cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Exorcas
Toponimia
D'orichen arabe, apareixe como Exorcas en o fogache de 1495. Bi ha bel microtoponimo en aragonés como Barrio de la Pedriza y Cueva el Bispe. O chentilicio orichinal en aragonés xorcanos se conoixe por o "Libro d'a manifestación d'o morabetín d'as aldeyas d'a ciudat de Daroca" (1373), en castellano actualment ye jorquinos, pero se fa servir poco, preferindo-se a embotata de zoqueros por o enradigata que yera a tradición de fer zuecos en as casas.
Saliellas
Saliellas (Salillas en castellano) ye un municipio d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'a Plana de Uesca. A suya población ye de habitants, en una superficie de 28,11 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Mont-ras
Mont-ras (Mont-ras en catalán y oficialment, Montrás en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baixo Empordán y provincia de Chirona.
A suya población ye de 1.838 habitants(2008), en una superficie de 12,23 km² con una densidat de población de 150,29 hab/km².
Cheografía
A localidat de Mont-ras ye situata a 88 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Torre de control
right|thumb|250px|Torre de control en l'aeropuerto de [[Bruselas (Belchica).]] right|thumb|250px|Interior d'una torre de control militar en [[Chapón.]] Se conoix con o nombre de torre de control a un edificio que gosa tener forma de torre, a on se troba a seu d'o centro de control aerio d'o trafico d'un aeropuerto (u tamién por analochía d'un puerto) y a on treballan os controladors de transito aerio (ATC en as suyas siglas en anglés). A suya función ye asinas a de regular tot o movimiento d'aeronaus en l'aeropuerto y en a zona baixo a suya churisdicción, encluyendo-ie o rodache en pistas, o despegue y l'aterrizache.
Condau d'Evreus
O Condau d'Evreus corresponde a lo territorio d'o antigo pago de l'Évrecin, tierra d'os galos eburobices.
A suya capital ye Evreus y as suyas principals fortalezas estioron Tillières-sur-Avre y Laigle. O condau d'Ebreus defendeba a muga normanda en a cara sud en o condau de Perche, a los sinyors de Bellême y en o condau de Chartres.
O primer conte d'Evreus estió Roberto lo Danés, fillo de Ricardo I jarl de Normandía, tamién arcebispe de Roan. En 1037 o suyo fillo Ricardo lo succederá. Ainés d'Evreus se casó con Simón I de Montfort y trasmitió o condau a la familia de Montort-l'Amaury.
S'adhibió a lo Dominio Reyal o 22 de mayo de 1200 por o tractau d'o Goulet. O condau fue donato en apanage por Felipe III de Francia a lo suyo fillo Loís de Francia, primero d'a Casa d'Ebreus, por ixo tamién dito Loís d'Evreus.
Carlos o Malo, rei de Navarra teneba o títol de conte d'Evreus heredato d'o suyo padre Felipe d'Evreus que esdevinió Felipe III de Navarra por o casamiento con Chuana II de Navarra.
En 1316 y atra vegata en 1427, o condau d'Evreus fue erichito como contato-par.
Río Guadajoz
O río Guadajoz ye un río andaluz, afluent d'o río Guadalquivir, que tien o suyo naixedero en a Sierra de Priego de Córdoba, a o sud d'a provincia de Cordoba, y desagua en o río Guadalquivir en a ciudat de Cordoba dimpués de trescruzar de sud enta o norte ixa provincia, en un recorrito de 215 km de longaria, drenando una cuenca hidrolochica con una superficie de 2,415 km². A prencipal localidat que trescruza ye Baena, en a comarca d'a Campiña de Baena.
Afluents
O río Guadajoz tien cuantos chicotz afluents, como os ríos San Juan, Pelado, Víboras, Marbella y Guadalmoral. Unatro d'os suyos afluents ye l'arroyo Salado, que fa que mientres d'una parte d'o suyo recorrito, amán d'a suya desembocadura, as suyas auguas sigan saladas.
Galicismos en aragonés
Os galicismos en aragonés s'introducioron en diferents periodos d'a historia y no toz son chenerals, n'i habendo beluns d'escala local.
Galicismos en aragonés medieval
thumb|right|200px|Una chaminera de [[Torla. A palabra chaminera ye un eixemplo de galicismo en aragonés , derivau de cheminée a traviés d'a forma medieval chamineya.]] Os primers galicismos entroron en l'aragonés en a baixa Edat Meya chunto con occitanismos, quan os poetas franceses y occitans encomenzoron a estar presents en as corz peninsulars, como a d'Alifonso II d'Aragón. O Camín de Sant Chaime tamién podió contribuir a la entrada de galicismos por a presencia de pelegrins que charraban luengas d'Oïl como o francés antigo.
Si en os sieglos XI y XII a influencia cultural y politica que plegaba dende l'atra versant d'os Pireneus yera a occitana, a "cruzada contra os albichenses" d'o sieglo XIII suposó en a mesma Occitania un desplazamiento d'os centros d'atracción cultural enta o norte de Francia. Dende o sieglo XIV o norte de Francia encomenzó a tener una influencia preponderant en a cultura artistica y literaria de zonas tan meridionals como Catalunya.
A influencia francesa en a literatura medieval aragonesa se puet notar en as traduccions patrocinadas por Chuan Ferrández d'Heredia. O taller de traductors d'Avinyón ye en una zona occitanoparlant, pero traducen muitos textos dreitament dende o francés. Dimpués d'o periodo d'actividat d'o taller d'Avinyón continó l'aparición de traduccions dende o francés como o "Libro d'el Trasoro" de Brunetto Latini y o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" de Jean de Mandeville.
Encara en o sieglo XV entraban galicismos ligaus a las constumbres francesas en a vida sinyorial como o tipo de caballo coser.
Bi habió galicismos en aragonés medieval que dixoron d'usar-se, como sage. En os documentos d'a Orden d'o Hespital se troba tamién sembleya.
Galicismos en aragonés moderno
thumb|right|200px|Pocha d'uns pantalons [[Jeans, dos galicismos en aragonés moderno.]] Dende o sieglo XVIII a importancia politica y cultural que prenió Francia exportó galicismos a las luengas mugants en un periodo que l'aragonés ye poco documentau con textos escritos; o proceso continó en o sieglo XIX. Estió en este periodo quan s'encomenzoron a documentar en as luengas peninsulars palabras d'orichen francés presents actualment en aragonés como as relativas a la vestimenta (chaqueta, pantalons), l'alochamiento (hotel), os muebles (sofá). Bi ha galicismos relacionaus con a vida politica (parlamento, debat ), y con l'administración (burocracia).
