cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orden de Cistels
Historia
Lo suyo succesor, Sant Alberico, obtenió en 1100 lo reconoiximiento de la nueva orden por parte de lo papa Pascual II que atorgó a lo monesterio lo “privilechio romano”, lo que equivaleba a posar-lo de chos la protección de la Santa Seu; pero estió lo tercer abate, sant Esteban Harding, qui en 1119 dio a lo Císter una regla propia, la Carta de Caridat, en la que se establiban las normas comunitarias de total pobreza, d'obediencia a los bispes, de dedicación al culto divín con deixación de las ciencias profanas, y atros estatutos de la orden. En 1113 ingresa como novicio Bernal de Fontaine en unión d'una colla de familiars y amigos aplegaus en Châtillon. Cuan dos anyos dimpués l'abate Esteban decide ixamplar l'ambito monastico con nuevas fundacions, devantando los cenobios de La Ferté, Pontigny, Morimond y Claraval (Campanya), ninvió ta este zaguer a Bernal y la suya chent, en parte por las dotes que se veyeban en lo nuevo monche pa la dirección d'una badía como la que li acomandaban, y en gran parte tamién pa librar a Cistels de la presencia de lo “clan” de los Fontaine, que heban preso una importancia que podeba haber floriu a beluns de los que i yeran enantes.
Sant Bernal de Claraval pegó un buen empentón a lo creiximiento de la orden de Cistels, que en 1153 (38 anyos dimpués de la suya fundación només), teneba 343 monesterios. Destacaba lo treballo de los monches de Claraval que n'heban creyaus 68. Estos monesterios gosaban asentar-los en las landas que trobaban, pero heban de tener augua abundant, (por eixemplo en Escatrón teneban l'Ebro y en lo Monesterio de Piedra lo río Piedra). Los mesmos monches y chirmans combersos ixarticaban y cautivaban la tierra. Si en lo sieglo XI los monches de Cluñego heban preso un gran protagonismo dentro de la ilesia y ocuporon los cargos y dignidaz mes alteros, tenendo influencia en lo poder civil, en lo sieglo XII ixe papel lo prenioron los cistercienses, que i tenió los suyos millors tiempos.
La Orden de Cistels en la Corona d'Aragón
En la Corona d'Aragón, las relacions entre la monarquía y la Orden de Cistels se remontan dica lo sieglo XII, cuan Remón Berenguer IV de Barcelona, ye nombrau prencipe d'Aragón y recurre a los monches cistercienses pa que colonicen las tierras de Poblet. La familia Montcada en Santes Creus, y Berenguera de Cervera en Vallbona de les Monges, siguirán los suyos pasos. Con Pero lo Cerimonioso un d'estos monesterios, lo de Poblet esdevinió panteón reyal de los reis d'Aragón.
Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling
Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (u Friedrich Wilhelm Joseph Schelling u Friedrich Schelling), naixito de Leonberg (hue situato en Baden-Württemberg) o 27 de chinero de 1775 y muerto en Bad Ragaz (cantón de Sankt Gallen, Suiza) o 20 d'agosto de 1854, estió un important filosofo alemán d'o dito idealismo alemán, disciplo d'Immanuel Kant y de Johann Gottlieb Fichte. As suyas teorías influyoron, entre d'atros, en Georg Wilhelm Friedrich Hegel (qui amás estió o suyo condisciplo en os estudios, chunto con o poeta Friedrich Hölderlin).
Majaelrayo
Mugas
O suyo termin muga a l'ueste con El Cardoso de la Sierra.
Władysław Reymont
Władysław Reymont, naixito de Kobiele Wielkie (Polonia) o 7 de mayo de 1867 y muerto en Varsovia (Polonia) o 5 d'aviento de 1925, estió un escritor polaco, miembro d'a Choven Polonia, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1924, estando o segundo escritor polaco en recibir-lo dimpués de Henryk Sienkiewicz.
Gustave Moreau
Gustave Moreau, naixito de París (Reino de Francia) o 6 d'abril de 1826 y muerto en París (Tercera Republica Francesa) o 18 d'abril de 1898, estió un pintor, debuixant, gravador y escultor francés, uno d'os prencipals representants d'o Simbolismo.
Struthio camelus
O estrucio (Struthio camelus) ye l'au vivient más gran. Puet fer dica 2,5 metros d'altaria, no puet volar y perteneix a la familia d'os estrutionidos.
Atros miembros d'o grupo son os nyandús, os emús, os casuarios y o paixaro más gran que nunca ha existiu, o Aepyornis, actualment extinguito. Os estrucios tienen o cuello y as garras muito largas y pueden correr dica 65 km/h.
Os estrucios se troban de traza natural, en as sabanas y semidesiertos d'Africa, igual en o norte como en o sud d'a zona tropical selvosa. A raza d'estrucio d'Orient Meyo (S. c. syriacus) ye extinguita.
As suyas plomas no li sirven ta volar, pero son muit populars como adornos ta os cabellos d'as mullers. Os estrucios son prou recios ta que un humán no guaire gran los pueda cabalgar y s'han feito servir en bels puestos d'o norte d'Africa y Arabia como animals de cursas.
Hue se crian ta carne en muitos países, mesmo en climas tan fríos como o de Finlandia. O gusto d'a carne d'estrucio se pareix a o d'o vetiello.
Zoonimia
Encara que en Aragón nunca no bi ha habiu estrucios, en aragonés medieval bi ha habiu zoonimos pa dicir a este animal. A forma orichinal ye l'occitán antigo estrutz, que procede de lo latín STRŪTHIŌ, STRŪTIŌNIS amprau de lo griego στρουθιο, strouthio. Os bestiarios medievals feban mención d'esta especie, y en ixemenoron a conoixencia a los países europeus a on que no bi'n heba. Un atra luenga que prenió a denominación occitana estió o galaicoportugués, pero sumando-li dimpués ave pa formar a palabra composada avestruz, que pasó a lo castellano.
