cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Costa de Vori
Economía
thumb|200px|right|Venda tradicional de plantas medicinals en [[Abidjan.]] Manteniendo lazos amanaus con Francia dende a suya independencia en 1960, a diversificación de l'agricultura pa la exportación, y l'estimulo d'as inversions extrancheras, ha feito de Costa de Vori un d'os países tropicals africanos mas prospers. Manimenos, en anyos recients Costa de Vori s'ha visto sucheta a mas competencia y a la baxada d'os pres en o mercau global d'os cautivos agricolas prencipals: café y cacau. Isto, de conchunta con una alta corrupción interna, fa la vida dificil pa os cautivadors y ixes que exportan a mercaus extranchers.
Enemigos mientres muitos anyos, Costa de Vori y Ghana alcordoron en 2019 imposar a las interpresas multinacionals un pre minimo per o cacau, a fin de protecher a los productors, que reciben entre lo 4 y lo 6 per ciento d'os beneficios d'o sector: l'11 de chunio, anuncioron que suspenden a venda de cacau pa la campanya 2020-2021 si no s'estableix un pre minimo de 2300 euros per tonelada.
Demografía
thumb|200px|right|A [[piramide de población de Costa de Vori en 2020 amuestra que ye un país con una grandiza proporción de chovenalla.]] En l'anyo 2007, Costa de Vori teneba una población de 18.000.000 d'habitants. A esperanza de vida ye de 49 anyadas d'edat. Lo promeyo de fillos per muller ye de 4,43. Lo 50,9 % d'a población ye alfabetizada. Se calcula que lo 7 % d'a población ye infectada con o virus de VIH (causant d'o SIDA).
Dende que Costa de Vori s'ha establiu como un d'os países mas prosperos d'Africa occidental, arredol d'o 20 % d'a población consiste de treballadors d'os vecins Liberia, Burkina Faso y Guinea. Iste feito ha creyau una tensión de contino creixent en os anyos recients, especialment ya que a mayoría d'istos treballadors son musulmans, mientres a población d'orichen nativo ye en gran parti cristiana (sobretot catolicos) y animista. Lo 0,4 % d'a población ye d'ascendencia no africana. Uns 50.000 son ciudadans franceses, 40.000 libaneses y, en menor medida, vietnamitas, chodigos y espanyols, asinas como misioners protestants d'os Estaus Unius y Canadá. En noviembre de 2004, arredol de 10.000 franceses y atros ciudadans extranchers evacuoron Costa de Vori a causa d'ataques de chovens milicias progubierno.
Gastronomía
thumb|200px|left|L'[[alloco ye una birolla pro popular.]] A cocina tradicional de Costa de Vori ye muit semellant a la d'os países vecins de l'Africa Occidental en a dependencia d'os cerials y os tuberclos. A mandioca y os platanos son partis importants d'a cocina voriana. Un tipo de pasta feita de panizo clamada aitiu se fa servir pa aprestar bolas de panizo, y lo calcagüet se fa servir ampliament en muitos platos. L'attiéké ye una guarnición popular en Costa de Vori feita con yuca rallada, un cuscús a pur de vechetals. Una birolla d'a carrera pro comuna ye l'alloco, que ye un platano frito en aceite de palma, apanyau con brunos a la vapor y coralet y que se mincha solo u con peix a las esparrillas u uegos duros. Lo pollo se consume comunament y tien un gusto unico a resultas d'a masa magra y baixa en graixa en ista rechión. Os mariscos incluyen tonyina, sardinetas, camarons y bonico, que ye semellant a la tonyina. Lo mafé ye un plato común que consiste en carne en unto de maní.
Os guisos cocinaus a fuego lento con cuantos ingredients son atra birolla basica comuna en Costa de Vori. Lo kedjenou ye un plato que consiste en pollo y verduras cuetas a fuego lento en una olla sellada con mica u dengún liquido anyadiu, que concentra as sabors d'o pollo y as verduras, y que ablandeix o pollo. Per lo cheneral, se cocina en una pichera de ceramica clamada canario, a fuego lento u en un forno. Bangui ye un vin feito de palma local.
Os vorians tienen un tipo particular de restaurant chicot a l'aire libre clamau maquis, que ye exclusivo d'a rechión. Un maquis normalment incluye pollo y peix a lo calivo cubiertos de brunos y tomates, y servius con attiéké u kedjenou.
Alcubilla de Avellaneda
Alcubilla de Avellaneda ye un municipio castellanleyonés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 177 habitants (2006), en una superficie de 60,56 km² y una densidat de población de 2,92 hab/km².
Idioma abkhasio
L'abkhasio u abkhasián ye una luenga norcaucasica parlata en Cheorchia y Turquía.
Filiación
L'abkhasio ye clasificata como una luenga d'o grupo occidental d'as luengas norcaucasicas.
Bels lingüistas a ormino consideran l'abkhasio y l'abasinio una sola luenga, l'abkhasio-abasinio, estando-ne as formas mas diferenciatas as variedaz literarias de cadaguna. Gramaticalment, as dos son bien pareixitas; manimenos, as diferiencias fonolochicas son considerables, o que fa que muitos lingüistas s'estimen mas una clasificación deseparata.
Grafía
Dende 1862, a luenga abkhasia usa la suya adaptación propia de l'alfabeto cirilico, l'alfabeto abkhasio, anque en bels intes d'o sieglo XX s'emplegoron l'alfabeto latino y o cheorchiano.
Situación social
Bellas 100.000 personas charran a luenga abkhasia en Cheorchia, d'as cuals 80.000 se troban en a Republica Autonoma d'Abkhasia; unas 5.000 personas mas la parlan a lo nord-este de Turquía. L'abkhasio ye oficial en a Republica Autonoma d'Abkhasia, Cheorchia, chunto con o cheorchiano.
Literatura
Os primers textos en luenga abkhasia d'os cuals se tiene constancia son escritos en l'alfabeto arabe, estando-ne l'autor o viachero turco Evliya Celebi en o sieglo XVII. L'abkhasio solo que s'ha feito servir como idioma literario en os zaguers 100 anyos. En o tiempo d'a URSS de Stalin, a literatura en luenga abkhasia yera vedata.