Bi ha uns posibles galicismos con un contexto de distribución poco estudiau u conoixiu. A palabra estricallar presenta o infixo -all- present en o sufixo verbal francés -ailler y se relaciona etimolochicament con o francés antigo trique ("tocho", "garrot"), devez una palabra d'orichen francico que se retroba en l'anglés strike, en o neerlandés striker y en l'alemán streichen. O verbo estricallar ye documentau dende Tardienta y a Val de Tena dica Ribagorza.
Galicismos locals
thumb|200px|A palabra tricot ye un galicismo local en aragonés. Manimenos dreitament a traviés d'as vals pirenencas entroron galicismos diferents que por un regular nunca no plegoron a estar tan chenerals como pocha. En aragonés chistabín tenemos por eixemplo gudrón (d'o francés goudron), ixena ("treballo comunitario en cadena", d'o francés chaîne < CATENA ), promenada, promenar-se , revel (d'o francés réveil, "despertador"), mostaixa (d'o francés moustache ) y votura (d'o francés voiture, "auto" y devez d'o latín VECTURA ). En a Val de Tena se documenta tricot y bi ha verbos d'a conchugación francesa en -er adaptaus con a terminación -iar (fermiar, portiar ).
En l'aragonés d'a valle de Tella se documenta chambrol (d'o francés chambranle, rigola ("desaugue"), y sensa (d'o francés essence).
Pedalea
O Colectivo Pedalea u tamién conoixiu como Pedalea ye una asociazión que naixió en setiembre de 1990 en o sino d'a Universidat de Zaragoza con l'obchectivo de fomentar l'uso d'a bicicleta. Tiene la suya seu social y taller en o campus universitario de Sant Francisco en Zaragoza. Organiza diversas charras, asembleyas, excursions y manifestacions como las clamadas "ciclonudistas", as "masas criticas" y los "bicipiketes".
Granat (mineral)
Granat ye un termin que se fa servir pa dar nombre a minerals de dos series isomorfas con formula (SiO4)3X3Y2, on X representa metals ligatos con una valencia dos (fierro, aluminio, calcio, manganés u magnesio) y Y a metals de valencia tres (aluminio, fierro u cromo), minerals que dentro d'os nesosilicatos constituyen o grupo d'os granatz.
Denominación
A denominación de granat deriva d'o latín GRANATUM y no ye patrimonial aragonesa, on hese dato "granato" en aragonés central y "granau" en aragonés cheneral a traviés de l'aragonés medieval cheneral "granado". A denominación en latín talment faiga referencia a lo suyo pareixito a part roya comestible d'a mengrana (Punica granatum).
En un inventario de choyas que teneba un habitant de Zaragoza dito Fulano de Sangüesa o 14 d'octubre de 1478 mencionan anillo de oro smaltado, con hun granat.
En o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" parlan d'os granatz como piedras preciosas y podemos-lo escrito grenaz con a -z, a forma chenuína d'o numero plural aragonés que con a ortografía actual se representa -tz:
En atro parrafo veyemos de rubis de granas pero grana debe estar una errata, ye como se diz en o lexico comercial d'o sieglo XV a un tipo de panyo muito fin con o que se confeccionaban vestuaches de luxo, amés d'un colorant royo.
Xiphias gladius
O peix espada u emperador (Xiphias gladius (Linnaeus, 1758) ) ye una especie de Actinopterygii d'a orden d'os Istiophoriformes y familia Xiphiidae que ye caracterizau per un pico luengo, plano y punchigudo. Istos peixes se troban ampliament en as partis tropicals y atemperadas d'os ocians Atlantico, Pacifico y Indico, y per un regular se pueden trobar amán d'a superficie dica una fondura de 550 m, y excepcionalment dica fonduras de 2.234 m. Cheneralment, aconsiguen os 3 m de luengo, y lo maximo informau ye de 4,55 m de luengo y 650 kg de peso.
Os peixes espada son animals ectotermicos; manimenos, de conchunta con qualques especies de tiburons, tienen organos especials chunto a los uellos pa calentar os uellos y lo celebro. S'han mediu temperaturas de 10 a 15 °C per dencima d'a temperatura de l'augua circumdant. L'escalfamiento d'os uellos millora enormement a suya visión y, en conseqüencia, millora la suya capacidat pa atrapar presas.
Pasau pluscuamperfecto de subchuntivo en aragonés
O Pasau pluscuamperfecto de subchuntivo en aragonés y atras luengas neolatinas se fa servir en ciertas oracions condicionals.
En aragonés medieval se feba servir o verbo ser como verbo auxiliar d'as formas composadas d'os verbos de movimiento, verbos pronominals, y verbos ser, estar, naixer y morir, y se documenta l'uso de formas d'o pasau de pluscuamperfecto de subchuntivo con fuese, fuesen, ecetra:
Sierra de Sant Miquel
La sierra de Sant Miquel ye una sierra de exterior prepirenenca situada a lo sudeste de la sierra de Blancafort, a lo sud de la sierra de Montclús, a lo norueste de la sierra d'el Convent, en la marguin ezquierda de la Noguera Ribagorzana chunto a lo entibo de Santa Ana, en la comarca de La Noguera y en lo termin municipal d'Os de Balaguer. La suya altaria principal ye de 1034 m (Montessor).
23 de marzo
Sieglo XX
right|thumb|250px|O chugador de baloncesto Australiano-Estausunidense [[Kyrie Irving, qui naixió o 23 de Marzo de 1992.]]
Atros países
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Elizabeth Taylor, qui morió o 23 de marzo de 2011.]]
Adverbios d'afirmación en francés
Os adverbios d'afirmación en francés se fan servir pa expresar u refirmar una afirmación. Pueden estar parolas simples u locucions adverbials.
Adverbios d'afirmación simples
L'adverbio d'afirmación si se retroba en as luengas ibero-romances, manimenos o significau en francés ye restreito a responder afirmativamente a una pregunta negativa u a decir lo contrario d'una oración negativa.