En o lexico comercial aragonés d'o sieglo XV trobamos escrito esturz, esturch y esturç en Zaragoza y esturç y esturço en Las Barracas de los Chaqueses, referius a plumas d, ventals d, penatxos d y huevos d. Son formas pareixidas a l'occitán orichinal y a lo catalán estruç. De feito en benasqués se conserva a locución adverbial de manera a tot estruz con pronunciación seseyant.
Vathsèra
Vathsèra (Batsère en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 38 habitants (1999) en una superficie de 2,30 km², con una densidat de población de 16,52 hab/km².
Villaldemiro
Villaldemiro ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 70 habitants (2007) en una superficie de 13,43 km², con una densidat de población de 5,21 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villaldemiro se troba situada a 828 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 24 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Helsinki
A suya población ye de 620.982 habitants (2014) en una superficie de 715,55 km², con una densidat de población de 2.906,4 hab/km².
A ciudat se troba situata en a parti sud d'o país, a o canto d'o golfo de Finlandia en a mar Baltica.
Historia
O día 11 de mayo de 1713, tropas de l'Imperio Ruso conquirioron a ciudat a os suecos.
O centro historico de Helsinki, construito en estilo neoclasico ta pareixer-se a la ciudat rusa de Sant Petersburgo, a capital de l'Imperio Ruso, ye un claro herencio d'ixas envueltas.
Encara que a Guerra Civil finlandesa fació estrozas en a ciudat, ista se recuperó a escape, y se facioron plans ta o ixamplamiento d'a ciudat seguntes planos d'os millors arquitectos, encara que denguno se plegó de rematar.
Mientres a Guerra d'Ibierno (1939-1940) y a Guerra de Continación (1941-1944), en a Segunda Guerra Mundial, a ciudat fue bombardiada por l'Exercito Royo sovietico, encara que no se destruyoron a mayor parti d'as ciudaz europeas d'ixas calendatas.
William Butler Yeats
William Butler Yeats, naixito de Dublín (Irlanda) o 13 de chunio de 1865 y muerto en Roquebrune-Cap-Martin (Alpes Maritimos, Provenza-Alpes-Costa Azul) o 28 de chinero de 1939, estió un poeta y dramaturgo irlandés, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1923. Fillo d'o pintor John Butler Yeats, William estió uno d'os instigadors d'a renovación d'a Literatura d'Irlanda y, chunto con Isabella Augusta Gregory (Lady Gregory) estió uno d'os establidors de l'Abbey Theatre.
Pau
Pau ( en occitán, Pau  en francés) ye une comuna francesa, situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos en a rechión de Nueva Aquitania. A gave de Pau trescruza a ciudat.
Mandayona
Mandayona ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 402 habitants(2007), en una superficie de 33 km².
Comprense a entidat local menor d'Aragosa.
Pau
O castiello
A comencipios d'o sieglo XVI o castiello de Pau esdevinió residencia d'os reis de Navarra, que tamién yeran contes de Biarn. Estió o lugar de naixencia d'Henrique IV de Francia (1553-1610), dimpués que a suya mai Chuana de Labrit, reina de Navarra y tamién naixita de Pau, trescruzará toda Francia ta asegurar-se de que o suyo fillo naixese de Pau.
Demografia
2008: Población provisional seguntes l'INSEE (Fuent: INSEE).
Villar del Ala
Villar del Ala ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 61 habitants (2006), en una superficie de 11,70 km² y una densidat de población de 5,21 hab/km².
Información
right|125px|thumb|Simbolo internacional d'a información. A información ye un concepto que hue en día s'emplega en ambitos muit diversos pasando por a Fisica, a tecnolochía, as escencias d'a comunicación y o comportamiento humán. En cadagún d'istos ambitos a palabra tién unas connotacions diferents feito que fa que a sobén s'emplegue la palabra información sin de conoixer exactament a cual d'os significatos adquiestos nos somos referindo.
Luzón
Luzón ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, comarca d'a Sinyoría de Molina-Alto Tajo y partiu chudicial de Molina d'Aragón, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya.
Información
D'una forma poco rigurosa podemos definir información como lo feito de procesar, manipular y organizar datos d'una forma que produzcan conoiximiento y no creyen desorden.
D'atra man en termins humans y en un sentito mas amplo se define información como tot ixo que un ser humán ye capable de percibir pasando por as comunicacions escritas y orals, as fotografías, l'arte u a musica.
Luzón
Cheografía
Luzón ye situato a 1.176 metros sobre o livel d'a mar, a una distancia de 100 km de Guadalachara, a capital d'a suya provincia.
Mugas
O suyo termin muga con Mazarete, Maranchón, Ciruelos, Layna, Santa María del Espino y Anguita.
Ardea
Amés gran parti d'as especies nidifican en colonias a l'alto d'arbols. Tienen una traza de volar bien lenta y se pueden destinguir d'as cicuenyas perque en volar no estiran o cuello si que el mantienen mes replegato encara que cuan son en tierra.
Especies
Bel numero d'especies d ' Ardea son coneixitas en o rechistro fósil, anque a suya clasificación adintro d ' Ardea y no en Egretta no ye si que provisional.
Eugène Viollet-le-Duc
Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc, naixito de París (Primer Imperio francés) o 27 de chinero de 1814 y muerto en Lausana (cantón de Vaud, Suiza) o 17 de setiembre de 1879, estió un arquitecto francés, muit conoixito por estar o responsable de muitas restauracions d'edificios medievals extendillatos por tota Francia. Estió tamién un destacato teorico de l'Arquitectura, estando uno d'os establidors d'a muderna Arquitectura.
Monesterio de Sant Chuan d'a Penya
O Monesterio de Sant Chuan d'a Penya ye situato a o sudueste de Chaca, en a provincia de Uesca, estió o monesterio mas important d'Aragón en l'Alta Edat Meya. Se considera tradicionalment a cuna de l'antigo reino d'Aragón. Parata habitual d'o camín de Sant Chaime en a Edat Meya y refuchio d'o Santo Gredal.
