cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cine negro
Cal remarcar que lo cine negro ye radicalment diferent d'o black film, que ye la suya traducción enta l'idioma anglés, pero que no se refiere a lo cine negro en o sentiu que l'emplegamos astí, so que se refiere a un chenero cinematografico muit propio d'o cine estausunidense en lo qual os actors, directors y, a sobén, tamién os productors son de raza negra, estando las cintas dirichidas especificament a lo suyo consumo por personas estausunidenses d'ixa color.
Encara que se cite siempre a lo chenero (si en verdat en ye, un chenero cinematografico, que mesmo ixo qüestionan belos especialistas) como naixiu en Estaus Unius, en bel meyo d'una sociedat convulsionada por as conseqüencias d'a Gran Depresión d'os anyos 1930 y por a partecipación d'o país en a Segunda Guerra Mundial, ta la suya consolidación estió imprecindible la colaboración de muitismos actors, directors y guionistas europeus que albandonoron Europa dende primerías d'os anyos 1930 en fuyindo d'o faixismo italiano y d'o nazismo y dimpués en fuyindo d'a Segunda Guerra Mundial; istos exiliaus aportan elementos d'o cine alemán anterior a lo nazismo (lo cine expresionista), d'o cine italiano (o neorrealismo italiano) u d'o cine francés (o realismo poetico), en destacando lo recurso a una voz en off que relata lo pasau d'o protagonista, como feba lo director Sacha Guitry en a cinta Le Roman d'un tricheur de 1936, u l'emplego de flash-backs.
Difuera de belas cintas clasicas d'o chenero que qualsiquier cinefilo conoixe, lo cine negro ha estau siempre un chenero de serie B, que no s'ha beneficiau mai de grans superproduccions cinematograficas. Fácil que por ixo belas d'as cintas más perfeccionadas d'o chenero seigan cintas dirichidas por directors y interpretadas por actors poco conoixius u como cintas de segundo nivel en actors conoixius. Puet estar que una d'as mas conoixidas excepcions a ista caracteristica seiga l'actor Humphrey Bogart, qui actuó en quasi todas las cintas clasicas d'o chenero en interpretando a lo detective Sam Spade, un personache creau por o novelista Raymond Chandler y que Bogart interpretó en The Maltese Falcon de John Huston, a lo detective Philip Marlowe creau por Raymond Chandler y que Bogart interpretó en The Big Sleep de Howard Hawks, u a lo detective Harry 'Steve' Morgan creau por Ernest Hemingway que interpretó en a cinta To Have and Have Not de Howard Hawks.
Orichen d'a expresión cine negro
Sindembargo, l'emplego d'a color negra ta identificar publicacions de novelas policiacas u de gángsters yera encara mas antiga, podendo remontar-se dica los anyos 1920, cuan a color negra yera la marca identificativa d'una revista estausunidense, Black Mask, a on se i publicaba literatura policiaca y que amás ye a on Dashiel Hammett bi publicó cuantos d'os suyos primers escritos, en emplegando una prosa ruda y directa y fuyindo de l'arquetipo existent dica l'inte que construyiba lo relato d'o descubrimiento d'o culpable d'un crimen a partir d'as deduccions lochicas d'un policía u investigador. D'atra man, ixa black mask d'o nombre d'a revista yera un homenache directo a los herois d'a literatura popular que feban servir una black mask u antifaz, como Lone Ranger u El Zorro.
Hemorroide
thumb|300px|Hemorroides.
Cine negro
Orichen d'a expresión cine negro
En 1955 los criticos franceses Raymond Borde y Étienne Chaumeton publicoron o suyo libro Panorama du film noir américain 1941–1953 en lo que estió la consagración oficial de l'expresión film noir en a literatura cinematografica, expresión que contina emplegando-se actualment. Bels autors, como lo critico estausunidense Thom Anderson propugnan la expresión cine griso ta referir-se a cintas situadas en a muga con o cine social u con o cine policiaco, en estar conscients d'a frachilidat d'as mugas d'o chenero.
Tamién se produció una reacción de recluso respecto d'o cine negro, d'una man enta l'emplego d'as palabras y d'atra man en considerar que se tractaba d'un cine de segunda fila, basau no en obras serias so que en obras populars de literatura barata. En Francia los prencipals representants d'ista corrient se reuniban arredol d'a revista Cahiers du cinéma, que sistematicament se negaban a fer servir la expresión y preferiban emplegar cine policiaco. Iste recluso connectaba con o recluso respecto d'o chenero por parte de belos criticos estausunidenses que renegaban d'o chenero por la suya violencia y morbideza. Asinas, en a suya lista d'as millors cintas engueradas en l'anyo 1955, Erich Rohmer no incluye dos destacadas cintas de cine negro engueradas ixe anyo, como son Kiss Me Deadly (Robert Aldrich) y Du rififi chez les hommes (Jules Dassin).
En qualsiquier caso, ye bi heba a-saber-los directors d'arredol d'o mundo que heban recibiu as influyencias d'o chenero, en plasmadondo-lo y fendo-ne lo desembolique en as suyas obras: Carol Reed en o Reino Uniu, Youssef Chahine en Echipto, Akira Kurosawa en Chapón, Federico Fellini, Roberto Rossellini, Luchino Visconti y Michelangelo Antonioni en Italia... Como conseqüencia, la expresión film noir prencipió a emplegar-se arredol d'o mundo, plegando asinas en os anyos 1970 en os Estaus Unius, que dica l'inte no la feban servir.
Literatura
De siempre los crímens han estau una fuent d'inspiración ta la Literatura, y son a-saber-las las obras literarias construyidas arredol d'un crimen, real u inventau ta la obra literaria ya dende lo mesmo orichen de l'escritura. Pero dende meyaus d'o sieglo XIX, en expandir-se lo mercau literario en haber una payor proporción d'a población capable d'a lectura como conseqüencia d'a creixent alfabetización, amaneixió un subchenero literario, o chenero d'o folletín, que consideraba los crímens como producto d'una sociedat sordida y embruteixida, en amostrando-los como conseqüencia d'a depravación connectada con a pobreza, la prostitución y los baixos fundos que en yeran lo suyo achent alazetal.
