cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gandia
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Pinet, Luchent y Ador a l'ueste y con Palma de Gandia, Real de Gandia, Benirredrà, Almoines, Bellreguard, Guardamar de la Safor y Daimús a lo sud.
Historia
En 1965 s'anexionó los municipios de Beniopa y Benipeixcar.
Gérard Philipe
Gérard Philipe (nombre artistico de Gérard Philip) estió un actor francés naixito de Canas (Alpes Maritimos) o 4 d'aviento de 1922 y muerto en París o 25 de noviembre de 1959.
Krepšinio Klubas Neptūnas
Palmares
No tién garra.
Tozal de Charo
O tozal de Charo ye un tozal en o centro-norte d'a Fueva, aproximadament a 3 kilometros en nort-este de a cabecera d'a subcomarca, que ye Tierrantona. Prene o suyo nombre de o lugar de Charo, que se troba en as suyas garras en a baixant este. Fa 994 metros d'altaria, con una prominencia fisica de 228 metros sobre os terrenos que l'arrodeyan.
Vilamur de Tarn
Vilamur de Tarn (Vilamur de Tarn en occitán, Villemur-sur-Tarn en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Vilamur de Tarn (en ye a suya capital) y rechión d'Occitania.
Tozal de Charo
En chunto con o sarratón que o une con a sierra de Muro de Roda, forma una divisoria relativa d'entre A Fueva d'o sud, con Tierrantona de cabecera, que ixo ye a compleguera u cuenca d'o barranco d'a Usía, y a compleguera d'o río d'A Nata en norte, con territorios que en a redolada encara reciben a denominación popular colectiva basada en os dos antigos municipios que os aglutinón; Fosau y Toledo d'a Nata.
Por l'este d'o tozal, menos altero y sin as selvas que tiene o costau ueste, no existe una divisoria evident d'entre a cuenca d'a Usía y d'a Nata, anque o terreno se trobe más elevau que no en as fondonadas a costau y costau (como si un discreto portichón fese). Isto ye o que fa que tanto la una como l'altra complegueras reciban o nombre popular conchunto de «a Fueva», sin que se'n suelga fer garra más distinción.
Arredol de o tozal u directament en as suyas garras, nombraus en sentido horario dende as 12h, se troban os siguients nuclios de población y despoblaus: o Pocino de Charo, Charo, Aluchán, o Plano y o Pamporciello (quasi chuntos), Susiaz, a Plana y o Sotero. En l'altura d'o tozal se troba a ermita de Sant Salvador, por o que bellas vegadas en a redolada tamién se o mienta como «tozal de Sant Salvador».
Se veiga tamién
Belaltros accidents topograficos en A Fueva:
Castiello de Valacroch
O Castiello de Valacroch ye un castiello construyíu en o sieglo XIII que se troba en Valacroch (Comunidat de Teruel, Aragón). .
Erik Axel Karlfeldt
Erik Axel Karlfeldt, naixito de Karlbo (Dalarna, Suecia) o 20 de chulio de 1864 y muerto en Estocolmo (Suecia) o 8 d'abril de 1931, estió un poeta y escritor sueco, que recibió por a suya obra (como premio postumo) o Premio Nobel de Literatura en 1931. Antiparte, estió miembro de l'Academia de Suecia
Abella de la Conca
Abella de la Conca ye un municipio catalán situau en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Chusán y en lo partiu chudicial de Tremp. La suya población ye de 183 habitants (2008), en una superficie de 78,27 km² con una densidat de población de 2,34 hab/km².
Lana en Varetons
Lana en Varetons (Lanne-en-Barétous en francés) ye una comuna biarnesa situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A comuna fa parte d'a val de Baretons.
Miedes de Atienza
Miedes de Atienza ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Sierra Norte de Guadalachara y d'o partiu chudicial de Sigüenza.
A suya población ye de 85 habitants (2010), en una superficie de 42,99 km², con una densidat de población d'1,98 hab/km².
Cheografía
A localidat de Miedes de Atienza se troba situata a 1.154 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Pernil
250px|thumb|Pernil de Teruel. O pernil (d'o latín < PERNA "garra" ) ye o nombre chenerico que recibe o producto obtenito d'as patas zagueras d'o cochín, salato en crudo u curato de forma natural. As dos variedaz prencipals son o pernil dulce y o pernil serrán u salato.
O pernil salato se produz en muitos países, entre d'els Aragón a on que destaca sobre tot o pernil de Teruel que tien Denominación d'Orichen. A zona de producción ye tota la provincia de Teruel, manimenos a zona d'elaboración nomás la forman aquels municipios con una altaria meyana no menor a los 800 metros.
Isoroku Yamamoto
Isoroku Yamamoto, naixito de Nagaoka (Chapón) o 4 d'abril de 1884 y muerto en combate en as Islas Salomón o 18 d'abril de 1943, estió un militar chaponés activo dende 1901 en l'Armata imperial chaponesa, a on plegó dica o ran d'almirant. Partecipó en a Guerra ruso-chaponesa, destacando en a batalla de Tsushima, y tamién en a Segunda Guerra Mundial a on estió o planficador de l'ataque a Pearl Harbor y d'a batalla de Midway, a on a redota chaponesa esdevenió o cambeo en a tendencia d'a guerra en l'Oceano Pacifico. Morió en un ataque planificato d'os estausunidenses contra l'avión bombardero que lo transportaba, en as islas Salomón poco dimpués d'a batalla de Guadalcanal.
Mainar
Mainar ye un municipio aragonés de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca de lo Campo de Daroca.
La suya población ye de habitants, en una superficie de 34,02 km².
Cheografía
Ye situau en lo cabo de la planada de Campo Romanos ya lo semontano de Sierra Modorra y La Talaya (Sierra d'Algairén), a 866 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, cerca de l'Arroyo de Villarroya (afluent de La Uerba), y a l'ueste de la Sierra de Peco. Bi ha canals d'augua feitas en los sieglos XII y XIII como lo mesmo Arroyo de Villarroya y lo Barranco de Villalpardo. Seguntes Asso lo despoblau de Villarpardo s'adhibió a Torralba (Torralbiella) y Mainar.
