cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sierra de Lacunarda
Toponimia
L'oronimo Lacunarda ye una forma derivada de lacuna con lo sufixo -arda.
Orés
Historia
Orés se separó d'ista churisdicción de Luesia en chinero de 1337, por orden de Pero IV, estando confiscada a Pero de Xerica (nieto de l'anterior) y dada a Beltrán del Valle, encara que sería recuperada dimpués por Don Pedro.
Don Pedro, nieto de Donya Teresa, o 27 d'abril de 1368 donó por testamento a villa de Luesia y os lugars d'Orés y Farasdués a lo bispe de Zaragoza (Don Lope Ferrández de Luna, IV arcebispe de Zaragoza).
Dimpués de 642 anyos sin primicias, en 1575 as ilesias d'istos lugars consiguioron con bula papal que s'ingresasen en as suyas cuentas 500 ducaus d'as primicias que s'empochaba l'arcebispe. Isto ye prou important, dau que, encara que a propiedat d'as tierras perteneixió succesivament a las personas y entidaz debanditas, os lugars pendeban, eclesiasticament, primero en a diocesi de Pamplona (dende o sieglo X dica o XVIII) y dimpués en a diocesi de Chaca.
Dende o punto de vista politico-administrativo, se trobaba en a sobrecullida de Tarazona (sieglo XV), vereda de Tarazona (sieglo XVIII) y correchimiento de Cinco Villas (1711-1833).
Flora y fauna
Como especies animals trobamos aquí l'aliga reyal, l'aliga perdicera, o bobón, a voleta, o vueitre, o esparvel, a paniquesa, o fardacho ocelau, o melón y o gato montesino. Entre os animals de cazata, ye frecuent o chabalín y tamién se i troba o corzo, o ciervo, o conello, a perdiz y a becada.
Reparto de concellers
O concello d'Orés ye formau actualment por 5 concellers.
Molimentos
A Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Orés, una ilesia en estilo barroco adedicada a Sant Chuan Baptista, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Granja de Rocamora
Granja de Rocamora ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de la Vega Baixa d'a Segura. La suya población ye de 2.372 habitants (2010), en una superficie de 7,20 km² y una densidat de población de 329,44 hab/km².
Mugas
200px|thumb|left|Lo termin de Granja de Rocamora respecto a los atros municipios de lo Baixo Segura Lo termin municipal de Granja de Rocamora muga con Callosa de Segura, Coix y Albatera. Presenta un enclau entre los termins de Benferri y Oriuela.
Anyos 1000
Os anyos 1000 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1000 y l'anyo 1009, istos dos tamién encluyitos.
Franceses
Os franceses (en francés français) son os habitants de Francia. Orichinariament os franceses representaban sobretot os habitants d'o norte, pero en un proceso historico han iu asimilando a los atros grupos etnolingüisticos de Francia, sobretot a los que charraban luengas romances como os occitans, quedando como principal identidat que resiste con relativo exito l'asimiliación os bretons. Os franceses parlan o francés y son de relichión mayoritariament catolica.
Luenga
O latín que se parlaba en Galia (latín galico), yera pareixiu a lo que se parlaba en a provincia Tarraconense, Alpes y norte d'Italia, y evolucionó en tres arias de traza diferent: en o norte a(s) luenga(s) de Oil, en o sud a luenga d'Oc, (occitán), y en l'alta val d'o Roine l'arpitán. A diferent evolución d'a luenga d'Oil y a luenga d'Oc se debe a las antigas demarcacions romanas (diocesi Lugdunense y diocesi Viennense), a un mayor substrato galo (celta) en o norte que en o sud, y a la existencia d'un important adstrato francico (chermanico).
O francés fa part d'as luengas d'Oil, chunto con o valón, o normando y atras y las ha ido substituyindo progresivament, como tamién ha feito u ye encara fendo con l'arpitán y occitán.
Relichión
A mayoría d'os franceses son tradicionalment catolicos. En o pasau os protestants (hugonotz) estioron importants. A inmigración dende as antigas colonias y a globalización han traito a Francia poblacions musulmanas y queda pendient de saber o grau d'integración futura en o pueblo francés y a suya cultura, grau d'integración que as revueltas de chóvens musulmans d'os zaguers anyos han contrimostrau como no prou buena.
Historia
Os franceses representan poblacionalment os habitants romanizaus de Galia, galo-romanos de cristianización tardana, que desembolicoron una cultura propia dimpués d'as invasions chermanicas. Os galo-romanos, catolicos, facioron liga con os francos recientment convertius a lo catolicismo pa forachitar a los visigodos arrians, que heban creyau un reino con capital en Tolosa, ("Reino visigodo de Tolosa").
O dominio franco
thumb|left|[[Batalla de Tours]]
En l'anyo 486 Clodoveu I, o rei Franco de Tournai, venció a lo romano Siagrio en Soissons y estendilló o suyo reino dica o río Loira. En l'anyo 496 venció a los alamans en Tolbiac, se convirtió a lo catolicismo y prenió baptismo chunto con muitos guerrers en Rems de mans de Sant Remichio. Por ixo dimpués os reis de Francia serán coronaus en Rems. Clodoveu atacó a Alarico II rei d'os visigodos en l'anyo 507 y lo venció en a batalla de Vouillé, cerca de Piteus. Clodoveu morió en l'anyo 511 e o suyo reino fue dividiu entre os suyos cuatre fillos. Clotario lo reunificó, pero a la suya muerte en l'anyo 561 tornó a ser dividiu en cuatre partidas, que esdevinioron rechions diferenciadas por a suya composición etnica, gubierno y historia: Austrasia, Neustria, Borgonya y Aquitania, a zaguera controlada por o patriciau galo-romano local y a menos chermanizada, de traza que baixo os merovinchios o territorio d'os francos se divide en tres reinos: Neustria, Austrasia y Borgonya.
