cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elle Fanning
En 2019, Fanning se convirtió en a persona mas choven en servir como miembro d'o churau en o Festival de Cine de Cannes.
Fuentenava de Jábaga
Fuentenava de Jábaga ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 533 habitants (2008), en una superficie de 133,09 km² y una densidat de población de 4 hab/km².
Yonne
Yonne (89) ye un departamento francés situato en a rechión de Borgonya-Franco Condau. Debe o suyo nombre a o río Yonne. A suya capital (u prefectura) ye a ciudat d'Auxerre.
Sierra de los Dos Ríos
A sierra de los Dos Ríos ye una sierra situada en a Chacetania, en o municipio d'a val d'Echo.
O suyo nombre viene d'o feito de que desepara o río Aragón Subordán d'o río Veral y por tanto tamién as vals d'Echo y Ansó.
Auca
thumb|right|250px|Una auca blanca. L'auca   ye una au de corral que ye a forma domestica de l'ánsar común (Anser anser), una anatida domesticada dende fa milenios por a carne, os uevos y as plumas d'ella. Os masclos d'iste animal se dicen aucos y ye cosa normal de fer-les a distinción por sexo. En aragonés medieval existiba a denominación masculina de ansara pero cayo en desuso pa nombrar las formas domesticas, igual como ganso.
As aucas tamién pueden estar animals territorials y arremeter-se contra personas foranas u que no conoixen y, anque pa un adulto no posan garra periglo, si en i hai sueltas s'ha de parar cuenta con os ninos porque les pueden fer trepuzar si les enristen.
Mitolochía
200px|thumb|O [[dragón, animal mitolochico muit relacionato con a historia d'Aragón.]] A mitolochía ye un conchunto de mitos relativament cohesionatos, relatos que fan parte d'una determinada relichión o pueblo. Tamién se clama mito a toz os discursos, narracions u expresions culturals d'orichen sagrato.
A mitolochía mas conoixita y valorata en a literatura y l'arte occidental ha estato a mitolochía clasica. De feito os mitos y dioses griegos asimilatos por os romanos teneban una mitolochía d'o mesmo orichen indoeuropeu, pero de caracters diferents, mas simples. Os romanos feban una interpretatio con os dioses d'atros países clamando a ixos dioses por o nombre d'o dios romano mas pareixito.
Alozaina
Alozaina ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Malaga. A suya población ye de 2.051 habitants (2021) en una superficie de 33.85 km² con una densidat de población de 61 hab/km².
Libra esterlina
A libra esterlina (en anglés pound sterling) ye a divisa d'o Reino Uniu. Su abreviadura ye GBP (codigo ISO 4217) u £ (procede d'o latín libra, unidat de masa).
John Dolmayan
John Dolmayan (en armenio Ջոն Դոլմայան, naixito o 15 de chulio de 1973 de Beirut, Liban) ye o batería d'a banda de metal alternativo System of a Down. También ye conoixito por perteneixer a o grupo Scars On Broadway chunto con o guitarrista Daron Malakian.
Libra esterlina
En o Reino Unido, se distingue a moneda d'a unidat de masa clamando a la primera libra esterlina (pound sterling) u simplament esterlina (sterling). A esterlina ye una antiga moneda anglesa de plata esterlina, una aleyación d'un 92,5% de plata y un 7,5% de cobre y/u atros metals, y con una masa de 1,555 gramos, u 1/240 d'una libra.
A libra esterlina se divide en peniques.
Fuentespreadas
Fuentespreadas ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 330 habitants, en una superficie de 20,07 km² y una densidat de población de 16,44 hab/km².
Espiga (inflorescencia)
thumb|right|100px|Inflorescencia en espiga. En Botanica, a espiga ye un tipo d'inflorescencia ubierta en a qual as flors individuals se disponen a canto y canto d'un raquis, a on que i son clavadas de forma sésil. Como todas as inflorescencias ubiertas, as flors más nuevas salen por l'ápex mientres que as más viellas van quedando a rezago enta la base.
Bels eixemplos de plantas con inflorescencias en espiga son a plantaina, os conejicos u a pinya tropical Ananas. As inflorescencias en espiga pueden clasificar-se seguindo la suya morfolochía y midas; d'esta manera, a espiga de Plantago se diz que ye cilindrica pero a d'Ananas ye oblonga y con l'ápex vechetativo.
Anselm Kiefer
Anselm Kiefer, naixito de Donaueschingen (Baden-Wurtemberg, Alemanya) o 8 de marzo de 1945, ye un pintor y escultor alemán, encara que vive en Francia dende 1993. Cuantas d'as suyas obras se troban en os prencipals museus d'o mundo.
Sevilla
Sevilla ye una ciudat espanyola situata a lo sudueste d'a Peninsula Iberica, capital d'Andalucía, d'a provincia de Sevilla y d'a comarca de l'Aria metropolitana de Sevilla.
Sevilla ye a quatrena ciudat d'Espanya y quatrena aria metropolitana por numero d'habitants. Tien 709.975 habitants (2003) y 1.594.081 en l'aria metropolitana.
Toponimia
O toponimo Sevilla deriva d'o latín HISPALIS, pero adaptau por l'arabe hispano como Isbiliya, toponimo que muestra o fenomeno d'imala por o que cambia o fonema /a/ ta /i/.
Cheografía
A ciudat de Sevilla se troba situata a o canto d'o río Guadalquivir, a 7 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Historia
En 844 una expedición vikinga puya lo río Guadalquivir y espulla la ciudat.
Crabas
Crabas (Crabas en sardo; Cabras, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 9.004 habitants (2007) en una superficie de 102,18 km², con una densidat de población de 88,11 hab/km².
Golf
230px|thumb| Logo olimpico d'o golf. thumb|230px|Una mesacha chugando a golf.
O golf ye un esporte en que cal ficar una chicota pilota en una serie de clotz, que se troban distribuitos por tot o campo, por meyo d'una succesión de trucazos feitos con un tocho. O conchunto de tochos que se fan servir incluyen diferents tipos, feitos de metal u fibra de carbonio.
O golf se chuga en un campo de hierba natural a l'aire libre. A diferencia de muitos atros esportes, o golf no tien una superficie de chuego standardizata. Un campo de golf ocupa una superficie ampla y ye formato por un regular por 9 u 18 recorritos parcials. A la fin de cadagún d'istos recorritos bi ha un clot a on que bi ha que ficar a pilota con o menor numero de trucazos posibles.