Mugas
Lo termin municipal de Mainar muga con los termins municipals de Villa-reyal de la Uerba, de Villadoz en un solo punto, de Villarroya, de Retascón, de Torralbiella, de Codos y de Lecinacorba.
Parla
En lo castellano de Mainar existen los mesmos aragonesismos documentaus en las comarcas d'arredol, pero amés se'n conservan atros no tan frecuents:
Vilamatièr
Vilamatièr (Vilamatièr en occitán, Villematier en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Vilamur de Tarn y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 861 habitants (1999) en una superficie de 14,96 km², con una densidat de población de 57,55 hab/km².
Pronombres posesivos en francés
Los pronombres posesivos en francés substituyen a un substantivo indicando que ye una posesión. Levan debant l'articlo definiu y se diferencian ortograficament de los adchectivos posesivos por l'accento circumflexo.
En las oracions con lo verbo être se gosan substuir por una construcción con la preposición à seguida d'un pronombre tonico:
Ross Powers
Ross Powers (10 de febrero de 1979, Bennington, Vermont, Estaus Unius) ye un snowboarder campión olimpico en 2002 y mundial en 1996 en a modalidat de halfpipe.
Biografía
Naixió o 10 de febrero en a ciutat de Bennington, población situata en o estato de Vermont.
Idioma aragonés
Denominación
A denominación formal mes común d'a luenga ye aragonés, nombre con que ye conoixita localment, historicament y internacional.
Ross Powers
Carrera esportiva
A o largo d'a suya carrera ha ganato una medalla d'oro en o Campionato d'o Mundo de snowboard en l'anyo 1996. Ha aconseguito ganar nueu prebas d'a Copa d'o Mundo d'a suya especialidat, asinas como dos vegatas a clasificación cheneral en halfpipe (1996 y 1999)
Idioma aragonés
Denominación
A tradición filolochica fa uso igualment d'o compuesto navarro-aragonés u navarroaragonés ta referir-se, mas que mas, a lo estadio medieval de l'idioma, a consonant con l'uso d'atros compuestos lingüistico-cheograficos ta atros romances peninsulars como lo galaicoportugués u l'astur-leyonés.
Popularment, a falta historica de claros referents lingüisticos y una diglosia multisecular con o castellano accentuoron as diferencias dialectals de l'idioma, afavorindo una baixa conscienciación unitaria entre os parladors d'a luenga, y fendo que aquels que millor mantenioron o dialecto propio lo denominasen con un nombre local (ansotano, cheso, belsetán, chistabín, etc.)
Fabla ye una altra denominación informal, considerata alternativa per beluns, popularizata en a segunda metat d'o sieglo XX. En realidat ye un alcurzamiento d'a expresión fabla aragonesa, inspirata en a de fabla chesa, usata en cheso.
Illorai
Illorai (Illorai en sardo; Illorai, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Idioma aragonés
Situación
thumb|200px|Sinyal bilingüe benasqués/castellano L'aragonés ye encara parlato como luenga materna en o suyo nuclio orichinal, as montanyas aragonesas d'os Pirineus, en as comarcas d'o Viello Aragón (Chacetania y Alto Galligo), Semontano, Sobrarbe y Ribagorza.
Illorai
A suya población ye de 1.121 habitants en una superficie de 57,04 km², con una densidat de población de 19,65 hab/km².
Arabe tuniciano
L'arabe tuniciano ye un dialecto magrebín d'a luenga arabe charrato por 11 millons de personas en Tunicia, encara que l'idioma oficial d'o país ye l'arabe. Os suyos fablants en dicen daricha ("dialecto"), ta esferenciar-lo de l'arabe, u tunsi (ye decir, tuniciano).
Illorai
Cheografía
A localidat d'Illorai ye situata a 503 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Idioma aragonés
Situación
As ciudaz y villas prencipals an encara puede trobar-se fabladors patrimonials de l'aragonés son: Uesca, Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Echo, Estadilla, Benás, Samianigo, Pandicosa, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto, Lo Grau.
Altros aragoneses tamién aprenden aragonés como una segunda luenga en puestos como Uesca, Zaragoza, Exeya, y Teruel. Seguntes os datos d'o Censo de 1981, a on se incluyoron preguntas relativas a l'uso d'as luengas propias, a suma de fabladors no blincaba d'os 30.000, fendo que l'aragonés siga una d'as luengas europeas con mas gran periglo d'extinción.
Dende o Censo de 1981, o estudio demolingüistico mas important ye lo Estudio sociolingüistico feito en una gran aria de l'Alto Aragón por l'equipo de l'Euskobarometro, dirichiu por Francisco Llera, a zaguers d'os anyos 90. Seguntes a elaboración d'o sociologo Natxo Sorolla sobre os datos d'ixe informe,  l'aragonés yera parlau por bellas 25.000 personas, d'as cuals, 13.000 lo tendrían como luenga inicial. Ixos datos tamién dan a cifra de 59.000 personas que lo entienden, 11.000 que lo saben leyer y 6.000 que lo saben escribir.
As cifras dadas por atros autors gosan situar-se entre os 10.000 y os 30.000 parladors. S'ha de destacar que en o Censo de Población y Viviendas de 2011 tornó a incluir-se preguntas sobre o conoiximiento y l'uso d'as luengas propias d'Aragón, fendo un total de 25.556 personas que declarón saber charrar aragonés, 44.439 entender-lo, 29.985 leyer-lo y 17.009 escribir-lo, con un 0,33% de margin d'error con un intervalo de confianza d'o 99%, estando os datos con mayor representatividat estatistica que disponemos sobre as competencias lingüisticas en aragonés.