A historia d'os francos en os sieglos VI y VII ye marcada por a rivalidat entre Neustria y Austrasia, y os mayordombres de palacio van prenendo o poder, de traza que a rivalidat entre mayordombres (que representan l'aritocracia terratenient y militar) marca a politica mes que a rivalidat entre reis. Baixo o reinau de Dagoberto (629-639) Neustria ye o reino franco mes important. En o sieglo VIII predomina Austrasia, dirichida por os mayordombres de palacio Pepín d'Heristal, Carlos Martel y Pepín lo Petit, que deposa a lo zaguer rei merovinchio y funda a dinastía Carolinchia. Carlos Magno ye nombrau emperador en l'anyo 800. Con Carlos Magno l'Imperio Carolinchio plega a la suya maxima extensión. En l'anyo 843 por o tractau de Verdún l'imperio queda dividiu, y se creya o Reino de Francia Occidental con centro politico en Neustria, y que tendrá una existencia independient d'o resto de l'Imperio. thumb|A coronación de [[Carlos Magno.]] Dende o sieglo IX os contes son cargos hereditarios y esdevienen principes territorials, o mesmo se desvién con os duques. A zaguers d'o sieglo IX desapareix o bilingüismo romanz-francico, os francos s'integran culturalment a los galo-romanos.
En Francia Occidental os reis son esleitos por os grans y no son necesariament d'a dinastía carolinchia. A familia d'os Robertins s'imposa china chana, y dende Hugo Capeto, rei en l'anyo 987 os Robertins conservarán a corona a titol hereditario con o nombre de dinatía Capeta u d'os Capetos. D'esta traza o reino de Francia Occidental esdevién o Reino de Francia. O cambio de dinastía lo contan asinas en o "Liber Regum":
O reino de Francia
O reino de Francia teneba a lo rei en o cabalto d'a hierarquía feudal, y tien o refirme d'a ilesia como rei coronau por ella. En a practica no tien autoridat reyal que en as propias posesions, que en o sieglo XI yeran París, Orliens y as suyas redoladas. As posesions d'o rei yeran o dominio reyal. En o resto d'o territorio os duques y contes teneban independencia de feito.
A lo principio os contaus correspondeban en cheneral a diocesis, pero as mugan van evolucionando por matrimonios, herencios, compras y guerras locals. O rei tamién va estendillando china chana o dominio reyal.
Os contes de Piteus prenen o títol de duques d'Aquitania a zaguers d'o sieglo X y sozmeten o ducau de Gascunya a mitat d'o sieglo XI.
As mugas
A muga oriental fue creyada por o tractau de Verdún, manimenos o Sacro Imperio Romano Chermanico tiene cada vegada menos control en o Reino de Borgonya, y en l'anyo 1167 o conte de Forez, que yera en guerra contra os lioneses, cambia o suyo churamiento de fidelidat dende o Emperador chermanico a lo rei Capeto, encomenzando un proceso d'expansión d'o reino de Francia en territorio d'o Sacro Imperio Romano Chermanico.
O sieglo XII
O dominio reyal forma un conchunto contino dende Selis dica Burch. O condau de Flandres tien ciudaz ricas por a industria textil (Gant, Bruxas y Ypres) y tien mes vinclos con Anglaterra (que li vende a lana), y con territorios a l'este d'o Escalda.
O condau de Campanya esdevién en o sieglo XII en o principal dominio d'a casa de Blois (o condau de Blois sigue en mans d'a branca menor). As ferias de Campanya (Lagny, Provins, Troyes, Bar-sur-Aube) serán importants fuentes d'ingresos d'os contes.
Dende primers d'o sieglo XI miembros d'a dinastía d'os Capetos son duques de Borgonya.
En l'anyo 1066 Guillen de Normandía conquiere o reino d'Anglaterra. O ducau de Normandía pasa en l'anyo 1144 a lo conte d'Anchú, Godofred de Plantagenet. Os duques d'Anchú tamién dominan en Maine y Turena dende a primera metat d'o sieglo XI.
O condau de Bretanya pasa a estar baixo sobiranía d'o ducau de Normandía en 1113. O ducau d'Aquitania tien dos capitals: Piteus y Burdeus.
En o sud os contes de Tolosa tienen a sobiranía dnde Quercy, Rouerne, Gothia y a cuenca meya d'o Roine, (Marquesau de Provenza). Os contes de Barcelona tienen o condau de Provenza y tienen influencia sobre os vasallos d'o conte de Tolosa.
En o "Liber Regum" comentan bella cosa d'a chenealochía d'os reis d'ixas envueltas.
Capetos contra Plantachenez
Henrique de Plantachenet, conte d'Anchú y duque de Normandía se casa en 1152 con Alionor, heredera d'o ducau d'Aquitania. Dos anyadas dimpués ye coronau rei d'Anglaterra con o nombre d'Henrique II, y ye bisnieto por parte de mai de Guillén o conqueridor. Henrique se troba gobernando en cinco estaus: Anglaterra, Normandía, Anchú, Aquitania y Bretanya.
Flandres entre os sieglos XII e XIII
Por matrimonios y herencios o dominio reyal s'estendilla dica a Picardía. A zaguers d'o sieglo XII Felipe Augusto adhibe Artois (metat sudoccidental d'o condau de Flandres) a los suyos territorios, y cuan prebaba d'imposar a suya autoridat mes a lo norte as ciudaz flamencas fan liga con o rei d'Anglaterra, y os ducaus y contaus vecins (Brabant, Holanda, Limburgo y Lorena) fan una coalición chunto con l'emperador chermanico Otón IV. Manimenos en 1214 Frederico Augusto desfa la coalición en Bouvines y Flandres pasa a estar en a subchección) suya por un cuasi un sieglo.
O reino de Francia en tiempos de Loís IX y Felipe o Fermoso
Felipe o Fermoso prebaba de reforzar o poder d'o reino a l'igual que o suyo predecesor Loís IX. O condau de Campanya y Bria ye adhibiu a lo dominio reyal en 1328. O reino s'estendilla a costa d'o Sacro Imperio en a comarca de León del Roine entre 1288 y 1312, en 1301 Barrois Mouvent, en 1305 Vivarais, en 1316 Valentinois.
En l'interior d'o Reino de Francia bi ha cuatre grans estaus vasallos: Borgonya, Bretanya, Flandres y Guyena (o nombre d'Aquitania en francés, oficial dende o sieglo XIII). Borgonya y Bretanya son en mans d'os Capetos locals.
A cuestión d'Aquitania ye enreligada porque en parte ye en poder d'os reis d'Anglaterra. En 1259 Loís IX firma un tractau con Henrique II d'Anglaterra en o que mugan o ducau de Guyena en pagas por o vasallache de Loís.