O golf estió esporte olimpico en os Chuegos Olimpicos en París 1900 y Saint Louis 1904, y sera una atra vegata olimpicos en os Chuegos Olimpicos de Río de Janeiro de 2016.
Golf en Aragón
thumb|230px|Las Margas Golf, en [[Latas]] En zaguerías s'ha popularizato muito iste esporte en o nuestro país, habendo-ie actualment un total de 9 campos de golf:
Valdetórtola
Valdetórtola ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 175 habitants (2008), en una superficie de 103,21 km² y una densidat de población de 1,7 hab/km².
Fortín (Quinto)
Fortín ye un mont de 258 metros d'altaria situau en o municipio de Quinto, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Atzeneta d'Albaida
Atzeneta d'Albaida ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Val d'Albaida. La suya población ye de 1.285 habitants (2007), en una superficie de 6,10 km² y una densidat de población de 210,66 hab/km².
Toponimia
Como en l'atra Atzeneta lo toponimo se puet remontar a la historica confederación berber de los Zanata.
Arvicola amphibius
A rata d'augua toponera (Arvicola amphibius (Linné, 1758) ) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que se troba en a mayor parti d'Europa, Rusia, Asia occidental y Cazaquistán.
Rafe
thumb|right|250px|O rafe d'un [[Tellato|tellau.]]
José María Arguedas
José María Arguedas Altamirano, naixiu d'Andahuaylas (Apurímac) o 18 de chinero de 1918 y muerto en Lima o 2 d'aviento de 1969, estió un escritor, novelista y periodista peruano (en castellano y en quichua), considerau uno d'os prencipals escritors peruanos d'o sieglo XX. Chunto con os escritors Ciro Alegría y Manuel Scorza, fa parte d'a trilochía d'autors destacatos d'a corrient dita indichenismo en o suyo país; en o suyo caso, iste indichenismo puet relacionar-se con as suyas actividaz como antropologo, encluyendo-ie os suyos estudios sobre o folklore peruano.
Claus von Stauffenberg
Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg ( en alemán), naixito de Jettingen (Reino de Bavera, Imperio Alemán, hue en Bavera, Alemanya) o 15 de noviembre de 1907 y muerto en Berlín (Tercer Reich, hue Alemanya) o 21 de chulio de 1944, estió un aristocrata y militar alemán, qui desembolicó a suya carrera militar mientres a Republica de Weimar y dimpués mientres o Tercer Reich, partecipando en a Segunda Guerra Mundial en as filas d'a Wehrmacht, a on plegó dica o ran de coronel.
En octubre de 1943 lo destinoron a o Estato Mayor d'a Reserva, situato en Berlín, baixo as órdens d'o cheneral Friedrich Olbricht. Dende ixe puesto clau estió o prencipal impulsor, organizador y executor de l'atentato d'o 20 de chulio de 1944 contra Adolf Hitler, en o cual parteciporon destacatos militars alemans (como Ludwig Beck y Henning von Tresckow, encara que o intento de golpe d'estato fracasó. Claus von Stauffenberg fue executato sumariament por fusilamiento o 21 de chulio, cuan o golpe fracasó.
Casa d'o Parlamento (Sydney)
A Casa d'o Parlamento (en anglés Parliament House) ye un complexo d'edificios que sirven de seu ta o Parlamento de Nueva Galas d'o Sud, un estau d'Australia. Ye situau en a parti oriental de Macquarie Street en Sydney, a capital d'o estau. A frontera ye formada por dos edificios d'estilo cheorchiano, formando l'edificio publico mas antigo d'a Ciudat de Sydney, flanqueaus por dos edificios neogoticos victorianos adicionals que contienen as cambras d'o parlamento. Istos edificios son unius a un bloque de 12 plantas, construyiu en os anyos 1970, situau en a parti posterior, mirando enta The Domain.
A esferencia d'os edificios d'os parlamentos d'atras capitals d'estau australianas, a Casa d'o Parlamento de Sydney no destaca por a suya apariencia arquitectonica, sino mas que mas por o suyo aspecto excepcional.
El Pueyo (Armiellas)
El Pueyo (Cabezo del Poyo en castellano), ye un cabezo vistable en lo cantimplano de la sierra de Mont Albán, sobre tot dende lo Norte. Cheolomorfolochicament ye un releu residual de 1.251 m d'altaria en bel meyo de la superficie d'erosión fundamental d'entre 1.050 y 1.100 m que se formó en lo Mioceno superior sobre materials carboniferos d'esta sierra. El Pueyo ye lo punto de muga entre los termins municipals de La Foz de la Viella, Mont Albán y Vivel, estando la localidat mes cercana Armiellas, en lo zaguer termin municipal.
Ye de fácil acceso dende lo termin d'Armiellas, encara que no bi haiga camín pa plegar a la cima, que ye redondeyada. En la versant sud bi ha allagars.
Toponimia
Se fa mención d'El Pueyo como muga de lo termin municipal de Teruel en la versión latina de lo fuero de Teruel:
En lo fuero romanz de Teruel se nombra como Poyo de Peydro Ximeno d'acuerdo con la fonetica de l'aragonés terolano:
En lo sieglo XVII bi ha una mención de João Batista Labanha en portugués como cerro del Pueyo que amuestra tanto la pervivencia d'un toponimo con fonetica aragonesa como la suya fosilización tautolochica en lo castellano d'ixa zona d'Aragón:
Loma del Cornero
A loma del Cornero ye una loma de 267 metros d'altaria situada en o municipio de Quinto, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Nièvre
Nièvre (58) ye un departamento francés situato en a rechión de Borgonya-Franco Condau. Orichinalment se deciba Nyèvre, y debe o suyo nombre a o río Nièvre
Sestrals
As Sestrals son tres puntas d'o serrato que s'alierga norte-sud en deseparando la Val d'Anyisclo de la Val de Puértolas. Amás, constituyen un segmento d'a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'o Mont Perduto.
A Sestral d'o Reguero u Garrot Campana (1.958 m) ye la més septentrional d'as tres Sestrals. Deixa paso enta las estivas d'a Plana Canal y lo Tozal d'a Fueva, a on i fincan os cubillars d'a Mallata Fueva y la Plana Canal.
