cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring
Argumento
A Comunidat abandona Lothlórien per o río a Parth Galen. Frodo s'aluenya y Boromir intenta sacar-le l'Aniello con desasperación pero dimpués, encara que decepcionau d'ell mesmo, aconsigue recuperar-se y tornar a estar aliato de l'hobbit. Temiendo que l'aniello corrompa asinas os suyos demás amigos, Frodo decide viachar solenco a Mordor y quasi en simultanio A Comunidat ye emboscada per os Uruk-hai. Merry y Pippin son levaus captivos, y Boromir, dimpués d'actos heroicos, ye feriu de muerte per o chefe d'os Uruk-hai, Lurtz. Aragorn plega y mata a Lurtz, y alufra a Boromir redimido morir en paz. Sam sigue a Frodo y l'acompanya pa continar con a suya promesa a Gandalf de protecher a Frodo, mientres que Aragorn, Legolas y Gimli van a rescatar a Merry y Pippin.
Villa de Mazo
Villa de Mazo ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de La Palma. A suya población ye de 4.843 habitants (2019), en una superficie de 71,17 km² y una densidat de población de 68 hab/km².
Pozuelo de la Orden
Pozuelo de la Orden ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 64 habitants (2007), en una superficie de 20,72 km² y una densidat de población de 3,08 hab/km².
Grisén
Grisén ye un municipio aragonés de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca de la Ribera Alta de l'Ebro. La suya población ye de 625 habitants (2017), en una superficie de 4,8 km² y una densidat de población de 131,58 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Grisén ye d'orichen romano y s'ha formau a partir de lo nombre d'un propietario de FUNDUS u finca agricola, posiblement l'antroponimo GRISIUS.
D'acuerdo con la forma actual de lo toponimo podría pareixer que presenta un sufixo de pertenencia én que acompanya a l'antroponimo. Manimenos las formas medievals amuestran una consonant final /k/: Grisenich, Grissenich, Grisenech, Grisenec, Crisenic, lo que obliga a remontar-lo a lo sufixo atono latín ICUM con una apocopa mozarabe en -ic. Esta terminación toponimica ye equivalent a la terminación en -igo de l'Alto Aragón (Anzanigo, Samianigo), y de la zona entre Moncayo y Ribera Navarra (Lituenigo y Cintruénigo). Dimpués de l'apocopa se produció una sincopa y la perda de consonant final:
Cheografía
Ye situau sobre materials de cuaternarios de lo río Xalón, cerca de la Canal Imperial d'Aragón y d'este río.
Economía
Los habitants de Grisén s'adedican mas que mas a l'agricultura. Los principals cautivos d'esta localidat son los fruitals como pereras y manzaneras, con una menor representación d'almendreras. Tamién bi ha uns cuantos griseners que treballan en la planta OPEL de lo vecín municipio de Figueruelas.
Guerra d'Hibierno
A Guerra d'Hibierno (en finés talvisota, en sueco vinterkriget, en ruso Зимняя война) ye un conflicto armato entre Finlandia y a Unión Sovietica (URSS) que se produció antes que encomenzase a Segunda Guerra Mundial en o frent oriental.
Finlandia refusó a desichencias, por o que en noviembre de 1939 300.000 soldatos sovieticos invadioron Filandia. As tropas finlandesas derrotoron a los rusos dos vegatas en Suomussalmi o 31 d'aviento de 1939 y o 8 de chinero de 1940. Sindembargo l'Exercito Royo sovietico penetró finalment en Carelia. As accions de fustigamiento d'as unidaz liucheras d'esquiadors finlandeses y un frido intenso impidió o suyo abance y dica los obligó a retacular, pero finalment l'exercito finlandés se desgastó, teneba poca aduya y remató perdendo a iniciativa a principios de febrero.
250px|thumb|left|Territorios perdius por Finlandia en a Guerra d'Hibierno, texto en anglés.
O 14 de marzo os sovieticos prenioron o itsmo de Viborg y siguioron o suyo abance. Finlandia habió de solicitar a paz, y por o Tractau de Moscú d'o 12 de marzo de 1940 habió de ceder a la URSS o itsmo de Carelia con Viborg incluyiu, as costas septentrionals d'o Lago Ladoga, a part occidental d'a peninsula de Rybachy, a rechión de Salla, y as islas de Gogland, Tytärsaari, Lavansaari, Peninsaari y Seiskari en o Golfo de Finlandia. Por este tractau a peninsula de Hanko fue arrendada a la URSS por 30 anyadas pa que i construisen una base militar.
Breca de ra Badeta
A breca de ra Badeta (en francés Brèche de la Badéte) ye un paso de montanya d'os Pireneus situau a una altaria de 2.669 metros en a muga entre Aragón y Francia.
Comunica o cul de Gramatuero y os ibons de Couyèou Bielh entre o pico de ro Ratillo (2.717 m) y o pico de ra Badeta (2.809 m).
Nikos Kazantzakis
Nikos Kazantzakis (Νίκος Καζαντζάκης en idioma griego y alfabeto griego), naixito d'Heraklion (Creta, Imperio Otomán, hue Grecia) o 18 de febrero de 1883 y muerto en Freiburg im Breisgau (Baden-Wurtemberg, Alemanya Occidental, hue Alemanya) o 26 d'octubre de 1957, estió un escritor, poeta, novelista y filosofo griego, considerato como uno d'os prencipals autors d'o suyo país en o sieglo XX.
Idioma ro
O ro ye una luenga artificial filosofica a priori, creyata en o 1906 por mosén Edward Powell Foster (1853-1937). En Ro as parolas se construyen utilizando un sistema de categorías.
Corral (desambigación)
Corral puede fer referencia a:
Río Pisuerga
O río Pisuerga ye un río castellanoleyonés que tien o suyo naixedero en a cuenca glaciar de Covarrés, entre o pico Valdecebollas y a sierra de Híjar, en o clamato Sel d'a Fuent, cerca de Branyosera, (Palencia). Desagua en o Duero, dimpués de fer un recorrito de 283 km. O cabal maximo rechistrato en a ciudat de Valladolit estió de 2.340 m³/s.
Aisne
thumb|right|200px|Mapa d'Aisne. Aisne (02) (en picardo Ainne) ye un departamento francés situato en a rechión d'Altos de Francia. O su nombre deriva d'o nombre d'o río homonimo que pasa por o suyo territorio, trescruzando-lo de este ta ueste. O departamento tiene 5 districtos (arrondissements), 21 cantons y 800 comunas. A suya población ye de 535.489 habitants (1999) en una superficie de 7.369 km², con una densidat de población de 72,67 hab/km². A capital d'o departamento ye a ciudat de Laon, y as capitals d'os districtos son Château-Thierry, Saint-Quentin, Soissons y Vervins.