Unterhaid (Traunstein)
Unterhaid ye un lugar d'o municipio de Traunstein en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Laruntz
Laruntz (Laruntz en occitán; Laruns en francés y oficialment) ye una comuna biarnesa montanyesa situata en a val d'Osal, en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-2. A suya población ye de 1.179 habitants (2015) en una superficie de 248,96 km², con una densidat de población de 4,7 h/km².
Ye a población dende a que prencipia a puyata ta o puerto d'Aubisca, tradicional en o Tour de Francia entre d'atras cursas ciclistas.
Cheografía
Amán de Laruntz, en direción ta Aragón, i son a mitica montanya d'o Midi d'Osal -que ye un antigo y grandioso volcán-, a estación d'esquí d'Artosta, y o puerto d'o Portalet de ra Nieu.
Lista de municipios d'a provincia de Ciudad Real
thumb|350px|Mapa municipal
Lista de municipios d'a provincia de Ciudad Real:
Cruz de Basarán
A Cruz de Basarán ye un parache en o Sobrepuerto, situau aproximadament en o centro cheografico de la dita comarca, a bells 300 metros d'o nuclio despoblau de Basarán (que le da nombre) y a poca distancia tamién d'o cuello Basarán, conoixiu más que más por estar o puesto a on que confluyen as dos solas pistas forestals que s'adentran en a dita comarca de Sobrepuerto: a que puya dende Yebra de Basa por Sta. Orosia y a que i puya dende Oliván por o cuello Basarán.
O nombre le viene de que ye astí a on se trobaba una cruz de suelo d'o lugar de Basarán (d'a qual no i queda si que o calcil d'a peana). Ye o punto d'a on que rancaban os camins tradicionals que uniban Basarán con Ainielle y Bergusa, coincidindo parcialment con a pista actual d'Oliván, y con o puerto de Santa Orosia, coincidindo con a pista de Yebra. A Cruz de Basarán se troba en un prato, lo qual facilita o estacionamiento de vehiclos a motor y que sía o puesto d'a on que a sobén comienzan as excursions a piet por a redolada.
D'a Cruz de Basarán ranca un camal de pista que se prolarga dica o nuclio deshabitau de Basarán, accesible en pocos minutos a piet, y una tercera pista forestal construida fa relativament pocos anyos que vadeya o barranco Forcos en o parache d'a dita Plana 'a Glera y s'enfila dimpués por a man cuentra dica Escartín (ista pista no ye practicable si que con 4x4). Dende ista pista d'Escartín se'n desbarra unatra en muit mal estau, en a man izquierda, que s'enfila ta o cuello d'Ainielle y que ha estau o solo acceso rodau (actualment impracticable) que nunca ha teniu o despoblau d'Ainielle.
Das alte Karussell
miniaturadeimagen|[[Lys Assia, interprete d'a canción, en 1957.]]
«Das alte Karussell» ([]; en aragonés: «O carrusel viello») ye una canción escrita por George Betz-Stahl y interpretata en alemán por Lys Assia. Se publicó como sencillo en 1956 por meyo d'a discografica Decca Records. Fue eslechita pa representar a Suiza en o Festival d'a Canción d'Eurovisión de 1956 dimpués d'obtener o segundo puesto en una final nacional suiza.
Selección
«Das alte Karussell» participó en una final nacional organizata por a emisora suiza Télévision suisse romande. Quedó en a segunda posición, conque se clasificó pa representar a Suiza en o Festival d'a Canción d'Eurovisión 1956 chunto a «Refrains», a canción ganadora d'a final.
En o festival
La canción participó en o festival celebrato en o Teatro Kursaal de Lugano, Suiza, o 24 de mayo de 1956, estando interpretata por la cantaire suiza Lys Assia. La orquesta fue dirichita por Fernando Paggi.
Carlos IV d'Espanya
Carlos IV d'Espanya, naixito en a ciudat de Puortece, Nápols o 11 de noviembre de 1748 y muerto en o Roma, Estatos Pontificios o 20 de chinero de 1819, estió un rei d'Espanya dende o 14 d'aviento de 1788, quan succedió a su fillo Carlos III, dica a suya muerte. O suyo reinado estió sinyalato por a Revolución Francesa. Yera fillo de Carlos III y d'a suya muller María Amalia de Saxonia.
Cazalla de la Sierra
Cazalla de la Sierra ye un municipio andaluz situato en a comarca d'a Sierra Norte de Sevilla y provincia de Sevilla. Ye a capital d'o partiu chudicial d'o suyo nombre.
A suya población ye de 5.009 habitants (2010), en una superficie de 357,10 km² con una densidat de población de 14,03 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cazalla de la Sierra se troba situata a 600 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 80 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía.
Libra (unidat)
A libra (d'o latín < LIBRA "balanza") ye una unidat aragonesa de mesura de masa. A suya equivalencia en o sistema metrico decimal d'o Sistema Internacional d'Unidaz ye de 350g. En Teruel a suya valor yera de 367 g. Ista unidat desciende d'a libra romana, que teneba 328,9 g.
Existiba tamién a clamada libra carnicera que yera equivalent a tres libras, ye decir, 1,052 kg.
Qualques países encara emplegan libras como por eixemplo Estaus Unius an tien una valor de 0,453 kg.
Gèr
Gèr (Gèr en occitán, Ger en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Vals de l'Ossa y o Lagoin y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 1.641 habitants (1999) en una superficie de 31,49 km², con una densidat de población de 52,33 hab/km².
Museu de Zaragoza
O Museu de Zaragoza (en castellano y oficialment: Museo de Zaragoza) ye o museu más antigo d'a capital aragonesa. Tién coleccions arqueolochicas, de Bellas Artes, etnolochicas, de ceramica y d'Arte Oriental.
A suya seu prencipal (an que son as seccions d'arqueolochia y bellas artes) se troba en un edificio neorrenacentista d'a plaza d'os Setios devantau con motivo d'a Exposición Hispano-Francesa de 1908 por os arquitectos Ricardo Magdalena y Julio Bravo.
Villanueva de la Cañada
Villanueva de la Cañada ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 20.320 habitants (2021) en una superficie de 34,92 km².