Un d'os primers grans autors en construyir un relato literario arredol d'un crimen en o sentiu moderno policiaco estió Edgar Allan Poe en un relato curto en 1841, The Murders in the Rue Morgue, seguiu por Robert Louis Stevenson con a suya novela de ficción gotica Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde en 1886. Pero escritors anteriors como Fyodor Dostoyevsky con Prestupléniye i nakazániye (Crimen y castigo) en 1866 tamién presentaban a un protagonista atormentau por as conseqüencias d'o suyo crimen, y Charles Dickens ya construyó la suya obra The Adventures of Oliver Twist en explicando detalladament lo mundo d'os baixos fundos de Londres en os primers tiempos d'a clamada era vitoriana, u Victor Hugo en Les Misérables ya amostraba ixa vida de garcholas y delinqüencia.
O corolario d'iste proceso creativo literario desembocó en l'establimiento d'a figura d'un investigador d'un crimen como personache central y protagonista d'a obra literaria. Iste investigador poderba estar u bien un policía u, a ormino, un detective privau, un oficio que se desembolicaba dende la Revolución industrial y l'aparición d'una clase meya que podeba pagar-se un investigador. Iste investigador descubriba en iste tipo de novelas a l'autor d'o crimen con a suya astucia y la suya intelichencia en aplicando-las en un metodo deductivo alazetando-se en as pistas que lo delinqüent heba dixau en cometer o crimen. Fácil que un d'os detectives mas conoixius seiga Sherlock Holmes, un personache creyau por Arthur Conan Doyle en 1887 en a suya novela A Study in Scarlet y que dimpués continó en toda una serie de novelas; pero tamién podemos mencionar a d'atros detectives profesionals y aficionaus, como Hercule Poirot y Miss Marple, creyaus por Agatha Christie en os anyos 1920 y anyos 1930, u Jules Maigret, personache creyau por Georges Simenon en os anyos 1930.
Pero estió en os zaguers anyos 1920 y primers anyos 1930 que amaneixió un nuevo tipo de detective, que ye chustament lo detective que ye en l'orichen d'o cine negro. Para la suya aparición s'amenistaban belas causas historicas y socials, que s'escaicioron en ixas envueltas.
En rematar a Primera Guerra Mundial en 1918, as sociedaz estausunidense y las sociedaz europeas en cheneral se troboron con ganas de superar as penalidaz que heban padeixiu mientres o conflicto, en buscando diversions y esparcimiento, sin parar masiada cuenta de l'esdevenidero, nomás que d'o present, en lo que se conoix como os barrenaus anyos 1920. Estió un periodo caracterizau por a expansión d'o capitalismo y las inversions en bolsa d'a incipient clase meya en un proceso de creiximiento economico que pareixeba que no remataría pas nunca. Tanimientres, o 24 d'octubre de 1929 s'escaició lo clamau Chueves Negro con una cayida d'a Bolsa de Nueva York que provocó lo crack de 1929 y la clamada Gran Depresión en estendillar-se lo proceso en os países europeus. La cayida en o nivel de vida d'a población estió muit gran, quedando muita chent arruinada, con un greu quebranto de l'orden social. A novela The Grapes of Wrath de John Steinbeck en 1939 (que fue adaptada en o cine en 1940 por John Ford en a suya cinta The Grapes of Wrath) amuestra perfectament o cambeo social produciu, cuan mils d'agricultors estausunidenses perdioron as suyas granchas en no poder tornar a los bancos o capital que istos lis heban amprau ta mercar las suyas fincas, trobando-se en a mas absoluta miseria en perder-lo tot.
Antiparte, mientres os anyos 1920 los sectors mas conservadors d'a sociedat estausunidense logroron la clamada lei seca como reacción contra los barrenaus anyos 1920, que consistiba en la prohibición d'a venda de bebidas alcoholicas en a mayor parte d'o país. Como una parte important d'a sociedat no yera d'alcuerdo, continoron con o suyo consumo d'alcohol, que obteneban fuera d'os conductos legals en una actividat que bien luego quedó baixo lo control d'a Mafia y que lis proporcionó a los mafiosos una gran cantidat de diners, en fomentando asinas lo gangsterismo en o país.
Cine
Dende las primeras anyadas d'o cine, en presentar-se una historia en a gran pantalla a traviés d'un guión, en toz los países os guionistas recurriban a las obras d'as suyas propias literaturas nacionals u a obras d'a Literatura universal como fuent, en adaptando-las a lo nuevo medio de comunicación que yera esdevenindo lo cine y a las suyas nuevas formas d'expresión artistica. En primeras con obras clasicas, pero bien luego la naixient industria cinematografica amenistaba de nuevas ideas y prencipió un ciclo d'adaptacions d'as novelas mas recients y con mas exito de vendas en cada momento. Si se tractaba d'obras clasicas que no teneban dreitos d'autor no caleba pagar por os dreitos d'adaptación d'a obra en o cine, pero si yeran obras recients con dreitos d'autor vichents caleba mercar ixos dreitos.
Asinas, poquet a poquet se cheneralizó entre la industria cinematografica la practica de mercar ixos dreitos d'adaptación bien luego d'a publicación de l'bra, ta mercar-los a millor pre que si s'asperaban a que s'hese produciu l'exito de l'obra. Amás, gosaban contractar ta fer lo treballo d'adaptación a muitos d'ixos chóvens autors, que yeran asinas qui adaptaban las suyas obras enta lo cine en un proceso de simbiosi que retroalimentaba la suya obra en facilitando-ne la suya futura adaptación como guión cinematografico. En qualsiquier caso, la industria seguiba bien amanada la evolución literaria, prencipiando asinas por adaptar, con a-saber-lo exito comercial, las primeras cintas de detectives para, dende os zaguers anyos 1930, adaptar las primeras novelas negras.
Asinas, ya en 1901 lo director francés Ferdinand Zecca rodó Histoire d'un crime, una d'as primeras cintas que amostraban un crimen en a gran pantalla, a on amás por primera vegada s'emplegaba en o cine lo flash-back, en inctroducindo en o relato un feito escaicido antis en o tiempo que la scena principal.; y en 1903 lo director danés Peter Elfelt dirichió Henrettelsen, un curtometrache de 15 minutos a on s'amostraba la primera execución d'una pena de muerte en o cine.
