposito (resultau); proposito (obchectivos); codigo; canals; formas de fabla; normas d'interacción; normas d'interpretación, y cheneros.
Setting and Scene (Ambient y Scena)
"L'ambient se refiere a o tiempo y puesto d'un acto de fabla y, en cheneral, a las circumstancias fisicas". La sala d'o fogar d'os güelos poderba estar l'ambient d'una historia familiar. A scena ye o "ambient psicolochico" u "definición cultural" d'una scena, que incluye caracteristicas tals como o rechistro de formalidad y o sentiu ludico u solemne. A historia familiar puede relatarse en una reunión de celebración de l'aniversario d'os güelos. A vegadas, a familia ye festiva y graciosa; atras vegadas, solemne y commemorativa.
Participants (Participantes)
Fablant y audiencia. Os lingüistas pueden fer distincions entre istas categorías; por eixemplo, l'audiencia puet fragmentar-se en destinatarios y atros oyents. En a reunión familiar, una tía puet contar una historia a os parientes femenins chóvens, pero encara que no s'endrece a os parientes masculins, tamién istos pueden escuitar a narración.
Ends (Fins)
Propositos, obchectivos y resultaus. A tía puede contar una historia sobre l'abuela ta entretener a l'audiencia, amostrar a las chóvens u honrar a la güela.
Act Sequence (Seqüencia de Feitos)
Forma y organización de l'evento. A historia d'a tía podría prencipiar como respuesta a un brindis feito en a honor d'a güela. O scenario y o desembolique d'a historia tendrían una seqüencia estructurada por a tía. Fácil que i hese una interrupción cooperativa entre a narración. En zagueras, o grupo podría aplaudir o conto y pasar a unatro tema u actividat.
Key (Clau)
Claus que establixen o "tono, traza u esprito" de l'acto de fabla. A tía podría imitar a voz y os cenyos de l'abuela en forma graciosa, u podría endrezar-se a o grupo con un tono serio que enfatice a sinceridat y o respecto expresau en a emponderación contenida en a historia.
Instrumentalities (Instrumentalidades)
Formas y estilos de fabla. A tía poderba charrar en un rechistro casual con muitos rasgos dialectals u podría fer servir un rechistro mas formal y formas gramaticalment "normativas" cudiadas.
Genre (Chenero)
O tipo d'acto de fabla u evento. En atras parolas, o tipo d'historia. A tía puede contar una anecdota de personache sobre a güela ta entretener, u un discurso eixemplar como instrucción moral. As diferents disciplinas tienen termins ta referir-se a os tipos d'acto de fabla, y as comunidatz de fabla a vegadas tienen os suyos propios termins ta istos tipos.
Araquil
Araquil (Araquil en castellano; Arakil en basco y oficialment) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana, merindat de Pamplona y partiu chudicial de Pamplona.
Juan Antonio Bardem
Juan Antonio Bardem, naixito de Madrit o 2 de chunio de 1922 y muerto en ixa mesma ciudat o 30 d'octubre de 2002, estió un director cinematografico y guionista espanyol, con una destacata presencia en o Cine espanyol dende os anyos 1970, encara que teneba atras obras enterior. D'entre as suyas cintas, cal destacar El puente (1976, Siete días de enero (1979) u a serie de televisión Lorca, muerte de un poeta (1987). Ye l'autor de cuantos guions d'importancia, como ¡Bienvenido, Mister Marshall! (1953, Luis García Berlanga), Cómicos (1954, Luis García Berlanga) u Muerte de un ciclista (1955, codirichita con Luis García Berlanga).
Perteneixeba a una familia muit vinclata con o cine: yera fillo de Rafael Bardem y de Matilde Muñoz Sampedro, chirmán de Pilar Bardem, tío de Javier Bardem y Carlos Bardem y pai de Miguel Bardem.