A Sestral Alta (2.101 m) ye la punta més altera d'o conchunto, pero la suya forma, més arronchadeta que no las altras, la fan de confundir a sobén. En o centro d'o mallo, ye la punta central d'o conchunto.
A Sestral Baixa (2.074 m) ye la més meridional d'as tres tucas, zaguera d'antes d'a Breca d'os Aires, que ye lo nombre que prene en o lugar lo forato existent d'entre os carateristicos cillos d'ésta y Os Pueyos.
Es Puis ú Os Pueyos son as torricellas calsinosas que s'elevan dimpués d'a Sestral Baixa. O serrato se perlienga ta baixo enta la val d'o Bellós y se i clama Colluguana per ixa par.
En os cinglos de Sestrals se produce a sobén chelifracción, las faixas se creban y los fragmentos de roca s'acumulan en o calcil d'os cinglos formando espuendas a on que se fa dificil a colonización por part d'os árbols.
Sal (quimica)
250px|thumb|Cristal de sal. Una sal ye, en quimica, un compuesto quimico formato por cations (ions cargatos positivament) enlazatos a anions (ions cargatos negativament). Son o producto tipico d'una reacción quimica entre una base y un acido, a base proporciona o catión y l'acido l'anión.
Una sal deriva d'un acido (hidracido u oxoacido) por substitución d'o ion hidrocheno u os ions hidrocheno, por cations metalicos u por o ion amonio, NH+4, (totas as sals son electrolitos).
Un eixemplo ye a sal de cocina, u tamién dita sal común u simplament sal. Ye a sal especifica cloruro sodico. A suya formula quimica ye NaCl y ye o producto d'a base hidroxido sodico, NaOH y acido clorhidrico, HCl.
Por un regular, as sals son compuestos ionicos que forman cristals. Son a ormino solubles en augua, a on que se deseparan os dos ions. As sals tipicas tienen un punto de fusión alto, baixa dureza, y baixa compresibilidat. Funditas u disueltas en augua, conducen a electricidat.
As sals se denominan d'alcuerdo con l'acido de que derivan:
Panmongolismo
O panmongolismo amaneixió entre os buriatos y ye mes hostil a lo expansionismo de l'Imperio Ruso (y dimpués sovietico), que contra China u a dinastía manchú que mandaba en China. Dimpués que os chaponeses redotasen a os rusos en Manchuria en a Guerra ruso-chaponesa a principios d'o sieglo XX, o separatismo encomenzó a manifestar-se entre os buriatos. Cuan esclató a guerra civil rusa muitos buriatos s'adhibioron a las tropas blancas porque n'esperaban que lis dasen a independencia.
En febrero de 1919 se celebró en Tchita una asamblea pan-mongola en a que se demandó que fuesen forachitatos os colonos rusos a l'este d'o lago Baikal y a creyación d'un estato con os territorios d'os mongols sozmesos a Moscú y Pequín.
Os chaponeses, enemigos en o campo militar d'os chineses y enemigos cheopoliticos d'os rusos, veyeban en os mongols unos aliatos naturals contra os mesmos enemigos. Os mongols por atra part no heban tenito contacto con os chaponeses dende tiempos de Kublai Khan. L'obchectivo d'os chaponeses yera creyar una Gran Mongolia que comprendese a provincia de Hsingán, a Mongolia Exterior, a Mongolia Interior y zonas mongolas de Siberia oriental. Un estato mongol satelite de Chapón serviba pa estendillar a influencia chaponesa dica mes luent d'o lago Baikal, creyando una falca que manteneba a os chineses por o norte y aislaba a las rechions colonizatas por rusos en l'extremo oriente.
Os chaponeses animaban iniciativas panmongolas fendo servir a os mongols d'a rechión de Hsingán y a os prencipes de Suiyuan, en a Mongolia Interior. Heban preparato tamién un puerto en Manchukuo, Huluta, que iba a estar o pulmón comercial d'o futuro imperio mongol. A principios d'os anyos 1930, os gobernadors mongols encomenzoron a creyar una provincia de caracter étnico mongol en "Hsingan", o flanco d'o Manchukuo; os mongols que i viviban yeran en minoría y en periglo de desapareixer por a inmigración masiva de colonos agricolas chineses. Os chaponeses lis garantioron a supervivencia en prohibir que os chineses los prenesen mes tierras de pastura pa fer cautivos, y a mes trayoron mongols d'o Gobi y d'o Tchahar Oriental. D'esta traza en Hsigan a población mongola puyó dica os 2 millons.
En Buriatia os comunistas locals teneban cierta sensibilidat con o nacionalismo mongol. Os dirichents d'ixa republica heban retrasato 2 anyatas a introducción de l'alfabeto cirilico (un vehiclo de sovietización-rusificación). Entre chinero de 1936 y meyatos de 1937 os estalinistas nombroron a un nuevo secretario d'o partito, Semen Denisovitch Ignatev, pa erradicar o panmongolismo, cosa que fació con tanto exito que dimpués fue encargato de dirichir purgas en Uzbekistán, Baixkiria y Belarrusia. Condució a lo paretón a lo suyo predecesor, Ierbanov, qui yera d'o Partito Comunista dende 1917 y s'heba destacato en a luita contra Kolchak. Con Ierbanov desapareixioron una cincuantena de figuras destacatas buriatas. As autoridaz estalinistas d'a URSS reducioron a superficie de Buriatia, que perdió 6 districtos, o 12% d'o suyo territorio mes rico.
Con a redota de Chapón en a Segunda Guerra Mundial, o panmongolismo perdió a suya zaguera esperanza y refirme. O panmongolismo, como atrás ideolochías nacionalistas “integradoras” u “unificadoras” como son o panturquismo, o paneslavismo u o ilirismo choca con a realidat d'as divisions y rivalidaz d'os pueblos con común orichen a qui se quier achuntar y que la historia ha deseparato. Os mongols d'a Mongolia Exterior se consideran mongols mes puros que os mongols d'a Mongolia Interior y los consideran por ixo inferiors, calificando-los tamién de traidors por haber feito parte d'os exercitos manchús que invadioron a Mongolia Exterior. Por atra parte encara que os buriatos sigan lingüisticament mongols, os mongols de Mongolia exterior no los consideran como tals. A mes en a Mongolia Exterior bi ha presencia de mongols occidentals (oiratos, d'o mesmo grupo que os calmucos d'a Volga) y mongols orientals (que estioron en guerra fa unos sieglos).