O ciclo estausunidense
En rematar a Primera Guerra Mundial, Estaus Unius queda con una posición economica y social muit favorable, en haber estalbiau as destriccions inherents a las accions militars que heban padeixiu os países d'Europa y haber recibiu considerables cantidaz de diners como conseqüencia d'a venda d'os suyos productos d'armas enta la resta de países aliaus. Ixo se refleixó en a propia sociedat estausunidense, que experimentó una creixencia d'o nacionalismo (antiparte, mesmo que en atros países d'Europa en ixas envueltas) con succesivos presidents d'o Republican Party partidarios d'o liberalismo y d'o conservadurismo. Repuntaba lo Ku Klux Klan y la xenofobia y una moralidat conservadora con una cruzada contra lo consumo de bebidas alcoholicas que pervenió l'aprobación d'a lei seca en una parte important d'os estaus d'o país, y que tenió como conseqëncia inmediata la creixencia d'o gangsterismo que controlaba la producción y distribución clandestina de bebidas alcoholicas.
O ciclo alemán
D'atra man, mas que mas en l'Alemanya d'a Republica de Weimar s'heba produciu mientres a peimera metat d'os anyos 1920 un auche d'a Cultura en todas las suyas expresions artisticas: la Bauhaus en l'arquitectura, l'expresionismo en a Pintura, etc. Y o mundo d'o cine no estió pas una excepción, en destacando cintas de tematica muit realista, a on os espectadors podeban veyer en a pantalla gran un refleixo d'as suyas propias vidas y d'a situación d'o suyo país. Antiparte, directors de fotografía alemans d'ixas envueltas (Karl Freund, Karl Hasselmann, Günther Ruttau, Fritz Arno Wagner, Friedrich Weinmann) destacan por os suyos abances tecnicos en o tractamiento d'as scenas d'a cinta, refirmando con o tractamiento d'as imáchens y d'a composición d'as scenas ixe ambient de realismo. La complicada situación politica d'Alemanya, con l'auche d'o nazismo, feba que los directors transmetesen en o suyo treballo a suya propia cerina y angunia a los espectadors. Una d'as primeras cintas sonoras d'o cine alemán (M, 1931, Fritz Lang) presenta ya a un criminal como protagonista d'a trama, en la que estará una d'as caracteristicas d'o cine negro.
O ciclo francés
Antiparte, en o cine francés mientres os anyos 1920 no s'heba produciu garra abance tecnico u estilistico destacau, mantenendo-se un estilo muit academicista y neutro, dica que en primerías d'os anyos 1930 plegoron en Francia actors, directors y tecnicos d'orichen mas que mas alemán que prencipiaban a fuyir d'o suyo país a on Adolf Hitler yera ya dominando la scena politica. Ixos exiliaus aportan en lo cine francés os abances y las tecnicas expresivas que heban desembolicau en os suyos países d'orichen y son en l'alazet d'o clamau realismo poetico francés. O ruso Anatole Litvak u l'alemán Robert Siodmak en son belos eixemplos. Tamién bi contrubui lo director francés Maurice Tourneur, que heba estau treballando en o cine estausunidense y torna en Francia impregnau d'os alacez d'o cine negro estausunidense. Con tot ixo, directors franceses como René Clair (Sous les toits de Paris, 1930) u Jean Vigo (L'Atalante, 1934) esdevienen os fundadors d'o dito realismo poetico, con atros directors franceses como Julien Duvivier u Marcel Carné u actors como Jean Gabin en son figuras destacadas.
O desembolique d'o cine negro en o segundo ciclo estausunidense
Mientres os anyos 1930 la industria cinematografica estausunidense ye bien consolidada. D'una man, o mundo d'o teatro aporta constantment actors ya formaus con as suficients conoixencias d'as tecnicas d'interpretación; d'atra man, s'ha establiu o codigo Hays con as suyas caracteristicas de censura y s'han consolidau os estereotipos de cadagún d'os cheneros cinematograficos. L'exito d'a literatura policiaca y d'a cinta de Josef von Sternberg Underworld (1927) han feito que augmente la producción de cintas policiacas y s'amenista la contractación quasi masiva de nuevos guionistas ta que la producción industrial de cintas disponga d'un numero suficient de guions. Una parte important d'ixos nuevos guionistas u autors proveniban d'a revista Black Mask, una revista de chenero hardboiled, de literatura popular u pulp, y los suyos treballos gosan presentar a lo delinqüent protagonista como una mena d'heroi que no ye pas responsable d'os suyos actos y que de bela traza preba mesmo de luitar contra lo mundo corrupto que l'arredola. Little Caesar, una cinta de 1931 dirichida por Mervyn LeRoy y protagonizada por Edward G. Robinson ubrió la puerta enta lo desembolique d'o cine negro. Little Caesar ye basada en una novela de W.R. Burnett, 	Little Caesar de 1929 que s'inspira en a vida real d'o gángster Al Capone ta presentar l'auche y cayedura d'un delinqüent d'orichen italiano, Cesare Bandello, interpretau por un machistral Edward G. Robinson, procedent d'o mundo d'o teatro y que dica feba pocas anyadas no heba feito so que belas chicotas interpretacions cinematograficas, y a qui lo productor Darryl F. Zanuck esleyó como protagonista por o suyo pareixiu con Al Capone, en potenciando la historia d'o trasfondo t'amagar que l'actor encara no yera prou adaptau a lo cine como medio d'expresión, encara que W.R. Burnett teneba muitas reticencias inicialment con l'adaptación d'a suya obra.
Tamién en 1931 Darryl F. Zanuck torna a producir una atra cinta fundamental d'o cine negro, The Public Enemy, dirichida por William A. Wellman y interpretada por James Cagney, que conserva as caracteristicas de potenciación d'o trasfondo en a trama argumental, encara que ista vegada lo gángster no ye presentau como un heroi.