Os municipios que figuraban como aragonesofonos en l'abant-prochecto d'a Lei de Luengas que o Gubierno d'Aragón publicó en l'anyo 2001 (pero que no plegó a presentar en as Corz d'Aragón) son:
Abiego, Abizanda, Adauesca, Agüero, L'Aínsa-Sobrarbe, Aísa, Albero Alto, Albero Baixo, Alberuela de Tubo, Alcalá d'o Bispe, Alerre, Almudévar, L'Almunia de Sant Chuan, Alquezra, Angüés, Ansó, Antillón, Aragüés de lo Puerto, Ardisa, Argavieso, Arguis, Ascellas-Ponzano, Ayerbe, Azara, Azlor, Bagüés, Bailo, Val d'Echo, Vall de Bardaixín, Vall de Lierp, Balbastro, Banastars, Barbués, Barbunyals, Barcabo, Benás, Berbegal, Biel-Fuencalderas, Biarche, Biescas, Vilanova, Villanuga, Bisagorri, Biscarrués, Vicién, Blecua y Torres, Boltanya, Borau, Broto, A Buerda, Campo, Candarenas, A Canal de Berdún, Canfranc, Capella, Casbas de Uesca, Castillón de Sos, Castillón d'o Puent, Castiello de Chaca, Castillazuelo, Chaca, Chasa, Chistén, Colungo, Chía, Chimillas, A Espunya, Estada, Estadilla, Fago, Fanlo, Fiscal, Fonz, La Foradada d'el Toscar, O Frago, A Fueva, Lo Grau, Graus, Oz de Tena, Oz y Costeán, Huerto, Ibieca, Igriés, Ilche, A Sotonera, Longars, A Luenga, A Perdiguera, Lobarre, Lo Porzano, Oscorrals, Lupinyén-Ortiella, Mianos, Monflorit-Ascasas, Monzón, Morillo de Galligo, Naval, Novals, Nueno, Olvena, Palo, Pandicosa, As Penyas de Riglos, Peraltiella, Perarrúa, Pertusa, Piracés, Plan, Pozán d'o Vero, A Puebla de Castro, Puent d'a Reina de Chaca, Puertolas, O Pueyo d'Araguás, Quicena, Robres, Samianigo, Saúnc, Salas Altas, Salas Baixas, Saliellas, Sallén de Galligo, Sant Chuan de Plan, Sangarrén, Santa Cruz d'as Serors, Santa Cilia de Chaca, Santolaria de Galligo, Santa Liestra y Sant Quílez, Santa María de Dulcis, Secastiella, Seira, Senés d'Alcubierre, Sesa, Sesué, Sietamo, Tardienta, Tella-Sin, Tierz, Torla, Torralba d'Aragón, Torres d'Alcanadre, Torres de Barbués, Uesca, Yebra de Basa, Yesero y Zaragoza.
Filiación lingüistica
L'aragonés ye clasificato, per lo suyo contexto cheografico y historico, como un idioma romanico occidental, encara que una d'as caracteristicas tradicionals que definen as luengas romances occidentals –a sonorización d'as oclusivas xordas intervocalicas– no gosa cumplir-se en aragonés (mas que mas en l'aragonés central; en occitano gascón local d'a val d'Aspa tamién se troba lo mesmo fenomeno):
Encara que muitos lingüistas lo enclavan en o grupo de luengas iberorromances, l'aragonés presienta unas diverchencias que lo deseparan d'os romances de l'ueste peninsular (castellano, asturiano-leyonés y gallego-portugués), amanando-lo mes t'o catalán y ta l'occitano (mas que mas l'occitano gascón), y t'o resto d'a Romania en cheneral, per eixemplo en a conservación d'as particulas pronominalo-adverbials ibi/bi/i y en/ne. En o suyo lexico elemental, l'aragonés tamién conta con un percentache licherament superior de vocables mes amanatos t'o catalán (mas que mas l'occidental) y t'o gascón, que no pas t'o castellano, encara que ixo pende tamién en a variedat. Asinas, l'aragonés occidental no comparte ya tanto lexico con os vecins orientals como lo fan l'aragonés sobrarbenco y ribagorzano. Os antigos navarro y riochano yeran variedaz navarroaragonesas mes amanatas t'o castellano u que, aparentment, se castellanizoron luego.
L'aragonés muderno ye, en consecuencia, un idioma romance posicionato entre o conchunto iberorromance y o conchunto formato per lo catalán y l'occitano, fendo de puent entre o castellano y o catalán, pero tamién en muitos casos entre o castellano (u catalán) y o gascón. O feito de compartir con o gascón y o catalán noroccidental (y en ocasions, con o basco) una ripa de vocables exclusivos en a Romania, mete tamién a l'aragonés en un sozgrupo dito en ocasions pirinenco. De vez, o suyo arcaísmo en bellas solucions lo achirmana con l'asturiano (u tamién o gallego y o catalán) frent a lo castellano.
Istas clasificacions fan que l'aragonés pueda apareixer como amés oriental d'as luengas iberorromances (cuan no se bi incluyen o catalán u l'occitano), u como la mes sudoccidental d'as occitanorromances, pirinencas u galorromances.
L'aragonés tamién pareix haber coincidito en muitas cosas con o mozarabe, que influyó prou como substrato prencipal en espardir-se l'aragonés enta o sud per as tierras de Zaragoza y Teruel. O sistema de clasificación d'o SIL en o Ethnologue, no acceptato cheneralment per os especialistas d'a romanistica, considera l'aragonés y o mozarabe en un grupo que clama pirinenco-mozarabe.
Fonolochía y grafía
Os fonemas son entre barras oblicuas / /, os alofonos d'un fonema son entre parentesis cuadratas [ ], a notación ortografica ye en carácters italicos y se conforma a l'ortografía de l'Academia de l'Aragonés.
Vocals
Un accento grafico (á, é, í, ó, ú) indica una posición irregular de l'accento tonico.
Evolución diacronica d'a fonolochía
Bellas caracteristicas propias d'a fonetica aragonesa en a suya evolución dende o latín son:
Posesivos
En ocasions, no cal l'articlo:
Con bels sustantivos referents a parients amanatos, s'emplega tamién a forma curta d'o posesivo, que no va acompanyata d'articlo:
Particlas pronominalo-adverbials (u pronombres adverbials)
L'aragonés, como muitas d'as luengas romances (pero a diferencia d'as iberorromances), conserva las formas latinas ENDE y IBI en as particlas pronominalo-adverbials: en/ne y bi/i/ie.