Escuaín
Escuaín ye un lugarón aragonés d'o municipio de Puertolas, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe.
Gallegos del Campo
Gallegos del Campo ye una localidat d'o municipio de Figueruela de Arriba en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población yera de 93 habitants en o 2017, en una superficie de 36 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Escuaín
A suya población ye de 3 habitants (2018).
Toponimia
Bels autors como Antonio Beltrán Martínez han quiesto relacionar a suya terminación con o basco en base a toponimos con terminación -ain en Navarra. Chesús Vázquez Obrador afirma que os toponimos altoaragoneses rematatos asinas se prenuncian con accentuación en a i ("-aín") y no van asociatos a antroponimos claros, concluindo que han de tener un orichen diferent y probablement a partir d'un sufixo -gin.
Alfarrasí
Alfarrasí ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca d'a Val d'Albaida.
La suya población ye de 1.297 habitants (2007), en una superficie de 6,4 km² y una densidat de población de 202,66 hab/km².
Estarvièla
Estarvièla (en francés Estarvielle) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 29 habitants (1999) en una superficie de 0,82 km², con una densidat de población de 35,37 hab/km².
David Bailcombe
Sir David Charles Baulcombe, naixito de Solihull (Midlands de l'Ueste, Anglaterra) o 4 de chulio de 1952, ye un destacato botanico y chenetista britanico, con cuantos premios recebitos mientres a suya carrera scientifica. Formato en a Universidat de Leeds y en a Universidat d'Edimburgo, y dimpués d'enamplar estudios en a Universidat McGill de Canadá y en a Universidat de Cheorchia en Estaus Unius, ha eixerciu como profesor universitario en a Universidat d'Anglia de l'Este y en a Universidat de Cambridge. Ye conoixito en estar o descubridor de l'ARN d'interferencia menudo‎ en o Sainsbury Laboratory de Norwich, encara que ye autor d'atros descubrimientos d'intrés t'a Sciencia, mas que mas en relación con os virus en o campo d'a Chenetica.
Cantón de Prada
O cantón de Prada (en catalán cantó de Prada, en francés canton de Prades) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania, districto de Prada.
A suya población yera de 13.677 habitants (2006). En feban parte 20 comunas.
A capital d'o cantón yera a localidat de Prada. L'actual Consellero cheneral d'o departamento yera Guy Cassoly.
Botica
thumb|300px|Interior d'una botica Una botica (u potica en tensino, d'o griego antigo ἀποθήκη) ye un establimiento a on un boticario (licenciau de l'aria de farmacia) exerce a farmacia, proporcionando servicios de salut a os usuarios dispensando merecinas y atros productos de parafarmacia como productos de cosmetica, alimentos especials, productos d'hichiene personal, etc.
A botica ye un establimiento privau d'intrés publico, o boticario ye o encargau de l'atención a l'usuario, que implica en primeras o seguimiento farmacoterapeutico, l'acto en si mesmo d'a venda, o control y indicación d'as dosis, o control d'as posibles interaccions y a correcta conservación.
Por definición a merecina ye un bien esencial, que fa que a botica siga un establimiento d'intrés publico. O boticario u tecnico en farmacia, no fa simplament a venda d'o producto, si no que tamién s'encarga de l'asesoramiento de l'usuario, pa aconseguir un uso responsable d'as merecinas y a chestión de datos correspondients.
Jonah Lomu
Jonah Tali Lomu  naixito d'Auckland, o 12 de mayo de 1975 y muerto en o mismo puesto o 18 de noviembre de 2015 fue un chugador neozelandés de rugby que chugaba en a posición de ala. Yera un ala muito grandizo (1,96 m d'altaria y 120 kilos) y muit rapedo (10"89 en os 100 metros lisos) ta os chugadors en ista posición en a suya epoca.
Considerato como uno d'os millors chugadors de rugby d'a historia de Nueva Zelanda, conoixito por chent que no yera aficionata d'iste esporte y a suya primera gran estrella. Ye incluyito en o salón d'a fama d'o World Rugby.
Odessa
Odessa (Одеса en ucrainés, Одесса en ruso) ye una ciudat d'Ucraína, que ye a capital d'a provincia d'Odessa.
A suya población ye de 1.000.583 habitants (2006) en una superficie de 160km², con una densidat de población de 6.253,64 hab/km². Se troba situata a 41 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Ye a tercera ciudat d'Ucraína por población (dezaga de Kiev y Khárkiv), y a ciudat mes gran d'as costas d'a mar Negra.
Cerro Escudero
O cerro Escudero ye un pueyo de 269 metros d'altaria situau en o municipio de Quinto, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Partido Socialista de Aragón
O Partido Socialista de Aragón (PSA, en aragonés Partiu Socialista d'Aragón) estió un partiu politico socialista aragonés activo dende 1978 dica 1983, definito como federalista y autochestionario. O suyo líder estió Emilio Gastón.
Se creyó o 5 de febrero de 1976 con a unión de l'Alianza Socialista d'Aragón, organización establita en 1974 por sectors intelectuals y profesionals no afiliatos y independients d'ideolochía socialista, miembros d'a revista Andalán y intregratos en a Comisión Aragonesa por una Alternativa Democrática (constituita en 1972 arredol d'o PCE en Aragón) y Reconstrucción Socialista, organización creyata por militants d'o sendicato Unión Sindical Obrera. Luego reunió a un important numero de militants tanto d'a cultura como de l'ambito sendical y fació una gran esfensa d'o territorio y as chents d'Aragón. Legalizato a prencipios de 1977 a suya charrata de presentación estió un gran exito.