Historia
left|thumb|250px|Monesterio Viello thumb|250px|right|Claustro d'o Monesterio Viello
Diz a falordia, que un chóven noble de nombre Voto, yera de cazata por istos paraches cuan veyió un pardo. O cazataire corrió dezaga d'a suya presa, pero ista fuyiba y cuan plegó a o mont Pano, Voto s'espenyó por o xerbicadero. Miraglosament pervivió a a caíta. Dende o fundo d'o barranco, veyió una chicota espelunga en a cual trobó una ermita adedicata a Sant Chuan Baptista y, en l'interior, trobó o calabre d'un ermitanyo clamato Chuan d'Atarés. A suya cabeza yera sobre una inscripción en latín que deciba:
Alticamato por o trobo, fue ta Zaragoza, vendió totas as suyas posesions y chunto a o suyo chirmán Felix fuoron a vivir a ixa espelunga. Ye un caso de mito de cazata ritual d'os muitos que se'n troban en Eurasia.
S'habitan estas montanyas poco dimpués d'a invasión musulmana, cuan se construyó o castiello de Pano, destruito en l'anyata 734.
Reinando en Pamplona García Ennéguiz y Galindo Aznárez I, conte d'Aragón prencipian a favoreixer a o Monesterio.
O rei García Sánchez I atorgó a os monches dreito de churisdicción, y os suyos sucesors dica Sancho o Mayor, continoron ista politica de protección. Astí pasó os suyos primers anyos Sant Enneco. En o reinato de Sancho Remíriz d'Aragón alquiere o suyo mayor protagonismo gosando estar o panteyón d'os reis d'Aragón.
Atra calendata important en a historia d'o monesterio ye o 22 de marzo de 1071, cuan se fació a primera celebración con o rito liturchico romano de tota a Peninsula Iberica, substituyindo a l'antigo rito hispano-visigotico que se feba servir denantes.
Manimenos en o sieglo XII prencipio a decadencia d'o monesterio que s'acentugó encara mas en o sieglo XIV. Heban rematato as donacions por parti d'a nobleza y d'os reis y o monesterio ya no yera panteyón reyal. Antimás bi habió dos incendios importants en o Monesterio Viello, o primero en 1494 y unatro en 1675. Dimpués d'iste zaguer incendio se construyó en o cobalto o Monesterio Nuevo ta on se tresladó a comunidat de monches, albandonando d'ista traza o Monesterio Viello.
O Monesterio Viello ye Molimento Nacional dende o 13 de chulio de 1889 y o Monesterio Nuevo ye Molimento Nacional dende 1923.
O Monesterio Viello
thumb|250px|Planta d'o Monesterio Viello a) Primera planta 1. Furno de pan 2. Panteyón reyal 3. Panteyón de nobles 4. Museu 5. Ilesia superior. Romanica 6. Puerta mozarabe 7. Capiella gotica de Sant Veturián 8. Claustro romanico 9. Capiella de Sant Voto b) Planta baixa 10.Ilesia prerromanica 11.Sala de concilios
O Monesterio Viello u Reyal Monesterio de Sant Chuan d'a Penya se troba situato baixo una gran penya que lo acubila. Se divide en dos plantas, a planta baixa y una primera planta.
En a planta inferior trobamos dos cambras prencipals:
thumb|250px|O panteyón reyal
thumb|250px|Cripta
thumb|250px |[[Chapitel d'o sieglo XII]]
O Monesterio Nuevo
thumb|250px|Monesterio Nuevo Dimpués d'o zaguer incendio que acayeció en 1675, se decidió no reconstruir o Monesterio Viello y os monches se'n trasladoron ta un nuevo monesterio que se construyó dencima d'a penya a on bi ye o viello, en o Plan de Sant Indalecio.
A construcción prencipió en 1676 y rematoron en as primeras anyatas d'o sieglo XIX, l'arquitecto zaragozano Miguel Ximenez dirichió parti d'as obras.
D'estilo barroco, en a suya portalada apareixen Sant Chuan Baptista (Patrón d'a comunidat de monches), a la ezquierda Sant Indalecio (por o plan a on ye o monesterio) y a la dreita Sant Benedet (qui establió a orden relichiosa d'os Beneditins).
Con a Desamortización de Mendizabal s'albandono o monesterio en 1835, dentrando asinas en un estato de ruina. Ya en o sieglo XIX se facioron obras de reconstrucción y agora bi ha dos centros d'interpretación, un d'o Reino d'Aragón y unatro d'o propio monesterio y d'atra man tamién bi ha una hospedería.
Mantiel
Mantiel ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 79 habitants(2004), en una superficie de 15,11 km² y una densidat de población de 5,22 hab/km².
Taifa d'Albarracín
La Taifa d'Albarracín u Reino d'Albarracín estió una chicota taifa independient entre los sieglos IX y XII.
Dende la suya independencia de lo Califato de Cordoba en 1012 fue gubernata por los Banu Razín, familia berber que yera establita en la Sierra d'Albarracín
Villar del Río
Villar del Río ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 189 habitants (2006), en una superficie de 127,03 km² y una densidat de población de 1,49 hab/km².
Taifa d'Albarracín
Lo territorio de la taifa yera chicot, situato entre lo curso alto de lo Guadalaviar, a on que yera la suya capital Albarracín, lo curso alto de lo Xiloca y tota la compleganza de lo río Alfambra. thumb|left|200px|[[Albarracín]] La independencia de la taifa remató con la plegata de los almurabitz. Quan los almurabitz perdioron poder, la zona la se disputaban reis taifas de Murcia y Valencia dica que en 1147 Albarracín quedó en poder de lo Rei Lop, como tot lo Levant musulmán hispano (Xarq al-Andalus).