Puerto Montt
Puerto Montt ye una ciudat y comuna de Chile, capital d'a rechión de Los Lagos y d'a provincia de Llanquihue. La suya población yera de 218.858 habitants en o 2012 en una superficie de 1673 km², con una densidat de población de 130 hab/km².
Trango (desambigación)
Trango puede estar:
Chundarata!
Chundarata! ye un grupo de musica folk creyato en Barcelona l'anyo 2000. Surte d'a escuela de musica tradicional que chent d'o grupo Lahiez fació en o Centro Aragonés de Barcelona. Chent d'orichen aragonés d'a escuela que deseyaba fer un grupo ta levar a musica tradicional aragonesa por os lugars y as carreras d'Aragón y Catalunya remató creyando Chundarata!.
En 2007 gravoron un disco, Pienso a granel.
Diminutivos en aragonés
Os diminutivos en aragonés, en latín, en as luengas neolatinas y en muitas atras sirven pa matizar o significau y indicar menor mida u importancia.
Gasòst
Gasòst (Gazost en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto d'Argelèrs de Gasòst, cantón de Lorda-2 y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 117 habitants (1999) en una superficie de 40,60 km², con una densidat de población de 2,88 hab/km².
Diminutivos en aragonés
En aragonés o diminutivo mes usau ye -et, -eta, -etc, -etas, que substituyó a los diminutivos latinos -ELLUM y -ICULUM que pervivioron en l'actual diminitivo -iello y en as palabras lexicalizadas rematadas en -illo/-ello (conello, abella, ovella, perello, varello, corbella), etc...
O diminutivo -ín, -ina, -ins, -inas tien una valor diminutiva mes acentuada que -et: "fabolina", "gatolins", "pichín", etc...
O sufixo -ot, -ota, -oz, -otas puet tener matiz diminutivo: chicot, pobrot.
O sufixo -ón, -ona, -ons, -onas tien valor diminutiva pero tamién puede tener-ne de peyorativa: animalón, chicotón, tozalón, etc...
O diminutivo -ico, -ica, -icos, -icas que se fa servir en o castellano d'Aragón y Navarra y muitos puestos d'o centro-este d'Espanya no ye caracteristico de l'aragonés, y erroniament lo consideran tipico de l'aragonés en obras superficials dedicadas a las luengas d'Espanya a on tienen una conoixencia superficial de l'aragonés u lo confunden con o castellano d'Aragón. En realidat ye propio de part d'o castellano y de l'aragonés medievals tardanos y o suyo uso s'estendilló en o sud d'Aragón sobre tot dende o sieglo XV, un poco antes l'aragonés dixase d'estar una luenga escrita.
Albarreal de Tajo
Albarreal de Tajo ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 41,58  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Charo (desambigación)
Charo puede fer referencia a:
Trango (camins)
thumb|right|250px|Un [[camín de montanya.]] Un trango ye un punto difícil u perigloso en o trascurso d'un camín, pero que cal pasar-lo a la fuerza porque no i hai garra alternativa.
Parma
Parma (en parmigiano, Pärma ; en italiano y oficialment, Parma) ye una comuna italiana de 196.722 habitants, capital d'a provincia homonima y segunda ciudat d'Emilia-Romanya per población dimpués d'a capital rechional Bolonya.
Antiga capital d'o ducau de Parma y Piacenza (1545-1859), la ciudat de Parma ye siede universitaria dende lo sieglo XI. Ye amés siede de l'Autoridat Europea pa la Seguranza Alimentaria (EFSA) dende lo 2004; d'o Machistrato per lo Po dende lo 1956, hue Achencia Interrechional pa lo río Po (AIPO); de l'Autoridat d'a cuenca d'o districto d'o río Po (AdbPo) dende lo 1990; y d'un Departament d'Investigacions Scientificas (RIS) d'os Carabinieri dende lo 1994, con competencia sobre la Italia septentrional. I hai amés una siede de Crédit Agricole Italia, naixita de l'adquisición da Caixa d'Estalbios de Parma y Piacenza.
Toz es anyos en o mes d'octubre se celebra lo Festival Verdi. En aviento de 2015, Parma recibió la reconoixencia de "Ciudat Creativa d'a UNESCO per la Gastronomía".
Alcabón
Alcabón ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 8,02  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Alto de la Muga
L'Alto de la Muga ye un mont de 861 metros d'altaria. Ye o cobalto d'os Monts de Cierzo, en a provincia de Zaragoza, por ixo se conoixe tamién como mont Cierzo. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Toponimia
Se diz asinas por trobar-se muit amán d'a triple muga con os antigos reinos de Castiella y Navarra, marcada encara por o mollón de los Tres Reyes.
Aldea en Cabo
Aldea en Cabo ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 25,5  km² y una densidat de población de 0 hab/km²..
Mariya Xarápova
Mariya Yúrievna Xarápova (Мари́я Ю́рьевна Шара́пова en ruso) ye una tenista rusa naixita de Nyagan, en Siberia, lo 19 d'abril de 1987.
Biografía
Sus pais, d'orichen belarruso, emigroron ta Rusia en 1986 per miedo que la suya filla, que yera ta naixer, patise bel trastorno zaga l'accident nucleyar de Chernóbil, que se desvinió a 300 km de casa d'élls.
A los tres anyos, Xarápova mudó con a suya familia t'os banyos de Sochi, an que emprencipió a chugar a tenis con una raqueta que yera estato un present d'o pai de Yevguéniy Kafiélnikov.
En 1993, en un torneyo a Moscú, Xarápova fue vista per Martina Navratilova, qui de contino convenció su pai, Yuri Xarápov, de fer casamuda ent'os Estaus Unius, ta que Mariya teniés un millor entrenamiento. Tres anyos dimpués, a los nueu anyos, Xarápova ingresaba a l'academia de tenis de Nick Bollettieri, a Bradenton, en o estato de Florida.
En 2004, Xarápova se tornó la tenista mes chóven dimpués de Martina Hingis a ganar lo torneyo individual femenino de Wimbledon, en vencer en dos sets prou amplos la bicampiona y esfensora d'o títol Serena Williams. Tamién esdevinió la sola esportista rusa en a historia a ganar ixe important torneyo.
Dintro y difuera d'a pista, Mariya Xarápova ye admirata per la suya belleza y proporcions, y ixo li ha permeso conseguir bels premios y estar model publicitaria en diversas ocasions.