Dende fins d'o sieglo XII os flamencos se troban en rebelión de contino, y vencerán a la caballería francesa en 1320 en Courtrai.
Influencia francesa en tiempos de Loís IX
Encara que i haiga problemas pa mantener o control d'o reino de Francia, os capetos tienen influencia fuera d'as suyas mugas. En 1246 Carlos d'Anchú esdevién rei de Provenza por matrimonio, en vente anyadas mes tarde conquiere o reino de Sicilia. Dende 1295 un capeto esdevién o conte de Borgonya.
As coronas de Francia y Navarra se troban en unión personal entre 1285 y 1328.
O Delfinau, que fue fundado por os contes d'Albón en o sieglo XI se posan baixo a protección d'o rei de Francia. O delfín Humberto li vende a lo rei as suyas posesions en 1349.
Os papas adquirioron o condau de Venaissin en 1274 y comproron Avinyón a lo conte de Provenza en 1347. Os papas residen en Avinyón dende 1309 dica 1377.
A guerra d'os Cient Anyos y o reinau de Loís XI
thumb|200px|[[Batalla de Crécy (1346)]]
A muerte de Carlos IV en 1328 sin hereus barons fa acabar con él a linia dreita d'a dinastía d'os Capetos. A lei salica fa que i haiga un problema sucesorio en Francia pero no en Navarra, on hereda a suya sobrina Chuana II.
Os reis d'Anglaterra reivindicaban a corona de Francia. L'exercito anglés iba ganando a guerra a lo principio gracias a los arquers, que permitioron exitos en as batallas de Crécy (1346) y Azincourt (1415). Os angleses no pueden controlar por muito tiempo os territorios conquiestos por no tener refirme local, (a difierencia d'os Plantachenet d'o sieglo XII yeran vistos como forans). A sola rechión de Francia on bi ha un refirme cutiano a los angleses ye en Guyena.
Os franceses yeran desorientaus y en estau de guerra civil (armanyacs contra borgonyons), pero a hostilidat contra os angleses iba augmentando y Chuana d'Arco se en aproveita.
A primera fase d'a guerra
left|thumb|150px|[[Henrique II d'Anglaterra.]] Os capetos dreitos s'estinguen en 1328, y se planteya un problema de sucesión. Os grans de Francia adrezan mes a suya atención por Felipe de Valois por estar francés que por atros candidatos posibles como Eduardo III d'Anglaterra, nieto de Felipe o Fermoso.
Eduardo pareix aceptar-lo pero dimpués reivindica a corona y ataca. Os suyos exitos militars son importants: Destrucción d'a flota francesa en l'Écluse, en Flandres, en 1340, a victoria de Crécy en 1346 y de Piteus en 1356, on o rei de Francia Chuan o Bueno ye feito presionero. En 1360 por o tractau de Brétigny una Guyena asaber-lo d'ixamplada (muito mes gran que a comarca de Burdeus, plegando dica Piteus y Cevennes), ye atribuita a lo rei d'Anlaterra en pagas por renunciar a la corona francesa. Manimenos Carlos V tien de conestable a lo bretón Du Guesclin y pronto reconquiere os territorios perdius. Enta 1375 os angleses no dominan que Calais, Ponthieu y as rechions de Bordeus y Bayona.
A segunda fase d'a guerra
140px|thumb|[[Chuana d'Arco (ólio d'Eugéne Thirion).]] S'estableix un equilibrio fráchil. A primers d'o sieglo XV bi ha dos clans franseses oposaus. Os armanyacs que son fuertes en o centro y sud y os borgonyons. Chuan o Bueno cede a un fillo suyo dito Felipe l'Atrevito o ducau de Borgonya, que fa una politica prou independient y convence a Carlos VI l'ababol deserede a lo delfín Carlos VII en proveito d'Henrique V d'Anglaterra. Henrique V en 1415 ya heba venciu a la caballería francesa tien una enchaquia pa reviscolar a guerra En 1429 Chuana d'Arco libera Orliens, que yera asitiada por os angleses y fa coronar a Carlos VII de Francia en Rems, y dende ixe inte os angleses reblan y retaculan, en 1453 no conservan que Calais y a guerra remata.
Os duques de Borgonya han aproveitau pa asegurar-se a suya posición en una ampla zona entre o Sacro Imperio y o reino de Francia, y poseyen o ducau de Borgonya, Flandres, Artois, Picardía. O ducau de Nevers ye en mans d'una branca menor d'a familia y o ducau de Bretanya gana independencia. En o tot o sieglo XIV o Biarn se libera d'a sobiranía anglesa y francesa.
O reinau de Loís XI
En o reinau de Loís XI de Francia se produce una luita contra Carlos o Temerario, duque de Borgonya. A la muerte de Carlos o Temerario o rei s'anexiona a lo dominio reyal o ducau de Borgonya, Artois y Picardía. Manimenos a sucesión d'a casa de Borgonya pasa a los Habsburgo por o matrimonio d'a filla de Carlos o Temerario con Maximilián d'Austria en 1477. O ducau de Nevers esdevién un feudo fiel a lo rei. Flandres encara s'escapa de l'autoridat d'o rei.
Loís XI consiguió que o rei d'Aragón li entregase en prenda o Rosellón y Cerdanya en pagas por l'aduya contra una revuelta en Catalunya.
Loís XI presionó sobre a casa d'Anchú pa que adhibisen o suyo herencio territorial (Anchú y Maine) a lo dominio reyal. Tamién consigue que o rei Renato de Napols y conte de Provenza legue indreitament o suyo condau de Provenza a lo rei de Francia dimpués que Alfonso V lo Magnanimo lo destrone, de traza que en 1481 se proclama a unión d'o condau de Provenza a Francia.
L'antigo rechimen en Francia
En l'interior de Francia contina a consolidación d'o dominio reyal por meyo d'a incorporación d'infantaus y atros feudos, terminando principalment entre o sieglo XVI e XVII. A oposición a los Habsburgo dominó a politica exterior de Francia dica mitat d'o sieglo XVIII, y ye un herencio d'a edat meya: os Habsburgo yeran herederos d'a casa de Borgonya y tamién d'a casa de Trastamara y doncas d'a casa d'Aragón, que yera oposada a los Anchú en Napols y Sicilia.