Ardea purpurea
A garra royenca (Ardea purpurea (L., 1758) ), garrapescaire royo u pescatera roya ye un ave de dimensions parellanas d'o garrapescaire griso, con una coloración mes naranchenca per as partis mes baixas d'o cuerpo, y un caracteristico debuixo de linias negras per a cara y o cuello, que la fan distinguible a escape d'a suya parient. Tien habitos mes timidos que no la pescatera grisa, y en as nuestras latituz ye menos numbrosa que l'altra ave, y per ixo no se la vei a sobén.
Subespecies
Se'n conoixen cuatro subespecies:
Curiosidaz
Bels historiadors piensan que podería ser que ista especie estás l'orichen d'o mito d'o Fénix d'es echipcianos.
Barclays Center
O Barclays Center ye un pavillón poliesportivo d'o districto de Brooklyn en a ciudat de Nueva York (Estaus Unius). Fue inaugurato o 21 de setiembre de 2012 con un concierto d'o rapero Jay-Z y ye a seu d'o club de baloncesto d'a NBA Brooklyn Nets dende entonces.
Grace Thorpe
Grace Francis Thorpe u  No Ten O Quah ("muller que bufa con o poder de l'aire antes d'a tronada"), naixita d'Oklahoma, o 10 d'aviento de 1922 y muerta l'1 d'abril de 2008 en Claremore, Oklahoma, estió una activista amerindia d'os Fox & Sawk.
Yera descendent directa d'o chefe Black Hawk d'os Fox & Sawk, hereders d'as tradicions Potawatomi, Kickapoo, y Menominee, tamién yera filla d'o esportista Jim Thorpe, y mai de Dagmar Thorpe, conoixida activista y intelectual.
Aconsiguió una licenciatura en a Universidat de Tennessee en Knoxville y un grau paralegal en a Escuela de Dreito de Antioquía en Washington.
Tamién estió chuez de tribunal de distrito tribal y veterana d'a Segunda Guerra Mundial, en a que sirvió como cabo en o Cuerpo de mullers de l'exercito en Filipinas y Chapón. Le concedioron una Estrela de bronce por as suyas accions en a batalla de Nueva Guinea.
Partecipó y lideró, chunto a o tamién amerindio mohawk, Richard Oakes a ocupación d'a prisión de Alcatraz por l'AIM o 9 de noviembre de 1969.
Tamién luitó por o retorno d'as medallas olimpicas arrebatadas a su pai de forma inchusta, y a inclusión d'as suyas marcas en as listas de records mundials. En 1991 funda y diriche a National Environmental Coalition of Native Americans (NECONA) ta luitar en contra d'as centrals nuclears en territorio indio.
Asia Central
thumbnail|320px|Localización d'Asia Central Asia Central ye una rechión d'Asia que abraca as tierras d'entre a Mar Caspia y l'ueste de China.
Os territorios que s'incluyen per un regular en ista rechión son:
A ormino tamién se i incluyen:
A rechión se caracteriza per estar un punto de trobata de chens y enfluyenzias plegatas d'Irán, India y China, sobre tot per a que se conoix como rota d'a seda. A luenga y cultura de buena parte d'os territorios ye turco-mongol (menos entre os tachicos y os tibetans), per o que parte d'ista rechión tamién se conoix con o nombre de Turquestén. A relichión mayoritaria ye o islam (menos en Mongolia y o Tibet). Os actuals Estatos independients de Cazaquistán, Uzbekistán, Turkmenistán, Kirguizistán y Tachiquistán son o resultato d'a disgregación d'as antigas republicas autonomas d'a Unión Sovietica.
Valdeprado
Valdeprado ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria y comarca de Tierras Altas.
A suya población ye de 15 habitants (2006), en una superficie de 31,92 km² y una densidat de población de 0,47 hab/km².
Cheografía
Valdeprado ye situato a 830 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 77 km de Soria, a capital d'a suya provincia.
Pedrosa de Duero
Pedrosa de Duero ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Ribera del Duero y partiu chudicial d'Aranda de Duero.
Cheografía
A localidat de Pedrosa de Duero ye situada a 844 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 85 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de Boada de Roa, Guzmán, Quintanamanvirgo y Valcabado de Roa.
Saint-Nicolas-lès-Cîteaux
Saint-Nicolas-lès-Cîteaux ye una comuna francesa, en o departamento d'a Costa d'Oro en a rechión de Borgonya-Franco Condau. Tien una población de 475 habitants en 1999, con una superficie de 28,93 km² y una densidat de población de 16 hab/km².
Etimolochia
Bi ha dos teorías sobre a etimolochía d'o nombre d'a localidat. Seguntes a primera, provién de que yera cis tertium lapidem miliarium, ye decir, en o tercer miliario en a vía romana que trescruzaba o lugar, de Langres ta Chalon-sur-Saône. Sindembargo, seguntes a teoría más estendillata, provién d'os cistels, una canya propia de terrenos pantanosos.
Bilbau
Bilbau (Bilbo en basco, Bilbao en castellano) ye a capital d'o territorio historico y provincia de Bizcaya, y a ciudat mas important d'a comunidat autonoma d'o País Basco, en o norte d'a peninsula Iberica.
A suya población ye de 344.127 habitants (2022) en una superficie de 41,26 km².
Cheografía
A ciudat de Bilbau se troba situada a lo canto d'o golfo de Bizcaya en a mar Cantabrica, a una distancia de 53 km d'a ciudat de Vitoria, a capital d'o País Basco.
Toponimia
O exotoponimo en aragonés se conoix por l'apelliu de Bilbau que teneba una habitanta de Zaragoza (María de Vilbau) en o Fogache de 1495.
Historia
O 17 de chulio de 1795, en as Guerras Revolucionarias francesas, as tropas de l'exercito francés (l'Exercito d'os Pireneus Occidentals) mandadas por Bon Adrien Jeannot de Moncey dentroron en Bilbau luego de redotar a las tropas de l'exercito espanyol.