Fació parti d'a Federación de Partidos Socialistas y se presentó en as eleccions de 1977, continando con os pactos que heba feitos a Federación, con o PSP. Os resultatos estioron relativament buenos, logrando un acta de deputato ta o suyo secretario cheneral Emilio Gastón. Pero isto suposó un fracaso ta o sector d'o partiu mas clasicament socialista que quereba estar o referent d'a ezquierda aragonesa (o PSOE obtenió cinco escanyos en Aragón). Isto levó a conversacions con partius estatals ta a suya integración en éls, primero estió en l'agüerro d'ixe mesmo anyo con o PCE ta formar o "Partido Socialista Unificado de Aragón", que no tenió exito. Con a plegata a la secretaría cheneral de Santiago Marraco, cabeza prencipal d'os "ortodoxos" en hibierno de 1978, prencipian os contactos con o PSOE ta una unificación pareixita a l'una que daría naiximiento a o PSC, lo que no cuacó mica a atros sectors d'o partiu, habendo-ie pleitos entre bels d'os suyos integrants y plegando bels militants "ortodoxos" a integrar-sen dreitament en o PSOE antis de que s'hese presa una decisión oficial.
Emilio Gastón (prou critico con o proceso constituyent) reuniría arredol d'él a parti d'a militancia mas amanata a las ideolochías aragonesistas, mantenindo as sieglas d'o partiu (o PSOE en Aragón nunca emplegó ista denominación, fendo servir a denominación Partido de los Socialistas de Aragón-PSOE) y plegando a fer una campanya por l'abstención en o referéndum que heba d'aprebar a Constitución de 1978. Belún d'os militants, evolucionoron enta un nacionalismo neto, y chunto a miembros de l'asociación cultural Rolde d'Estudios Nacionalistas Aragonés, formarían en zaguerías d'ixe anyo o Movimiento Nacionalista Aragonés amanato a las fuerzas nacionalistas d'ezquierdas que heban surtito en o País Basco u Catalunya en ixos mesmos anyos.
Eleccions chenerals
a Coalición electoral clamata Unidad Socialista, formata por o PSA y o PSP. A cadiera estió ta o deputato d'o PSA Emilio Gastón.
b Coalición electoral clamata Coalición por Aragón, formata por o PSA y o Partido Social Democrata de Aragón (PSDA).
Eleccions locals
c Coalición electoral clamata Coalición por Aragón, formata por o PSA y o Partido Social Democrata de Aragón (PSDA). Obtuvo un conce en La Muela.
Cullieri
Cullieri (Cullieri en sardo; Cuglieri, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Cheografía
A localidat de Cullieri se troba situata a 479 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Santa Caterina di Pittinuri, S'Archittu y Torre del Pozzo.
Qin Shi Huang
thumb|dreita|100px|始皇帝 (Shǐ Huángdì), en [[idioma aragonés|aragonés "primer emperador", inscripción en siello de 220 aC.]]
Qin Shi Huang ('Qin, o primer emperador') (en chinés: 秦始皇, pinyin: Qín Shǐ Huáng, Wade-Giles: Ch'in Shih-huang; tamién transcrito antes mas como Tsin Chi Hoang) (259 aC - 210 aC) estió o fundador d'a dinastía Qin (秦朝), rei d'o estau chinés de Qin (reino) en os tiempos d'os reinos combatients (246 aC-221 aC) y primer emperador d'a China unificada dende 221 aC dica a suya muerte en 210 aC. O suyo nombre de chóven yera Zheng.
Con 13 anyadas heredó o reino de Qin y a con a edat de 39 anyos (221 aC) ya heba conquiesto y unificau, por primera vegada en a historia, os cuantos reinos combatients en un unico imperio. En que remató a conquiesta, enchegó muitas reformas economicas y politicas con aduya d'o suyo consellero Li Si. Unificó os sistemas de mesura y peso, estandarizó os carácters emplegaus en a escritura, redistribuyó as tierras entre os labradors y fació grans treslaus de población ta privar rebueltas. A la finitiva remató con o sistema feudal anterior y creyó as bases d'o sistema imperial que rechiría a China por mas de 2.000 anyos.
T'asegurar a estabilidat, Qin Shi Huang vedó o Confucianismo, fació enterrecar vivos a cuantos intelectuals. Se vedó toz os libros fueras d'os oficialment homologaus y se cremoron en o que se conoix como a gran purga Confuciana. A suya fegura ye controvertida, pero a tamas d'a tiranía d'o suyo gubierno, Qin Shi Huang ye considerau como un personache fundamental.
Gèrm
Gèrm (en francés Germ) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Qin Shi Huang
Emprenió prochectos chigants como a primera Gran Muralla, a construción d'a suya fuesa, o hue famoso Mausoleu d'o Primer Emperador Qin guardau por un exercito de guerrers de terracota u un gran sistema nacional de camins. O esfuerzo preciso ta tantas reformas y obras, en que se perdioron a-saber-las vidas, fació que o pueblo se revolbese contra él, fendo rematar a dinastía Qin en cayer él, y encetando-se una nueva dinastía, a d'os Han.
Gèrm
A suya población ye de 25 habitants (1999) en una superficie de 12,55 km², con una densidat de población de 1,99 hab/km².
Qin Shi Huang
thumb|centre|500px|L'exercito de guerrers de terracota enterrecau en Xian.
Punta de ro Puerto
Toponimia
Se diz asinas porque a os suyos pietz ye o puerto Viello de Brazato (2.566 m), a traviés d'o que pasa o GR 11.
Conferencia de Yalta
right|thumb|250px|[[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt, Churchil y Stalin en 1945 mientres a Conferencia de Yalta en Crimea.]] Se conoix con o nombre de Conferencia de Yalta a una reunión celebrata mientres a Segunda Guerra Mundial en o palacio de Livadia en a peninsula de Crimea (a una distancia de 3 km de Yalta, en a costa d'a mar Negra, recibindo o suyo nombre d'ista ciudat) entre Franklin Delano Roosevelt, president d'Estaus Unius, Winston Churchill, primer ministro d'o Reino Uniu y Stalin, president d'o Partiu Comunista d'a Unión Sovietica y maximo dirichent d'a Unión Sovietica. Continación d'a Conferencia de Casablanca de 1943, a Conferencia de Yalta prencipió o 4 de febrero de 1945 y remató l'11 de febrero, con alcuerdos ta:
Os alcuerdos de Yalta conformoron o sistema de poder en o mundo, y se considera que estioron la base d'a Guerra Fría entre os antigos países aliatos.