Tozal d'En Canader
Lo tozal d'En Canader (en catalán Tossal d'En Canader u d'Enganader) ye una cima de 1.394 m d'altaria situada en lo termin municipal de Penyarroya de Tastavins cerca de la muga entre las provincias de Teruel y Castellón y de los termins municipals de La Pobla de Benifazán y Val de Robres.
Aisne
O president d'o Concello Cheneral d'o departamento ye Yves Daudigny.
Tozal d'En Canader
Los materials que forman lo tozal d'El Canader corresponden a formacions de calsineras, salagons y arenitas calsinosas de l'Hauterivián-Barremián (Cretacio inferior).
Aisne
O suyo chentilicio en idioma francés ye axonais, formato a partir d'o nombre en luengas celtas d'o río Aisne (Axona).
Cort
thumb|right|250px|Una cort. Una cort (pronunciau /'kor/) u una corral ye una construcción de muros de piedra ta zarrar-ie o ganau de forma provisional. Se fa en o mont, en puestos a on que convenga amallatar a os animals de forma esporadica, u en as inmediacions d'una mallata. Ocasionalment puede contar tamién con bel estallo que l'acompanya.
A palabra corral, en iste sentiu, se fa servir en femenino, y se reserva o masculino ta o corral que ye anexo a una casa u edificio adintro de poblau.
Mitolochía celta
Ironicament, o que conoixemos d'as suyas creyencias ha plegau ta nusatros gracias a fuents romanas y cristianas comtemporanias. Manimenos, os pueblos celtas que mantenioron a suya identidat politica u lingüistica (como as etnias d'os escotos y os britonicos en as Islas Britanicas) transmetión a lo menos restas vestichials d'as mitolochías d'os suyos ancestros d'a Edat de Fierro, que fuoron rechistradas a sobén en forma escrita mientres a Edat Meya.
Cort
Etimolochía
A palabra cort dimana d'o latín <COHORTE, que ye como se deciba a un puesto con qualques huertos chuntos (de huerto. lat. <HORTU). Puede estar que a denominación s'haiga aplicau a os recintos ta o ganau de forma indirecta, por os muros que la rodeyan.
Pico d'Anyisclo
Prene o su nombre de Soum de Ramond en honor a'l pireneísta que primero pisó a punta de Treserols por primera vegata, Louis Ramond de Carbonnières, y o de Pico Anyisclo por que a los suyos piez ye situato o Canyón d'Anyisclo.
Cort
Etimolochía
Brian Mott, en o suyo diccionario etimolochico de o chistabino, proposa a siguient seqüencia evolutiva ta la palabra: HORTE > COHORTE > CORTE > cort.
En muitos puestos de l'Alto Aragón se documenta o emplego d'a palabra con una -e en posición final: corte. Isto podría estar una muestra de castellanización, sobre tot en puestos en os que en l'actualidat se fabla castellano sobre un fuerte substrato aragonés, como Sarinyena, Mora de Rubielos u Albarracín, en os que se documenta. En belatros, como en as vals de Bielsa, ixa -e final podría estar etimolochica y conservar-se porque en as suyas fablas ye normal a conservación d'ista vocal en as voces d'herencio latino que en lievan, como s'observa en termins vernaclos como «valle».
Lojban
O lojban (pronunciato ['loZban]) ye una luenga lochica creyata por o Logical Language Group en 1987 basando-se en l'idioma loglan, con a intención de fer-lo mas completo, útil y disponible.
Ford Ka
Ford Ka yera un auto d'o segmento A desembolicau por Ford. Ford Ka s'ensamblaba en diversas fabricas en diferents países, entre ellas en Almussafes (Espanya),São Bernardo do Campo (Brasil) y Tychy (Polonia). Amaneixió en o mercau en 1996 y se comerzializaba dica 2021. I habió tres cheneracions d'as qualas a zaguera yera de 2016.
Galería d'imachens
.
Gloria Grahame
D'entre a suya filmografía, se puet mencionar beluna d'as suyas interpretacions, en cintas como It's a Wonderful Life (1946, Frank Capra), Crossfire (1947, Edward Dmytryk), In a Lonely Place (1950, Nicholas Ray), The Bad and the Beautiful (1952, Vincente Minnelli), Human Desire (1954, Fritz Lang), Oklahoma! (1955, Fred Zinnemann), u Blood and Lace (1971, Philip Gilbert).
Premios
En 1952, l'actriz Gloria Grahame recibió o Premio Oscar a la Millor Actriz Segundaria de l'Academia d'as Artes y as Sciencias Cinematograficas de Hollywood por o suyo papel de Rosemary en The Bad and the Beautiful, una cinta dirichita por Vincente Minnelli.
Teruel
A ciudat de Teruel tien una luenga historia, que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona mientres a Edat de Bronze, con presencia luego d'os pueblos celtibers y de l'Antiga Roma, dica plegar a lo establimiento d'a ciudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, quan l'adhibió a lo reino d'Aragón. Estió una ciudat ubierta, con muita influencia d'os ganaders que feban a transhumancia enta o reino de Valencia, encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot, dica esdevenir en 1833 capital d'a nueva provincia de Teruel, en establir-se en Espanya a nueva división territorial en provincias. En a Guerra Civil Espanyola a ciudat estió o scenario d'a batalla de Teruel, una d'as más importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.
Ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar, y reconoixita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Humanidat.
A suya fiesta mayor se celebra o lunes más cercano a o 10 de chulio (Sant Cristoval) conoixita como a Vaquilla del Ángel por as vaquetas. As fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals (charangas), bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d'o centro d'a ciudat.
Perry King
Perry King (Perry Firestone King), naixito d' Alliance (Ohio) o 30 d'abril de 1948, ye un actor estausunidense.
Teruel
Entre os suyos atractivos turisticos se troban as suyas edificacions mudéchars, o mausoleu d'os Amants de Teruel, o centro paleontolochico Dinópolis y una gran riqueza natural. O suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos más destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diocesi de Teruel, as torres de O Salvador, Sant Martín y Sant Per, a los pietz d'a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéchar.