Cambra de Comptos de Navarra
250px|thumb|right|L'edificio [[arquitectura gotica|Gotico on ye a Cambra de Comptos de Navarra.]] La Cambra de Comptos de Navarra (de seguro prenunciato de contos en romance navarro, Cámara de Comptos en castellano, Nafarroako Comptos Ganbera en basco) ye l'organismo encargato de fiscalizar la chestión economica y financera de lo sector publico d'a Comunidat Foral de Navarra.
"Compto" provién d'o latín Computus, (s'escribiba Conto en aragonés medieval) y a "Cambra de Comptos" ye o tribunal de contos mes antigo d'Espanya.
Las Torres (Tarazona)
Las Torres ye un mont de 817 metros d'altaria. Se troba situau en os Monts de Cierzo, en a provincia de Zaragoza.
Chaime I d'Urchel
Chaime I d'Urchel (Zaragoza, Aragón, 1321 - Barcelona, Catalunya, 15 de noviembre de 1347) estió conte d'Urchel, vizconte d'Àger y barón d'Alcoleya de Cinca, Entenza y Antillón entre os anyos 1328 y 1347.
Orígens familiars
Yera fillo d'o rei d'Aragón Alifonso IV y a suya muller a reina consort y condesa d'Urchel Tresa d'Entenza. Se casó con Cecilia I d'Urchel y, en morir en 1336 o suyo suegro, o conte Bernal VIII de Comenge, reivindicó, sin garra exito, os dreitos d'a suya muller a la succesión d'iste condau.
Relacions con la cort
Como procurador cheneral d'o reino, estió leyal a o suyo chirmán, o rei Pero IV d'Aragón, metendo-se en quantas ocasions en contra d'a suya chirmana Constanza d'Aragón y d'Entenza, reina consort de Mallorca. Pero, dimpués, Pero lo Ceremonioso proclamó hereua a la suya filla primochenita, a infanta Constanza d'Aragón y de Navarra, desheredando asinas a Chaime I d'Urchel, que yera l'hereu d'os reinos si Pero moriba sin fillos varons. Chaime marchó ta Zaragoza y encabezó a revuelta nobiliaria d'a Unión Aragonesa, ya que como barón d'Entenza yera tamién un noble aragonés. Ista revuelta levó enta la guerra d'a Unión.
Casamiento y descendients
En 1336 se casó con Cecilia de Comenche, hereua d'o condau de Comenche, y con qui tenió a:
Morió en Barcelona o 19 de noviembre de 1347, a os 27 anys, mientres as celebracions d'as segundas nupcias d'o rei con Alionor de Portugal, a causa d'una malautía. Os remors d'enverenamiento induciu por o rei, que circulaban ya en a epoca, no teneban garra alazet.
O condau paso a mans d'a suya muller, Cecilia I d'Urchel.
Gara de Camín Reyal-Fuents Claras
A Gara de Camín Reyal-Fuents Claras ye una gara de ferrocarril de l'Adif, situata en lo lugar de Camín Reyal y tocando a lo termin municipal de Fuents Claras (Teruel).
Se tracta d'un edificio d'estilo racionalista, disenyau por l'arquitecto Luis Gutiérrez Soto y construyiu en l'anyo 1933.
Historia
La primitiva gara va estar posada en servicio l'1 d'abril de 1901 con a obertura d'o tram Calatayud-Puerto Escandón d'a linia Calatayud-Valencia. Aprofitando los buenos resultaus que le daba la explotación de l'anterior trazau, la companyía va iniciar a Camín Reyal una nueva linia dica Zaragoza, que va inaugurar lo 2 d'abril de 1933 con vistas a enlazar con o ferrocarril a Canfranc.
L'anyo 1941, con a nacionalización d'a totalidat d'o ret ferroviario espanyol, la gara va pasar a estar chestionada pa RENFE. Va estar la epoca de mayor esplendor d'a gara dica los anyos 60 con mas de 100 treballadors, incluyindo servicios como agora escuela y peluquería.
Lo 1 de chinero de 1985 lo tram Camín Reyal-Calatayud va estar tancau oficialment a causa d'a suya tasa rentabilidat. Lo 1995 RENFE va tancar l'edificio. Esto, uniu a la carencia de mantenimiento, ha provocau que se trobe en un estau de conservación pesimo. Dende lo 31 d'aviento de 2004 Adif ye la titular d'as instalacions.
Lo 25 d'abril de 2007 se va publicar en o Butlletí Oficial d'Aragón lo Ordre de 26 de marzo de 2007 pa la qual se declara Bien Catalogat d'o Patrimonio Cultural Aragonés. Este feito no va amillorar lo estau de l'edificio, que sigue en contino deteriorament.
En os zaguers anyos la gara ha estau escullida como un d'as tres siedes d'o futuro Museu d'o Ferrocarril d'Aragón. De materialitzar-se o prochecto esmentau, lo museu s'alocharía en tres antigas garas: Canfranc, Casetas y Camín Reyal-Fuents Claras.
Casa d'Evreus
thumb|[[Escudo d'armas d'os contes capetos d'Evreus]] thumb|Escudo d'armas d'os reis navarros d'a casa d'Evreus
A Casa d'Evreus u Dinastía Evreus ye una branca d'a Dinastía Capeta que parte de Loís d'Evreus que recibió en 1298 d'o suyo pai Felipe III de Francia o Condau d'Evreus en concepto d'infantau u apanage.
O suyo fillo, Felipe III d'Evreus se casó con a heredera d'a cadiera reyal de Navarra Chuana II de Navarra, encomenzando asinas a Dinastía d'Evreus en o reino de Navarra, gobernando-ie dende 1328 dica 1441. A zaguera reina d'esta casa se casó con Chuan II d'Aragón.
1986
Chulio
right|thumb|250px|A modelo chibraltarenya [[Kaiane Aldorino, qui naixió o 8 de chulio de 1986.]]
Marzo
right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[James Cagney, muerto o 30 de marzo de 1986.]]
Arma
thumb|340px|A [[bayoneta ye un arma que puede usar-se como cochillo u tamién como lanza.]] Un arma ye un instrumento que la suya finalidat primaria ye fer mal a atros sers, ya sigan humans u animals. Tamién s'emplega iste termin ta referir-se a ainas emplegatas ta esfender-se d'ataques.