O problema d'as mugas
Carlos VIII de Francia quiere fer valer os suyos dreitos por o reino de Nápols, procedents d'a casa d'Anchú. Pa tener as mans libres torna Artois y Franco Condau a los Habsburgo en 1493 y Rosellón y Cerdanya a la Corona d’Aragón. Carlos VIII fracasa en Italia, a l'igual que Loís XII. Manimenos Francisco I vence en a batalla de Marignan en 1515, pa dimpués enfrentar-se a Carlos V. En 1529 por o tractau de Cambrai Flandres y Artois s'unen a l'Imperio y ye o unico caso d'espansión de l'imperio a l'ueste d'a linia fixada en l'anyo 843. Manimenos a guerra esclata de nuevo y en 1555-1556 Carlos V lega os Países Baixos y Franco Condau a Felipe II.
Cuan os Habsburgo teneban as arcas vuidas firman en 1559 os tractaus Cateau-Cambrésis y Francia conserva os Tres Bispaus (ocupaus en 1552), Calais (conquiesto a los angleses en 1558) pero pierde Italia, on no conserva que o marquesau de Saluces, que estió vasallo d'o delfinau.
En 1601 Henrique IV reconoix as pretensions d'o duque de Saboya sobre Saluces y en pagas, en obtién Bresse, Bugey y Gex.
O ducau de Bretanya
En a os anyos 1480 o duque de Bretanya preba de casar a la suya filla y heredera, Ana, con Maximilián d'Austria, viduo de María de Borgonya en 1482. Esto fa que os franceses interviengan. A la fin Ana se casa con o rei de Francia Carlos VIII en 1491, y dimpués con o suyo sucesor Loís XII. Manimenos o ducau no ye uniu a la corona. Amés Loís XII casa a la suya filla Claudia con Francisco d'Engolesme, o futuro Francisco I. Baixo o suyo reinau, en 1532 os estaus de Bretanya, aplegaus en Vannes demandan a unión perpetua y en pagas se reconoixen os dreitos y privilechios d'o ducau.
Atros feudos y infantaus
Loís XII y Francisco I aportan a la corona os infantaus que controlaban (ducau d'Orliens, condaus de Blois y Valois y Engolesme). A etapa vinient afecta a lo dominio d'o duque de Borbón (con títol de conestable). Formau por feus y infantau o territorio d'o conestable prene una gran extensión en o sieglo XV con o Bourbonais, Mancha, Auvernia, Forez, Beajoulais, etc.. En 1521 Francisco I reclama a restitución d'os infantaus. Como o conestable ye refuchiau cerca de Carlos V o conchunto d'o suyo dominio, recuperau u confiscau, pasa a mans d'a corona en as anyadas vinients. Cuan Henrique IV puya plega a la cadiera reyal accede tamién por herencio a un amplo dominio. As posesions en l'interior d'o reino s'unen a la corona en 1607. Biarn y a Baixa Navarra, que yeran estaus sobirans d'Henrique IV s'anexionan en 1620, y ya no quedarán que poquez feudos.
A monarquía absoluta
Henrique IV en 1610 ye asesinau y esto enfebleix a monarquía. Ye o cardenal Richelieu, ministro de Loís XIII dende 1624 dica 1642 qui restableix y refuerza l'autoridat d'o Estau.
Dende 1643 o cardenal Mazarino continua esta politica, a penar d'a resistencia d'os notables y os grans d'o reino (a Fronda). En 1661 o cardenal muere y Loís XIV decide exercer solo o poder, seguindo a mesma dirección.
Espansión en o sieglo XVII
A expansión territorial, ligada a la luita contra os Habsburgo d'Espanya y Austria, ye por razons estratechicas: ocupar posicions que permitan intervenir en Alemanya u Italia y impedir que os Habsburgo ocupen posicions que lis permitan d'intervenir en Francia. En 1648 os tractaus de Westfalia posan fin a la guerra d'as trenta anyadas. Francia obtién a reconoixencia d'a suya sobiranía en tres bispaus ocupaus dende 1552 y bel territorio d'Alsacia. D'esta traza tien ya cabos de puent en l'Imperio. O tractau d'os Pireneus de 1659 posa fin a la guerra contra Espanya, que li cede Rosellón, a Cerdanya norte, Artois (de fueras de Saint-Omer), y parte d'o Flandres maritimo, Hainaut y Luxemburgo.
As guerras contra os Habsburgo, Holanda y Anglaterra ocupan unas 30 anyadas o reinau de Loís IX (1661-1715). O resultau ye l'anexión de part d'os Países Baixos enantes espanyols, d'o Franco Condau (1678) y d'o resto d'Alsacia, con Estrasburgo.
Expansión en o sieglo XVIII
O expansionismo s'enfebleix. Os Borbons gobiernan en Espanya y os Países Baixos pasan a Austria, con o que cambia o contexto diplomatico. Francia plega a fer liga con Austria contra Prusia y Anglaterra en 1756. A expansión se fa mes amoniquet, y Estanislau Leszczynski, antigo rei de Polonia esdevién duque de Lorena vitalicio en cuenta de Francismo, o mariu de María Tresa d'Austria, que recibe o Gran ducau de Toscana en compensación. Cuan muere Estanislau o ducau de Lorena s'adhibe a lo reino, y en 1768 a Republica de Chenova cede Corcega a Francia. En 1789 o territorio francés ye como l'actual, pero sin Saboya, Niza, Avinyón e Comtat Venaissin, prencipau de Montbéliard y ciudat de Mülhausen.
En o sieglo XVIII Francia conoix una centralización administrativa, bi ha fidelidat a la monarquía y a luenga francesa se cheneraliza en as elites socials.
As divisions administrativas son gubiernos, territorios baixo o control d'un gran sinyor que tien una función militar u de mantenimiento de l'orden, y generalités, baixo un intendent con una función de chestionar a fiscalidat, as obras publicas, a policía en nombre d'o rei. Os gubiernos augmentan os suyos poders en as guerras de relichión u d'a Fronda y a monarquía despulla d'o suyo poder a los sinyors.