Simbolos
thumb|150px|Version simpla d'o escudo en a "escalereta". O escudo d'armas d'a ciudat de Teruel ye formato de tres elementos ovalatos, dos y un, tot dencima d'una cartela. O primero as quatre barras d'Aragón, de gules sobre fundo d'oro. O segundo, un toro parato d'oro, terrasato de sinople, surmontato d'una estrela de ueito puntas d'oro. O tercero ye de gules, un canyón y un obús d'archent en aspo, surmontatos d'una granada, de plata, encendita de gules, y en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una, dos, tres, y arredol, dentro de filactería a leyenda en castellano que diz M(uy) NOBLE, FIDELISIMA, HEROICA Y VENCEDORA (en aragonés M(uit) NOBLE, FIDELISMA, HEROICA Y VENCEDORA). Acolato tot de dos brancas d'olivera, trescruzatas en o suyo naiximiento, de sinople, frutatas d'oro, y como trofeus dos banderas d'Espanya, dos tambors y dos fusils con bayoneta; superato o conchunto d'un murciacalo, con as suyas alas estendillatas, de sable; timbrato de corona ducal.
A suya bandera ye de color roya, con as antigas armas d'a ciudat: un toro surmontato d'una estrela de ueito puntas, rodiato tot de brancas de laurero y timbrato de corona ducal.
A presencia d'o toro y a estrela tien relación con a leyenda fundacional d'o toro y a estrela
Prehistoria y Edat Antiga
En a Edat de Bronze ya bi heba poblacions estables en a zona, habendo-se trobato chacimientos arqueolochicos importants en l'Alto del Batán, El Cabezo del Arquillo, El Barranco de la Guea u El Cabezo de San Cristóbal, pero estando mas que mas important o chacimiento de La Escondilla, en Bellestar, a on que se troboron restas d'actividatz metalurchicas.
D'as poblacions d'a primera Edat de Fierro podemos veyer as influencias que tenioron tanto a val d'Ebro como a Meseta castellana y más tardi tamién a iberización que i plegó dende as costas levantinas. D'ista epoca destacan os chacimientos de La Muela del Rajo (Bellestar), Paracuellos y El Castillejo (Tortallada).
En tiempos d'os ibers yeran a-saber-los os poblatos que yeran esparditos por os cabezos d'os arredols de l'actual Teruel, destacan l'Alto Chacón, El Castillejo de San Blas, Penya Rubia y o Castillejo de Villespesa u o Castillejo de Tortallada. Istos poblatos se trobaban aislatos os uns d'os atros, de traza que yeran fácils d'esfender. As inscripcions que s'han puesto trobar (por eixemplo en Penyalba de Bellestar) nos amostran que lingüisticament yera una zona celtiberica.
L'alfarería yera ya a prencipal actividat economica en ista epoca como contrimuestan os furnos que bi heba en belunas d'istas poblacions.
Edat Meya
thumb|220px|O [[Fuero de Teruel|Forum Turolii.]] A ciudat fue ocupata por l'arabe Tarik, un chicot castiello dito Tirwal entre Saraqusta y Cordoba. Sieglos dimpués fue conquiesta por as tropas d'Alifonso II, qui establió l'actual Teruel en l'anyo 1171, una chicota población cristiana. Dimpué fue encorporata a o termin de Daroca. D'ista epoca ye a leyenda fundacional de Teruel, que recenta o suyo nombre y o suyo orichen. A causa d'a conquiesta de Valencia por os almuades, Alifonso II miró de fortificar a ciudat de Teruel ta organizar dende astí a reconquiesta. Metió a Berenguer d'Entenza como tenente d'a ciudat en octubre d'ixe mesmo anyo. Ya l'1 d'octubre de 1177 prencipió a repoblación con chents prencipalment d'orichen aragonés y navarro, dando-li fuers y esligando-se de Daroca dende l'inte y estando allora cabeza d'un amplo territorio que encara s'heba de reconquerir.
A ciudat s'heba convertito en muga d'o reino d'Aragón con as tierras musulmanas y asinas ye que dende astí salioron expedicions militars t'a conquiesta d'o Rincón d'Ademuz (1210), Valencia (1238) y Murcia (1266). Más tardi en as Guerras d'a Unión a ciudat refirmó a o rei Pero IV estando-li atorgato o títol de ciudat o 7 de setiembre de 1347. 150px|thumb|Torre de Sant Martín. Mientres os sieglos XIII y XVI a ciudat, con os suyos fueros, tenió a-saber-los enfrentamientos con una monarquía que heba evolucionato enta una forma de gubierno más autoritaria y centralizadora. O maximo organimo de gubierno teruelano por ixas envueltas yera o concello, una asamblea cheneral de vecins con amplas competencias, mas que mas en l'administracion d'a ciudat. L'orichen d'iste concello se troba en o privilechio que heba atorgato o 10 de chulio de 1250 o rei Chaime I d'Aragón, establindo ista autoridat con catorce concellers, encara que en o sieglo XV gosaban estar deciueito. Atro feito politico important estió a celebración entre os anyos 1427 y 1428 en Teruel d'as Corz Chenerals d'o Reino con presencia d'o rei Alifonso V. A inspección d'a vida economica d'a ciudat yera afer de l'almutazaf u mayordombre qui cusiraba as transaccions mercantils que se i feban, a inspeccions de pesos y medas y o control d'actividatz artesanals.
A población se dividiba en grupos socials con diferent relichión y estatus churidico-fiscal, manimenos toz teneban os mesmos privilechios y fueros. Ye dende metat d'o sieglo XIII quan prencipió a fer-se una cherarquización entre a población cristina entre caballers (que yeran d'a clase superior) y a resta de vecins. Chodigos y moros viviban en os suyos respectives barrios, deseparatos d'a resta d'a población y organizatos en alchamas. En iste sieglo, debito a la división social habió a-saber-los conflictos internos en a ciudat.
En epoca medieval a ciudat de Teruel y a suya redolada yeran una d'as zona ganaderas más importants d'o reino, destacando mas que mas a suya cabanya lanar, favoreixita por estar zona de paso enta os pastos d'hibierno en Tortosa y Valencia. Allora os pastors y ganaderos teruelanos s'agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses.
Culturalment cal destacar o "Estudio d'Artes" que existió en a ciudat dende l'anyo 1396 y que pendeba economicament y administrativa en o concello.