Almorox
Almorox ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 64,77  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Arma
Se puede decir que as primeras ferramientas que creyó lo ser humán estioron armas, ya sía con l'obchecto d'emplegar-las ta la cazata u contra atros sers humans. Asinas, cuasi cualsiquier elemento capable de fer mal poderba estar considerato un arma (anque ista no fuese a suya principal función) pendendo d'as circunstancias y as fins con que se las utilice. Criterio parellán ye emplegato en a Ciencia d'o Dreito (a on o punyo, anque a suya principal función no ye fer mal, puede estar considerato a vegatas un arma).
Sierra de Mont-roig
La sierra de Mont-roig ye una sierra de exterior prepirenenca situada a l'este de la sierra de Sant Miquel, a lo sud de lo Montsec, en la marguin dreita de la Noguera Pallaresa y lo río Segre, chunto a lo entibo de Camarasa, en la comarca de La Noguera y en los termins municipals de Camarasa y de Les Avellanes i Santa Linya. La suya altaria principal ye de 949 m (Pala Alta).
Charles Vanoni
Charles Joseph Varoni, conoixiu esportivament como Charles Varoni, naixiu de Manhattan o 23 de noviembre de 1876 y muerto en Reno o 17 de chulio de 1970, estió un esportista poliesportivo estausunidense, prencipalment conoixiu por os suyos resultaus esportivos en o ciclismo y especializau en prebas de pista. Participó en os Chuegos Olimpicos de 1900 en ciclismo, tamién estió inscrito en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 1896 en prebas d'atletismo pero no se sabe si participó.
Varoni naixió de Nueva York pero pasó gran parte d'a suya vida en Europa y estudiando en a Sorbona de París. Viviba allí perque acompanyaba a la suya mai, Marie, que yera cantaire mientres recorreba Europa fen-do actuacions.
Mientres estió en Europa compitió en cursas a piet y como ciclista, ganando mas d'1.000 cursas de ciclistas y 200 cursas a piet. Compitió como ciclista en America d'o Sud, Nueva York, Italia, Suiza, Dinamarca, Alemanya, Austria, Belchica, Espanya y Africa. Remató la suya vida esportiva como ciclista indo en seis días de Nueva York enta Boston.
Juliana Donald
Juliana Donald, naixito de Washington, DC o 1 de chinero de 1964, ye un actriz estausunidense.
Badarrón
Badarrón ye un mont de 827 metros d'altaria. Se troba situau en os Monts de Cierzo, en a provincia de Zaragoza.
Lee Remick
Lee Ann Remick, naixita de Quincy (Massachusetts) o 14 d'aviento de 1935 y muerta en Los Angeles (California) o 2 de chulio de 1991, estió una actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1950 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Encara que tamién ha feito muitos treballos en telefilmes y televisión, ha feito cuantas cintas, d'entre as cuals se puet destacar bellunas como Anatomy of a Murder (1959, Otto Preminger), Days of Wine and Roses (1962, Blake Edwards), The Wheeler Dealers (1963, Arthur Hiller), The Hallelujah Trail (1965, John Sturges), u The Omen (1976, Richard Donner).
L'Aiguabarreig
L'Aiguabarreig ye un espacio natural de gran trascendencia como aria de reproducción, invernada y descanso de fauna migratoria ubicada en Mequinenza (Aragón). Constituye o mayor forcallo fluvial d'a peninsula iberica (con a unión d'os ríos Ebro, Segre y Cinca), una d'as mas grans d'Europa y una d'as qualas tiene mayor intrés biolochico y ambiental en Espanya.
O termin "aiguabarreig" proviene d'a palabra d'orichen catalán que designa la mezcla d'auguas en o puesto en o qual dos u mas corrients d'auguas se chuntan y forman una sola. L'Aiguabarreig Segre-Cinca-Ebro se forma en o momento que o río Cinca aporta as suyas augua a o río Segre, en o termin municipal de La Granja d'Escarp/La Granja d'Escarp, y a la suya vegada istas son aportadas a o rido Ebro, ya en Mequinenza.
Marco cheografico
Territorialment se troba en o centro d'a depresión meya de l'Ebro. Muga a o ueste con os Monegros, a o este con os tozals de Montmeneu y Almatret y enta o sud con a coda de l'entibo de Ribarroya. Iste gran espacio natural ye dividiu entre dos comunidatz autonomas (Aragón y Catalunya) y as suyas extremidatz en dos comarcas; Segrián para Catalunya y Cinca Baixa en Aragón. O Segre y a Cinca forman un primer forcallo entre as poblacions de La Granja d'Escarp, Massalcoreig y Torrent d'a Cinca, as dos primeras en territorio d'a comunidat de Catalunya y a tercera en o territorio d'a comunidat d'Aragón, a pocos kilometros converchen con as auguas de l'Ebro, ya en o termin municipal de Mequinenza.
L'Aiguabarreig de Mequinenza ye controlau por a ZEPA Matarranya-Aiguabarreig, d'as qualas 7.417,26 ha se sitúan en o municipio de Mequinenza. A ZEPA engloba a zona central de l'Aiguabarreig, dende Torrent d'a Cinca, tot o espacio fluvial de Mequinenza dica a unión con o río Matarranya en a comarca homonima. Para a cuenca d'o río Matarranya, a ZEPA incluye os municipios de Fayón, Nonasp, Favara y Maella.
Paisache
En l'Aiguabarreig trobamos cientos de metros d'amplaria d'augua, con a-saber-las mechanas y selvas de ribera, d'as mas extensas de l'Ebro, grans masas de carrizal, plachas de ruellos, gorgas y galachos. Ye tamién punto de confluyencia d'a flora esteparia, provenient d'a zona arida de Monegros y a flora mediterrania que puya por a val d'Ebro, incluyindo qualques elementos propios d'a montanya.
A entrelazada conexión d'as riberas fluvials y as lagunas con un entorno arido y mediterranio a on abundan os cinglos verticals y a la vegada as planas de frutals le atorgan ista riqueza biolochica excepcional.
O paisache ye d'un gran contraste entre o gran humedal que forman a unión d'os ríos Ebro, Segre y Cinca y l'aridez circumdant, circumstancia que fa d'iste puesto un punto estratechico para muitas aus, ya sía pa invernar, pa reproducir-se u como que punto d'aturada en o largo recorriu migratorio.