A Revolución
thumb|200px|A Libertat guiando a o pueblo, obra d'[[Eugène Delacroix.]] A Revolución Francesa esclata en 1789 y fa que caiga a monarquía 3 anyadas mes tarde. Os privilechios son abolius a nueit d'o 4 d'agosto. O 26 d'agosto son declaraus os dreitos de l'hombre y d'o ciudadán. A sobiranía d'a nación substituye a la sobiranía d'o rei. A centralización de l'antigo rechimen arredol d'a figura d'a monarquía en a capital contina en a Revolución francesa con o rechimen chacobita. Contina a expansión territorial pero ya no será tan decisiva como en a Edat Meya y en l'Antigo rechimen. Bi ha un cambio administrativo y en 1789 l'Asamblea Constituyent fa una división de Francia en departamentos, que entrará en vigor en febrero de 1790. A mida d'os departamentos se fa d'una traza que permita a los habitants plegar a la capital en un día. A población local eslei a los miembros d'as asambleas departamentals, que pueden d'esta traza canalizar as reivindicacions locals. Os departamentos esminglanan as provincias historicas prou grans pero resucitan bella entidat antiga: Périgord, (Dordonya) Quercy (Lot) y Rouerge (Aveyron). En 1800 Bonaparte posa a un prefecto en cadagún d'os departamentos. Os prefectos yeran mes poderosos que os intendents d'enantes de 1789. thumb|left|150px|[[Napoleón Bonaparte, primer cónsul.]] Dimpués d'a revolución en Francia se reivindicaban unas mugas “naturals” pa chustificar una expansión territorial: os Monts Pireneus, os Alpes y o Rin. Se concibe a luenga francesa como ferramienta pa unificar a nación francesa (en cuenta d'un criterio de pertenencia a la nación u de definición d'a nación francesa). Se concibe que as atras luengas son elementos de l'antigo rechimen u vehiclos d'o separatismo.
Avinyón y o Comtat Venaissin son anexionaus en 1791. En 1792 ye anexionada Saboya, en 1793 o prencipau de Mónegue, o condau de Niza, o bispato de Basilea y enclaus de Saarwerden, Salm y Montbéliard tamién son anexionaus.
En 1792 Francia declara a guerra a la casa d'Habsburgo, con qui fan liga Prusia, Reino Uniu, Espanya y Países Baixos. Dimpués de bella derrota l'exercito d'a republica francesa s'imposa en 1794 dezaga d'a muga nord-este. A l'atro anyo s'anexionan os Países Baixos austriacos y o bispato de Lidje, y a l'inte se dividen en departamentos. En 1789 se desvién o mesmo en a marguin ezquierda d'o río Rin. Mülhausen y a Republica de Chinevra s'incorporan a Francia ixe mesmo anyo.
En o periodo napoleonico l'Imperio Francés ye muito mes gran que no pas a Francia que se reivindicaba con unas mugas naturals. Dende 1810 s'estendilla dende Roma dica Hamburgo. O Tractau de París d'o 20 de noviembre de 1815 torna a Francia as mugas de 1789 d'alto u baixo, no conservando que pocos enclaves anexionaus en a Revolución Francesa.
A restauración, a segunda republica y o segundo imperio
thumb|150px|Napoleón III. Dimpués d'a derrota de Napoleón se restaura a monarquía. A expansión europea s'atura y as prebatinas d'anexión topetan con a oposición d'atros estaus. En 1824 muere Loís XVIII, y ye sucediu por Carlos X, que ye ultramonarquico. En chulio de 1830 bi ha una revolución que lo derroca y sienta en a cadiera reyal a lo duque d'Orliens Loís Felip. Se creya una monarquía constitucional que ye sostenida por a burguesía.
Loís Felipe abdica en a revolución de febrero de 1848, cuan ye proclamada a segunda republica. En aviento de 1848 Loís Napoleón Bonaparte, fillo de Loís, chirmán de Napoleón ye esleito president. Tres anyadas dimpués, un colp d'estau y un plebiscito concentra o poder en Loís Napoleón Bonaparte, que restableix l'imperio en 1852 y prene o títol de Napoleón III. En 1860 o rei de Cerdenya y Piamont cede Saboya y Niza a Francia en pagas por l'aduya en a politica d'unidat italiana. En 1866-1867 prebó d'aproveitar o conflicto entre Austria y Prusia pa ocupar Belchica y Luxemburgo, pero Bismark lo impedirá. As tropas alemanas rodeyan París, o gubierno se refuchia en Burdeus. L'imperio se desfa cuan os prusianos fan presionero a Napoleón III en Sedán. En setiembre de 1870 se proclama de nuevo a republica, consolidada a zaguers d'a decada de 1870. A III republica durará dica a segunda guerra mundial. En chinero de 1871 se firma un armisticio con Alemanya, y por o tractau de Francfort d'o 10 de mayo de 1871 Francia cede a Alemanya Alsacia (de fueras de Belfort), y una part de Lorena, incluyendo-ie a ciudat de Metz.
A primera guerra mundial
thumb|180px|Soldaus franceses en a [[batalla de Verdún.]] As tropas francesas resisten a las tropas alemanas en a batalla d'o Marne en setiembre de 1914 y o conflicto durará 4 anyadas. Dimpués d'a rendición d'Alemanya as rechions chermanicas d'Alsacia y Lorena tornan a Francia sin consultar-lo a la población local, en gran part chermanofona. Francia reclama os districtos de Sarre-louis y Sarrebruck, seguntes presuntos dreitos historicos. Encara que Estaus Unius s'oposa a esta reivindicación, se plega a un alcuerde sobre a creyación d'un territorio d'o Sarre sozmeso a un estatuto especial.
A segunda guerra mundial
left|thumb|Adolf Hitler en [[París o 30 de chulio de 1940]] O 10 de mayo encomienza a batalla de Francia, una campanya militar que remata o 22 de chunio de 1940 en a que a Wehrmacht d'o Tercer Reich invadió os Países Baixos, Belchica, Luxemburgo y Francia. Os franceses no son capaces de defender-sen bien en a guerra contra Alemanya. Encara que i heba una linia defensiva en a muga con Alemanya y que feban servir voluntarios republicans espanyols en a primera linia de combate, os alemans entran por o nord-este, (muga de Francia con Belchica). Francia firma un armisticio con Alemanya o 22 de chunio de 1940 y queda dividida en dos zonas: una zona ocupada dreitament por Alemanya en a metat norte e a costa Atlantica y un estau titere en o centro y sudeste dito Francia Libre y con capital Vichèi y dirichiu por o Mariscal Pétain. Alsacia y Lorena, rechions historicament chermanicas, tornan a Alemanya y Niza y Saboya son anexionadas por Italia.