En 1930 Howard Hawks dirichió Scarface ta Howard Hugues, protagonizada por Paul Muni, pero la censura desichió que se li adhibise un prologo de traza moralizant u que se cambease lo final d'a cinta; finalment a cinta s'engueró en 1932 con as caracteritsicas requiestas por a censura. La cinta yera basada tamién en a vida d'Al Capone, y ta lo suyo rodache Howard Hawks se reuió con belos gángsters ta fundamentar as caracteristicas d'os personaches d'a cinta. En ista cinta destaca l'actuación de George Raft, que conoixeba lo mundo d'o gangsterismo y que esdevién un icono d'o naixient chenero chuntament con Edwatd G. Robinson y James Cagney. Un atro actor destacau d'ixos alacez d'o cine negro ye una choven promesa d'ixas envueltas, Spencer Tracy, que destaca en una cinta dirichida por un atro director que conoixeba lo mundo d'o gangsternismo, Rowland Brown, en a cinta The Doorway to Hell, de 1930, encar que Brown no vonsolidó la suya carrera como director y continó como guionista dimpués.
Tamién cal destacar entre ixas primeras cintas City Streets, de 1931, dirichida por Rouben Mamoulian y protagonizada por Gary Cooper, con un guión basau en un relato de Dashiell Hammett, un escritor fundamental en as cintas d'o chenero.
Todas istas cintas son anteriors a l'adopción d'o codigo Hays por a industria cinematografica estausunidense, y l'adopción d'o citau codigo, unida a los cambeos socials d'o país, fan una nueva rota d'o cine negaro, rematando la exaltación d'a figura d'o gángster protagonista. A zaguer cinta que amuestra un gángster como protagonista (difuera d'as cintas de serie B) estió The Petrified Forest, dirichida en 1936 por Archie Mayo y interpretada por Humphrey Bogart. Ista cinta ya amuestra un gángster fatigau machistralment interpretau por Bogart, que esdeviendrá un d'os iconos d'iste chenero en a suya madurez.
En 1938 Michael Curtiz diriche Angels with Dirty Faces, a on destacan as interpretacions de James Cagney y Humphrey Bogart en l'adaptación d'una obra de Rowland Brown, con un final no pas guaire convincent a on lo gángster se rinde a la Policía dimpués d'estar exhortau a fer-lo por un mosén, encara que ixe final ye bien satisfactorio ta la censura. Dende alabez quasi todas las cintas de cine negro siguen ixe mesmo camín, encara que belunas preban de marchar d'ixa senda, como Johnny Eager (1941, Mervyn LeRoy, protagonizada por Robert Taylor) u High Sierra (1941, Raoul Walsh, interpretada por Humphrey Bogart).
De l'anyo 1941 ye la cinta The Maltese Falcon, que gosa estar considerada como la primera cinta chenuinament perteneixient a lo cine negro por beluns. Dirichida por John Huston en la que yera la tercera adaptación (y sin garra dandalo, la millor) en o cine d'a novela The Maltese Falcon de Dashiell Hammett, Humphrey Bogart interpreta con gran calidat a lo detective Sam Spade en dotando a lo suyo personache de cinismo y chuzonería.
En 1942 la Paramount Pictures li encargó a Stuart Heisler dirichir una nueva versión d'a novela de Dashiell Hammett The Glass Key de 1931, que esdevenió la cinta The Glass Key a on un choven actor Alan Ladd interpretaba a Ed Beaumont con l'actriz Veronica Lake como la suya companyera Janet Henry. En ista cinta quedan difuera as motivacions d'o delinqüent, que ye presentau nomás que como un profesional d'o suyo treballo, que ye lo treballo de matar a qui li paguen por fer-lo, pero tamién introduz en o cine negro un nuevo elemento que amanixerá en cuantas d'as cintas d'o chenero, o psicoanalís que heba desembolicau en a Psicolochía Sigmund Freud y que ya se trobaba present en belas cintas estausunidenses d'o decenio anterior.
Tamién en os anyos 1930 s'heban produciu en Estaus Unius cintas con grans influyencias d'o cine europeu que amostraban una atmosfera opresiva y la tematica d'as qualas presenta a lo delinqüent como un monstruo. En ye un eixemplo Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1931, Rouben Mamoulian) u tamién Dracula (con versión en castellano como Dracula), dirichida por Tod Browning.
Dende meyaus d'os anyos 1930 tamién ye present en o cine estausunidense la preocupación por a delicada situación politica internacional, con o creiximiento d'o faixismo y d'o totalitarismo en Europa y con as relacions complexas con Chapón. Encara que la politica oficial d'o Gubierno estausunidense ye la no implicación en os asuntos foranos, la intelectualidat estausunidense prene posición, en destacando la suya postura contraria a los sublevaus contra la Segunda Republica Espanyola en a Guerra Civil Espanyola dende 1936 y l'antinazismo alemán. Cintas como Confessions of a Nazi Spy (1939, Anatole Litvak, con Edward G. Robinson), The Man I Married (1940, Irving Pichel) en son os primers eixemplos, continaus con cintas como For Whom the Bell Tolls (1943, Sam Wood) a on lo protagonista, Gary Cooper, ye un miembro d'as Brigadas Internacionals mientres a Guerra Civil Espanyola, u Casablanca (1942, Michael Curtiz), a on Humphrey Bogart tamién interpretaba a un antigo combatient de l'Exercito Popular republicano. Se tracta de cintas a on amanixe tamién l'atmosfera asfixiant caracteristica d'o cine negro y que a sobén son dirichidas, interpretadas u a lo menos feitas con personal tecnico d'orichen europeu. Puet estar que la cinta que amuestre millor istas caracteristicas seiga The Fallen Sparrow (1943, Richard Wallace), a on John Garfield interpretaba a un antigo miembro d'as Brigadas Internacionals torturau por os franquistas y dimpués luitador en Europa contra lo nazismo, en una perfecta mezcla de cine negro y cine politico.
A cristalización d'o chenero
En l'anyo 1944 s'engueran seis cintas que pueden considerar-se como las primeras obras de madurez d'o chenero, que amuestran ya en a suya plenitut todas as caracteristicas d'o chenero y que, de forma paradigmatica son todas dirichidas por directors europeus. Son Bluebeard (Edgar G. Ulmer), Double Indemnity (Billy Wilder), Laura (Otto Preminger), Murder, My Sweet (Edward Dmytryk), Phantom Lady (Robert Siodmak) y The Woman in the Window (Fritz Lang). Y son cintas que no son pas d'alcuerdo de raso con o codigo Hays, producidas por diferents productoras pero que son bela cosa muit amanada a un manifiesto estetico conchunto.