Vechetación
En l'Aiguabarreig se troba vechetación repoblada de pino albar (Pinus halepensis). Tamién i hai arbustos, caracterizaus por a presencia de romero (Rosmarinus officinalis) y qualques especies termofilas, estando freqüent que en o suyo sino amaneixcan chicotas masas de rebollers (Quercus coccifera) u sabinas negrals (Juniperus phoenicea). Existen tamién qualques especies caracteristicas tals como que l'urmo blanco (Populus alba), a salguera (Salix alba) u o tamariz (Tamarix gallica), y helofitos como a canya pita (Phragmites australis) u xisca (Typha domingensis).
Biodiversidat y aus
thumb|300px|Forcallo d'Ebro, Segre y Cinca en [[Mequinenza.]] Gracias a istas caracteristicas conviven especies d'ambients bien opuestos an as aus son o grupo mas destacau, abarcando dende colonias de ardeídas, en as islas fluvials, a tot tipo de rapinyaderas, asinas como aus propias d'ambients disierticos, incluindo una extensa representación d'especies tasas y menazadas en Europa. Atros grupos faunisticos bien representaus son: reptils, anfibios y mamiferos, istos zaguers, con una extraordinaria representación de diferents especies de moriciegos (Chiroptera), una abundant población de ciervos (Cervidae), corzos (Capreolus capreolus), presencia d'a sichilosa loria (Lutra lutra) y o cada vegada mas abundant bucardo (Capra pyrenaica), podendo-se plegar a observar dende o mesmo lugar u en o castiello de Mequinenza. Os endemismos son notables en a entomofauna y dentro d'as auguas, de conchunta con a penchinchas (Margaritifera auricularia), subsisten con dificultat (por os efectos d'os entibos y a introducción d'especies piscicolas con fins esportivas) poblacions de peixes autoctonos como o burret (Salaria fluviatilis).
L'acumulación de sedimentos en a coda de l'entibo de Ribarroya ha permitiu que a lo largo d'os zaguers anyos s'haigan constituiu diferents mechanas entre as confluencias en primeras d'o Segre con a Cinca dica plegar a l'Ebro, ya en a población aragonesa de Mequinenza. D'entre todas ellas cal destacar l'illa dels Martinets que s'ha convertiu a lo largo d'os anyos en una important colonia de nidificación pa muitas especies d'ardeidas, como o pescairet boyero (Bubulcus ibis), o pescairet blanco (Egretta garzetta), l'abetoret (Ixobrychus minutus), o martinet (Nycticorax nycticorax), a garrapescaire blanca (Ardea alba), a garrapescaire (Ardea cinerea) y a garra royenca (Ardea purpurea), a las qualas en os zaguers anyos s'ha adhibiu o pescairet de lusco (Ardeola ralloides) y a on invernan bien camuflaus entre as masas de canya pita, uns poco eixemplars d'avetoro (Botaurus stellaris). thumb|300px|[[Vueitres en l'Aiguabarreig de Mequinenza.]] As selvas de ribera y canya pita bien conservadass y de gran amplaria albergan una población ornitica, interesant y bien nutrida, que puet estar observada a lo largo de tot l'anyo, aprofitando as diferents fases d'iste ecosistema; ralidos, picidos, turdidos, paridos, fringilidos u embericidos. Arredol d'a estepa trobaremos: o sisón común (Tetrax tetrax), a chorla (Pterocles orientalis), a ganga (Pterocles alchata), o gai azul (Coracias garrulus), o calandrionet (Calandrella brachydactyla) y a charreta (Calandrella rufescens), por destacar qualques d'as mas emblematicas, y en as arias de transición entre istos espacios: a papafiga de uello blanco (Sylvia hortensis) y a papafiga tremonzillera (Sylvia conspicillata), o solitario (Monticola solitarius) y a cudiblanca negra (Oenanthe leucura) y a cudiblanca albarica (Oenanthe hispanica), por citar qualques d'as mas representativas. Entre os arbustos de canya pita se dan cita especies d'insectos como o Calopteryx virgo, Sympetrum flaveolum, Ishnura pumilio y mesmo o caballico d'o diaple (Anax imperator).
Pa rematar, destacar os cinglos caracteristicos d'a val d'Ebro, y que sin puesto a dubdas albergan a un important grupo d'especies rupicolas, en especial rapinyaderas, podendo-se observar sin gran dificultat muitas d'ellas, entre las cal destacar qualques d'ellas con un gran intrés de conservación, a livel nacional y autonomico, por citar qualques d'ellas; o vueitre (Gyps fulvus), a voleta (Neophron percnopterus), l'aliga reyal (Aquila chrysaetos), l'aliga perdiguera (Hieraaëtus fasciatus), l'aliga chicota (Hieraaetus pennatus), l'alica blanca (Circaetus gallicus), o esparvero común (Buteo buteo), l'aguilot (Circus aeruginosus), o milano negro (Milvus migrans) y a milaneta (Milvus milvus), o falcón peregrín (Falco peregrinus) y o bubón (Bubo bubo).
Patrimonio cultural
thumb|250px|Edificio d'o Museo d'a Historia de Mequinenza. thumb|250px|[[Castiello de Mequinenza.]] A pesca esportiva y a navegación son dos d'as actividatz mas freqüents. L'Aiguabarreig ye, gracias a la pesca, un punto d'intrés internacional con cientos de pescataires, particularment centroeuropeos, que visitan cada anyo istos ríos y desfrutan de l'extenso ret d'ufiertas existents arredol d'ista actividat. As especies de peixes introducidas, de gran atracción pa o pescador, son sobre tot o black bass, o lucio-perca u o conoixiu siluro. No hemos d'ixuplidar os cientos de naturalistas que visitan cada anyo a zona, atraitos por a suya gran diversidat biolochica, particularment os ornitologos.
O entorno de l'Aiguabarreig ye marcau por a cuenca carbonifera de Mequinenza y os mas de 150 anyos d'historia menera en a localidat. A extracción de lignitos y o suyo transporte ha marcau os lugars de l'Aiguabarreig, dau o suyo estreito vinclo con os ríos. Simbolo son os extinguidos "llauts", unas embarcacions que manteneban unidas as personas y a cultura de todas as villas riberenyas. Encara pueden veyer-se diferents espacios de patrimonio industrial menero arredol d'os ríos que as suyas auguas sirvioron pa transportar o carbón en unas embarcacions tipicas de Mequinenza conoixidas como que "llauts".