Ciudad Lineal
Ciudad Lineal ("Ciudat Linial" en aragonés) ye o nombre d'un districto pertenexient a la ciudat de Madrit y organizato administrativament en os vicos de Ventas (151), Pueblo Nuevo (152), Quintana (153), Concepción (154), San Pascual (155), San Juan Bautista (156), Colina (157), Atalaya (158) y Costillares (159).
O nombre d'o districto procede d'a ideya de "ciudat linial" un modelo d'organización d'a ciudat ideyato por l'arquitecto y urbanista espanyol Arturo Soria, basato en a ideya d'a linia. Li posoron nombre a la prencipal arteria de cerculación d'o distrito en honor a iste urbanista: a Calle de Arturo Soria.
Mugas
Seguntes os datos d'o Concello de Madrit as mugas d'o districto son:
Tamién muga con os districtos de Chamartín, Salamanca, Retiro, Moratalaz, Vicálvaro, San Blas-Canillejas y Hortaleza.
Untersöln
Untersöln ye un lugar d'o municipio de Traunstein en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Moira Kelly
Moira Kelly, naixita de Queens (Nueva York) o 6 de marzo de 1968, ye un actriz estausunidense conoixita mas que mas por os suyos treballos en series y cintas de televisión.
Zingiber officinale
O chinchibre u chinchebre (Zingiber officinale (Roscoe, 1807) ) ye una planta d'a orden d'os Zingiberales y familia Zingiberaceae que lo suyo rizoma ye muito utilizau como especia y medicina popular.
En 2019, a producción mundial de chinchebre estió de 4,1 millons de toneladas, encabezada per India con o 44% d'o total mundial.
Daphne mezereum
A matacabras  (Daphne mezereum (Linnaeus) ) ye una planta d'a orden d'os Malvales y familia Thymelaeaceae que ye nativa d'a mayor parti d'Europa y Asia occidental, dica lo norte d'Escandinavia y Rusia. En o sud d'Europa se limita a elevacions meyas y altas y en a redolada de vechetación subalpina, pero desciende a ran d'a mar en o norte d'Europa.
Ye muit verenosa pa os humans.
Afinidat electronica
L'afinidat electronica u electroafinidat (AE) ye a enerchía librata (u absorbita) cuan un atomo neutro en estau gasioso X, en o suyo estau electronico fundamental (de menima enerchía), reculle un electrón y se torna en un anión mononegativo X-, tamién en estau gasioso y en estau electronico fundamental. . Por un regular en iste proceso se libra enerchía, encara que en bels casos (como os gases nobles), s'absorbe enerchía. Cuan se tracta d'una enerchía librata, por convenio se li acumula signo negativo. En os casos en que a enerchía siga absorbita, ista tendrá signo positivo.
Tabla periodica d'eletroafinidaz, en kJ/mol
Pista forestal
thumb|right|250px|Una pista forestal. Una pista forestal ye una vía de comunicación rodada en o mont, freqüentment sin asfaltar, construida con amplaria suficient ta que i pasen os vehiclos a motor, normalment con a intención de meter en comunicación bel puesto d'interés (una masada, una pardina, una aldeya) con unatra vía de comunicación u bella población más importants.
Puerto de Maria Blanca
O puerto de Maria blanca (en gascón biarnés Còth de Maria Blanca; en francés Col de Marie-Blanque) con una altaria de 1.035 m ye un punto de comunicación entre as vals d'Aspe y d'Osal, en Biarn. O Tour de Francia pasa a sobén por iste puerto, estando un d'os clasicos d'os Pireneus.
O nombre d'o puerto lo prene d'a forma con a que se clama a la milopa en biarnés, a Maria blanca.
thumb|left|230px|Cursas ciclistas como a [[Quebrantahuesos 2007 pasan por iste puerto]]
Baixo Empordán
O Baixo Empordán (en catalán y oficialment Baix Empordà) ye una d'as dos comarcas catalanas en que va quedar dividiu lo Empordán en l'anyo 1936. A capital suya y cabeza de partiu chudicial ye La Bisbal d'Empordà dende o sieglo XIX, y d'a comarca en fan parte 36 municipios. Popularment en a Literatura ye dito Empordanet.
A suya población ye de 130.738 habitants (2008) en una superficie de 701,69 km², con una densidat de población de 186,32 hab/km².
Estença
Estença (en francés Estensan) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 35 habitants (1999) en una superficie de 1,54 km², con una densidat de población de 22,73 hab/km².
Cam Clarke
Cam Clarke (Cameron Arthur Clarke), naixito de Burbank (California) o 6 de noviembre de 1957, ye un actor de voz y cantaire estausunidense. Ye conoixito por ser a voz de Leonardo en as cintas y videochuegos de Teenage Mutant Ninja Turtles y de Shotaro Kaneda en Akira en a suya versión orichinal en anglés. Como actor de voz fa mas que mas voces de chovens y en videochuegos a on destaca o suyo treballo con a voz d'o personache de Liquid Snake en Metal Gear.
Elvira Lindo
Elvira Lindo Garrido (Cádiz, 23 de chinero de 1963) ye una escritora, guionista y actriz ocasional andaluza.
Estudió periodismo en Madrit y ye a muller d'Antonio Muñoz Molina.
Tim Roth
Tim Roth, naixito de Londres o 14 de mayo de 1961, ye un actor y director cinematografico britanico, con una destacata carrera cinematografica y quantos premios recibitos por a suya labor. D'entre as suyas cintas, se puet destacar Reservoir Dogs (1992, Quentin Tarantino), Pulp Fiction (1994, Quentin Tarantino), Rob Roy (1995, Michael Caton-Jones), Four Rooms (1995, Allison Anders, Alexandre Rockwell, Robert Rodriguez y Quentin Tarantino), Planet of the Apes (2001, Tim Burton) u The Incredible Hulk (2008, Louis Leterrier).
Faixa de Basarán
A Faixa de Basarán (a sobén, en as publicacions en castellano, transcrita sin a preposición «de» que en l'aragonés d'a redolada no se gosa pronunciar) ye o toponimo con o qual se designa una partida d'estivas con gran desnivel en a valle d'Otal (subsidiaria de a de Buixaruelo) que da acceso ta o puerto que comunica la dita valle d'Otal con a vecina valle d'Ordiso, en o espacio natural protechito d'a Reserva d'a Biosfera d'Ordesa-Vinyamala.