Canet (arquitectura)
thumb|right|250px|Os canetz d'un [[volader|volador de tellau.]] O canet (d'o latín <CAN, CANIS, «can») ye o extrimo d'una biga costalera que amaneix por l'exterior d'una construcción y fa de soporte a o rafe u o voladero d'un tellau.
Anque historicament os canetz amaneixón como forma economica de dar-le soporte a os voladors d'o tellau, emplegando ta fer-los o extrimo d'o propio costaler que sustenta a o tellau por a part d'adintro, en l'arquitectura estetica s'han aprofitau a sobén ta fer formas d'escultura que contribuigan a l'aspecto d'a frontera, tot perdendo muit a sobén a suya función de soporte y tornando-se elementos purament esteticos, especialment a partir de l'arte romanico. En iste sentiu, os modillons (italiano <modiglione) son un tipo evolucionau de canetz.
Francesco Rosi
Francesco Rosi, naixito de Nápols (Reino d'Italia, hue Italia) o 15 de noviembre de 1922, ye un director cinematografico y guionista italiano, activo en o cine italiano y en o teatro italiano dende primerías d'os anyos 1950 y con cuantos premiso recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, cal destacar cintas como Salvatore Giuliano (1961, con Frank Wolff, Salvo Randone y Frederico Zardi), C'era una volta... (1967, con Sophia Loren, Omar Sharif y Georges Wilson), Il caso Mattei (1972, con Gian Maria Volontè, Luigi Squarzina y Gianfranco Ombuen), Lucky Luciano (1973, con Gian Maria Volonté, Rod Steiger, Edmond O'Brien y Vincent Gardenia), Tre fratelli (1981, con Michele Placido, Philippe Noiret, Vittorio Mezzogiorno y Charles Vanel), u Cronaca di una morte annunciata (1987, con Ornella Muti, Gian Maria Volonté, Irene Papas y Anthony Delon).
Valladolit
Valladolit (Valladolid en castellano) ye una ciudat situata en a provincia de Valladolit, seu d'o gubierno d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón.
En o suyo termin municipal ye a on o río Esgueva desaugua en o río Pisuerga.
Achirmanata con Lille (Francia), Florencia (Italia), Orlando (Estaus Unius) y Morelia (Mexico).
Nombre
En aragonés medieval s'escribiba Valladolit, como por eixemplo veyemos en un texto d'o libro Colección de documentos inéditos del Archivo de la Corona de Aragón:
Gallegos del Río
Gallegos del Río ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 663 habitants, en una superficie de 77,79 km² y una densidat de población de 8,52 hab/km².
Manolo Jiménez
Manuel Jiménez Jiménez conoixito como Manolo Jiménez, (Arahal, Sevilla, 21 de chinero de 1964), ye un entrenador de fútbol que amás d'antis mas estió futbolista. Como chugador partecipó en os equipos d'o Sevilla FC y o Real Jaén, y como entrenador estió en o Sevilla Atlético, o Sevilla FC, l'AEK d'Atenas y d'o Real Zaragoza dende o 31 d'aviento de 2011 dica o 2013.
Randall Duk Kim
Randall Duk Kim, naixito o 1943, ye un actor estausunidense.
48 Hrs.
48 Hrs. (títol orichinal en anglés, 48 horas en aragonés, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Límite 48 horas, en aragonés Limite 48 horas) ye una cinta de cine estausunidense de comedia policiaca d'acción de l'anyo 1982 dirichida por Walter Hill seguntes un guión orichinal de Roger Spottiswoode, Walter Hill, Larry Gross y Steven E. de Souza, con una Banda Sonora Orichinal de James Horner, una dirección de fotografía de Ric Waite, una preoducción cinematografica de Lawrence Gordon y Joel Silver ta la productora cinematografica Lawrence Gordon Productions y un elenco d'actors a on destacan en os suyoa papels principals Nick Nolte, Eddie Murphy, Annette O'Toole, Frank McRae, James Remar, David Patrick Kelly, Sonny Landham y Brion James,
48 Hrs. s'estructura como una buddy movie a on un policía y un ladrón colaboran ta perseguir a uns asasins, con o limite maximo de 48 horas, momento en o que lo ladrón caldrá que torne en a garchola dica que remate de cumplir a suya condena. S'ambienta en os anyos 1980 en a ciudat de San Francisco y se rodó en ixa mesma ciudat de California. A cinta recibió bellos premios y nominacions, en destacando una nominación a los Premios Globos d'Oro en a suya 40ena edición (Millor Estrela Emerchent, ta Eddie Murphy).
Antequera
Antequera ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Malaga. A suya población ye de 41.239 habitants (2021) en una superficie de 749.34 km² con una densidat de población de 55 hab/km².
Festival Folklorico d'os Pireneus
Lo Festival Folklorico d'os Pireneus se tracta d'un festival de mosica tradicional y folklorica que se leva a cabo anyalment en a rechión montanyosa d'os Pireneus. La suya siede ye compartida, ya que s'alterna cada anyo entre Chaca, en a provincia espanyola de Uesca y Oloron-Sainte-Marie, en a rechión francesa d'Aquitania.
L'orichen d'o Festival data de 1963, anyo en o qual se celebró lo primer festival. Asinas, se celebra en a ciudat espanyola de Chaca en os anyos impars y en Aulorón en os anyos pars. Atras actividatz de folklore, amás d'a mosica, son las conferencias scientificas, procesions y seminarios entre d'atras actividatz.
En 1988 estió declarau como Fiesta d'Interés Turistico Nacional.
Cabezo de la Tosqueta
O cabezo de la Tosqueta ye un pueyo de 274 metros d'altaria situau en o municipio de Quinto, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Anarcosendicalismo
thumb|200px|right|A color negra ye per l'[[anarquismo, y a roya per o sendicalismo.]] L'anarcosendicalismo ye una d'as brancas de l'anarquismo vinclata a lo movimiento obrero a traviés d'o sendicalismo. Ye un metodo d'organización y de luita d'os treballadors a traviés de sendicatos independients d'o poder politico. Ye lo resultato d'a sintesi de l'anarquismo y l'acción sendical revolucionaria. Ye diferent d'atros movimientos anarquistas en que lo suyo ambito d'actuación caracteristico (encara que no exclusivo) ye o mundo d'o treballo, complementando-se con atras organizacions d'ideolochía parellana t'a consecución d'as fins soniatas.