Edat Moderna
thumb|left|220px|Teruel en o sieglo XVIII En l'anyo 1482 os reis Ferrando II d'Aragón y Isabel I de Castiella churan os fueros d'a ciudat de Teruel, establindo-ie dos anyos dimpués a Enquesición. A ciudat s'oposaba a ista institución por lo que bi habió disturbios cheneralizatos encabezatos por o Concello. Dimpués d'un setio en a ciudat, con Juan Garcés de Marciella como capitán nombrato por o rei Ferrando II, s'imposó a Enquesición y se cremó a toz os capes d'a rebelión. Mientres tot o sieglo XVI a ciudat luitó por a esfensa d'os suyos fueros debant d'una monarquía que se feba cada vegata más absolutista. Tamién contrebuyó Teruel en as Alteracions de 1591, esfendendo os fueros d'Aragón en Zaragoza. A conseqüencia estió que beluns d'os suyos habitants fuoron enforcatos por fer parti d'a rebelión contra o rei Felipe I.
A población d'a epoca que apareixe en o Fogache de 1495 ye de 392 vecins. A economía se basaba prencipalment en l'agricultura y a ganadería, fendo-se a transhumancia enta tierras d'o reino de Valencia, estando amás as relacions comercials más freqüents con iste reino que con a ciudat de Zaragoza. En a industria destacaban os pelaires y os fabricants de panyos de lana.
En a Guerra de Succesión espanyola, Teruel refirmó a Felipe V, encara que a la fin os fueros fuoron abolitos por iste rei como en a resta d'os reinos d'Aragón, Valencia, Mallorca y o Prencipau de Catalunya por os Decretos de Nueva Planta. En l'anyo 1775 Teruel consigue o privilechio de voto en as Corz de Castiella que heba perdito dende a desaparición d'as institucions aragonesas por os Decretos de 1707. Ye un d'os tretze correchimientos en que se trestalla o Reino d'Aragón.
A población creixió una mica en tot o sieglo XVIII, estando en l'anyo 1776 de 1.015 vecins.
Edat Contemporania
Dende l'anyo 1833 Teruel ye capital d'a provincia d'o mesmo nombre, estando dende allora centro administrativo, chudicial, docente, comercial y de comunicacions. En as dos anteriors divisions provincials, la de Chusé Bonaparte de 1810 y la d'o Trienio Constitucional de 1822, a provincia teneba una grandaria menor, ye por ixo que en trobar-se a capital una mica descentrata bellas zonas d'as suya provincia se troban una mica luent y mal comunicatas. thumb|220px|Teruel por Pedro Pruneda Mientres a Guerra d'o Francés a ciudat estió fidel a o rei Ferrando VII, alentatos por o Capitán Cheneral d'Aragón José Palafox. As tropas francesas a o mando d'o Mariscal Suchet ocuporon Teruel, setiando dimpués a ciudat as tropas de Villacampa que heban redotato a os refuerzos franceses que se trobaban en Caudet.
En l'anyo 1835 se construyó o puent d'a Reina ta unir a ciudat con os "Llanos de San Cristoval" y en l'anyo 1858 ye quan se mete en l'alto d'una colunna en a plaza Mayor u d'o Mercato o emblema d'a ciudat O Torico
En as Guerras Carlistas, a capital estió fidel a os isabelinos debant d'o poder carlista d'o Mayestrato, nunca a capital fue menazata por o cheneral Ramón Cabrera, encara que sí se facioron expedicions reyalistas ta safocar l'acoso carlista sobre a Tierra Baixa, y aduyar en o setio que bi habió en Alcanyiz en 1838. Mientres a Tercera Guerra Carlista a ciudat fue atacata por Marco de Bello y o infante Alfonso con numerosas tropas pero fracasoron y nomás pudioron dentrar en os arrabals d'a ciudat.
En 1901 plega ta Teruel o ferrocarril, construindo-se-ie a escalinata neomudéchar, obra d'o incheniero José Torán, ta unir a gara con o centro urbán.
Guerra Civil
Teruel adquirió trista fama mientres a Guerra Civil, en estar o scenario d'a dita batalla de Teruel. Habendo cayito en mans d'os sublevatos a o comencipio d'a guerra, estió a sola ciudat presa por a Republica y posteriorment reconquerita por as tropas de Franco (o 22 de febrero de 1938). A ciudat quedó practicament destruita.
O plan de l'alto mando republicano yera metigar una mica a presión que os nacionals yeran fendo sobre Madrit, a capital d'a republica, y sobre as zonas que controlaban en o frent norte. Ta ixo miroron de reconquerir Teruel allora en mans d'os sublevatos, representando una amenaza ta o Levant que yera zona republicana. Emplegoron 12 divisions de l'Exercito Popular Republicano con bells 110.000 soldatos en a operación.
A ofensiva republicana sobre a ciudat prencipió por a zona de Corbalán o 15 d'aviento de 1937, baixo o mando d'o cheneral Vicente Rojo Lluch. En prencipiar se facioron bells bombardeyos a posicions estratechicas que i yeran amanatas a la ciudat, prencipalment nudos de comunicacions, y tamién bombardeyos a o mesmo casco urbán d'a ciudat. D'atra man, os nacionals, a o mando d'o coronel Domingo Rey d'Harcourt, yeran tanimientres parando a esfensa con os poquetz efectivos que'n teneban. No yeran más de 5.000 hombres, estando os puntos más fuertes d'a suya esfensa l'edificio de Comandancia d'a plaza Sant Chuan y o seminario, puestos a on que tamién se'n fuoron as chents d'a ciudat t'acubilar-sen d'os bombardeyos. Amás i plegoron bells 1.500 civils y 1.759 militars d'aduyar en a esfensa.
En plegar ta os arredols d'a capital, as fuerzas d'a Republica prencipioron a parar l'artillería sobre o centro d'a ciudat, estricallando de tot as zonas de mayor resistencia. Os combates en as carreras d'a ciudat yeran cuerpo a cuerpo, feito que fació que muitos civils estasen embrecatos en istas acions. O Exercito Popular Republicano gosaba ubrir brecas en as paretz d'as casas mugants, chitando granadas y matando a muita población civil, pero enantando asinas a escape, ya que no podeban fer-lo por as carreras, en as que se trobaban os militars enemigos.
A ciudat rebla o 8 de chinero de 1938, ante o setio republicano y tamién debito a las baixas temperaturas que facioron encara mas dificils as operacions. As tropas republicanas prenioron a Domingo Rey d'Harcourt y a qui allora yera bispe de Teruel-Albarracín Anselmo Polanco, qui sería fusilato en Pont de Molins o 7 de febrero de 1939, quasi a la fin d'a guerra.