A Faixa de Basarán se troba en a man solana d'a valle, entre os puntons d'Asneriello (dos puntas menors, de 2238 y 2239 msnm respectivament, chirmanas con a punta d'Ordiso) y as espaldas d'o macizo d'a Tendennera. Anque a partida se troba en gran desnivel, ye conoixida actualment más que más porque i esnaviesa o sender que permite puyar tanto t'a punta Tendennera y cuello Tendennera como ta l'ibón d'Ordiso dende o cubilar de Buixaruelo, lo que la fa estar una ruta muit emplegada por os montanyistas.
O nombre dimana d'o lugar de Basarán, en o Sobrepuerto, a bells 20 km d'astí, pus a faixa yera la partida de montanya que teneban reservata os ganatos d'ixe lugar ta paixentar-se en os meses de buen tiempo (quan encara o nuclio yera habitato). A valle d'Otal yera manimenos un parache reservau, entera, ta la pastura estival d'os rabanyos de Sobrepuerto, y o nombre le i viene d'a cabecera antiga d'a valle a on que se troba Basarán: Otal.
Matías Corvín
En rumano li dicen Matia Corvin, Matei Corvin u Corvinul, encara que o suyo nombre de naixencia ye Matia de Hunedoara. En hongaro li dicen Hunyadi Mátyás, en latín s'escribe Matthias Corvinus, en croata Matija Korvin, en checo Matyáš Korvín.
Yera o segundo fillo de Iancu de Hunedoara, conoixito caudiello militar d'orichen vlaco que esdevenió rechent d'Hongría dimpués d'unas exitosas campanyas militars contra l'Imperio Otomán, dixando a lo suyo fillo un reino estable y seguro. A madre de Matias Corvín yera d'a nobleza meya transilvana y se deciba Erzsébet u Elisabeta.
Lo baptizoron como Matia ("Matías") porque ye naixito o día 24 de febrero, o día que en o calendario catolico-romano se celebra a l'Apóstol Matías. Manimenos como o nombre "Matías" no ye frequent en rumano o suyo nombre se confundió con Matei ("Mateu").
Dimpués d'a muerte de Iancu de Hunedoara a oligarquía hongara prenió o poder de nuevo. O rei Ladislau lo Postumo estió o gobernador nominal, pero de feito qui mandaba yeran tres familias: os Garai, os Ujlaki y os Cillei, que prebaban d'eliminar a influencia d'os Hunedoara. D'esta traza convencioron a lo chóven rei que ordenase l'asesinato (por escabezamiento) de Lászlo ("Ladislau"), fillo mayor de Iancu de Hunedoara. Lo fillo menor, Matias, encara un nino, fue a escape meso en una fosqueta. Dimpués encomenzó una guerra civil. O rei adolescent fuyió ta Bohemia, lebando-se a Matias de Hunedoara con él. Elsabeta Szilágy, vidua de Iancu de Huneoara organizó exercitos fidels a lo suyo marito conseguindo rematar a guerra civil con a victoria sobre os exercitos d'as grans familias nobles. O rei Ladislau lo Postumo fue executato, chunto con muitos d'os que lo convencioron pa que executase a Ladislau de Hunedoara. A Dieta Nacional fue reunita en Buda pa esleir o nuevo rei. En presencia d'os exercitos d'a Casa de Hunedoara, acantonatos en a ribera d'o Danubio, alavez chelato, fue esleito o rei Matías, a la edat de 18 anyatas, que encara heba de ser rescatato y tornar de Praga.
Matías Corvin gobernó como rei de Hongría 32 anyatas y lo suyo reinau estió uno d'os periodos mes brillants d'a historia d'Hongría. L'alta aristocracia manimenos no veyió con buenos uellos a presencia d'un miembro d'a baixa nobleza en a cadiera reyal d'Hongría y cospiroron pa destronar-lo. D'alcuerdo con a leyenda, os grans nobles haberban conseguito posar o plan en practica con l'aduya d'a reina Beatriz, a muller d'o rei. O medico d'a reina tractaba de reumatismo a lo rei Matías enverenando-lo con plomo, d'esta traza o rei Matías morió lentament, de saturnismo, enantes de plegar a la edat de 50 anyatas.
Matías fue educato en italiano. Dimpués de descubrir as ideyas d'o Renaiximiento empentó a influencia cultural italiana en Hongría. Buda, Esztergom, Székesfehérvár y Visegrád estioron ciudaz que se beneficioron d'a estabilidat d'un sistema de salut publica y educación, y tamién d'un sistema churidico baixo o reinau de Matías Corvín. Estió un reconoixito y cheneroso mecenas d'artistas italianos como Galeotto Marcio y d'Europa occidental, que estioron estreitament ligatos a la cort suya. A suya biblioteca, a Biblioteca Corviniana, yera a mayor colección europea de cronicas historicas y treballos filosoficos y cientificos en o sieglo XV, con mes de 5.000 eixemplars, podendo-se valorar cadagún mes de 1000 florins d'oro.
O suyo reinau ye considerato como un d'os mes gloriosos capítols d'a historia d'Hongría, marcato por as campanyas militars victoriosas d'o suyo temito Fejete sereg u "exercito negro". Hongría conoixió en ixas envueltas de Matías Corvín a suya mayor extensión, (con una muga ueste dende o sudueste d'Alemanya dica Dalmacia y una muga este dende Polonia dica l'actual Bulgaria). Matías dirichió chuntos os reinos de Moravia, Silesia, Lusacia como unión personal (os tres en 1468/1469/1479-1490) y la baixa Austria (1477/1485-1491). Parlaba hongaro, rumano, italiano, croata, latín, y mes tarde alemán, checo, eslovaco, asinas como atras luengas eslavas. O rei Matías ye remembrato encara huei, en muitos relatos y cancions populars, como un gobernant muito intelichent y dreito.
Matías Corvín ye mencionato como cristianismo rey de Ungria en las "Cronicas de los Chueces de Teruel" en relación a l'anyada chudicial 1480-1481:
Amelanchier ovalis
A senera u corniera (Amelanchier ovalis) ye una planta d'a familia d'as rosacias que creixe en caixicars u en suelos rocosos d'a cuenca occidental d'a Mediterrania y os Alpes dica os 2.100 m d'altaria.