Finalidat
O suyo obchectivo ye a conquiesta per parti d'os treballadors d'os meyos de producción y cambeo y a reorganización d'a sociedat seguntes os prencipios federalistas y d'a democracia dreita, autochestionando toz os tarabidatos socials y economicos per parti d'os mesmos treballadors. Ye per ixo que l'anarcosendicalismo ye radicalment diferent de cualsiquier atro modelo d'organización involuntaria u centralista, como o capitalismo y a organizazión estatalista u estatismo. A ista ideya se la conoix como autochestión.
Prenzipios y tacticas
Os suyos prencipios fundamentals son: o federalismo, l'autochestión, l'acción dreita, o refirme mutuo, l'anticapitalismo y o internacionalismo.
Hen Wlad Fy Nhadau
Hen Wlad Fy Nhadau (O viello país d'os míos pais, en aragonés) ye l'himno nacional de Galas. Encara que cheneralment se traduce como "A tierra d'os míos pais", a traducción literal en ye a debant dita. Evan James y o suyo fillo James James creyoron as parolas y a musica, respectivament, d'iste himno en chinero de 1856. O manuscripto mas antigo d'ista canción encara se'n conserva en a Biblioteca Nacional de Galas.
A melodía ye como a d'os himnos de Bretanya, "Bro gozh ma zadoù", y cornico de Cornualla, "Bro Goth Agan Tasow".
Yen
Historia
En os inicios d'o periodo Meichi (u era Meichi, 明治時代 en chaponés, 1867), cuan os nuevos poders d'o Chapón miraban de modernizar o país, yera necesario modificar tamién o sistema monetario anterior d'o periodo Edo, no basato en o sistema decimal europeu y mas difícil ta o suyo emplego.
Asinas, a clamata Acta d'a Nueva Moneda (新貨条例 shinka joorei) de 1871 estipuló que s'adoptaba o sistema decimal ta o yen (1, 圓), sen (1/100, 錢) y rin (1/1000, 厘). Istas subdivisions d'o yen desapareixioron d'a cerculación en 1954.
Imperio Bizantín
Por ixa preservación d'o legau cultural de l'Antiguidat, no nomás d'o legau de l'Imperio Romano sino tamién d'o legau d'a Grecia antiga, l'Imperio bizantín estió establidor d'un puent cultural, fendo posible que ixe herencio cultural se recibise en Europa Occidental cuan rematoron as grans convulsions en ixos territorios dimpués d'as invasions barbaras y l'aparición d'as bases d'o estaus nacionals, y estando asinas posible de devantar, con aduya d'ixe herencio cultural, o Renaiximiento en Italia, sobre o cual se basa l'actual civilización occidental. No nomás ixo, sino que a traviés d'os suyos contactos con a filosofía y a ciencia desembolicadas en puestos como Bagdad u Caire dimpués d'a suya conquiesta por os musulmans, Bizancio estió tamién un puent entre Europa y Asia, papel que fació en a escena politica y cultural europea dica la suya caita en mans d'os otomans en 1453.
Mientres a suya historia, que prencipia en o sieglo IV, l'Imperio bizantín se trobó sozmeso a cuantas variacions territorials, en Europa, en Asia y mesmo en Africa, por toda a cuenca d'a mar Mediterrania. Asinas, luitó contra as invasions de pueblos chermanicos y de pueblos eslaus en Europa, contra os vandalos en Africa y contra persas y otomans en Asia, rematando por esboldregar-se en 1453 dabant de l'Imperio Otomán. Bi habió periodos d'expansión mientres os cuals grans líders militars (como Bilisario) conquirioron muitos territorios en Africa, en Asia, en Europa Occidental u en os Balcans, y tamién bi habió periodos en os cuals l'Imperio cuasi plegó a desaparecer, como por eixemplo en 1204, cuan os Cruzaus espulloron Constantinoble y proclamoron l'Imperio latino.
Denominacions
A denominación Imperio Bizantín ye una creyación erudita por part d'os historiadors modernos. Os griegos bizantins denominaban a lo suyo estau con formas derivadas de Roma, y tamién ellos mesmos se denominaban romanos.
Inicialment os griegos diciban Pωµαϊοι a los romanos, l'adchetivo derivau yera ρωµαϊχός y l'adverbio yera ρωµαϊστί, (Plutarco escribiba ρωµαϊστί λαλειν, "latine loqui"). Pero cuan Costantinoble esdevinió capital de l'Imperio Romano d'Orient, o termin Pωµαϊοι fue aplicau tamién a los griegos y os griegos diciban a los romanos de l'Imperio Romano d'Occident "romanos occidental", "romanos mes antigos". Os griegos olvidoron l'etnonimo antigo suyo Hel·lenos u Ελληνες (reintrodueito recientment por vía culta), y denominoron a la suya luenga ρωµαϊχή γλώσσα ("luenga romana", termin que designaba a luenga latina l'antiguedat grecorromana), y encara a denominación d'o "griego moderno" ye ρωµαϊχή, (a denominación νεοελληνιχή γλώσσα ye una introducción erudita).
En a Edat Meya bi heba denominacions derivadas d'a lechitimidat d'este estau como continador de l'Imperio Romano. En aragonés medieval se feba servir Romania, y por eixemplo lo veyemos asinas en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":
Manimenos encara que este termin tamién s'aplicaba a lo Despotau de Romanía, un estau efimero creyau dimpués d'a cuatrena cruzada en l'ueste de l'actual Grecia.
Historia
right|thumb|225px|[[Constantín I, qui estió l'establidor de l'Imperio bizantín, en un mosaico de Santa Sofiya d'Istambul.]] A Historia de l'Imperio bizantín principia en 324, cuan Constantín establix en a ciudat de Bizancio a suya capital y tamién i treslada bella institución de l'Imperio Romano, con a fin de tener una mayor presencia militar en os Balcans y a cuenca d'o río Danubio, que en ixe inte se trobaban amenazadas por os pueblos chermanicos. Se puet considerar que ye en ixe inte cuan se produce a naixencia de l'Imperio bizantín, encara que ta os suyos protagonistas no yera una entidat diferent, sino una parte de l'Imperio Romano en conchunto.