A respuesta d'as fuerzas nacionals heba prencipiato o 31 d'aviento con bombardeyos aerios por orden de Rafael García Valiño. Y o 2 de chinero se situan os Nacionals en os alrredols d'a ciudat, encara que dica o 7 de febrero no pueden dentrar-ie, con una fuerte ofensiva d'artillería y o refirme por aire d'a Lechión Cóndor, zarrando asinas o setio o día 20. A tamas d'os esfuerzos Republicans, o 22 a ciudat rebla, con a presa de quasi 15.000 prisioners y numeroso material belico. D'ista traza se torna a un estato en o frent pareixito a l'anterior a la operación. Con Teruel recuperata ta a zona Nacional, y unas perdugas muit grans en hombres y material ta a Republica, sin d'haber conseguito os suyos obchectivos inicials, nomás retrasando a dentrata final de Franco en Madrit.
A la fin con a nueva ofensiva Nacional en Aragón dica a Mediterrania, en marzo de 1938, aproveitando l'acumulación de fuerzas en Teruel, o frent s'aluenya d'a capital. Y chino chano s'irá normalizando a vida en a ciudat, que yera quasi de tot estricallata, dimpués de dos setios. Un dato intresant ye que en a batalla de Teruel s'emplegó por primera vegada, y como preludio d'o que ocurriría en a Segunda Guerra Mundial, l'avión alemán Ju 87 Stuka.
En rematar a guerra prencipian os treballos de reconstrucción. Ista actividat duró dica meyatos d'os anyos 50. Entre os que s'aproveitó ta dotar a Teruel de mayors espacios ubiertos y racionalización de carreras. A suyas prencipals actuacions estioron o Seminario y arredols. A carrera y Plaza de Sant Chuan y o conchunto de l'Óvalo.
Orichen prerromano
O suyo nombre se remonta a una radiz prerromana, probablement o celta TUROS, que se repite muito en toponimos d'o sud d'a provincia y que apareixe en as inscripcions celtiberas de Penyalba de Bellestar. Bi ha muitos toponimos en os países antigament celtas con esta radiz, como Zúrich < TURICIUM, pero lo que más li se pareix ye Borgo Turola en o norte d'Italia. Esta radiz se presenta en iste zaguer toponimo italiano y en Teruel con a terminación -OLUS, o deminutivo latino que evolucionó ta l'aragonés -uelo/-uel y o mozarabe -uel. En un ara trobata en a localidat de Pías (Maceda, Ourense) bi ha referencias a lo dios galaico Torolvs Combiciegvs. En Castro Candelas (Ourense), se trobó una iscripción que i posaba REVVE ANA/BARAECO /AFER ALBINI /F(ilius) TVROLVS /V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito).
Formas medievals
A evolución natural de TVROLUS seguindo a fonetica d'os iberorromances centrals ye Toruelo (a u puet evolucionar ta o como en FURCA > forca), y la O curta latina diftonga ta -ue-: thumb|left|250px|O toro y a estrela O mozarabe local teneba una tendencia a perder a -o final n'estas terminacions (Bunyuel, Aranyuel, Estercuel, Almochuel, Exatiel, Castiel Fabib, Caudiel), tendencia que heredó l'aragonés medieval (que ya teneba en o mesmo Prepireneu como ilustra o toponimo Pedruel), y que tamién prenió d'os repobladors occitans:
En fuents arabes andalusís trobamos Tiruwal en o Muqtabis V de Ibn Hayyan (987-1076), un sieglo enantas d'a reconquiesta de 1170 y Tiruwl en Al-Udri.
O pareixito fonetico con o Toro favoreixió a leyenda fundacional d'Alifonso II perseguindo lo Toro. Amás d'istas en os textos medievals latinos y romances s'escribiba de muitas trazas, a sobén as latinizatas Torol, Turol, Terol. Como en catalán o sufixo latino -OLUS no diftonga y pierde a vocal final romanz, en catalán o toponimo s'adapta con una d'estas zagueras, prenendo-ne Terol.
A trasformación d'a "o" romanz en "y" ye normal en l'aragonés dende a Edat Meya (Semontano, Hespital, os lugars de Terrient y Segorb). O castellano prenerá a forma d'o toponimo que será más común a fins d'a Baixa Edat Meya: Teruel.
Denominación en aragonés actual
En aragonés o diftongo -ue- desembolica a sobén una g quan va dimpués de r, o que se conoixe como protesi velar. Son pronunciacions con protesi velar as palabras y toponimos esquirgüelo, Pallargüelo, Cirgüello, Villargüé, Argüés, ecetra..), protesi que en a grafía de l'Academia de l'Aragonés no se representa.
Ye posible sentir a pronunciación Tergüel con protesi velar en baixo-ribagorzano, y tamién en zonas de l'este d'Aragón a on se charra castellano. Bi ha una ixota de zaguers d'o sieglo XIX con esta pronunciación:
Antiparte, en bella parla churras ye Tergüel, Teregüel u Tregüel. En textos romances baixo-medievals d'a zona de Rubihuelos, actual Rubielos de Mora s'escribiba Terhuel y Noguerhuelas con una h que representaba precisament la protesi velar g de debant o diftongo ué.
Demografía
Teruel ye a capital de provincia con menor población d'o Estato Espanyol, con 35.675 habitants en l'anyo 2014. Amás ye a capital con un menor porcentache de población entre os 15 y os 29 anyos y a capital con o indice más alto de personas mayors de 65 anyos.
En o período 1900-1991 os datos se refieren a población de feito. Dende 1996 se fa servir o nuevo sistema de chestión contina y informatizata d'os Padrons municipals, basato en a coordinación de toz ellos por parti de l'INE. thumb|250px|Evolución demografica Dende l'anyo 1860 a evolución d'a población ha estato cheneralment positiva, excepto dica 1887 quan a población baixó de 10.432 a 9.423. En o sieglo XX a población puyó en toz os censos que se facioron pasando de 10.979 habitants en 1900, dica los 18.745 en 1950, los 26.495 en 1980 y los 29.320 en 1998. Encara que no ha estato un gran creiximiento si que s'ha mantenito constant.
Manimenos si que se puet charrar d'una grieu despoblación en a suya provincia que teneba 246.000 habitants a prencipios d'o sieglo XX y continó baixando dica 236.000 en 1950, 170.284 en 1970 y nomás 136.840 en 1998. Muita d'ista población se'n fué ta la capital, por ixo lo ratio de población de Teruel respective a la suya provincia creixió en iste sieglo dende un 4,3% a prencipios de sieglo dica un 15,4% en 1976 y 22% en 1998. Ye amás a sola provincia d'o Estato a on que mueren más personas que naixen.