Combinacions de formas pronominals
A forma mes comuna en aragonés de combinación d'os pronombres personals de tercera persona de complemento directo y indirecto només distingue o numero de l'indirecto (li/le; lis/les) pero toz dos cheneros y numeros s'enciertan en una sola forma (en).
A forma ye prou particular si s'acompara con a d'as luengas vecinas, en as cuals, u bien bi ha diferencia de numero y tamién de chenero en o indirecto (en castellano) u bien diferencia de numero y chenero en o directo (en catalán):
Cal parar cuenta que existen formas en cualques variedaz aragonesas que sí deixan claro lo chenero y numero d'o complemento directo. Asinas pasa en as formas ribagorzanas lo i, la i, los i, las i; u en as formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, acomparables con as formas d'o catalán antigo li'l, li la, etc., vivas en buena part de Valencia.
Historia d'a luenga
thumb|right|200px|A [[toponimia ye un d'os campos a on encara se conservan millor as palabras aragonesas.]] L'aragonés naixió alredol d'o sieglo VIII como uno d'os muitos dialectos d'o latín desembolicatos en os Pireneus centrals y norte, y este d'a val d'Ebro en os actuals Riocha, sud y este de Navarra y Alto Aragón. Se considera que entre os substratos, o basco yera muito important. A conquista y repoblación d'o centro d'a val d'Ebro y zonas d'a Celtiberia por parte de cristianos navarros y aragoneses, fació que s'extendiese a suya luenga, cosa favoreixita por charrar-se-ie un romance mozarabe u romanico-andalusí pareixito, (que emplegaban os cristianos y musulmans nativos), y que con poquez cambeos no yera dificil d'aragonesizar. Sindembargo, a expansión de l'aragonés fa que empecipie a influencia d'altros idiomas por contacto con fabladors d'altras luengas latinas, amás d'o mozarabe d'a val d'Ebro, como l'occitano, o castellano y, mas tarde o catalán. O romance navarroaragonés que se charraba en a Riocha u Soria empecipiaba a desapareixer ya por esta epoca.
En o sieglo XII a unión d'o Reino d'Aragón con Catalunya baixo lo mesmo rei significó a unión de territorios lingüisticament heterochenios, con o catalán fablato en a rechión oriental y l'aragonés en a occidental. Por istas envueltas apareixen os primers textos con formas romances mayoritarias, (denantes s'escribiba nomás que en latín arromanzato). En a conquista que se fació dimpués d'a unión dinastica, l'aragonés s'extendió menos que o catalán, nomás en zonas d'o Sistema Iberico ta o sud d'o sector central d'a val d'Ebro, plegando ta o sud de forma compacta ta las actuals comarcas churras. As muelas de Caroch, en as marguins d'o río Xúcar estioron o cabo sud d'a distribución de l'aragonés en o Reino de Valencia. Podió haber-ie una presencia de zonas aragonesofablants mas ta o sud como enclaus que no duroron guaire entre meyo de zonas catalanofablants, arabofablants y castellanofablants, en especial en o reino de Murcia.
Ciresa
Ciresa (Siresa en castellano) ye un lugar situato en lo municipio de la Val d'Echo, en l'Chacetania. Se troba en los Pireneus, chunto a la muga con Francia.
Idioma aragonés
Historia d'a luenga
thumb|left|Evolución cheografica de l'aragonés. A cheneralización d'o castellano, tamién conoixito como espanyol, como a luenga común d'a peninsula, significó a recesión de l'aragonés (proceso de castellanización). Uno d'os intes claus en a historia de l'aragonés estió cuan un rei de orichen castellano fue coronato en o sieglo XV: Ferrando I d'Aragón, (tamién conoixito como Ferrando d'Antequera). Con a dinastía Trastamara, idenficata con o castellano, empecipia un periodo de diglosia que dura dica os nuestros días.
L'unión d'Aragón y Castiella y a progresiva suspensión de toda capacidat d'autogubierno dende o sieglo XVIII significó a reducción de l'aragonés, que encara se charraba amplament, a un emplego rural y coloquial, entre que a nobleza esleyó o espanyol como simbolo de poder. A supresión de l'aragonés plegó t'a suya fuga mientres o rechimen d'o dictador Francisco Franco en o sieglo XX. Os mayestros pegaban a os escolanos por emplegar l'aragonés en as escuelas, y a lechislación vedó l'amostranza de cualsiquier luenga que no fuese a espanyola.
Ciresa
Historia
Antis d'a suya plegata, la población de la val yera composata prencipalment por población adedicata a l'agricultura y la ganadería y cristianizata bels sieglos antis.
Idioma aragonés
Historia d'a luenga
A democracia constitucional votata por o pueblo en 1978 significó un incremento en o numero de treballos literarios y estudios en y sobre a luenga aragonesa. Manimenos, ista renaixedura puede estar masiau tardana ta ista luenga.
Ciresa
Historia
Lo 25 de noviembre de 833 escayeció lo feito mas important en la historia de Ciresa: la donación de la finca de Siressa propiedat de Galindo I Aznárez ta fundar-bi un nuevo monesterio, lo Monesterio de Sant Per de Ciresa.
Idioma aragonés
Historia d'a luenga
Fa poco s'ha lechislato sobre a mesma en a "Lei 10/2009, de 22 d'aviento, d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón", publicata en o Boletín Oficial de Aragón de 30 d'aviento de 2009.
Ciresa
Fabla
La fabla local de Ciresa ye l'aragonés cheso, que fa parti de l'aragonés occidental.
Idioma aragonés
Variación
right|200px|thumb|Mapa lingüistico d'Aragón — dialectos de l'aragonés en griso y narancha claro. Bi ha cualques dialectos de l'aragonés en as vals d'o Pireneu axial, una variedat con rasgos mas cheneral en o Semontano, tamién mas castellanizata, y formas de transición entre as primeras y a zaguera.