En rematar a Segunda Guerra Mundial se produz la desmovilización d'as tropas de l'Exercito estausunidense que han combatiu en o teatro d'operacions d'Europa y d'Africa d'o Norte y en o teatro d'operacions d'o Pacifico. En tornar en la suya casa, beluns d'istos soldaus se troban traumatizaus por as suyas experiencias belicas y de vegadas decepcionaus por os cambeos socials esdevenius en os Estaus Unius mientres a suya ausencia u por a traidoría d'a suya choven esposa. Lo cine amuestra a escape ixe fenomeno, como en The Best Years of Our Lives (1946, William Wyler), y rapedament ixe elemento s'incorpora en o cine negro, traspuesto como lo gángster que dimpués de belos anyos sale d'a garchola.
Josef Stalin
Josef (Iossif) Vissarionovitch Djougachvili (en ruso: [[Media:ru-Stalin.ogg|Иосиф Виссарионович Джугашвили]]; en cheorchiano: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი Iosseb Bessarionis dze Djoughachvili), naixito de Gori (Cheorchia, Imperio Ruso) o 18 d'aviento de 1878 (oficialment o 21 d'aviento), fillo d'un cheorchiano y una oseta y muerto en Moscú (Unión Sovietica) o 5 de marzo de 1953, y mas conoixito con o suyo pseudonimo de Stalin u Josef Stalin (d'o ruso сталь, acero), estió un politico comunista d'a Unión Sovietica, dictador d'o país dende os anyos 1920, luego de la muerte de Lenin, dica a suya muerte.
En Gori a suya ciudat natal tién un museu clamato Museu Josef Stalin en a suya honor.
Cine negro
A cristalización d'o chenero
Antiparte, las caracteristicas d'o cine negro prencipioron a invadir a toz los atros cheneros cinematograficos, con a excepción d'o cine de comedia, en estar la comedia l'antitesi d'o cine negro. En especial o western, basau a sobén en o mesmo tipo de personaches (un luitador solitario contra la corrupción y la inchusticia) u en l'enfrentamiento entre la lei y lo desorden. En son eixemplos My Darling Clementine (1946, John Ford) u High Noon (1952, Fred Zinnemann, con un machistral Gary Cooper como protagonista, nominau a l'Oscar a lo Millor Actor), pero tamién as obras de directors como Anthony Mann, Samuel Fuller, Robert Aldrich u Nicholas Ray.
A crisi d'o cine negro
Dende finals d'os anyos 1950 lo cine negro dentra en crisi, en rematar o filón, estando tres as causas principals. D'una man, se cheneralizan las cintas en color, estando muito mas difícil la creación de l'atmosfera anguniosa que lo cine en blanco y negro permeteba con facilidat. D'atra man, as persecucions politicas han feito que muitos d'os guionistas y colaboradors fundamentals d'o chenero albandonen a industria, que amás s'inclina por as grans superproduccions como respuesta a l'aparición d'a televisión u d'as series de televisión, que parixen intresar mas a los espectadors y que no provocan problemas con a censura u con a propaganda d'as interpresas en mundo d'o cine. Antiparte, s'han produciu cambeos socials y politicos en o país, que fan que lo publico s'estime mas cintas d'atros cheneros.
Camille Rabaud
Camille Rabaud, naixito de La Bessoniá (oficialment ye Montredon-Labessonnié, en Tarn) o 26 de chinero de 1827 y muerto en Castras (Tarn) o 22 de mayo de 1921, estió un pastor protestant, un historiador y un filosofo francés.
A suya carrera
Obtenió o suyo bachillerato en Tolosa, y fació estudios de Teolochía en Chinevra. rematando os suyos estudios en Estrasburgo.
Pastor protestant en Masamet y Castras, yera d'ideolochía liberal, partidario d'as institucions d'a Segunda Republica Francesa, y estió president d'o Consistorio (ye una dignidat eclesiastica d'as ilesias protestants) de Castras. Tamién estió dreyfusard en a polemica por o chudicio contra o capitán de l'Exercito francés Alfred Dreyfus.
A suya obra historica
A suya obra historica ye sobre a historia d'o Protestantismo, a mas de sobre l'historia d'a suya rechión.
Historia d'o Protestantismo
thumb|Les héros de la foi - Paul Rabaut Fischbacher - 1921.
Obras filosoficas y politicas
thumb|Ce que la France doit aux Protestants – Fischbacher - 1901.
Anyos 230
Os anyos 230 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 230 y l'anyo 239, istos dos tamién encluyitos.
Anyos 210
Os anyos 210 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 210 y l'anyo 219, istos dos tamién encluyitos.
Explosivo
250px|thumb|Esclatitos en una demostración militar (Marine Corps Air Station Miramar, [[California).]] Un explosivo ye tota substancia que por bella causa externa (fricción, calor, percusión, ecetra.) se transforma en gases; liberando calor, presión u radiación en un tiempo muit breu. Un explosivo ye un artefacto mas u menos sencillo, a sobén provisto d'un mecanismo accionador y d'un material que s'estendilla.
En cheneral, os materials explosivos gosan tener dos caracteristicas prencipals:
O explosivo mas antigo conoixito ye a polvora. En o sieglo XIX s'inventó a nitroglicerina que ye muit inestable, y mas tardi Alfred Nobel la perfeccionó y inventó a dinamita que ye mas estable.
Os explosivos son periglosos, y bi'n ha muitos que se pueden fer con productos caseros, por eixemplo por meyo d'a combinación de salfumant y aspirina.
Anyos 240
Os anyos 240 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 240 y l'anyo 249, istos dos tamién encluyitos.
Anyos 220
Os anyos 220 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 220 y l'anyo 229, istos dos tamién encluyitos.
Lista de presidents d'Archentina
Ista ye una lista u relación d'os politicos d'Archentina que han ocupato o cargo de president d'o país, ye decir, d'o prencipal cargo politico d'Archentina.
Varicie
thumb|300px|Varicies u varicias.