En chulio a cambra de deputaus y o Senau chuntos en una asamblea Nacional da poders plens a Pétain, que se compromete a colaborar con Alemanya. En chunio de 1940 o cheneral Charles De Gaulle funda o movimiento d'os franceses libres en Londres con a intención de continar a guerra, manimenos son poca chent.
En chunio de 1944 os aliaus desembarcan en Normandía y en agosto de 1944 liberan París. Se restableix un rechimen democratico baixo a dirección de De Gaulle, que dimite en 1946.
Francia en a postguerra y en a CEE
200px|thumb|Seu d'o [[Parlamento Europeu en Estrasburgo.]] Francia consigue exercer un papel en a politica internacional en a postguerra, y participa en a ocupación d'Alemanya. En 1946 se creya una nueva constitución y se funda a IV Republica.
Se produce una recuperación economica. Francia s'asocia con atros países d'Europa Occidental pa formar a CEE. As colonias luitan por a suya independencia. Os franceses son derrotaus en Indochina y la pierden, l'Imperio Colonial Francés encomienza a desfer-se. Os archelins se rebelan en 1954 y Francia considera Archelia una colonia como as atras por tener muita población francesa (os piez negros). En 1958 De Gaulle ye president y se prepara una nueva constitución, que s'aprueba en referendum en setiembre, naixendo a V Republica. En 1962 Francia acepta a independencia d'Archelia por os alcuerdes d'Evian, y a mayoría d'os piez negros tornan ta Francia, sendo establius en a costa mediterrania, contribuindo a l'afrancesamiento d'Occitania, de Catalunya Norte y de Corcega.
36ena edición d'os Premios Altoaragoneses de l'Anyo
A 36ena edición d'os Premios Altoaragoneses de l'Anyo son a edición numero 36 d'os Premios Altoaragoneses de l'Anyo concedius por o Diario del AltoAragón y s'escaició lo 20 de chinero de 2023 en o Teatro Olimpia de Uesca (Plana de Uesca), en concedendo-se cuatre categorías (Cultura, Esporte, Interpresa y Sociedat), a on os candidatos mas votaus recibioron a Paixareta d'Oro, a Paixareta d'Archent, a Pachareta de Bronze y Diplomas, seguntes o numero de votos recibius.
En una primera fase, un churau formau por representants d'a Politica, de l'Interpresa y d'a Sociedat uescanas esleyoron uns candidatos, que en una segunda fase fuoron votaus en un doble sistema de votación, a traviés d'un cupón publicau en as pachinas d'o diario convocant y a traviés d'una votación on-line.
Premio Altoaragonés de l'Anyo de Cultura
Cultura
Premio Altoaragonés de l'Anyo d'Esporte
Esporte
Premio Altoaragonés de l'Anyo d'Interpresa
Interpresa
Premio Altoaragonés de l'Anyo de Sociedat
Sociedat
Premio a l'Altoaragonés d'Honor
Premio a l'Altoaragonés d'Honor, pendient de concesión.
La Mata (La Puebla de Valverde)
La Mata ye un mont de 1.058 metros d'altaria situau en o municipio de La Puebla de Valverde, en a provincia de Teruel.
Barranco Varón
O barranco Varón ye un barranco pirenenco d'o municipio de Pandicosa.
Naixe baixo a punta de Baldairán (2.702 m) y desemboca en o barranco de l'Aglot.
Coladèra
Coladèra (Coladèra en occitán, Couladère en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 351 habitants (1999) en una superficie de 2,18 km², con una densidat de población de 161,01 hab/km².
Cerro Coronillas
O cerro Coronillas ye un pueyo de 1.462 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Teruel y La Puebla de Valverde, en a provincia de Teruel, en a sierra de las Coronillas.
Lüneburg
A Ciudat Hanseatica de Lüneburg (en alemán Hansestadt Lüneburg, prenunciato [ˈhan.zə.ʃtat ˈlyː.nə.bʊɐk], en baixo alemán Lümborg, en polabo Glain) ye una ciudat situata en o estato d'a Baixa Saxonia. Se troba a bells 45 km a o sudeste d'atra ciudat hanseatica, Hamburg. Fa parti de l'Aria Metropolitana d'Hamburgo. Ye a capital d'o districto de Lüneburg y tien una población de bells 72.000 habitants. L'aria urbana de Lüneburg, que incluye poblacions d'a redolada como Adendorf, Bardowick, Bleckede, Amelinghausen y Reppenstedt, tien una población de bells 103.000 habitants. Lüneburg fa servir o títol de "Hansestadt" (Ciudat Hanseatica) en o suyo nombre dende 2007, como reconoiximiento a la suya participación en a Liga Hanseatica.
Tamién se conoixe a Lüneburg como a "Ciudat d'a Sal", en remeranza d'os tiempos en que yera un important centro en a industria d'a producción de sal. En aviento de 2007, a ciudat yera a 120ena mas gran d'a Republica Federal Alemana.
El Marojal
El Marojal u Marujal ye un mont de 1.486 metros d'altaria situau en o muga entre os municipios de Beya y Calamocha, en a provincia de Teruel.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Toponimia
L'oronimo Marojal presenta un sufixo -al indicador de formación vechetal seguindo a marojo, nombre castellano d'o caixigo Quercus pyrenaica. Este fitonimo presenta como cognatos marfueyu en astur-leyonés y marfull en catalán, que manimenos se refiere a l'arbusto Viburnum tinus.
Coix
Coix (Cox en castellano) ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de la Vega Baixa d'a Segura. La suya población ye de 6.957 habitants (2010), en una superficie de 16,80 km² y una densidat de población de 414,11 hab/km².
Hogaron
Hogaron (Hogaron en occitán, Fougaron en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
Coix
Mugas
200px|thumb|left|Lo termin de Coix respecto a los atros municipios de lo Baixo Segura Lo termin municipal de Coix muga con Granja de Rocamora, Callosa de Segura, Redovà, un enclau de Benferri, con la part norte de lo termin d'Oriuela y con Albatera.