As parlas mas orientals d'o dialecto Ribagorzano, en chunto con as mas occidentals d'o catalán ribagorzano, pueden considerar-se una variant romance de transición, que comparten caracteristicas con o catalán y con l'aragonés.
Ortografía
L'aragonés conoix cuantas ortografías concurrents no oficials:
Literatura
Dende os anyadas 70 d'o sieglo XX, se publica mas que no nunca literatura en aragonés, con bella cincuantena d'autors.
Educación
Martínez, J. P., & Paricio Martín, S. J. (2017). Aragonese: the Aragonese language in education in Spain. Ljouwert/Leeuwarden: Mercator.
Río Guatizalema
O río Guatizalema ye un río aragonés, que tien o suyo naixedero en a sierra d'Aineto, en o termin municipal de Samianigo (comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca), a 1.370 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. O suxo naixedero forma a val de Nocito, y as suyas auguas desauguan en o río Alcanadre, desauguando una cuenca hidrolochica d'una superficie de 362 km², y fendo parte d'a compleganza d'o río Ebro.
Anhòs
Anhòs (Anhòs en occitán, Agnos en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Aulorón-1 y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE.
Esclassan e La Bastida
Esclassan e La Bastida (Esclassan e La Bastida en occitán, Esclassan-Labastide en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
A suya población ye de 284 habitants (1999) en una superficie d'11,93 km², con una densidat de población de 23,81 hab/km².
Ittireddu
Ittireddu (Ittireddu en sardo; Ittireddu, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Peira Sant Martín (desambigación)
Peira Sant Martín puet estar:
Mirapeis de Tarn
Mirapeis de Tarn (Mirapeis de Tarn en occitán, Mirepoix-sur-Tarn en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Vilamur de Tarn y rechión d'Occitania.
Malpica d'Arba
Malpica d'Arba (Malpica de Arba en castellano) ye un lugar aragonés d'a provincia de Zaragoza situato actualment (dende 1970) en o municipio de Biota, en a comarca de Cinco Villas y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers. Dende lo punto d'anvista eclesiastico pende d'a diocesi de Chaca y archidiocesi de Pamplona a traviés de l'arcipestrau d'Erla-Uncastiello.
Mirapeis de Tarn
A suya población ye de 537 habitants(1999) en una superficie de 5,46 km², con una densidat de población de 98,35 hab/km².
Malpica d'Arba
Dica fins d'o sieglo XIX perteneixeba a lo termin municipal d'Uncastiello. O suyo nombre tradicional estió Malpica dica 1916, cuan se li adhibió l'apelativo d'Arba ta diferenciar-lo d'os atros lugars ditos Malpica. En ixas envueltas pendeba d'o desapareixito partiu chudicial de Sos d'o Rei Catolico.
Aragonés
L'aragonés ya no se charra en o lugar, pero o castellano que se i charra mantién caracteristicas d'a luenga aragonesa, belunas amanatas a l'ansotano, como o emplego d'a desinencia personal de primera persona -i en os imperfectos y os condicionals. Ye una caracteristica común a d'atros lugars de Cinco Villas, como Uncastiello, Luesia u Longars. A microtoponimia d'o lugar conserva muitos nombres en aragonés, como Ciresa, Val de Grallas, Val de Sansoro, Fuent d'o Lugar, etc.
Etimolochía
Malpica ye un nombre celta, como os atros Malpica d'a peninsula Iberica: Malpica de Bergantiños en a Provincia d'A Coruña y Malpica de Tajo en a provincia de Toledo. Bi ha unatro Malpica tamién en Cinco Villas, en Castiliscar, a on ye o nombre d'una partida a on bi ha ruinas d'una ciudat prerromana, posiblement suessetana; y l'atro Malpica aragonés ye un poligono industrial en Zaragoza.
Cheografía urbana
O nuclio de Malpica se troba situato dencima d'un pueyo rocoso, con dos nuclios principals: o primero, o nuclio de l'actual ilesia, ye o puesto a on d'antis mas se trobaba a primitiva fortificación debantata por os musulmans ta cosirar as actividaz d'os cristianos d'Uncastiello y Luesia, localidat ista zaguera visible dreitament dende Malpica; o segundo, a on hue se troba a dita Casa Pinta, que se debanta dencima d'a fuent d'o Diable, d'o río Arba y de l'antigo camín enta Uncastiello.
As suyas casas, construyitas con a piedra propia d'o lugar, gosan tener tres plantas d'altaria (bellunas nomás en tienen que dos) y s'estendillan entre os dos pueyos rocosos d'o lugar, estando antigament zarrato o nuclio urbán en a nueit, tenendo a dentrada prencipal por o dito Portal, que trescruza baixo as viviendas d'a dentrada d'o lugar.
Camins
Camins, pistas y senders que naixcan d'o nuclio prencipal y vaigan t'atros lugars d'a comarca.
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (1770-1827), compositor alemán de musica academica, un d'os mas grans y almiratos de toz os tiempos.
center|150px
Fresneda de la Sierra Tirón
Fresneda de la Sierra Tirón ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de Montes de Oca y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 123 habitants (2007) en una superficie de 61,17 km², con una densidat de población de 2,01 hab/km².
Cheografía
A localidat de Fresneda de la Sierra Tirón ye situada a 989 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 57 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Mugas
O termin municipal de Fresneda de la Sierra Tirón muga a lo norte con Pradoluengo, San Vicente del Valle y Belorado; a l'este con Valgañón; a lo sud con Barbadillo de Herreros; y a l'ueste con Santa Cruz del Valle Urbión.
Silicua
Silicua (Silicua en sardo; Siliqua, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población yera de 4.046 habitants en 2008 en una superficie de 190,25 km², con una densidat de población de 21,28 hab/km².
Cheografía
A localidat de Silicua ye situata a 66 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Assemini, Decimomannu, Decimoputzu, Iglesias, Musei, Narcao, Nuxis, Uta, Vallermosa, Villamassargia y Villaspeciosa.