Chentilicio
O chentilicio d'os habitants de Teruel y tamién d'a suya provincia ye en aragonés "terolano" u "teruelano". En castellano o chentilicio ye "turolense", que ye un cultismo. Tamién existe a forma "turboleta", introdueita dende ambients cultos clasicistas baixo a suposición que os turboletas vivioron en Teruel, pero que no tien guaire emplego.
Cheografía
thumb|200px|En Teruel no son guaire raros os [[nieu|nevazos en hibierno]] Teruel se situa en a fuesa de Teruel, que la falla de Concut creba posando-la en contacto con la fuesa de Xiloca, definindo una depresión de Calatayú-Teruel. Los ríos Xiloca y Guadalaviar proveitan estas fuesas, dirinchindo-se lo segundo ta la plana valenciana. Ye rodiata por os macizos y serranías de Gúdar, Chabalambre y Albarracín, lo que fa que os suyo clima sía extremo.
Se troba a 915 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en un tozal chunto a o Guadalaviar a un kilometro d'o forcallo d'iste río con l'Alfambra.
A suya situación ye estratechica por estar en o nugo de comunicacions entre as vals de Xiloca, Alfambra, Millars y Guadalaviar, punto d'acceso d'a Meseta y d'Aragón a l'antigo Reino de Valencia.
Morfolochía y estructura urbana
thumb|200px|Anvista cheneral d'a ciudat. Encara s'alzan restas d'a viella muralla que cletaba la ciudat de Teruel en epoca medieval. Yeran siet as puertas que s'ubriban en o muro encara que hue nomás se conoixe a suya antiga ubicación. Actualment se puet veyer en o plan de Teruel l'aria perteneixient a la dita ciudat medieval. As carreras d'o casco historico, a-saber-lo estreitas, quasi no s'han adaptato a los tiempos modernos, fendo difícil a vegatas o paso d'o trafico. O casco antigo se puet dividir en dos por l'eixe que forman as carreras d'o Salvador, plaza de Castiella y a carrera d'o Tozal, corazón d'a ciudat y puesto a on que se trobaba d'antis más o mercato. O sector norte ye formato por carreras irregulars que s'endrezan perpendicularment a lo dito eixe. D'atra man o sector sud yera l'antiga chudería, situata en o cobalto d'a ciudat, as suyas carreras son radials y converchen en a plaza. En cheneral o plan de Teruel nos charra d'una ciudat cristiana de nueva planta. Pareixe que en Teruel no bi habió morería, ya que dengún d'os suyos barrios tien a estructura d'as carreras estreitas y irregulars caracteristicas d'os barrios andalusins.
No bi habió guaires modificacions en o casco urbán de Teruel dica o sieglo XVIII quan s'espaldó a parti más amanata a lo Guadalaviar ta enamplar o camín reyal que iba enta Valencia. Dimpués se facioron atras obras, ya difuera d'as murallas, construindo-se desanches arredol d'a ciudat. A población prencipia a enamplar-se por a parti oriental, amaneixendo asinas barrios como lo de Cuevas del Siete u os barrios de Sant Julián y o Rabal a lo sud, frent a lo Tozal.
A ciudat moderna s'estendilló a l'atro canto d'o primitivo tozal a on que ye a ciudat viella, gracias tamién a lo Viaducto, que premite unir as dos marguins. Astí se construyoron tamién a plaza de toros y o estadio de Pinilla, construindo-se primero casas unifamiliars a prencipios d'o sieglo XX y creyando-se dimpués o barrio d'o Ensanche, con as suyas prencipals carreras radials enta o Viaducto
O río Guadalaviar ha estato un obstaclo important que no ha premitito que a ciudat s'estendillase muito enta l'ueste. As prencipals edificacions d'ista marguin d'o río son bellas industrias y urbanizacions modernas.
Asinas pues a morfolochía urbana d'a ciudat de Teruel ye de tipo radioconcentrico, adaptando-se a lo suyo entorno y prenendo como eixes radials as suyas prencipals vías de comunicación como son as carreteras de Zaragoza, Murviedro y Alcanyiz.
Garoneta Viella
Garoneta Viella (en castellano Garoneta Vieja) ye un lugar despoblau aragonés d'o municipio d'as Penyas de Riglos, en a comarca de Plana de Uesca y provincia de Uesca.
Historia
En l'anyo 1845 Pascual Madoz contabilizaba tres casas entre Garoneta Vieja y Nueva.
Teruel
Mugas
O suyo termin municipal muga con La Puebla de Valverde, Cubla, Bellestar, Rubials, Albarracín, Cella, Celadas, Alfambra, Peralellos, Cuevas Labradas y Corbalán.
Barrios
Se puet dividir a ciudat de Teruel en dos zonas esferenciatas, a marguin oriental d'o río Guadalaviar a on que se troban a mayor parti d'os barrios d'a ciudat y o suyo nuclio historico y a marguin occidental a on que podemos trobar prencipalment zonas industrials y urbanizacions de nueva construcción.
Human Desire
Human Desire (títol en anglés, en aragonés Deseyo humán, enguerada en Aragón en primeras con o títol en castellano de Deseo humano que dimpués cambeó enta Deseos humanos) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1954 de cine de drama y cine negro dirichita por Fritz Lang seguntes un guión d'Alfred Hayes (basato en La Bête humaine d'Émile Zola), con una banda sonora orichinal de Daniele Amfitheatrof y una dirección de fotografía de Burnett Guffey. Producita por Lewis J. Rachmil ta Columbia Pictures, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Glenn Ford, Gloria Grahame y Broderick Crawford.
Teruel
Barrios
En a marguin occidental d'o Guadalaviar destacan o barrio d'o Jorgito y a Urbanización Pinar de la Muela.
Entre os poligonos industrials cal destacar o poligono de La Paz que se troba chunto a la N-234.
Barrios rurals
Amás d'os barrios urbans, fan parti d'o municipio de Teruel os barrios rurals d'Aldeyuela, Val de Zebro, Villespesa, Villalba Chusana, Lo Campiello, Castralbo, Caudet, Concut, La Guea, Sant Blas, Tortallada y despoblato d'a Gasconiella.