Ye un arbusto caducifolio que plega a una altaria d'1 m ta 4 m. As brancas son flexibles y resistents; as fuellas son ovalatas y con una marguin aserrata. A inflorescencia ye en paniculas, entre abril y mayo, con 2 a 10 flors blancas. Os fruitos son drupas globosas de color azul u negrenca.
A medecina tradicional li atribuye a la influsión d'a suya crosta con bicarbonato de sodio, propiedaz como hipotensor, diuretico, coleretico, astrinchent, antiinflamatorio. A las fuellas lis s'atribuyen propiedaz hipotensoras y antipireticas; s'emplega a suya sapia como diuretico y antireumatico.
thumb|right|250px|Flors d'a serera.
Cheobotanica
En zonas con rocas masivas y con muita pendient on cuasi no se desembolica un suelo prou profundo pa arbols u atras especies y con un clima mediterranio sub-humido de montanya as sereras pueden dominar as formacions vechetals, como se desvién en Aliaga y bels almendrons de Vadiello.
Usos tradicionals
Os tochos de senera que se dicen "brecas" se fan servir pa unir os cabos d'os mandils. Con senera se feba escobas rusticas ditas baleras u baleyas.
A suya lenya se vendeba antes mas en Zaragoza con o nombre de carrasquilla como hipotensora y pa tractar malautías de vuixiga.
Velilla de San Antonio
Velilla de San Antonio ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 12.111 habitants (2021) en una superficie de 14,35 km².
Krampus
thumb|250px|O Krampus y Sant Nicolás vesitan una casa [[Viena|vienesa en 1896]] O Krampus ye en o folklore d'as arias alpinas austro-bavaras una criatura antropomorfica que castiga a os ninos malos mientres o Nadal, en contraste con Sant Nicolás, que traye presents ta os ninos que han estau buenos. O Krampus acompanya a Sant Nicolás en os desfiles que se fan en muitas rechions alpinas d'Austria y Bavera. L'orichen d'ista fegura no ye guaire claro; bells folkloristas y antropologuistas veyen en ella un orichen pre-cristiano.
Os desfiles tradicionals en os que os hombres chovens se visten de Krampus, conoixius como Krampuslauf, se fan anyalment en a mayoría de localidaz alpinas d'istas rechions. O Krampus apareixe en muitas felicitacions nadalencas ditas Krampuskarten.
Apariencia
250px|thumb|Desfile d'o Krampus en [[Pörtschach am Wörthersee en 2013]]
O Krampus gosa levar cadenas enrobinadas, que simbolizan a unión con o Diaple en as ilesias cristianas. En caminar mueve as cadenas y las fa sonar contra grans trucos que leva en a esquena u a cintura ta producir un efecto encara mas dramatico. . A vegadas o Krampus apareixe con un saco u capazo de vimbre penchau en a esquena; que fa servir ta portiar-se a os ninos que dimpués se minchará un ta levar-los enta o infierno.
Fanega
A fanega  u faneca (de l'arabe faniqa "saco") ye una unidat aragonesa de mesura d'aridos y de superficies. Una fanega yera composada por tres quartals.
A equivalencia ta la mesura d'aridos ye de 22,42 litros y 715 m² ta superficies.
Mura
Mura ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baches y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 237 habitants(2008), en una superficie de 53,39 km² con una densidat de población de 4,44 hab/km².
Cheografía
A localidat de Mura ye situata a 454 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
O suyo territorio fa parte d'o Parque Natural de Sant Llorenç del Munt i l'Obac.
Camellia sinensis
A planta d'o té (Camellia sinensis (Kuntze, 1887) ) ye una planta d'a orden d'os Ericales y familia Theaceae que as suyas fuellas y chitos se fan servir pa elaborar o té. Ye una planta orichinaria de China, manimenos actualment creix y cautiva en tota mena d'arias con climas tropicals y subtropicals.
Bomort
Bomort (Bomort en occitán, Boumourt en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 126 habitants (1999) en una superficie de 8,03 km², con una densidat de población de 15,69 hab/km².
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).
Otto Stern
Otto Stern, naixiu de Sohrau (Silesia, Reino de Prusia, hue Polonia) o 17 de febrero de 1888 y muerto en Berkeley (California, Estaus Unius) o 17 d'agosto de 1969, estió un fisico y profesor universitario estausunidense d'orichen alemán. Por as suyas investigacions, Otto Stern recullió o Premio Nobel de Fisica en 1943.
Biografia
Naixiu o 17 de febrero de 1888 en a ciudat de Sohrau, estudió fisica en a Universidat de Wrocław y, posteriorment, estió nombrau profesor en a Escuela Tecnica de Zúrich, de Frankfurt d'o Main y d'Hamburgo. En 1933 dimitió como profesor d'ixa zaguera Universidat y se tresladó ta os Estaus Unius, en do obtenió o cargo de profesor d'investigación en fisica en l'Instituto Carnegie de Tecnolochía, hue Universitat Carnegie Mellon, en Pittsburgh, Pennsilvania.
Investigación cientifica
Intresau en o magnetismo, calculó o moment magnetico de l'atomo de plata, y as suyas investigacions sobre o protón li premitión de descubrir que o momento magnetico d'iste teneba una valura 2,5 vegadas mas gran que o predito por a teoría de Paul Dirac.
L'anyo 1943 se le atorgó o Premio Nobel de Fisica por os suyos estudios sobres os faixos moleculars, as propiedaz magneticas d'os atomos y o descubrimiento d'o momento magnetico d'o protón en una serie d'experiments realizaus en colaboración con Walter Gerlach, y conoixius como l'experimento de Stern-Gerlach.
Abaqa Khan
Abaqa Khan (1234-1282) estió o segundo Khan mongol d'o Ilkhanato Persa. Yera fillo de Hulegu Khan y fue sucediu por su chermano Tekuder Khan dimpués d'estar asasinau l'1 d'abril de 1282 en Hamadan. En o suyo reinau as mugas d'o Ilkhanato con os mamelucos quedoron fixadas. En l'anyo 1269 ninvió una embaixada a Chaime I d'Aragón ofreixendo-li aduya en o suyo prochecto de cruzada (cruzada de Chaime I).