Esporte
Os equipos mes representativos d'a ciudat de Bilbau son en o fútbol l'Athletic Club y en o baloncesto o Bizkaia Bilbao Basket.
Veyer tamién
left|thumb|150px|Jeff Koons Puppy.
Bourg-en-Bresse
Bourg-en-Bresse (en francoprovenzal Bôrg, en francés prenunciau ) ye una comuna francesa en o departamento de l'Ain, districto de Bourg-en-Bresse, capital de tres cantóns y d'o suyo districto. Amás, ye capital d'una prefectura.
A suya población ye de 40.666 habitants (2005) en una superficie de 23,86 km², con una densidat de población de 1.704,36 hab/km².
Ye a capital historica d'a sinyoría de Bresse.
Lillian Gish
Lillian Diana de Guiche conoixita artisticament como Lillian Gish y naixita de Springfield (Ohio) o 14 d'octubre de 1893 y muerta en Nueva York (Nueva York) o 27 de febrero de 1993 estió una actriz estausunidense que desembolicó gran parte d'a suya carrera cinematografica mientres o cine mudo, estando una d'as estrelas femeninas mas destacadas y influyents d'o cine en ixas envueltas; antiparte, tamién estió una destacata actriz de teatro, y partecipó tamién en cintas sonoras, estando nominada ta l'Oscar a la Millor Actriz Segundaria por a suya interpretación en a cinta Duel in the Sun.
Benifairó de la Valldigna
Benifairó de la Valldigna ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Safor. La suya población ye de 1.695 habitants (2007), en una superficie de 20,2 km² con una densidat de población de 83,91 hab/km².
Cheografía
Ye situato en la Valldigna.
Mugas
Lo suyo termin muga con Carcaixent, Alchezira, Tavernes de la Valldigna, Xeraco, y Simat de la Valldigna
Confederación Cenacha
Os cenacha (en arabe sanhacha, صنهاجة) son una confederación de tribus berbers con muita importancia en a Edat Meya dica o sieglo XII.
Cenachas en l'Alta Edat Meya
En o periodo preislamico dominaban sectors centrals d'o Magreb y s'estendilloron en o Sahara fundo con l'aduya d'o camello d'Arabia u camello dromedario. Dica o sieglo IV os camellos no s'emplegaban guaire en as marguins d'o Sahara central y occidental. Se crei que os Cenachas introducioron o camello d'Arabia en o Sahara sudoccidental.
Cenachas en a Edat Meya musulmana
Cuan os cenachas dixoron d'obedeixer a os fatimís, estos ninvioron tribus arabes beduinas ditas Banu Hilal y Banu Sulaim que desarticuloron l'agricultura y la sociedat sedentaria berber: os habitants d'as planas abandonoron l'agricultura y s'arabizoron, y la sociedat berber agricola sedentaria nomás se mantendrá que en zonas bien defenditas de montanya como as actuals Kabilias.
Bi heba cenachas en enclaus aislatos en Marruecos, sobretot en a costa occidental, y en l'Al Andalus, ta on plegoron en a segunda mitat d'o sieglo X como mercenarios. En Granada a mesma familia Zirí i fundó un reino taifa.
En a part occidental d'o Sahara se dicen Zanachas tres tribus que procedeban de l'Adrar:
As tres yeran en situación de semivasallache respecto a lo reino negro de Wagadú. Os cenacha saharianos estioron os zaguers berbers pagans. As leyendas los fan fundadors d'o reino de Wagadú. Estas tribus prebaban de controlar as rutas comercials entre Wagadú y o Magreb.
Una colla de lamtunas s'islamizó seguindo a ortodoxia sunni y prenió o poder de tot o norueste africano y parte de l'Al Andalus (Armorabetz).
Cenachas atuals
Encara trobamos Cenachas en a Kabilia Archelina, estando una d'as tres facions de kabilenyos chunto a os Zuwawa y os Kutama. Ocupan os terrens a l'ueste de Dalis.
En o Sahara occidental s'arabizoron en os zaguers sieglos dando lugar a os moros u mauri d'o sud de Marruecos, Tinduf, Malí y Sahara Ocidental (sahrauis), quedando un chicot grupo que encara charra berber, os cenaga en as marguins d'o río Senegal, a lo que dan nombre, entre Mauritania y Senegal.
En Marruecos encara existen os cenacha Srir (culata cenacha) que dica fa pocas decadas encara charraban berber.
Édouard Lalo
Édouard Lalo, naixito de Lille (Norte, Norte-Paso de Calais, Reino de Francia) o 27 de chinero de 1823 y muerto en París (Tercera Republica Francesa) o 22 d'abril de 1892, estió un compositor francés.
Masegoso de Tajuña
Masegoso de Tajuña ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 97 habitants(2004), en una superficie de 17,41 km² y una densidat de población de 5,57 hab/km².
Valldigna
thumb|400px|right|La Valldigna respecto de la [[Safor]]
La Valldigna ye una val y comarca historica de lo País Valenciano huei adhibita administrativament en la comarca de la Safor. Los lugars de la val suman 24.462 habitants (INE 2006). Huei bi ha una mancomunidat con lo mesmo nombre, la Mancomunidat de la Valldigna, y en forman parte los municipios de Barx, Benifairó, Simat y Tavernes, que tracta temas que afectan a la Valldigna. La capital tradicional de la comarca ye Tavernes de la Valldigna, que con 17.988 habitants (INE 2006) ye lo municipio més grant de la val, encara que la capital de la mancomunidat ye Benifairó.
Toponimia
En tiempos de los musulmans se deciba Alfándec, que significa terreno paulenco, pus en ixos tiempos los almarchals de Xeresa-Xeraco yeran més extendillatos, ocupando buena part de la val.