Os Museos de Mequinenza se centran en o patrimonio menero y historico d'o Lugar Viello de Mequinenza que estió demolido y inundau baixo as auguas d'o rido Ebro dimpués d'a construcción d'os entibo de Ribarroya y Mequinenza. En o Museo d'a Mina se puede visitar una mina de carbón autentica de mas d'un kilometro de recorriu interior con material historico y maquinas que han estau utilizadas pa la extracción de carbón entre mas de 150 anyos en a cuenca menera de Mequinenza. En o Museo d'a Historia de Mequinenza se puede recorrer o pasau d'a población, dende a Prehistoria dica o espaldo d'o lugar viello de Mequinenza asinas como un espacio dedicau a o escritor mequinenzano Jesús Moncada.
O castiello de Mequinenza s'alza quasi a o canto d'un gran cinglo chusto en a confluencia d'os ríos Ebro, Segre y Cinca en Mequinenza. O suyo planta ye un quadrilatero irregular, con siet torretons rectangulars fueras d'un, o mas robusto, que ye de planta pentagonal. Pocas fortalezas tendrán un millor emplazamiento que ista, alufrando un amplo y impresionant paisache sobre a confluyencia d'os ríos y as suyas tierras circumdants aconseguindo veyer en días serenos os Pireneus. L'edificio ye un autentico castiello-palacio, un d'os millors que l'arte gotico deixón en a Corona d'Aragón, datau en os sieglos XIV y XV.
Parte de l'antiga población de Mequinenza puet visitar-se hue en día porque s'ha convertiu en un gran parque d'a memoria a l'aire libre dimpués d'o suyo espaldo y inundación por os pantanos de l'Ebro. S'han recuperau d'entre as runas os trazaus orichinals d'as carreras y d'as casas que quedaban por alto d'o livel de l'augua. A Mequinenza antiga, o “Lugar Viello” como que la conoixen os mequinenzanos, ye una invitación a pasear por a memoria d'as suyas carreras y carrerons, a redescubrir parte de l'antiga ilesia, a imachinar os antigos muelles y conoixer mil historias, curiosidatz y leyendas d'aquella milenaria y historica villa de navegants y miners a canto d'o río Ebro.
Existen cuantos abrigos d'arte rupestre en a redolada de Mequinenza, denominaus barranco de Campells III, Valbufandes III y Valbufandes IV y catalogaus como Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO. Istas manifestacions d'arte rupestre reciben tamién a maxima protección churidica seguntes a Lei 3/1999, de 10 de marzo, de Patrimonio Cultural Aragonés.
Valluércanes
Valluércanes ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Ebro y partiu chudicial de Miranda d'Ebro.
Arcicóllar
Arcicóllar ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 30,55  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Valluércanes
A suya población ye de 96 habitants (2007) en una superficie de 27,95 km², con una densidat de población de 3,43 hab/km².
Cheografía
A localidat de Valluércanes se troba situada a 732 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 73 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Petrolio
thumb|250px|Pozo de petrolio en [[Texas, Estaus Unius.]] O petrolio (d'o latín < petroleum) ye una mezcla complexa no homochenia d'hidrocarburos, compuestos formaus por hidrocheno y carbonio. Son mui diferents entre si, dende amarilliscos y liquidos a negros y vescosos. Istas diferencias son on debitas a las relacions entre os tipos d'hidrocarburos. Ye un recurso natural no renovable, y actualment tamién ye a prencipal fuent d'enerchía en os países desarrollaus, pero en proceso de substitución por enerchías renovables u menos contaminats.
Os components quimicos d'o petrolio se deseparan y obtienen por destilación por meyo d'un proceso de refinería. D'éls s'extrayen diferents productos, entre atros: propán y bután, bencina (gasolina), queroseno, gasoil u diesel, fueloil, aceites lubricants, gudrons, carbón de coque, ecetra.
Ista mezcla d'hidrocarburos apareixe cheneralment asociata a grans bambollas de gas natural, en chacimientos zarratos mientres mils d'anyos baixo tierra, cubiertos por os estratos superiors d'a crosta terrestre.
A mención mes antiga d'o petrolio en aragonés medieval ye d'o "Libro de Marco Polo" referindo-se a Armenia la Gran, que incluiba tierras de l'actual Kurdistán:
Laser
thumb|300px|Una preba con laser. Laser (de l'anglés light amplification by stimulated emission of radiation) ye un dispositivo que emite luz por meyo d'un proceso d'amplificación optica basau en a emisión estimulada de radiación electromagnetica. O primer laser estió construiu en 1960 por Theodore H. Maiman en Hughes Research Laboratories, basau en o treballo teorico de Charles Hard Townes y Arthur Leonard Schawlow.
Un laser se diferencia d'atras fuents de luz en que emite una luz coherent. A coherencia espacial permite enfocar un laser en un puesto estreito, o que permite aplicacions como que o tallo por laser y a litografía. A coherencia espacial tamién permite que un rayo laser se mantienga estreito en grans distancias, o que permite aplicacions como punters laser y lidar. Os lasers tamién pueden tener una alta coherencia temporal, o que les permite emitir luz con un espectro muit estreito, ye decir, pueden emitir una solament color de luz. Alternativament, a coherencia temporal puede usar-se pa producir pulsos de luz con un amplio espectro pero duracions tan curtas como un femtosegundo.
Os lasers s'utilizan en unidaz de disco optico como Blu-Ray, imprentadoras laser, escaners de codigos de barras, trastes de seqüenciación d'ADN, fibra optica, fabricación de chips semiconductors y comunicación optica en o espacio libre, cirurchía laser y tractamientos d'a piel, materials de tallo y soldadura, dispositivos d'aplicación militar pa marcar obchectivos y medir l'aconsiga y a velocidat, y en pantallas d'iluminación laser pa entretenimiento.
Paso
thumb|right|250px|Hombre dando pasos. Un paso (d'o latín <PASSU) ye cada un d'os movimientos d'as garras y os pietz que femos as personas y atros animals terrestres en caminar.