Fierrabrás
thumb|150px|Fierrabrás en una edición d'o [[sieglo XV.]] Fierrabrás (d'o francés a bras fier, brazo valient, brazo furo) en atras versions Ferragut, ye un caballero sarracén de los cantars de chesta franceses. Tamién da nombre a o cantar de chesta anonimo francés, perteneixient a la Chesta d'o Rei, y que conta as aventuras d'o chigant Fier-à-bras. Iste cantar inspiró a Cervantes y Calderón de la Barca.
Estadens
Estadens (Estadens en occitán, Estadens en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 425 habitants (1999) en una superficie de 17,47 km², con una densidat de población de 24,32 hab/km².
Le Plan
A suya población ye de 315 habitants(1999) en una superficie de 8,02 km², con una densidat de población de 39,27 hab/km².
Aragonés sarrablés
O sarrablés ye la variedat d'o aragonés que se charra en Sarrablo orichinal u Guarguera. Ye pareixito a l'aragonés d'a Tierra de Biescas y a l'aragonés de Sobrepuerto. A gran y rapida despoblación d'a comarca fan que i haiga pocos estudios linguisticos.
Fonetica
En bels lugars ixe, ixa pueden plegar a pronunciar-sen iche, icha por o fenomeno de cheada.
Morfolochía
Seguntes Francho Nagore bi ha repuis d'antigo emplego de l'articlo postvocalico ro, ros, ra, ras. En Bara, (Val de Nocito), se n'ha documentato o emplego actual.
En As Bellostas se documenta o emplego de b'ha en cuenta de bi ha, como en Pandicosa, Biescas, Samianigo, Broto, Vio y Elsón.
Dica fa dos cheneracions s'emplegaban os participios en -ato, -ito, huei s'emplegan -au, -iu.
O participio d'o verbo veyer ye viesto en a Val de Nocito.
Lexico
Existe bella representazión de lexico oriental: demoré. Como cosa curiosa José Miguel Navarro López replega o fitonimo Cupreso ye mes a man d'a radiz latina clasica CUPRESSUS que o equivalent en atras variants d'aragonés y en luengas romanicas d'arredol.
Viddalba
Viddalba (Viddalba en sardo; Viddalba, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.719 habitants en una superficie de 48,83 km², con una densidat de población de 35,20 hab/km².
Cierzo
O cierzo ye un aire cerenyo, muito fredo y seco d'o norte orichinato en a val d'Ebro, a causa d'a diferencia de presión entre a mar Cantabrica y o mar Mediterrania, cuan se fa una borrasca en iste zaguer y un anticiclón en l'anterior. A suya velocidat puet estar de 100 km/hora.
Encara que a suya aparición ye mas fácil en hibierno, puet estar present en cualsiquier inte de l'anyo.
Etimolochía
Este aire yera conoixito en l'Imperio Romano, ye citato por Catón o Viello en o sieglo II aC con o nombre en latín de CERCIO y por o poeta bilbilitán Marco Valerio Marzal en o sieglo I. Tamién lo citan en o "Libro d'el Trasoro":
Gaita de boto
Morfolochía
A gaita de boto consta de:
O boto ye tradicionalment un pelello enterizo de craba y cheneralment de gran volumen. En o forau correspondient a lo cuello d'a craba se pía un cepo con dos foraus an que se meten en paralelo (ye a unica gaita d'a peninsula en a que isto ocurre) o clarín y a bordoneta. Piaus a las estremidaz superiors son os cepos d'o bordón y d'o bufador.
A colocación d'o bordón tamién ye particular, ya que se sustién debaixo d'o brazo dreito d'o gaitero, en cuentras d'a conoixida estetica gallego-asturiana (y escocesa) de meter-lo por dencima d'o huembro.
O boto ye cubierto por un vestiu de nina, y gosa estar raixoso, de floretas estampadas, con cuello y manguetas ta las estremidaz d'o boto, rematau en volants fendo faldeta.
Os bordons (bordón y bordoneta) pueden tener refuerzos (d'archent, estanyo, cuerno...). Os tubos sonoros (bordón, bordoneta y clarín) puede ir forraus de pelleta de cullebra, seguntes supersticions u preferencias d'o gaitero; a verdat ye que iste procedimiento fa que a fusta se mantienga en millors condicions.
Caracteristicas sonoras
O clarín admite dichitación ubierta y, mas rarament, semitancada. Lo cutiano ye tanyer-la en tonalidat de Do (tanto mayor como menor) ya que o rechistro de notas que produz o clarín va dende un Si dica un Do una octava mas agudo. O bordón y a bordoneta son afinaus en Do.
Uso
A gaita de boto se feba servir tradicionalment ta l'acompanyamiento de dances y bailes rituals. Actualment contina fendo-se servir en istos casos, uso afavoreixiu por a recuperación y restauración d'antigos danzes ya cuasi perdius. Sindembargo, a gaita de boto ha alcanzau a suya mayor popularidat por l'aparición de collas de folk aragonés que la fan servir en as suyas composicions. Collas como Ixo Rai, La Ronda de Boltaña, Somerondón, La Orquestina del Fabirol, Lurte u Biella Nuei han feito d'a gaita aragonesa un instrumento almirau por os "folkies" d'aintro y difuera d'Aragón.
Tradicionalment ha actuau como instrumento solitario, en radidas ocasions acompanyau de percusión; en os dances de tochos u espatas, istos elementos chugan tamién un papel d'acompanyamiento. S'ha tanyiu chunto con a trompa de Ribagorza dica dentrau o sieglo XX. Tras a suya recuperación, lo boto s'ha tocau frecuentment en conchuntos de donzaina y atabal, y acompanyando-se ya con toda mena d'instrumentos acusticos y electricos en cuantas collas de folk.
Surriento
Surriento (Surriento en napolitán, Sorrento en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 16.589 habitants (2010), en una superficie de 9,93 km², con una densidat de población de 1.670,59 hab/km².
Cheografía
A localidat de Surriento se troba situata a 50 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Casarlano, Cesarano, Marano, Priora, Santa Lucia, Sorrento Capo y Sorrento Marina Grande; antiparte, muga con as comunas de Massa Lubrense y Sant'Agnello.