Villarroya (Campo de Daroca)
Villarroya (Villarroya del Campo en castellano) ye un municipio aragonés de la provincia de Zaragoza, situato en lo Campo de Daroca. La suya población ye de 80 habitants (2004), en una superficie 16,9 km² y una densidat de 4,73 hab/km².
Cheografía
Ye situato en lo interfluvio de los ríos Xiloca y de La Uerba, chunto a lo rigachuelo de Villarroya.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Villadolz, Romanos, Nombrevilla, Daroca y Retascón.
Toponimia
Villarroya dica 1797. Villarroya del Campo dende 1834.
Historia
En o sieglo V aC os celtibers establioron un poblau en o cobalto d'o pueyo clamau Lo castiello. En o sieglo XII se funda o lugar actual como lugar de colonización an s'asientan aragoneses, navarros y chents d'o sud de Francia. Se construye a ermita de Sant Bertolomeu en o mont Lo Castiello chunto a las restas celtiberas.
Perteneixió a la Sexma de Gallocanta dentro de a Comunidat de Daroca dica que ista zaguera estió disuelta en 1838.
En 1925 plegó a o lugar a electricidat y en 1976 l'augua corrient.
Joaquín Murillo
Joaquín Murillo Pascual (Barcelona, 27 de febrero de 1932 - Zaragoza, 10 de chinero de 2009), conoixiu como el Pulpo y el Patas estió un futbolista espanyol que chugó en o Real Zaragoza dende lo 15 de setiembre de 1957 dica o 1964.
Naixiu de Barcelona, se formó futbolisticament en o C.E. Europa. Dimpués de pasar por o Real Valladolid, plegó en o Real Zaragoza ta l'anyada 1957-1958.
Ye o segundo mayor goliador d'a historia d'o Real Zaragoza con 113 gols en 178 partius oficials, dimpués de Marcelino, qui ponió 117 gols en 324 partius. Manimenos, ye o futbolista que ha poniu mas gols con o Real Zaragoza en a competición de liga, ponendo-ne 90 en 148 partius, y o segundo futbolista catalán que ha poniu mas goles en Primera División, con 132, dimpués de Raúl Tamudo.
Dende que plegó estió todas as anyadas o mayor goliador d'o club, fueras d'a 61-62, en que Juan Seminario estió o pichichi d'a liga espanyola. Manimenos, ixa estió a temporada que Murillo ponió un mayor numero de gols, fendo-ne un total de 18.
En febrero de 1964, dimpués de bels problemas con o entrenador d'alavez, o ex-portero Antonio Ramallets, albandonó o Real Zaragoza enta o Lleida, ta terminar a suya carrera esportiva en o equipo a on prencipió o CE Europa y poco dimpués se retiró d'o futbol y tornó a vivir a Zaragoza a on tenió negocios d'hostelería.
La Pèira Sant Martin
La Pèira Sant Martin (en francés La Pierre Saint-Martin) ye un puerto de montanya y una estación d'esquí situata en os Pireneus biarneses en a comuna d'Areta aintro d'o departamento d'os Pireneus Atlanticos.
A estación tien 55 hectarias en total con 20 pistas de toz os nivels d'esquí alpín y nordico. Se troba amán d'a muga con Navarra.
O macizo de La Pèira Sant Martin ye conoixito tamién en o mundo d'a espeleolochía por a espelunga de La Pèira Sant Martin que tien una fondura de 1.342 m.
Savate
thumb|280px|right|Savate Savate, tamién conoixito como boxe française (boxeyo francés) u kick-boxing francés, ye un arte marcial francesa - un tipo de boxe pieds-poings - que fa servir mesmo as mans como os pietz como armas y incluye elementos d'o boxeyo occidental, tecnicas d'agarre y tecnicas de garra (nomás con os pietz: ni chenullo, ni tibia). Os practicants de savate son ditos savateurs u "tireurs" en o caso d'os hombres, y savateuses en o d'as mullers.
Malluelo (terreno)
thumb|right|150px|Malluelo en a provincia de Burgos right|thumb|150px|[[Vendema en un malluelo de Borgonya, Francia]]
Un malluelo (d'o latín < malleolu) ye vinyal con vinya chóven, gosa estar dividiu en faixas u bancals, y cada bancal puet estar dividiu en tornallos.
En os textos notarials d'a Edat Meya d'a val d'Ebro se troban a sobén referencias a malluelos, y tamién en a microtoponimia.
Aren
Aren ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Aulorón-1 y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Millana
Millana ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comarca de L'Alcarria, partiu chudicial de Guadalachara y comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya.
Cheografía
A localidat de Millana ye situata a 825 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 86 km d'a ciudat de Guadalachara, a capital d'as suyas comarca y provincia.
Toponimia
Ye un eixemplo de toponimo rematato en -ana, endicador de propiedat en o periodo romano.
Idioma gomara
O gomara ye a forma de berber propia d'a Val de Lau u Ouad Laou, a mán de Chechaouen, en o Rif occidental. Ye probablement muerta, os zaguers fablants si existen son bellas familias de dos clans de rifenyos occidentals.
Ye a zaguera variedat de berber de l'ueste d'o Rif, que s'arabizó dimpués que bels andaluces de Granada forachitatos fundasen Tetuán. Seguntes Carleton Coon ye intelichible con o tarifit.