Se fa mención d'Abaqa Khan en "La Flor de las Ystorias d'Orient" como Abaga.
Blancanieus
Snow White
Gabriel García Márquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez (Gabriel García Márquez), naixito d'Aracataca (Colombia) o 6 de marzo de 1927, y muerto Ciudat de Mexico o 17 d'abril de 2014, un escritor, periodista y politico colombiano que escribiba en luenga castellana, y recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1982 entre d'atros premios.
Iscanu
Iscanu (Iscanu en sardo; Scano di Montiferro, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.725 habitants (2001) en una superficie de 60,48 km², con una densidat de población de 28,52 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Iscanu ye situata a 385 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Venus Express
Venus Express yera una sonda espacial d'a ESA y estió la primera en estudiar globalment l'atmosfera de Venus.
Caracteristicas
Venus Express teneba siet trastes scientificos:
Historia
A misión estió proposada en marzo de 2001. En noviembre de 2002 ESA dio la suya aprebación. Venus Express estió lanzada lo 9 de noviembre de 2005 dende lo puerto espacial ruso de Baikonur en Cazaquistán emplegando un codete Soyuz-Fregat. L'11 d'abril de 2006 plegó a Venus. Finalment en noviembre de 2014 acabó lo suyo combustible y cayió d'a suya orbita destruyendo-se en dentrar en l'atmosfera de Venus.
Wegscheid (Traunstein)
Wegscheid ye un lugar d'o municipio de Traunstein en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Beatriz d'Aragón
Beatriz d'Aragón, naixita de Nápols (hue Campania, Italia) o 14 de setiembre de 1457 y muerta en Nápols o 23 de setiembre de 1508, estió reina d'Hongría por o suyo matrimonio con Matías Corvín, o rei d'ixe país como Matías I d'Hongría.
Gomèr
A suya población ye de 162 habitants (2006) en una superficie de 3,24 km², con una densidat de población de 50,00 hab/km².
Paul F. Tompkins
Paul F. Tompkins (Paul Francis Tompkins), naixito de Philadelphia (Pennsylvania) o 12 de setiembre de 1968, ye un actor estausunidense.
Beatriz d'Aragón
Matrimonio con Matías Corvín
Beatriz yera filla de Ferrando I, rei de Nápols, y d'a suya muller Isabel de Chiaromonte, y casó con Matías Corvín en 1475. Estió a introductora en Hongría d'o Renaiximiento, por o suyo mecenache a artistas y escritors italianos ta que s'establisen en o país.
Sindembargo, Beatriz no tenió fillos d'o suyo matrimonio con o rei Matías, y iste nombró o suyo hereu a o suyo fillo ilechitimo Chuan. Dimpués d'a muerte imprevista en Viena de Matías o 6 d'abril de 1490, Beatriz estorbó ta que Chuan Corvín no sucediese a su pai.
Matrimonio con Ladislau II de Bohemia
Asinas, o 4 d'octubre de 1490, Beatriz d'Aragón casó con Ladislau II, rei de Bohemia en Esztergom debant o bispe Tamás Bakócz, encara que o matrimonio yera secreto.
Almut
A equivalencia en o Sistema Internacional d'Unidaz ta la mesura d'aridos ye de 1,943 litros y 59 m² ta superficies.
12 almutz fan una fanega.
Parla (Madrit)
Parla ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 125.898 habitants (2021) en una superficie de 24,51 km².
Loreena McKennitt
Loreena McKennitt, naixita de Morden (Manitoba, Canadá) o 17 de febrero de 1957, ye una cantaire, compositora y musico (arpa, acordión y piano) canadiense, fegura destacata d'a musica celta y conoixita tamién por fer banda sonoras y cancions pa cintas de cine.
Lacuna Coil
Lacuna Coil ye un grupo de metal (prencipalment gotico y alternativo) formato en Milán, Italia, en l'anyada 1994. D'antis mas yeran ditos Sleep of Right y Ethereal.
Orbita de transferencia de Hohmann
A orbita de transferencia de Hohmann ye un tipo d'orbita emplegada pa aconseguir atras planetas d'o sistema solar dende la Tierra usando lo menor propelent posible. En o caso de querer aconseguir planetas exteriors a la Tierra como per eixemplo Marte, asume que la nau sigue una orbita solar con o suyo punto mas leixano d'o Sol (clamau afelio) quan intercepta la planeta deseyada y lo perihelio la Tierra. En o caso de viachiar enta las planetas interiors (como Venus), l'afelio ye la Tierra (lo punto de lanzamiento) y lo perihelio ye la planeta deseyada.
Iste tipo de orbita prene lo suyo nombre de l'incheniero alemán Walter Hohmann que la describió en o suyo libro L'accesibilidat d'os cuerpos celestes (en alemán Die Erreichbarkeit der Himmelskörper) publicau en 1925.
Gralhen
Gralhen (en francés Grailhen) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 12 habitants (1999) en una superficie de 6,06 km², con una densidat de población de 1,98 hab/km².
Tariuela
Una tariuela ye talaya chica y en toponimia puede fer referencia a:
Nietro
O nietro  (d'o latín < METRU ) ye una unidat aragonesa de mesura de cabida ta liquidos.
Un nietro son 16 cantaros y a suya equivalencia ye de 160 litros.
Mayestro
thumb|right|250px|Un mayestro fendo salir ta l'encerau a un alumno. A taca negra (1887), olio sobre tabla d'Albert Betannier. Un mayestro (pronunciau /maˈjɛstro/~/ma'istro/; d'o latín <magister) ye un profesional docent que ha estudiau machisterio y s'adedica a l'amostranza con alumnos y alumnas. O mayestro transmite conoiximientos y valors a os alumnos, pa que aduban fitas concretas en a suya formación.
O mayestro s'ocupa de regular d'os alumnos que son en a edat d'escolarización obligatoria, ixo ye, entre os 6 y os 16 anyos, anque ye usual que siga nomás entre que fan a educación infantil y a primaria, pa estar remplazau dimpués por profesors en a secundaria.
Datura stramonium
A hierba ratonera (Datura stramonium (Linnaeus) ) ye una planta d'a orden d'os Solanales y familia Solanaceae que ye nativa d'America d'o Norte, pero s'extendió ampliament a lo Viello Mundo de traza temprana, an tamién s'ha naturalizau.