Temuco
Temuco ye una ciudat y comuna de Chile, capital d'a rechión de La Araucanía y d'a provincia de Cautín. La suya población yera de 262.530 habitants (2012) en una superficie de 464 km², con una densidat de población de 570 hab/km².
Paso
En aragonés, l'acción relacionada con os pasos ye dar pasos, o mesmo que en castellano. De l'acción de concatenar os pasos que se da en desplazando-se se diz andar u caminar.
Curiosidatz
A expresión No + pas pa recalcar a negación podría incluir una forma arcaica d'a parola «paso». D'alcuerdo con o profesor Brian Mott, en primeras habría significau ni un paso.
Adverbios de dubda en francés
Os adverbios de dubda en francés se fan servir en esta luenga pa expresar un grau de probabilidat u incerteza. Pueden estar parolas simples u locucions adverbials.
Locucions adverbials
A locución adverbial peut-être ye equivalent a la catalana potser ("talment"), pero tienen un comportamiento sintactico diferent. Quan esta locución ye en o encomenzamiento d'a frase provoca a inversión gramatical d'o subchecto:
Maser
thumb|300px|Un maser de hidrocheno de un reloch atomico que produz radiación de microondas a 1,42 GHz emplegando [[hidrocheno.]] Maser (de l'anglés microwave amplification by stimulated emission of radiation) ye un dispositivo que produz ondas electromagneticas coherents por meyo d'amplificación por emisión estimulada. O primer maser estió construiu por Charles H. Townes, James P. Gordon y Herbert J. Zeiger en a Universidat de Columbia en 1953. Townes, Nikolay Basov y Alexander Prokhorov recibioron o Premio Nobel de Fisica de 1964 por o suyo treballo teorico que condució a lo desembolique d'o maser. Os masers s'utilizan como dispositivo de cronometrache en reloches atomicos y como amplificadors de microondas de rudio extremadament baixo en radiotelescopios y estacions terrestres de comunicación de naus espacials leixanas.
Os masers modernos pueden disenyar-se pa chenerar ondas electromagneticas no solament en freqüencias de microondas, sino tamién en freqüencias de radio y infrarroyos.
O laser funciona con o mesmo prencipio que o máser, pero produz una radiación coherent de freqüencia mas alta en longarias d'onda visibles. O maser estió o precursor d'o laser asinas que iste zaguer plegó a denominar-se por bel tiempo maser optico.
James Adomian
James Haig Adomian, naixito de Omaha (Nebraska) o 31 de chinero de 1980, ye un actor estausunidense.
Barcience
Barcience ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 18,98  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Condicional simple en aragonés
O condicional simple en aragonés ye un tiempo que se fa servir en oracions condicionals como en as atras luengas neolatinas y en anglés.
Cecilia I d'Urchel
Cecilia I d'Urchel u Cecilia I de Comenche-Turena (? - 1384) estió vizcontesa de Turena y contesa d'Urchel. Yera filla de Bernardo VIII de Comenche y de Marta de L'Isla en Jordan, filla de Bernal IV, sinyor de L'Isla en Jordan y Margarita de Foix. En 1336 se casó con Chaime I d'Urchel, trayendo como dote o vizcondau de Turena. Tenioron dos fillos
Condicional simple en aragonés
En as luengas romances occidentals deriva d'o infinitivo seguiu por o imperfecto d'o verbo haber.
Cecilia I d'Urchel
Tamién yera hereua d'o condau de Comenche por a muerte d'o suyo chirmán Chuan I (1339), pero os suyos dreitos estioron usurpaus por o suyo tio Pero Ramón I conte de Comenche, devant d'a pasividat d'o suyo cunyau Pero III d'Aragón, que no querió enfrontinar-se con una guerra.
Condicional simple en aragonés
En aragonés teoricament daría formas en -areba, -eriba, -iriba, un tipo de condicional semellant a lo que que se da en aragonés tensín (que fa -arba, -erba, -irba). Manimenos en aragonés escrito tamién se fa servir muito a forma muito mes cheneral en -aría, -ería, -iría porque as formas en -arba son prou locals y no ye bien documentau que d'antes se fese servir en tot l'Alto Aragón, (bi ha indicios que talment s'emplegase en a Tierra de Biescas u o Sarrablo).
Cecilia I d'Urchel
Tampoco no pudo fer valer os suyos dreitos sobre o condau de Pallars (1343). Viuda (1347), gubernó con eficácia o condau d'Urchel entre a minoria d'edat d'o suyo fillo Pero II y aconsiguió acotolar as deudas contraitas por o suyo mariu pa financiar o movimiento d'a Unión Aragonesa.
Tranco
thumb|right|250px|Muller dando un tranco sobre un vallón. Un tranco (u gainada en aragonés occidental ) ye un paso largo que se da separando muito as garras. Tamién puede indicar a distancia que se salva en un tranco, u bella cosa que caldría un tranco pa saltar-la.
Hispania romana
200px|thumb|Diocesi d'Hispania en a reorganización territorial de [[Dioclecián.]] Hispania romana ye una traza de referir-se a los territorios d'a Peninsula Iberica (Hispania) en o periodo que yera baixo dominación romana, periodo que encomenzó en l'anyo 218 aC (desembarco romano en Ampurias) y remató a principios d'o sieglo V cuan os visigodos (que controlaban o sud de Galia y Hispania), s'independizan de Roma. As diferents demarcacions romanas en territorio d'Hispania esdevinioron una entidat territorial unificata por primera vegata baixo Dioclecián, cuan se creyó a Diocesi d'Hispania.
Tranco
A forma «tranco» ye cheneral en aragonés y se documenta dende Ansó dica Sobrarbe. Tamién tiene presencia en o castellano d'Aragón, por eixemplo en Zaragoza. A variant trango representa una sonorización de consonant xorda dezaga de consonant liquida y se documenta, por eixemplo, en aragonés chistabín.
Hispania romana
En o periodo romano d'Hispania cambia a organización politica d'o territorio y a estructura social d'a población d'una traza irreversible. Os habitants nativos prenen a cultura, constumbres y luenga d'os conquiridors romanos, (que vienen acompanyatos d'un cierto numero de población itala), en un proceso conoixito como romanización y que tien como consequencia que a mayor part d'os habitants d'a peninsula dende ixe inte sigan pueblos latinos pa cutio.