Seguntes una leyenda la val prenió nombre de digna dimpués d'una conversa entre Chaime II y l'abate de lo Monesterio de Santes Creus. Enantes de lo 15 de marzo de 1298, calendata de la fundación de lo monesterio y mientres la reconquiesta de lo Reino de Murcia, lo rei Don Chaime II transitaba por la Vall d'Alfàndec de Marinyen y se chiró enta l'abate y li dició "Quina vall més digna per a un monestir de la vostra religió", y l'abate li respondió: "Vall digna senyor, vall digna".
La comarca, u parzana en l'actualidat, amaneix en lo mapa d'Emili Beüt "Comarques naturals del Regne de València" publicato en 1934. En feban part los municipios actuals de Barx, Benifairó de la Valldigna, Simat de la Valldigna, Tavernes de la Valldigna, Xeraco y Xeresa.
Fuencalderas
Fuencalderas  ye un lugar aragonés d'o municipio de Biel, en a provincia de Zaragoza, comarca de Cinco Villas y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers.
A suya población ye de 39 habitants (2009). Iste ye uno de os pocos lugars d'a provincia de Zaragoza en que se i charra en aragonés. En a suya toponimia se puede viyer toz os rasgos d'a fonetica y morfolochía de l'aragonés, con toponimos como "Os pallars", ", "O puntal d'os caxicos", "A buxaquera"·.Toda a microtoponimia ye en aragonés.
Cheografía
Fuencalderas ye situata a piet d'a sierra de Santo Domingo, a man d'o despoblato de Liso, a on hue bi ha l'ermita de Sant Miguel de Liso, a 842 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar y a una distancia de 102 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Historia
As primeras noticias d'o lugar son d'a primera mitad d'o sieglo X, con l'abance d'a reconquiesta feito por García Sánchez I de Navarra. En l'actual Fuencalderas bi habió una torre esfensiva, ta protecher os accesos a Liso y a los cuellos ta trescruzar a sierra de Santo Domingo y plegar ta la cuenca d'o río Asabón, Bailo y a Chacetania.
Conservación de l'aragonés
O suyo modelo d'aragonés ye parellán a o que se fa servir en Santolaria, pero os rasgos lexicos presentan buena cosa de palabras no emplegatas en a zona pero si en atras arias de l'aragonés tan aleixatas como Sobrarbe u Echo, por eixemplo parolas como fablar, cascuello, siero, aclisar, u mesmo beluna poco conoixita como guzpatas “o diaple, o coco”.
A intensidat d'a luenga ya la documentaban Saroïhandy en o sieglo XIX, José Arbués, en Fuencalderas en mi recuerdo y "Tradiciones, costumbres y lengua en Fuencalderas" y Fernando Romanos en o libro Al Limite, la pervivencia del aragonés en la provincia de Zaragoza. A diferencia de Santolaria y Morillo, l'emplego de l'aragonés ha ito cayendo entabaixo, y anque toda a chent lo conoix, nomás lo emplega a chent de mas edat y va abandonando o emplego d'as parolas mas propias de l'aragonés dende o punto d'anvista fonetico.
S'alzan toz os rasgos fundamentals (articlos, posesivos, combinacions de pronombres de tercera persona, conservación d'a F- latina, d'a X aragonesa (prepalatal fricativa xorda /š/), d'a evolución a /ĉ/ (grafía CH) d'os grupos inicials latinos Gei-, y I-, toda a conchugación verbal aragonesa y gran cuantidat de lexico aragonés, que cal destacar o gran numero de sentitos figuratos, dobles sentitos y parolas polisemicas con cuantas acepcions. Mantienen también en esta localidat cualques rasgos verbals desapareixitos en atras localidaz como repuis de pasaus febles (dició, fició). Tamién chunto con Biel, O Frago y atros puestos d'a comarca de Cinco Villas, conservan a desinencia -i final, ta diferenciar as primeras personas verbals, rasgo que ya en Santolaria no se i fa.
A descripción de os suyos rasgos ye:
Hiars
Hiars (Féas en francés) ye un lugar y antiga comuna biarnesa situada en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. S'unió en 2016 a Ansa pa formar a nueva comuna d'Ansa e Hiars.
Fuencalderas
Molimentos
A Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asperanza de Fuencalderas, una ilesia d'estilo gotico adedicada a Nuestra Sinyora de l'Asperanza, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Hiars
Se troba en a val de Baretons.
Fuencalderas
Molimentos
En o suyo termin municipal tamién se troban os repuis d'a ilesia romanica de Sant Miguel de Liso, l'antiga ilesia parroquial d'o lugar de Liso, hue albandonato.
Orós
Orós puet estar:
Sent Vincenç (Alta Garona)
Sent Vincenç (Sent Vincenç en occitán, Saint-Vincent en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 99 habitants (1999) en una superficie de 3,07 km², con una densidat de población de 32,24 hab/km².
Ansa (Pireneus Atlanticos)
Ansa (Ance en francés) ye un lugar y antiga comuna biarnesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. S'unió en 2016 a Hiars pa formar a nueva comuna d'Ansa e Hiars.
Se troba en a val de Baretons.
George Bernard Shaw
George Bernard Shaw, naixito de Dublín (Irlanda) o 26 de chulio de 1856 y muerto en Hertfordshire (Anglaterra, Reino Uniu) o 2 de noviembre de 1950, estió un escritor, dramaturgo y critico musical irlandés, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1925. De caracter provocador, yera pacifista y inconformista, y habió tamién una activa participación en a vida politica, que yera present en a suya obra literaria. Antiparte, en 1938 recibió un Premio Oscar a o Millor Guión Adaptato por o suyo guión ta la pelicula Pygmalion, de Leslie Howard y Anthony Asquith, basata en a suya obra homonima.
Riocha Meya
thumb|right|300px|A Riocha Meya destacata en verde.
A Riocha Meya (Rioja Media en castellano) ye la rechión central d'a comunidat autonoma d'a Riocha (Espanya).
A suya población ye de 185.670 habitants (2006) siendo a localidat con mayor numero d'habitants a capital, Logronyo.