Contiene alcaloides de tropano que son responsables d'os efectos psicoactivos y pueden estar muit toxicos.
S'ha emplegau en a medecina tradicional.
Cofradía de la muy Ilustre y Antiquísima Esclavitud de Jesús Nazareno y Conversión de Santa María Magdalena
A Cofradía de la muy Ilustre y Antiquísima Esclavitud de Jesús Nazareno y Conversión de Santa María Magdalena (en aragonés Cofadría d'a muit Ilustre y Antiquísma Esclavitut de Chesús Nazareno y Conversión de Santa María Malena) ye una cofadría d'a Semana Santa zaragozana.
Historia
thumb|left|180px|Chesús Nazareno. Ye una d'as cofadrías mas antigas d'a ciudat de Zaragoza. S'establió en 1759, en tiempos de l'arcebispe Francisco Ignacio de Año y Busto, como muitas atras cofadrías que tamién s'establioron en istas calendatas en Espanya adedicatas a o Nazareno. A razón estió que o reit de Marruecos Muley Ismayel heba preso a ciudat de La Mamora (conoixita por ixas envueltas por os espanyols como San Miguel de Ultramar) a on quitoron totas as imachens relichiosas d'as ilesias y las levoron ta Mequínez a on yera o reit. Astí rastroron as imachens cristianas por as carreras d'a ciudat y dimpués las chitoron ta os lions. O trinitario Frai Pedro de los Ángeles se'n fuó ta ista ciudat ta demandar a o rei a conservación de bella imachen por diners. Asinas o rei le deixó replegar bellas imachens y levar-se-las. A mas important d'istas yera o busto de Chesús Nazareno que prevocó una gran devoción en a Peninsula.
Como muitas atras d'as cofadrías antigas, perdió documentos y imachens en a Guerra d'o Francés. O convento trinitario fue destruyito chunto con a imachen de Chesús Nazareno en 1808. Un anyo dimpués, en 1809 a imachen se tresladó ta a Ilesia de Sant Lorient.
En 1821 a seu cambea ta Santa Isabel y se treslada tamién a imachen d'o Nazareno. Ye en 1858 cuan a cofadría sale por primera vegata en a procesión cheneral d'o Santo Entierro de Zaragoza.
En 1940 a cofadría se convierte en filial d'a Sangre de Cristo, como muitas atras en Zaragoza. Tamién ye en iste anyo cuan se fa por primera vegata a procesión en Miércols Santo y dos anyos dimpués, en 1942, se fa a primera procesión de Lunes Santo. En 1943 a seu torna a cambear ta l'actual en Sant Miguel d'os Navarros. A sección de tambors se creya en 1955.
Tamién estió important ta a cofadría l'anyo 1991, cuan sale por primera vegata por as carreras de Zaragoza o paso de La Conversión.
Pasos
thumb|230px|La Conversión.
Uniforme y emblema
L'habito ye una tunica morata con d'os franchas de tierzopelo negro y un centrurón amariello. Levan en o tozuelo tercerol morato.
Tetra (peix)
Tetra ye una denominación popular ta bellas especies de peixes d'augua dulza, de mida chiqueta, orichinarias de latitutz tropicals y subtropicals d'o mundo, especialment d'America Central y d'o Sud, anque bi n'ha tamién que dimanan d'altros continents, como lo sudeste asiatico y d'as cuencas d'os grans ríos d'Africa. «Tetra» ye un caso de denominación polifiletica, en a que se i concaben especies de muitos cheneros diferents, y dica de diferents familias zoolochicas, y lo suyo emplego se lemita, sobretot, en l'ambito de l'aquaricultura y aquariofilia, en estando un termino que careix totalment de garra valor taxonomica.
Cofradía de la muy Ilustre y Antiquísima Esclavitud de Jesús Nazareno y Conversión de Santa María Magdalena
Uniforme y emblema
O emblema ye una Cruz Trinitaria con una S dencima que simboliza a Sclavitut, trescruzata por un clau y rodiato o conchunto por a Corona de Punchas.
Chusé I d'Espanya
Chusé I Bonaparte u Chusé I d'Espanya, naixito en Corti (Republica de Chenova) o 7 de chinero de 1768 y muerto en Florencia, Italia o 28 de chulio de 1844, estió un rei d'Espanya dende o 6 de chunio de 1808 dica o 11 d'aviento de 1813. Antiparte, tamién estió rei de Nápols dende o 30 de marzo de 1806 dica o 5 de chulio de 1808. Chusé estió un chirmano mayor de Napoleón Bonaparte.
Constantina (Sevilla)
Constantina ye un municipio andaluz situato en a comarca d'a Sierra Norte de Sevilla y provincia de Sevilla. Fa parte d'o partiu chudicial de Cazalla de la Sierra y o suyo termin se troba en o Parque Natural d'a Sierra Norte de Sevilla.
A suya población ye de 6.586 habitants (2010), en una superficie de 481,31 km² con una densidat de población de 13,68 hab/km².
Cheografía
A localidat de Constantina se troba situata a 555 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 87 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía.
Tetra (peix)
D'alcuerdo con bells autors, a denominación «tetra», que ye un radical lexico que en griego significa «quatre», dimana d'as quatre aletas unicas que tienen os miembros d'a familia Characidae: caudal, dorsal, anal y adiposa (Characidae ye a familia que més gran numer d'especies cautivables tiene). Alavetz, a denominación s'habría feito posteriorment extensiva a totas as especies que se pareixen tamién d'ista familia concreta de peixes, sin que fuese preciso que perteneixesen en os Characidae u nian que tenesen l'aleta adiposa que ye carateristica d'ixa familia taxonomica.
Imachens
Os nombres populars, mesos d'entre clavetas (« »), corresponden con os nombres populars como se's sole conoixer en Espanya, por el que se citan castellano.
Blancanieu
Blancanieu (u tamién Blancanieus, en alemán Schneewittchen) ye un cuento popular, estando a suya versión mas conoixida a recullida por os Chirmans Grimm. A cinta de Walt Disney "Snow White and the Seven Dwarfs" (en anglés "Blancanieu y os siet enanos") contribuyó a mantener a historia oral en circulación.