En primeras, os bizantins luitoron contra as invasions d'os pueblos chermanicos (y dimpués d'os pueblos eslaus) en Europa, en a cuenca d'o Danubio y en o Balcans, estando iste un territorio fundamental ta o suyo Imperio. Pero tamién intervinioron contra os vandalos que heban ocupau Africa en os antigos territorios que heban feito parte de Cartago, y contra os persas sasanidas en Asia la Chica, continando a luita de l'Imperio Romano contra os partos; y dimpués, tamién en Asia la Chica, esta vegada contra a expansión d'os otomans plegaus dende Asia Central y que s'heban islamizau. En ixe inte, destacoron grans líders militars (como Bilisario) que permitioron ixa expansión bizantina, plegando mesmo a controlar una parte important d'a Peninula Italica.
En primerías d'o sieglo XIII, os bizantins luitoron contra o cruzaus, que miraban de controlar Bizancio como meyo ta controlar tamién Palestina y Cherusalem. Sindembargo, l'Imperio cuasi plegó a desaparecer en 1204, cuan os cruzaus d'a Cuatrena Cruzada espulloron Constantinoble y proclamoron l'Imperio Latino, encara que dimpués l'Imperio renaixió a partir de chicoz principaus que heban resistiu a os invasors.
O Imperio bizantín remató por esboldregar-se en 1453 dabant d'a expansión de l'Imperio Otomán, que heba cerclau os territorios bizantins y que ya contolaba muitos territorios, no nomás en Asia la Chica sino tamién en os Balcans.
A división de l'Imperio Romano
left|thumb|225px|A conversión de Teodosio por [[Sant Ambrosio, cuadro de Pierre Subleyras. Teodosio I estió o zaguer emperador d'un imperio romano uniu y l'establidor d'o Cristianismo como relichión oficial.]] L'emperador romano Constantín, dimpués de vencer a Licinio (324) establió a suya residencia en Bizancio chunto con o consello de l'Imperio, y l'11 de mayo de 330 Bizancio fue designada nueva capital de l'Imperio. En 395, cuan morió Teodosio, l'Imperio quedó dividiu en dos parz ya de pa cutio: o d'occident pa Honorio y o d'orient pa Arcadio. Esleyoron Bizancio como nuclio politico d'a parte oriental por razons d'estratechia, economía y política: aturar l'amenaza creixient que constituiban os godos y l'Imperio Sasanida, y asegurar a continación d'os intercambios comercials entre Europa y Asia. Por atra parte Italia yera en ixe inte en decadencia y as zonas grecoparlants d'orient encara yeran prosperas. Por dos sieglos os succesors de Constantín defendioron o Cristianismo contra as herechías y o territorio romano contra as invasions.
Teodosio I fació d'o Cristianismo a relichión d'estau prohibindo o politeísmo tradicional grecorromano. Os emperadors d'a dinastía teodosiana dioron a lo bispe de Costantinoble una autoridat superior a los atros bispes d'Orient, pero en os concilios d'Efeso (431) y Calcedonia (451) se facioron patents as profundas diferencias doctrinals d'os patriarcaus d'as atras metropolis romano-orientals. Como reflexo d'a baralla por o poder entre os bispes d'Antioquía, Aleixandría y Costantinoble os bispes preneban doctrinas diferents que conduciban a la formación d'ilesias nacionals en rechions con muita población no helenizada u no romanizada de tot que deseyaban independizar-sen. Por atra parte taimen bi heba rivalidat con Roma. En 482 o Pontífiz romano excomulgó a lo patriarca de Costantinoble.
Pa librar-se d'os invasors godos y hunnos os emperadors d'Orient amés de fer servir as armas, tamién facioron servir a diplomacia: lis pagaban tributo u los adrezaban ta Italia. D'esta traza cuan morió Anastasio en 518, l'Imperio Romano d'Orient se manteneba entero pero l'Imperio Romano d'Occident yera ocupau por diferents pueblos barbaros: l'Imperio Romano d'Orient sacrificó Occident pa salvar-se d'os barbaros.
Prebatina de reconquerir l'Imperio Romano d'Occident
right|thumb|200px|O cheneral [[Bilisario, en un mosaico d'a ilesia de Sant Vital de Ravena.]] En o sieglo VI, baixo l'emperador Chustinián I (527-565) l'Imperio Romano d'Orient tenió o suyo primer apocheu, con una politica externa que prebaba de reconstruir l'Imperio Romano d'o sieglo I y que yera muito costosa, por haber de luitar contra vandalos, visigodos, ostrogodos y persas sasanidas. Chustinián yera rodeyau d'un equipo de personas que facioron posible este difícil treballo: a suya muller Teodora, o churista Tribolián, (que intervinió en a obra Corpus Iuris Civilis, o reformador de l'administración central Chuan de Capadocia, y os chenerals Narsís, Bilisario, Mundo y Liberio.
En l'anyo 532 Chustinián I firmó con Cosroi de Persia o tractau de "Paz Perpetua", con devolución d'as conquiestas mutuas en l'aria de l'alto Eufrates. Con a muga oriental pacificada l'Imperio Romano d'Orient podió encomenzar a reconquiesta d'Italia. En l'anyo 535 encomienzó a conquiesta d'Italia u "guerra gotica", muito costosa, y dica l'anyo 552 no rematoron as zagueras luitas. A clase senatorial italiana fue diezmada y Italia esdevenió un exarcau dentro de l'Imperio Romano d'Orient y gobernau dende Ravena.
L'Africa Proconsular romana anterior fue invadida cuan entre os vandalos reinaba Chelimer. O cheneral Bilisario fue encargau d'esta invasión, y tamién fuoron conquiestas as islas de Sicilia, Cerdenya, Corcega y Balears. Se creyó o exarcau d'Africa con capital en Cartachinia.
O sud de Spania (nombre griego de Hispania) fue conquiesto cuan en una guerra civil entre partidarios de Achila I y partidarios d'Atanachildo clamoron a los bizantins pa combatir en uno d'os bandos. Dimpués de prener posicions en o sud de Spania as tropas bizantinas se desentiendioron d'a guerra civil y conquirioron as arias d'influencia d'as ciudaz de Cádiz, Cordoba, Malaga y Cartachena, con buena part d'as provincias d'a Hispania Betica y d'a Hispania Cartachinense. Os territorios hispanicos de l'Imperio Bizantín yeran conoixius como Spania.