Albufera
300px|thumb|right|Imachen de satelite de l'[[Albufera de Valencia.]] Una albufera u laco de mar ye una basa, laguna, estanyo u laco d'o litoral d'augua salina u salobre, deseparata de la mar por un caballón d'arena, por un regular de dunas, pero que ye en comunicación con la mar por un u mes puntos, que reciben lo nombre de graus. La suya formación gosa estar la colmatación d'una antiga badía por sedimentos marins u fluvials. On las mareas no son guaire fuertes y l'arena sedimenta en una luenga larga a man de la costa se forman albuferas luengas y estreitas, separadas de la mar por una estreita barra d'arena u tierra paralela a la ripa. A causa de lo lento fluxo y intercambio d'auguas con la mar las suyas temperaturas son mes calidas. Son espacios plens de vida con abundant flora acuatica y peixes por estar un ecotono entre mar y continent. Bi ha presencia d'aus migratorias que i fan escala u i ponen os uevos.
thumb|[[L'Albufera de Valencia]]
Etimolochía y equivalencias
L'orichen de la palabra ye l'arabe البحيرة al-buhayra, "la mar chicota", y precisament una d'as albuferas mes famosas d'Espanya ye dita Mar Menor. Por atra parte en latín bellas lagunas interiors grans yeran calificatas de "mar", (mare), como ye a Mar Caspia, a Mar Muerta, a Mar de Tiberiades, ecetra...
En o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" escriben Laco de mar:
En a terminolochía cheolochica anglesa una albufera se diz con o tecnicismo Lagoon, palabra introdueita en o sieglo XVIII en anglés pa traducir o toponimo romanz Laguna di Venezia. En italiano y o suyo diasistema, en francés, asinas como en part de l'occitán as albuferas se dicen con derivatos d'a parola latina LACUNA; L'alemán ha preso como tecnicismo lagune.
En aragonés no se puet dicir a estas zonas humidas costeras simplament "lagunas", a l'igual que no se pueden dicir en galaicoportugués lagoas ni en castellano lagunas ni en catalán llacunes porque estas parolas son termins patrimonials que s'aplican con regularidat a zonas humidas tanto d'interior como costeras. Bi ha un menor uso de derivatos d'o latín LACUS que en atros idiomas, y ye abundant a presencia de toponimos con a parola laguna. En portugués se fa servir o tecnicismo laguna paralelo a l'anglés lagoon pa dicir "albufera" porque ye sensiblement diferent de lagoa, o derivato patrimonial d'o latín LACUNA. En occitán se gosa dicir estanh pa dicir "albufera" encara que no exclusivament, a l'igual que en catalán rosellonés estany.
En a Mar Baltica bi ha una una forma costera intermeya entre l'albufera y o estuario dita Haff en alemán, y en a Mar Negra bi ha atra forma costera con caracters similars dita Liman.
Refús de transplante
thumb|Micrografia de refús en un transplante de [[polmón.]] O refús de trasplante se produce quan l'organismo d'o receptor no accepta un teixiu u organo d'un donant. A causa d'este fenomeno ye que o sistema immunitario d'o receptor ataca a estructura trasplantada. Esto ye un feito previsible, pus a función d'o sistema immunitario ye reconoixer moleclas estranyas a l'organismo, y provocar o desencadenamiento de mecanismos immunolochicos que las destruyan, d'una traza pareixida a como pasa con microorganismos patochenos como bacterias y virus. Siempre se preba de mirar o grau mes alto d'histocompatibilidat entre donant y receptor pa minguar a probabilidat de refús immunolochico analizando os grupos sanguinios respectivos suyos y proteínas HLA. Manimenos o tractamiento con farmacos immunosupresors tamién tien l'obchectivo d'evitar o refús. Antes d'o trasplante estos farmacos disminuyen l'actividat d'o sistema immunitario y, doncas, tamién a suya capacidat de reconoiximiento de moleclas estranyas. Posteriorment a lo trasplante, o receptor ha de seguir o tractamiento con farmacos immunosupresors pa evitar un posible refús tardano u cronico (enta tres u mes meses dimpués d'o trasplante).
La Pobla de Segur
La Pobla de Segur ye un municipio catalán situau en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Chusán y en lo partiu chudicial de Tremp. La suya población ye de 3.151 habitants(2008), en una superficie de 33,59 km² con una densidat de población de 93,81 hab/km².
Cheografía
Ye la capital de la parzana dita Conca de Dalt.
Verbo auxiliar
Un verbo auxiliar ye un verbo que trobamos chunto a un atro pa formar un determinau tiempo verbal, en especial os tiempos composaus, a voz pasiva, as perifrasis verbals, atras escructuras similars, y prou que si que os tiempos verbals perifrasticos como o pasau perfecto perifrastico. N'estas construccions o verbo auxiliar queda vueito de conteniu semantico, que recaye en l'atro verbo, por ixo o suyo nombre d'auxiliar, d'haber esdeveniu purament una parola gramatical.
En as luengas neolatinas os principals verbos auxiliars son os derivaus d'o verbo HABERE pa os tiempos composaus y d'o verbo ESSE pa la voz pasiva. En anglés o verbo auxiliar por excelencia ye o verbo to do.
Río Nacheriella
O Nacheriella (Najerilla en castellano) ye un río d'a comunidat autonoma d'a Riocha que naixe en a Sierra de Neila (Provincia de Burgos), transcruza as comarcas de Anguiano y Nájera y desemboca en Río Ebro, amán de Torremontalbo. Ye o río mas luengo y cabaloso d'a Riocha.
As localidaz por a on pasa son Neila, Mansilla de la Sierra, Anguiano, Bobadilla, Baños de Río Tobía, Nachera y Torremontalbo.
En o Nacheriella bi ha un entibo, o Entibo de Mansilla, con una capacidat de 67,73 hm³ d'augua.
Chusé Lera Alsina
Obras
Coautor de la obra Gramática de lo Cheso (fabla altoaragonesa) chunto con Juan José Lagraba.
Autor d'un libro de cronicas y evocacions, Feitos y chens.
Y d'un diccionario que replega mas de 10.000 voces de l'aragonés cheso: ''Aplego. Dicionario de resistencia y Gramatica sobre lo cheso. La parti gramatical replega la ortografía empleada en lo Dicionario'', con similaridaz y diferencias de las Normas graficas de l'aragonés, entre las cuals:
La Lana Arquèr
La Lana Arquèr (La Lana Arquèr en occitán, Lalanne-Arqué en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
A suya población ye de 161 habitants (1999) en una superficie d'11,15 km², con una densidat de población de 14,44 hab/km².