Interpretacions
Apareixen diferents elementos comuns con atras historias, como a manzana que mata u o pochón d'aimor (en as primeras versions no i apareixeba y yera una segudida de l'atabul lo que despertaba a la choven, puet estar que sía una contaminación d'a Bella Durmient). Igualment o concurso de belleza con un espiello que apareixe en o cuento ye un motivo tradicional.
A critica feminista considera que ye un cuente ta aleccionar sobre o papel reservau a la muller, ya que Blancanieu se salva porque accepta cuidar y servir a os siet enanos y a belleza ye el motor d'a trama. Dende o psicoanalís se subralla o complexo d'Edipo y a celusía como detonants de l'acción.
En una versión albanesa antiga no son siet enanos sino siet dragons as criaturas que acullen a Blancanieu. Iste papel positivo de criaturas usualment vistas como negativas ye un rasgo fundamental d'a historia (en os cuentos de fadas, os enanos y dragons gosan estar guardians de tresoros u raptors de mesachas).
GR 10
O GR 10 ye un sendero de gran recorrito d'Aragón. Trescruza a Sierra d'Albarracín, os Monts Universals y o macizo de Chabalambre, a sobén a mas de 1500 metros d'altaria, adubindo los 2020 metros en o pico Chabalambre, tuca mas altera d'iste macizo.
Entre os puestos naturals destacatos por a on pasa o GR 10 se troba o Paisache Protechito d'os Pinars de Rodeno, a on que amás se pueden veyer as mas importans muestras d'arte rupestre levantín d'a peninsula Iberica.
Pasa por as siguients localidaz:
Abechuela - Arcos de las Salinas - Camarena de la Sierra (GR 8) - Valacroch - Cascant - Villel (GR 8) - Rubiales - Bezas - Albarracín - Monterd - Bronchales - Oriuela.
Variant GR 10.1: Rubiales - Chabaloyas - Toril - Masegoso - Val Longuiello - Guadalaviar - Griegos - Bronchales - Oriuela.
Fa parti, chunto a lo GR 8, d'o sendero Europeu E-7 que va dende a Mar Negra (Rumanía) dica Lisbona.
Ontina
thumb|right|200px|Una mata d'ontina d'a especie [[Artemisia campestris.]] Ontina u antina ye una denominación chenerica que s'emplega en Aragón ta referir a un conchunto d'especies diferents de hierbas silvestres de baixa altaria, propias de terrenos aridos y de gran insolación, que tienen como caracteristica común de formar matetas de port baixo, que no gosan superar os 50 cm d'altaria, muit ramificadas dende a base. A denominación popular «ontina» careix de garra significau taxonomico, y s'emplega, en no basando-se si que en a morfolochía externa aparent, ta designar especies que perteneixen a cheneros y dica familias taxonomicas muit diferents y que no guardan garra parentesco d'entre ellas.
Plantas que reciben ista denominación son dominaderas en bels paisaches d'a cheografía aragonesa, especialment en a depresión d'Ebro, en a extremadura aragonesa y en os Monegros, en do as extensions desarboladas forman un paisache caracteristico de paramera y semidesierto en do que lo maximo estrato vechetacional ye el d'os arbustos de clima mediterranio como chinestras, tamarizas y aliagas, que siempre i apareixen de forma esparza u en corroldos chicoz, en contrastando-ie con as extensions mayors que son ocupadas por un tornallo de suelo espullau con hierbas ramificadas y bien adaptadas con o clima seco, con a salinidat d'o substracto, y con a solana.
As especies que predominan d'entre as «ontinas» en Aragón son cualques miembros d'o chenero Artemisia (A. campestris, A. herba-alba, etc.), hierbas d'os cheneros Bupleurum (B. rigidum ) y Santolina (S. chamaecyparissus ) y bellas altras. Puntualment, dada l'amplitut de significaus que gosa cobrar o termino, puede sentir-se decir como ontinas a plantas de morfolochía pareixida que usualment omne clamaría por bel nombre mas achustau, como lo sisallo.
Importancia tradicional
A mayoría d'«ontinas» son especies de plantas bien adaptadas a lo clima mediterranio seco, perens u semi-perens que s'ixecan d'as parts aerias en o verano pero guardan as parts soterranias (belunas, con tuberclos u radices-reservorio) y reverdeixen en brostando en as epocas benignas. Ista capacidat ta «reviscolar» en as epocas de precipitacions mas abundants ha feito siempre que as ontinas contasen con gran importancia en os tiempos d'a transhumancia en Aragón, cuan as ramadas transhumants feban a hibernada en os ontinars d'a Tierra Plana, en os que as uellas i trobaban sustento d'hibierno que os ganaders achustaban en arriendo, ta dimpués tornar-se-ne con a transhumancia primeral cara t'a Montanya cuan a nieu i deschelaba. Á demés, as ontinas, as chinestras y as aliagas yeran, per mal de faltar-ie lenya, lo material que emplegaban os pastors montanyeses ta escalfar-se en hibierno en Tierra Plana, pus en rancando-las ye con el que forniban as fogueras.
Con a modernización d'os sistemas agricolas, que han permeso de meter cuantiosas hectarias d'antigos ontinars en regano en os municipios d'a val d'Ebro, o tipo de practicas de pastoreyo extensivo que se feba d'antes en l'actualidat se tornarían inviables per no poder-se mantener as grans ramadas que antes i heba con as reservas de mont d'ontinar que queda enguán.
Gusha
Gusha (en francés Guchan) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Telesquí
250px|thumb|Telesquí en [[Aramón Panticosa]] Un telesquí u arrocegador ye una mena de remontadera, caracterizada por rocegar a os esquiadors montanya entalto a traviés d'un itinerario fixo, mientres ells permaneixen de pietz sobre os suyo esquís. Isto se consigue por meyo d'un cable susteniu por quantas pilonas que se mueve a velocidat fixa y d'o que son penchadas as perchas. Istas son uns elementos alargaus que en transmiten a velocidat a os esquiadors gracias a un cabo perpendicular a o suyo eixe que os esquiadors se fican entre a parti superior d'as garras, estirando-los entabant.
Sèdilo
Sèdilo (Sèdilo en sardo; Sedilo, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.445 habitants en una superficie de 68,88 km², con una densidat de población de 35,50 hab/km².