Se producen per una alteración d'as valvulas venosas, dispositivos situaus adintro d'a luz d'a vena en forma d'un dople niedo de volandrina que permite lo fluxo unidireccional d'a sangre cara enta lo retorno cardiaco y, a la suya vegada, impide o refluxo d'ista a la periferia (refluxo venoso retrogrado). As varicias se pueden trobar en atros puestos como l'esofago (varicias esofachicas), rechión anal (hemorroides) u en testiclos (varicocele). De tota hora son dilatacions venosas.
Vaso sanguinio
thumb|300px|Vasos sanguinios.
Un vaso sanguinio ye una estructura vueda y tubular que fan parti de l'aparato circulatorio y conduz a sangre empentada per l'acción d'o corazón. A suya función prencipal ye carriar nutrients, oxichén y substancias de borrufalla. Existen cinco tipos de vasos sanguinios, que ordenaus per o recorriu que realiza la sangre dende que sale d'o corazón dica que retorna a lo mesmo, son os siguients: arterias, arteriolas, capilars, venulas y venas. Os vasos sanguinios que parten d'o corazón son as arterias y los que tornan a lo corazón reciben o nombre de venas.
Malotías
Diferents malotías pueden afectar a los vasos sanguinios, entre ellas as siguients:
Anyos 250
Os anyos 250 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 250 y l'anyo 259, istos dos tamién encluyitos.
Gian Giorgio Trissino
Gian Giorgio Trissino, naixito de Vicenza (Republica de Venecia, hue Veneto, Italia) l'8 de chulio de 1478 y muerto en Roma l'8 d'aviento de 1550, estió un escritor, poeta y filosofo italiano d'o Renaiximiento.
Estió amás colaborador d'os Papas León X, Climent VII y Pavlo III, ta os cuals fació d'ambaixador en Venecia, Dinamarca y Alemanya.
Amico d'Andrea Palladio, estió o traductor ta l'italiano d'a obra De vulgari eloquentia, de Dante Alighieri. Estió o mas conoixito intelectual de Vicenza en o Cinquecento.
Actividaz
Naixito d'una familia noble, estudeó griego en Milán con Demetrio Calcondila y Filosofia en Ferrara con Niccolò Leoniceno.
Molans
A suya población ye de 146 habitants (1999) en una superficie de 10,43 km², con una densidat de población de 14,00 hab/km².
Gian Giorgio Trissino
Actividaz
Estió partidario de l'emperador Maximilián I d'Austria en as suyas luitas con a Republica de Venecia, cosa por a cuala fue forachitato d'ixa ciudat-estato.
Reforma de l'alfabeto
En 1524, Trissino proponió unas reformas de l'alfabeto italiano, d'as cualas belunas fueron adoptatas.
Anyos 260
Os anyos 260 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 260 y l'anyo 269, istos dos tamién encluyitos.
Torroella de Fluvià
Torroella de Fluvià (Torroella de Fluvià en catalán y oficialment, Torroella de Fluviá en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueras, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 658 habitants (2008), en una superficie de 16,90 km² con una densidat de población de 38,93 hab/km².
Cheografía
A localidat de Torroella de Fluvià ye situata a 9 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 14 km de Figueras, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, 44 km de Chirona, a capital d'a suya provincia, y 135 km de Barcelona, a capital de Catalunya.
O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Fluvià.
Napoleón Bonaparte
Napoleón Bonaparte u Napoleón I de Francia, naixiu d'Aiacciu (Corcega, colonia de Chenova) o 15 d'agosto de 1769 y muerto en a isla de Santa Helena o 5 de mayo de 1821, estió un militar y politico francés, que plegó o ran de cheneral como militar y dica Primer Consul y dimpués Emperador de Francia como politico. Embarcó a o suyo país en as clamadas Guerras napoleonicas, como continación d'as clamadas Guerras revolucionarias francesas, incluindo-ie a Guerra d'o Francés. Dimpués d'a suya redota por o Reino Uniu y os Aliaus, fue engarcholau, primero en a isla d'Elba y dimpués en a isla de Santa Helena, a on i morió.
Guerra d'o Francés
Como no podió vencer a os britanicos militarment, Napoleón imposó un bloqueyo sobre as mercaderías britanicas con o proposito d'arruinar o suyo comercio. Portugal estió una d'as nacions que no se plegó a o bloqueyo, razón per a cuala Napoleón buscó una alianza con Espanya pa invadir Portugal. A causa d'a debilidat militar espanyola en o momento y dimpués d'a perda d'a suya armada en a batalla de Trafalgar, se sinyó o tratau de Fontainebleau, en o cual se permitiba a Napoleón dentrar en Espanya con o suyo exercito pa redotar a Portugal y zarrar as rotas comercials britanicas. Dimpués de cruciar a buega espanyola y ocupar la capital portuguesa, las suyas tropas ocuporon cuantas ciudaz espanyolas, lo que cheneró una rebelión popular que encetó la Guerra d'o Francés entre las tropas francesas y las espanyolas, en as cualas tenió un papel fundamental la luita de guerrillas.
Napoleón decidió incluyir a Espanya en o suyo imperio y nombró rei d'ixe país a su chirmán José en o trono d'Espanya, deixando Nápols como una monarquía maniada per o suyo cunyau, Joachim Murat. Dimpués d'a primera redota important d'as suyas fuerzas en a batalla de Bailén, o mesmo Napoleón comandó as fuerzas que invadioron Espanya y redotoron a l'exercito d'este país; dimpués tamién redotó a l'exercito britanico que vinió en aduya d'Espanya.
Este conflicto suposó un gran desgaste humano (s'ha estimau en 300.000 baixas) y economico pa Francia. Se calcula que o 10% d'as baixas tanto d'o costau espanyol como d'o francés ocurrioron mientres os dos setios a la ciudat de Zaragoza, entre o 15 de chunio de 1808 y o 21 de febrero de 1809.
Combustible fósil
thumb|180px|O carbón ye un combustible fósil. Os combustibles fosils son os combustibles orichinaus por a fosilización de materia organica.
O proceso de fosilización es debiu a circunstancias ambientals com a hipoxia, ista materia organica no se degrada por l'acción d'os microrganismos ta formar dioxido de carbonio (CO2) y augua (H2O), sino que se forman moleculas organicas mas complexas, a enerchía d'as cuals ye la que s'aprofeita en emplegar-los como combustible.