Fresneña
Fresneña ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de Montes de Oca y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 114 habitants (2008) en una superficie de 14,01 km², con una densidat de población d'8,14 hab/km².
Cheografía
A localidat de Fresneña ye situada a 845 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de San Cristóbal del Monte y Villamayor del Río.
Ittiri
Ittiri (Ittiri en sardo; Ittiri, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 8.942 habitants (2008) en una superficie de 111,56 km², con una densidat de población de 80,15 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Ittiri ye situata a 450 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 18 km de Sasser, a capital d'a suya provincia, y a 193 km de Cáller, a capital de Cerdenya.
Bernabé Martí
O suyo prencipio profesional estió en 1956 en o Teatro Prencipal de Zaragoza en a Chornada de l'Aponderación d'o Folklore Aragonés, an cantó bella aria d'opera y a ixota El trust de los tenorios. Dimpués destacoron as suyas interpretacions en teatros d'Espanya, Europa y America, como a suya interpretación d'a opera La cabeza de dragón en o Gran Teatro d'o Liceu de Barcelona en 1960, y as operas Carmen y Werther en teatros franceses y alemáns, entre altras.
Fonetica d'o catalán
A fonetica d'o catalán presenta caracters propios que individualizan bien esta luenga en relación a las vecinas. A fonetica catalana se diferencia d'a fonetica aragonesa en l'ausencia de diftongación d'as vocals curtas latinas Ŏ y Ĕ.
Fonetica vocalica
Reducción d'a Ĕ y Ŏ curtas tonicas debant de yod:
Caita d'as vocals finals atonas, fueras de –A:
Fonetica consonantica
Caita d'as consonants intervocalicas –C- debant de E y I, y -TY- debant l'accento:
Palatalización d'a L- inicial latina:
Asimilación d'os grupos –MB- y –ND- en –m- y –n-:
Laco
A palabra vinatera "laco" que tamién se feba servir en romanz navarro y aragonés d'a Val de l'Ebro y no representa un caso de conservación d'as oclusivas xordas intervocalicas. Representa una lei fonetica present en palabras como vaca < VACCA u boca < BUCCA, que conservan o fonema -K- dimpués de desapareixer a cheminación.
Fonetica d'o catalán
Fonetica consonantica
Desaparición d'a -n final romanica:
Solución –u d'as consonants o grupos finals –TY-, -C debant de E y I:
Solución -u d'a consonant -D cuan queda en posición final por cayer as vocals finals, feito que tamién se troba tamién en aragonés oriental:
Trullar
250px|thumb|Pisando ugas en un trullar. 250px|thumb|Trullar d'a [[Edat de Bronze en Israel feito en roca viva con un laco debant pa recullir o mosto dichós.]] 250px|thumb|Trullar, [[Rin de la Carrasca (Isabana)]] O Trullar ye un recipient on se pisa u prensa a uga pa obtener o mosto, deseparando-ie a polpa d'o barfuello. O mosto d'o trullar se reculle en o laco. En qualque zona de l'aragonés sudoccidental o mesmo trullar tamién se diz laco. D'antes podeban estar ixemeaus u concentraus por os mesmos vinyals.
En bellas zonas d'Espanya se diz tamién lagar (u llagar en asturiano) en relación a puestos on se machaca a mazana pa fer sidra u se prensa a oliva pa fer aceite. Ye una construcción tipica de La Mancha y d'Extremadura.
Bibliografía
Manuel Alvar: Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja. Institución Fernando El Católico. Departamento de Geografía Lingüística Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983
Navarra
D'una población de 642.051 habitants (2011), alto u baixo un tercio d'ixa cifra viven en a capital, Pamplona (Iruñea u Iruña en euskera). Bi han 272 municipios en Navarra, agrupatos tradicionalment en 5 merindaz y 19 comarcas.
Navarra ye una mezcla d'influencia montanyesa d'os Pireneus y Mediterrania d'a val de l'Ebro. En o norte se charra basco, en o centro y sud a lengua popular ye o castellano. En a Edat Meya se charraba o romance navarro en o sud y l'este y l'occitán en ciudaz d'o camín de San Chaime.
Comarcas
Navarra se dividió historicament en Merindaz: Merindat de Pamplona, Merindat d'Estella, Merindat de Sangüesa, Merindat d'Olit, Merindat de Tudela y Merindat de Baixa Navarra u Ultrapuertos.
En Navarra as comarcas se distribuyen en tres rechions cheograficas:
Imperio Aquemenida
L'Imperio Aquemenida estió un d'os mes extensos imperios de l'antiguedat, con territorios en Orient Meyo, Asia Central, India, Balcans y nord-este d'Africa. Encomenzó enta l'anyo 550 aC cuan Ciro II lo Gran ocupó Media y remató en l'anyo 330 aC en o reinato de Dario II con as campanyas de conquiesta d'Aleixandre lo Gran. Yera dividito en satrapías.
A denominación que se fa servir provién d'a dinastía Aquemenida, que gubernó en l'imperio mientres dos sieglos. En a historia d'Occident l'Imperio Aquemenida ye conoixiu sobre tot en relación a los conflictos que bi habió entre griegos y persas, especialment en dos periodos, as Guerras Medicas y as campanyas d'Aleixandre lo Gran.
Mencions en fuents aragonesas
En fuents aragonesas no parlan d'aquemenidas, y, prenendo fuents que se remontan a fuents griegas, parlan de "persas", "medians" y "Persia".
En o "Libro d'el Trasoro" dicen:
En o "Liber Regum" describen a chenealochía d'os reis aquemenidas:
Cuerva
Cuerva puet estar:
Aniés
Aniés ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Sotonera, situato en a comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca.
Chacobita (desambigación)
Chacobita puet estar:
Islam
O Islam, que en arabe (إسلام) significa "chusmesa", ye una d'as tres grans relichions monoteístas, chunto con o chudaísmo y o cristianismo, y la tercera por orden cronolochico. A la persona que practica o Islam li se clama musulmán, u tradicionalment "moro" (d'o latín < MAURUS "habitant de Mauritania).