Clima
thumb|250px|Climograma de Teruel. O clima de Teruel ye un clima mediterranio continental de montanya. En verano as temperaturas son suaus, encara que con muita oscilación termica, y en hibierno son fredas, con minimas muit baixas que a vegatas baixan d'os -10º. A temperatura meyana d'o mes de chinero ye de 3º y la de agosto de 21,9°, estando a meya anyal de bells 10,5°
As precipitacions tienen o suyo minimo en hibierno y o maximo a la fin d'a primavera. Debito a lo suyo clima continental no son guaire abundants, recullendo-se-ie bells 400 mm. anyals.
Los records de temperatura rechistratos en l'Observatorio de Teruel son os 39,3º d'o 4 d'agosto de 2007 y os -19,0º d'o 26 d'aviento de 2001.
Economía
Existen cuantas explotacions ganaderas y industrias carnicas, adedicatas prencipalment a lo bestiar porcino, t'abastir o mercato de productos carnicos con denominación d'orichen, amás d'industrias de fabricación de prenso y abonos derivatos.
Atro tipo de industrias importants en Teruel son, por eixemplo, as relacionatas con l'automobil, as industrias de transformación de productos ceramicos y meneros y a industria forestal<. Entre as 230 industrias que se i pueden trobar, destacan prencipalment as chicotas. O prencipal poligono industrial ye La Paz, chunto a la carretera de Zaragoza, con 579.256 m² de superficie industrial en a suya primera fase y 620.055 m² en a segunda.
A importancia d'o sector servicios se troba en o feito de que Teruel ye a capital administrativa tanto d'a suya comarca como d'a suya provincia. Encara que no bi'n ha muitos, son más de 1.300 os comercios u botigas que se troban en a ciudat.
Turismo
thumb|Semana Santa de Teruel. Os prencipals atractivos turisticos d'a ciudat son o conoixito mudéchar teruelano y os Amants de Teruel. As calendatas con mayor afluencia de turistas en a ciudat gosan estar as fiestas de la Vaquilla, os Amants y a Semana Santa prencipalment. A ciudat tien un rete d'hotels de tres estrelas que premite agüespar a os suyos vesitants.
O Palacio de Congresos y Esposicions de Teruel tamién aculle tot tipo de ferias y congresos, d'entre as que destacan a Feria d'o Pernil y o Salón d'os Amants.
Educación
Teruel ye a población a on que se concentran toz os centros d'amostranza superior d'a comarca, con cuantos Institutos d'Amostranza Segundaria y Formación Profesional y tamién o campus d'a Universidat de Zaragoza que incluye as titulacions de psicolochía, artes politas, sciencias d'o treballo, humanidatz, relacions laborals, machisterio y as inchenierías tecnicas en informatica y telecomunicacions.
Molimentos
En Teruel se puet trobar una important muestra de molimentos de totas as epocas dende a Edat Meya dica o modernismo, pasando por o renaiximiento u o barroco. Contino apareixen os molimentos más importants clasificatos por epocas.
Teruel medieval y mudéchar
thumb|180px|Torre de Sant Per. thumb|200px|Claustro mudéchar de Sant Per.
Teruel renaixentista
thumb|200px|Los Arcos de Teruel
Parques y chardins
200px|thumb|Parque de Los Fueros. Son poquetas as zonas verdas publicas que bi ha en a ciudat de Teruel. Entre istas cal destacar o parque de los Fueros que ye o mayor espacio verde d'a ciudat, os chardins d'a Ciudad Escolar, o chardín d'a Glorieta, os chardinetz que bi ha chunto a la Escalereta debant d'a gara, un chicot parque en Fuentfresca y belatras chicotas arias verdas en as carreras d'o Ensanche, Fuenfresca y chunto a las carreteras d'Alcanyiz y Zaragoza. D'atra man as urbanizacions de las Viñas y Pinar de la Muela tienen asaberlas zonas verdas de propiedat privata.
Fiestas
200px|thumb|O Torico ye o centro d'a fiesta. thumb|Vodas d'Isabel de Segura.
Vida nocturna
As prencipals zonas a on que se concentra la vida nocturna en Teruel son as carreras entre a plaza del Torico y a Ronda de Ambeles. Entre as carreras a on se pueden trobar mayor cantidat de tabiernas y pubs son Sant Estebán, Parra, Abadía, Sant Andrés y Huesca.
En ista zona bi ha dende tabiernas irlandesas a on se puet beber biera dica atras a on se puet chugar a lo billar mientres se toma una copa. A variedat de musica que nos ofreixen istos locals va dende os zaguers exitos pop u house dica musicas tradicionals, jazz, salsa u musica alternativa, a vegatas en dreito. Ye de destacar en a vida nocturna teruelana dende fa muitos anyos o Café Bretón, o solo "karaoke" d'a ciudat (y conoixito tamién como el desguace).
L'atra prencipal zona de tabiernas d'a ciudat se troba a l'atro canto d'o Viaducto, en o primer Ensanche, arredol d'as carreras Soria y l'Avenita Ruiz Jarabo, a on que podemos trobar tamién gran variedat de pubs y tabiernas.
Gastronomía
thumb|200px|O pernil de Teruel ye a base d'a suya gastronomía. A base d'a gastronomía teruelana como la d'a suya provincia ye a carne de ternasco y o pernil, dos productos con denominación d'orichen. Amás en gran parti d'a suya provincia tamién se fa l'aceite d'o Baixo Aragón, que se fa servir en totas as recetas d'a cocina teruelana.
Entre as verduras destacan o cardo, a borraina u as celgas. Destaca lo cardo nogado. Atros primers platos tipicos son as sopas (más conoixitas las d'allo), asinas como los cocitos y potaches.
O reganyao ye un producto tipico de Teruel, feito con una masa de pan con pernil u sardina con pimiento royo y tot cueto en o furno.
Entre os pescatos destacan a truita, frita con pernil, y l'abadeixo.
Os más conoixitos lamins en Teruel son os "sospiros d'amant", encara que tamién destacan as fruitas d'Aragón, os turrons (prencipalment de guirlache) y os lamins mudéchars. Tamién as neulas u nieblas y as tortafinas.