Actualment os combustibles fósils se consideran contaminants, porque a suya combustión desprende gases d'efecto hivernadero, que son radioactivos en o sentiu que absorben fotons d'alta enerchía y desprenden fotons de baixa enerchía, ye decir, infrarroyos y son en proceso de substitución por enerchías renovables u menos contaminants.
En puestos concretos d'a Tierra se puede trobar a enerchía solar que diferents organismos vivos absorbioron fa millons d'anyos. Istos gracias a un proceso complexo de transformación han esdevenito os combustibles fósils que s'usan actualment entre d'atras cosas ta obtener enerchía termica. Por tanto se puet decir que a fuent d'enerchía son os combustibles fósils, o carbón, petrolio y gas natural. Encara que provienen de l'acción solar, no son enerchías renovables porque amenistan muitos millons d'anyos y una evolución pareixita ta obtener-los de nuevo de traza natural.
Miocarditis
A miocarditis ye un termin medico que describe la inflamación d'o miocardio, que ye la porción muscular d'o corazón. Per un regular ye debida a una infección viral u bacteriana, y se presienta como dolor de peito, sinyals repentins d'insuficiencia cardiaca y muerte de sopetón.
Anyos 280
Os anyos 280 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 280 y l'anyo 289, istos dos tamién encluyitos.
Anyos 290
Os anyos 290 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 290 y l'anyo 299, istos dos tamién encluyitos.
Montbernard
A suya población ye de 214 habitants (1999) en una superficie de 18,31 km², con una densidat de población d'11,69 hab/km².
Río Whau
O estuario s'estendilla arredol d'os vicos de Glendene y Kelston, entre Auckland City a l'este y Waitakere City a l'ueste. Tien un chicot afluent por o sudueste, o Wairau Creek. A marea puya por o Wairau Creek dica Sabulite Road en Kelston, y por Rewarewa Creek dica Clark Street y Wolverton Road en New Lynn. L'aria d'a desembocadura d'o estuario ye protechida legalment aintro d'a Reserva Marina de Motu Manawa (Pollen Island).
O río Whau River recibe o suyo nombre d'un árbol nativo, o whau (Entelea arborescens).
Anyos 270
Os anyos 270 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 270 y l'anyo 279, istos dos tamién encluyitos.
Pericarditis
thumb|300px|Pericarditis.
A pericarditis ye una malotía chenerada per a inflamación d'o pericardio, a capa que cubre a lo corazón. A pericarditis responde a ormino a una complicación d'infeccions virals, per un regular per ecovirus u Coxsackievirus y, con menor asiduidat ye originada per influenza u infección per VIH. As infeccions bacterianas pueden dar puesto a una pericarditis bacteriana (denominada tamién pericarditis purulenta). D'o mesmo modo, qualques tipos d'infeccions micoticas son capables de producir pericarditis.
Endocarditis
thumb|300px|Endocarditis.
A endocarditis ye una malotía que se produz como resultau d'a inflamación de l'endocardio. Ye decir, un proceso inflamatorio localizau en o revestimiento interno d'as cameras y valvulas cardiacas. A endocarditis puede afectar o musclo cardiaco, as valvulas u lo revestimiento d'o corazón. A gran mayoría d'os malautos que padeixen una endocarditis sufren tamién belatro tipo de malotía cardiaca subchacent.
Plaza Aotea
A Plaza Aotea (en anglés Aotea Square) ye una gran plaza situada en o districto d'afers central d'Auckland, Nueva Zelanda. Enguerada oficialment en 1979 por Sir Dove-Myer Robinson, se troba amán de Queen Street y ye usada a sobén ta actos publicos como conciertos y actuacions, mercaus u mitins politicos.
En noviembre de 2010, a plaza Aotea s'esvielló de tot. Fue redisenyada ta fer-la apropiada ta acullir eventos de dica 20.000 personas.
O suyo nombre deriva de Motu Aotea, a denominación maorí ta a Isla Gran Barrera que se troba situada alto u baixo a 90 km d'o centro d'Auckland.
Palacio de l'Alchafaría
I habió reformas en os sieglos XII (1129), XIII (1260 y 1292), XIV (1301 y 1356), XV (1490-1493), XVI (1593), XVIII (1772) y XIX (1862).
Ye declarato por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat.
Toponimia
O nombre se documenta por primera vegata en un texto d'Al-Yazzar as-Saraqusti (activo entre 1085 y 1100) y unatro d'Ibn Idari de 1109, como derivación d'o prenombre d'Al-Muqtadir, Abu Cha'far, (trascribindo a letra chim arabe por ch): «Al-Chafariyya». «Al-Chafariyya» evolucionó ta Alchafaría, escrito en aragonés medieval como Aliafaria u Algafaría, y d'astí pasó ta o castellano «Aljafería», con j velar.
Liendas
I hai cuantas leyendas:
Timbuktú
Timbuktú ye una mitica ciudat (a d'os 333 santos), amán d'o río Nícher (nomás a 7 km de distancia d'o río), en a Republica de Mali, fundata d'alto u baixo a l'any 1100, durant la dinastia Malinka, estio mientres sieglos viedada a la vesita de personas no islamicas. Dica 1928 dengún europeu podió dentrar-ie disfrazau de musulmán y en salió ta contar-lo.
Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Eric Hobsbawm
Eric John Ernest Hobsbawm, naixito d'Aleixandría (Soldanato d'Echipto, hue Echipto) o 9 de chunio de 1917 y muerto en Londres (Reino Uniu) l'1 d'octubre de 2012, estió un destacato historiador marxista britanico. D'entre a suya abundant obra historiografica, puet destacar-se libros como The Age of Revolution: Europe 1789–1848, The Age of Capital: 1848-1875 u The Age of Empire: 1875–1914.
Les Avellanes i Santa Linya
Les Avellanes i Santa Linya ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de La Noguera y partiu chudicial de Balaguer.
A suya población ye de 470 habitants (2008), en una superficie de 103,31 km² con una densidat de población de 4,55 hab/km².