Somma Vesuviana
Somma Vesuviana (Somma Vesuviana en napolitán, Somma Vesuviana en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Cheografía
A localidat de Somma Vesuviana se troba situata a 165 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Loma Chalaras
A loma Chalaras ye una loma de 1.122 metros d'altaria situada en o municipio de La Puebla de Valverde, en a provincia de Teruel.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Ibón d'es Agulles
L'ibón d'es Agulles (castellano ibón de las Agujas) ye un ibón situau en o municipio de Benás y en o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Toponimia
Se diz asinas por estar situau baixo as Agulles de Pocets, en a sierra d'es Ibons.
Sinéad O'Connor
Sinéad O'Connor naixida de Dublin, Irlanda, o 8 d'aviento de 1966 y muerta en Londres, Reino Uniu, o 26 de chulio de 2023, estió una cantaire irlandesa de pop y rock. En 2017, O'Connor cambió lo suyo nombre a Magda Davitt. Dimpués de convertir-se a l'Islam en 2018, lo cambió a Shuhada' Sadaqat.
Aseguranzatorix
Como bardo de l'aldeya, a suya faina ye cantar en as celebracions, creyar poemas u cancions sobre as fetas d'os habitants y tamién fer de mayestro pa amostrar a os ninos. Manimenos, le ye vedau cantar y, en as lifaras, amorlazar-lo y apedar-lo amán u luent s'ha convertiu en una tradición. En bellas ocasions, le'n permite fer parti si se considera que lo mereixe u ha estau d'aduya en l'aventura.
Nolay
Nolay ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria. Fa parte d'a comarca d'Almazán y d'o partiu chudicial d'Almazán.
Gantias
A suya población ye de 244 habitants (1999) en una superficie de 12,03 km², con una densidat de población de 20,28 hab/km².
Loma de Royuela
A loma de Royuela ye una loma de 1.050 metros d'altaria situada en o municipio de Valbona, en a provincia de Teruel.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Nolay
A suya población ye de 63 habitants (2011) en una superficie de 21,94 km² y una densidat de población de 2,87 hab/km².
Cheografía
A localidat de Nolay se troba situata a 1.066 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 53 km d'a ciudat de Soria, a capital d'a suya provincia, y de 169 km d'a ciudat de Zaragoza.
Toponimia
A suya primera cita documental ye con o nombre de Nohalay, en o censo parroquial de 1353 d'o bispato de Sigüenza.
Administración
right|thumb|250px|Mapa de localización de Nolay en a provincia de Soria.
Aseguranzatorix
Tanye a lira, pero atras vegadas tamién porta diferents instrumentos. Ye considerau, por un regular, o más deble y civilizau de l'aldeya, siempre soniando con trobar un publico que siga prou sofisticau y culto pa apreciar a suya musica y a vegadas deseyando ir-se-ne a vivir ta Lutecia, a on asegura que sería apreciau y ganaría fama ascape. Pero lo anterior no significa que no se comporte como un galo argüelloso; siempre ye presto pa peleyar chunto a suyos companyers y, igual que ells, no conoixe o miedo y considera que masacrar lechions romanas ye una sana diversión de l'aldeya.
Nombre
O suyo nombre en a edición orichinal francesa ye Assurancetourix, que sona igual que «assurance tout risque» u «assurance tous risques» («aseguranza a tot risque»). En a edición en aragonés se diz Aseguranzatorix, mirando de transmitir o significau d'o nombre en o idioma orichinal.
Ibons d'Alba
Toponimia
Se dicen asinas por estar situaus baixo a crencha d'Alba, en a val d'Alba.
Redovà
Redovà (Redován en castellano) ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de la Vega Baixa d'a Segura. La suya población ye de 7.467 habitants (2010), en una superficie de 9,4 km² y una densidat de población de 794,36 hab/km².
Mugas
200px|thumb|left|Lo termin de Redovà respecto a los atros municipios de lo Baixo Segura Lo termin municipal de Redovà muga con Coix, Callosa de Segura, Oriuela, Benferri y un enclau de Granja de Rocamora.
Pueyo (Vall de Lierp)
É una aldeya que tene dos casas ubiertas y en 2018 teniba 5 habitants. Se troba molt cerca de Sarrat, a la mesma falda d'el Turbón pero una miqueta mes alto.
Cheografía
Se troba en una zona d'el Turbón aon el cultivo é mes que mes en feixas superposadas per la versant. No i ha guaire selva, anque en temps en i heba habiu mes. Teniba molta vinya hasta que se va malmeter per la filoxera.
Per cerca d'aon é Pueyo i pasaba la ceclla que llievaba l'aigua dende las Vilas, en l'atra man de la montanya en la cabecera de la vall de la Ribera, hasta Sarrat, y que serviba pa regar a las casas d'esta parte. La ceclla se va rematar secand per exceso d'uso y obtención d'aigua en las Vilas.
Tanto Pueyo como Sarrat son en la complleguera alta d'el barranco de Sarrat, que s'achunta con el de Sala a la pradera inundable d'els Mollars, en el fondo de la Vall.
Toponimia
El nom de Pueyo le vene d'el latín <PODIUM, que significa «puesto altero». Ixo é ho que afirma la mayoría d'investigadors, porque é un toponimo común en Aragón y especialment en l'Alto Aragón. Manimenos, un cierto autor local afirma que el toponimo Pueyo y toz los atros que n'i ha en realidat venen d'el basco u basco-iberico -oi, que significaría «prau», «puesto de pastura» u «defesa», con l'anyadiu de la desinencia -on que sinificaría «altura». Esta tesi tene menos adeptos.
La primer mención é de 1381 (Vinya de Gil de lo Pueyo), dimpués en tenim unatra de 1627. La forma de Serrate ye un anyadiu oficial pa diferenciar-lo d'atros Pueyos.
A'l cantet a l'este de Pueyo i ha una partida que en dicen Rebollar, nome curioso ya que en Teruel é como se diz a un caixigar y en esta zona a'l caixigo le dicen caixigo. A'l sud i ha una ermita dita Paniello, igual que el llugar homonimo de la Baixa Ribagorza.
Casas
Las casas de Pueyo son: casa Chulián, casa Latorre y casa Marquet.