Musica
Conoixemos os datos d'o establimiento d'a Capiella musical d'a seu de Teruel gracias a las suyas Actas Capitulars. Bi heba seis infants, cantaires de musica d'organo y canto plano, musicos de chirimías, baixón, cornetas, sacabuche, harpa, organo gran y chicot. O primero d'os mayestros de capiella estió Phelippe Balthasar (1604-1630). Yeran os musicos en ista epoca seguntes apareixen en os documentos Geronimillo, Bartolomillo, Blas, Bartolomé Pascual, Joan Gomes, tiples; Francisco Navarro, Martín Ximeno, contraltos; Amancio, "musico y tenor", Vicente Oller, "musico y cantor"; Bernad, Bartolomé García y Castillo, cornetas; Pedro Navarro, baixón, y organista Diego Muñoz (1619). Os siguients mayestros de capiella estioron: Juan Brun (1631), Gaspar Queto (1631), L. Ramos (1632), Juseppe de Rada (1633), Martín, M. de Victoria (1638), Miguel Marqués, de Daroca (1644), Cristóbal Galán (1646), Gerónimo Murciano (1649), Miguel Tello (1652) y Jusepe Alcalá (1664). Y organistas: Bartolomé Llobera (1630), Juan de Rueda (1632), Baptista González (1652), Vicente Pérez (1652) y Gerónimo Iranzo (1657) entre atros.
Amás entre os grans musicos d'a ciudat de Teruel cal destacar os compositors Antón García Abril y Javier Navarrete, o cantaire pop David Civera u o tenor Andrés Marín.
Accesos y transporte
thumb|200px|left|L'A-23 en pasando por Teruel. Teruel ye comunicata por carretera con as atras dos capitals aragonesas, Zaragoza y Uesca, y con a ciudat de Valencia por medio de l'Autovía Mudéchar (A-23) que fa o recorrito entre o puerto de Somport y Murviedro. Con a N-420 se comunica con Cuenca y con Tarragona a traviés d'Alcanyiz. Por a N-330 ye comunicata con Utiel y Albacet, y con a N-234 se comunica con Castiella y Leyón.
A estación d'atobuses se troba situata en o centro d'a ciudat y dende ella se puet plegar a lo casco historico en nomás 5 menutos. Enlaza la ciudat d'os amants con atras ciudayz importants como Zaragoza, Barcelona, Valencia, Bilbau, Madrit, Tarragona u Pamplona, amás de muitas localidaz d'as provincias de Teruel, Castellón y Valencia. Bi ha servicio d'autobuses urbans y taxis en a ciudat de Teruel.
Actualment ye en prochecto un aerodromo ta la ciudat de Teruel con una pista de 2.825 metros de longaria y 45 m. d'amplo. Se situará en o barrio rural de Caudet.
Esporte
thumb|230px|Campeonato de Espanya Biketrial [[2008 en Teruel.]] O equipo esportivo más important d'a ciudat ye o CAI Voleibol Teruel, equipo de voleibol que chuga actualment en a Superliga. Amás o Club Voleibol Teruel ye un d'os tres solos equipos aragoneses que han ganato un títol de liga a ran estatal en a suya historia. Chuga como local en o Pavillón de Los Planos.
O prencipal equipo de fútbol d'a ciudat ye o Club Deportivo Teruel, establito en l'anyo 1945 y que actualment chuga en a Segunda División B en o estadio de Pinilla.
Instalacions esportivas
Entre as instalacions esportivas municipals d'a ciudat destacan:
Personalidaz naixitas de Teruel
Entre os teruelanos más ilustres se troban:
Progresión d'o récord mundial masculín de 100 metros lisos
thumb|225px|[[Usain Bolt actual récord d'o mundo de 100 metros lisos.]]
En iste articlo s'amuestra la progresión d'o récord mundial masculín de 100 metros lisos dende l'anyo 1912, quan s'escaició la fundación d'a International Amateur Athletic Federation (hue dita World Athletics):
Dende 1975 la federación internacional tamién ha acceptau lo cronometrache electronico pa rechistros en distancias de dica 400 metros y dende 1977 ha requeriu, pa la homologación de rechistros, solo cronometrache electronico a la centesima de segundo. Lo estadounidense Jim Hines, ganador d'os Chuegos Olimpicos de Mexico 1968 con un tiempo de 9"95, ha estau reconoixiu como lo primer poseyedor d'o récord mundial con cronometrache electronico.
Os récords d'os 100 metros lisos en zaguerías han estau polemicos por os casos de dopache relacionaus con qualques atletas que en primerias heban feito o récord. Los récords d'o canadiense Ben Johnson, 9"83 establiu lo 30 agosto 1987 y 9"79 obteniu lo 24 setiembre 1988, han estau anulaus por os positivos en controles antidopache, lo mesmo succedió a los records d'os estadounidense Tim Montgomery, 9"78 obteniu lo 14 setiembre 2002, y Justin Gatlin, 9"77 obteniu lo 12 mayo 2006.
Nagasaki
Nagasaki (長崎市, 'Nagasaki-shi', en chaponés) ye una ciudat chaponesa en a rechión de Kyūshū y prefectura de Nagasaki, (en ye a suya capital).
Pasada
Pasada (Pasada en sardo; Posada, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.394 habitants en una superficie de 33,52 km², con una densidat de población de 71,42 hab/km².
Cheografía
A localidat de Pasada ye situata dencima d'un pueyo, a 37 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Montelongu, San Giovanni di Posada y Sas Murtas.
Gramatuero
O toponimo Gramatuero (u Bramatuero) puet fer referencia a cuantos accidents cheograficos:
Nagasaki
A intervención estausunidense
En 1853 o comodoro estausunidense Matthew Perry forzó a o Chapón a ubrir puestas a o comercio, y Nagasaki se convirtió en un puerto libre.
Bombardeyo atomico
En a Segunda Guerra Mundial, Nagasaki sufrió pocos bombardeyos aerios, dica o 9 d'agosto de 1945. En ixa calendata, un bombardero estausunidense Boeing B-29 Superfortress d'a United States Army Air Forces lanzó una bomba atomica (Fat Man) sobre a ciudat, en os bombardeyos atomicos sobre Hiroshima y Nagasaki. Explotó a 580 metros d'altaria y morioron de raso 75.000 d'os habitants d'a ciudat, con 13.000 treballadors coreans y 200 prisioneros de guerra Aliatos.
Wynton Marsalis
Wynton Learson Marsalis, naixito de Nueva Orleans (Loisiana) o 18 d'octubre de 1961, ye un destacato compositor y musico (trompeta) de jazz estausunidense, activo en o mundo d'a musica dende primerías d'os anyos 1980. Ye director artistico d'o Jazz at Lincoln Center en Nueva York. Fa parte d'una destacata familia relacionata con o jazz, en estar fillo d'Ellis Marsalis, Jr., nieto d'Ellis Marsalis, Sr., y chirmán de Branford Marsalis (saxofonista), Delfeayo Marsalis (trombonista), Mboya Marsalis y Jason Marsalis (batería). Ha recibito cuantos premios mientres a suya carrera musical.