Ye formata por os municipios situatos en as vals d'os ríos Iregua, y Leza, ye dicir, as comarcas de Logronyo y Tierra de Cameros. As mugas naturals son o Río Ebro a lo norte; as sierras de Moncalvillo y o Camero Nuevo a l'ueste; a Sierra Cebollera a lo sud y a l'este a sierra d'a Hez.
Villamayor de Treviño
Villamayor de Treviño ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burghos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 94 habitants (2007) en una superficie de 20,73 km², con una densidat de población de 4,54 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villamayor de Treviño se troba situada a 822 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 45 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Adchectivos demostrativos en aragonés
L' Adchectivo demostrativo en aragonés indica a posición d'una persona u d'una cosa en o espacio u tiempo respecto a qui parla u a qui ascuita. En aragonés bi ha un sistema de tres personas de demostrativo. Os adchectivos demostrativos pueden esdevenir pronombres demostrativos cuan no acompanyan a un sustantivo, (manimenos os pronombres demostrativos neutros esto, ixo no corresponden con adchectivos demostrativos).
Cercanía u primera persona
En aragonés escrito ye común de veyer-lo encomenzando con i, encara que en a mayor parte d'os puestos se documenta regularment encomenzando por e. Estas formas pueden orichinar-se espontaniament en una conversa pa desfer o hiato tanto en aragonés como en luengas circunvecinas.
A forma esti en cuenta de este ye propia actualment d'o cheso, y se troba en textos medievals escritos en romance navarro y en l'aragonés d'as comunidaz aragonesas. En variants diferents d'o cheso como l'aragonés de Ballibasa y l'aragonés d'o Viello Sobrarbe se troba muito estendillata si acompanya a anyo: esti anyo.
Leixanía con segunda persona
Indican que os obchectos son con qui ascuita u mes a man de qui ascuita en relación a qui charra. Deriva d'o latín IPSE, IPSA, amostrando una lei fonetica propia d'a fonetica aragonesa y catalana: -PS- > -x-.
En aragonés actual se fa servir muito y se gosa conservar bien. Manimenos en aragonés medieval pareix que no se fese servir guaire, (talment por o estilo d'os textos, en o que ye mes frecuent fer servir primeras y terceras personas). Una d'as formas como se troba en textos medievals ye exe, exa, exos, exas.
Leixanía con tercera persona
Indican que os obchectos son con una persona u unas personas de qui se charra u a man d'una persona u unas personas de qui se charra. N'estos casos ixa u ixas personas no representan ni qui charra ni qui ascuita.
En aragonés escrito ye muito común veyer a forma belsetana aquer, aquera, aquers, aqueras encara que no ye demostrau que esta forma hese estau antes guaire ixemenada. Por atra parte as formas aquel, aquella, aquel(o)s, aquellas responden a la fonetica aragonesa, on por un regular a evolución d'a -LL- cheminada latina da -ll- (u en aragonés arcaico formas cacuminals), y no -r- como en gascón, (as evolucions de -LL- enta -r- son localismos y se deben a disimilacions como varello, perello).
Merops apiaster
L'abellaruelo u abellero común u europeu (cientificament, en latín, Merops apiaster (L., 1758) ), que en aragonés oriental antimás de como «abellero» tamién se conoix como abellerol y abellarol, ye una au coraciforme d'a familia Meropidae.
Se reconoix fácil por as colors vivas de plumas que tien, por o volido rapedo y áchil que emplega pa cazar insectos en l'aire, y por o costumbre gregario pa reproducir-se, por o cual unas cuantas parellas socavan niedos en forma de cado, alteros, en as ripas de tierra u arena compacta de bels ríos y ramblas, ta os que nomás i pueden plegar volando. Ye un animal que no se puede entivocar con atro.
Descripción
L'abellaruelo ye una au muit coloriada, de 27-28 centimetros de largaria, con a capeza y os huembros de color royisca y o peto, tripa, alas y coda azul verdoso.
Tiene una faixa negra arredol d'os uellos que le va dende o pico dica os pulsos, y un collaret negro a ran de papo que desepara nitidament una taca amariella en a gorguera contra o azul verdoso de peto y tripa.
As alas son largas y rematan en punta, mui apropiadas pa volar y maniobrar con muita vida. O volido puede estar acrobatico, especialment en parada nupcial y cuan cazan l'alimento. Pueden planeyar, baixar a capucete, alzar-se bien alto u mesmo aturar-se y esbarrar-se con muita velocidat.
Barx
Barx ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Safor. La suya población ye de 1.423 habitants (2007), en una superficie de 16,1 km² con una densidat de población de 88,39 hab/km².
Merops apiaster
Descripción
O pico ye largo, una miqueta firme pero curvau t'abaixo en a punta. De color escura, lo emplegan pa pizcar os insectos en pleno volido con os cuals s'alimentan. As patetas que tienen son curtas pero fuertes, y rematan con esgarrapaderas prensils de tres didos t'adebant y uno ta dezaga (anisodactilia), en as cuals o dido interior y o central son fusionaus dica o metatarso. Cuan no vuelan les fa goi posar-se en una percha, mesmo que cuan plegan de pillar una presa, que se posan pa rematar-la fotendo-le trucazos contra o palo, burciando con a capeza.
Barx
Cheografía
Ye o solo lugar montanyoso de la Valldigna.
Merops apiaster
Distribución
L'abellaruelo nidifica en zonas climaticas sub-tropicals y templadas d'Europa, norte d'Africa y Asia occidental, especialment en a Mediterrania occidental y oriental, Orient Meyo dica Pakistán, y as cuencas d'as mars Negra y Caspia, dica Ucraína y o Turquestán. Se'n puede trobar en as suyas arias de reproducción dende marzo dica setiembre.
Barx
Mugas
Lo suyo termin muga con Simat de la Valldigna, Xeresa, Gandia, Pinet, y Cuatretonda.