José María Ramos Loscertales
José María Ramos Loscertales, naixito de Logronyo en 1890 y muerto en Salamanca en 1956, estió un historiador d'Aragón.
Estudió en o Centro de Estudios Históricos con Eduardo de Hinojosa y Naveros, y entre os suyos condisciplos bi yeran Claudio Sánchez-Albornoz u Galo Sánchez.
Estió catedratico d'Historia d'Espanya en a Universidat de Salamanca, y treballó en os campos d'a Historia Antiga y d'a Historia d'o Dreito, prencipalment d'o Dreito aragonés. Estió tamién rector d'a Universidat de Salamanca, encara que dimitió en 1931 en plegar a Segunda Republica Espanyola, estando substituyiu por Miguel de Unamuno.
En 1924 establió, con Claudio Sánchez-Albornoz y Galo Sánchez, a revista Anuario de Historia del Derecho Espanyol.
Gary Hug
Gary Hug, naixiu lo 29 d'octubre de 1950, ye un astronomo estausunidense qui, dende lo suyo treballo en l'Observatorio Fairpont, ye lo descubridor de bellos centenars d'asteroides. Tamién ye lo descubridor d'o planeta periodico 178P/Hug-Bell, que recibe lo suyo nombre y lo d'o suyo companyero Graham E. Bell.
Poimaurin
Poimaurin (Poimaurin en occitán, Puymaurin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 297 habitants (1999) en una superficie de 22,24 km², con una densidat de población de 13,35 hab/km².
Kaarma
Kaarma ye un lugar d'Estonia situau en o municipio de Saaremaa, condau de Saare, en a isla de Saarema. A suya población humana yera de 91 habitants en l'anyo 1991 en una superficie de 4,2 km², con una densidat de población de 18,57 hab/km².
La Baronia de Rialb
La Baronia de Rialb ye un municipio catalán situau en la provincia de Leida, en la comarca de la Noguera y partiu chudicial de Solsona.
La suya población ye de 276 habitants (2008), en una superficie de 142,68 km² con una densidat de población de 1,93 hab/km².
Montesquiu de Guitaud
Montesquiu de Guitaud (Montesquiu de Guitaud en occitán, Montesquieu-Guittaut en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 123 habitants (1999) en una superficie de 10,06 km², con una densidat de población de 12,23 hab/km².
Sieglo XI aC
O sieglo XI aC ye formato por os anyos entre l'anyo 1100 aC y l'anyo 1001 aC, istos dos tamién encluyitos.
Robres (desambigación)
Robres significaba caixicos en aragonés medieval d'a val d'Ebro y se troba en a toponimia en:
Nuria Mallada
Nuria Mallada (2 de noviembre de 1991 de Zaragoza, Aragón) ye una futbolista aragonesa hue retirada d'o esporte d'elite, que chugaba como debantera. Chugó quasi toda a suya vida esportiva en o Zaragoza CFF d'a Segunda División Femenina, d'o qual estió a suya capitana y a chugadora que mas vegadas ha chugato con a chambreta d'o dito equipo, con quasi 300 partius (231 en primera) y mas de 60 gols (42 en primera). Remató la suya vida esportiva chugando dos anyos en a SD Huesca Femenina.
Tamién cal destacar que en l'anyo 2017 fue campeona d'o mundo de pesca deportiva por equipos ganando o campionato femenín celebrau en a localidat hongara de Szolnok.
Oropesa (desambigación)
Oropesa puet estar:
Carrascal litoral
O carrascal litoral u Quercetum gallo provinciale ye una formación forestal dominata por a carrasca Quercus ilex ilex que representa a vechetación potencial d'os territorios a man d'a costa en a Provenza, Lenguadoc y sector Vallesán-Ampurdanés de Catalunya.
O estrato arborio ye monoespecifico y formato por arbols d'a carrasca Quercus ilex ilex. En o matical bi ha dos estratos arbustivos, uno de 2–3 m con Viburnum tinus, Rhamnus alaternus, Arbutus unedo, Pistacia lentiscus, ecetra.. y unatro con 1 m u menos: con arbustos como Ruscus aculeatus y plantas lianoides u enreligaderas u tipo tuca como Asparragus acutifolius, Rubia peregrina, Clematis flammula, Lonicera implexa, Smilax aspera y Rosa sempervirena
O estrato herbacio ye pobre por a espesura d'os estratos superiors. Bi ha una especie de felequera, Asplenium nigrum onopteris. A vegatas o suelo puet estar cubierto por hiedra que escala árbols y en zonas prou humidas y frecas bi ha violas d'a especie Viola alba.
Corcubión
Corcubión ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'A Coruña. A suya población ye de 1.589 habitants (2019), en una superficie de 6,52 km² y una densidat de población de 244 hab/km².
Sent Frajó
Sent Frajó (Sent Frajó en occitán, Saint-Frajou en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
Riulàs
Riulàs (Riulàs en occitán, Riolas en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 42 habitants (1999) en una superficie de 2,86 km², con una densidat de población de 14,69 hab/km².
Honolulu
Honolulu ye una ciudat estausunidense, en o estato de Hawaii (en ye a suya capital) y en o condau de Honolulu (tamién en ye a suya capital). Ye en o sector sudeste d'a isla d'Oahu.
Toponimia
En hawaiano, o nombre d'a ciudat significa badía protechita u lugar protechito.
Historia
Ye fácil que en o lugar bi hese población dende o sieglo XII, seguntes os relatos d'os pueblos polinesios.
Cuan Kamehameha I, o primer rei de Hawaii, conquerió en 1806 a isla d'Oahu dimpués d'a batalla de Nuuanu Pali, tresladó a suya corte a la localidat de Waikiki.
Dende 1845, a reina Kamehameha III de Hawaii cambeó definitivament a capital d'o reino de Lahaina (en a isla de Maui) ta Honolulu, orichen d'o crecimiento d'a ciudat.
Localidaz achirmanatas
Honolulu ye actualment achirmanata con 27 localidaz. Istas localidaz son:
1000px|Ambista panoramica d'o puerto de Honolulu.
Montgai (Leida)
Montgai ye un municipio catalán situau en la provincia de Leida, en la comarca de la Noguera y partiu chudicial de Balaguer.