Merops apiaster
Distribución
Pasa os meses d'hibierno en as sabanas d'Africa ecuatorial y meridional, en un nuclio de países arredol d'o Golfo de Guinea, y tamién en a faixa d'as Grans Planuras africanas que va dende Republica Democratica d'o Congo y Uganda por o norte dica Zimbabwe y Mozambique por o sud.
Habitat
Os abellaruelos forman colonias de reproducción de densidat diversa. A sobén instalan os niedos a poca distancia os uns d'os atros, en os ripazos arenosos de bel curso d'augua. En Aragón, a proximidat d'o puesto de nidificación ye una clau pa trobar-los.
Prefieren zonas de campos ubiertos y cantimplanos con tansament árbols esparcius, a on que puedan volar y cazar sin estorbo. Tamién acuden t'as arboleras que i hai aman d'os ríos pa cazar insectos por alto d'as coronas.
Dieta
thumb|right|200px|Con una [[paixarela en o pico.]] L'abellaruelo ye un gran cazador d'insectos voladors. Tiene anglucia con os insectos mas granizos, como libelulas, langostos, pantinganas, ferfetz y mesmo bel caballico de Sant Antón si se deixa pillar, anque en consume tamién muitos atros tipos.
Como o suyo nombre ilustra, tradicionalment se le asocia mas que mas con as abellas. Manimenos, y anque a incidencia sobre as abellas domesticas puede estar notoria malas que os arneros sían aman d'un puesto de nidificación, os estudios mas fiables han confirmau que a depredación sobre as abellas domesticas ye siempre testimonial.
S'ha descrito un comportamiento d'evitación en os himenopteros, que evitarían mesmo salir de l'arna cuan detectan abellaruelos en os arredols. O impacto ye minimo por depredación directa (inferior a o 2% d'insectos capturaus en a epoca de cobata d'as aus, que ye cuan mas en cazan) y ye perfectament asumible por a propia demografía de l'arna, manimenos.
Reproducción
Os eixemplars chovens se distinguen por os uellos. Os adultos sexualment maduros tienen l'iris de color roya intensa, mientres que os chovens o tienen escuro.
Dimorfismo sexual
thumb|right|250px|Parella d'abellaruelos Merops apiaster. O masclo ye a la ezquierda, a fembra, a la dreta. O dimorfismo sexual d'istes animals ye subtil y no guaire evident. Cal parar cuenta, y nomás se fa platero cuan as parellas son formadas y se posan la uno a canto de l'atro; alavez, se veye como a espalda d'o masclo ye de color castanyo-soro u amariello, mientres que a fembra tiene ixas colors mas discretas, con apariencia verdosa.
Tamién as plumas coberteras d'as alas son diferents en la uno y l'atro sexos. Os masclos tienen as plumas coberteras secundarias de color castanya, fendo una malla bien definida sobre l'ala que ye vistable mesmo si ye volando como posau. En a fembra, as plumas son castanyas nomás en a primer metat, por o que ixa mesma taca ye mas discreta y causa un efecto de laderas difuminadas contra o verde u azul verdoso cheneral de l'ala.
Niedo
A la fin d'o túnel se troba una cambra redonda en a que meten de 3 dica 7 uevos que coban entre os dos pais. A cobada s'esvoluta bien luego, y de camín ta 3 semanas rancan a volar y abandonan o niedo. O periodo de cobadas ye de chunio dica agosto en a Peninsula.
Grazia Deledda
250px|thumb|Grazia Deledda con a suya familia arredol de [[1905.]]
Grazia Deledda, naixita de Nùgoro (Provincia de Nùgoro, Cerdenya) o 27 de setiembre de 1871 y muerta en Roma (Reino d'Italia) o 15 d'agosto de 1936, estió una escritora sarda en luenga italiana, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1926. Grazia Deledda, que no heba rematato os suyos estudios primarios, ye considerata una d'as personalidaz sardas mas importants d'o sieglo XX y a prencipal figura d'a Literatura de Cerdenya. En a suya obra literaria retrata un mundo rural de caracter agropastoral rechito por unas antigas leis no escritas. A suya obra mas conoixita ye Canne al vento, de 1913.
Tavernes de la Valldigna
Tavernes de la Valldigna (Tavernes de la Valldigna en catalán y oficialment, Tabernes de Valldigna en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Safor y partiu chudicial de Sueca.
La suya población ye de 18.195 habitants (2009), en una superficie de 49,2 km² con una densidat de población de 369,82 hab/km².
Cheografía
Tavernes de la Valldigna se troba en la Valldigna, a 15 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 54 km de la ciudat de Valencia, la capital de la suya provincia y de lo País Valenciano, y de 16,3 km de la ciudat de Gandía, la capital de la Safor.
Mugas
O suyo termin municipal muga con os termins Cullera, Favara, Benifairó de la Valldigna y Xeraco.
Riumajor
Riumajor (Riumajor en occitán, Rieumajou en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
Jozef Israëls
Jozef Israëls, naixito de Groningen (provincia de Groningen, Países Baixos) o 27 de chinero de 1824 y muerto en Den Haag (Holanda Meridional, Países Baixos) o 12 d'agosto de 1911, estió un pintor neerlandés, considerato uno d'os prencipals d'o suyo país mientres a segunta mitat d'o sieglo XIX.
Estió o pai d'o tamién pintor neerlandés Isaac Israëls.
Gavarnía
Cheografía
En ista comuna se trobaba parti d'o Parque Nacional d'os Pireneus y adintro d'él ye o cul de Gavarnía, declarau Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco chunto con o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols con o que muga.
Gavarnía da nombre a una d'as prencipals napas tectonicas d'os Pireneus, a napa de Gavarnía.
Toponimia
Aparixe o toponimo en un documento notarial de Sallent de Galligo en l'anyo 1425 :
Sierra d'Ateca
La sierra d'Ateca ye un sierra de la branca aragonesa de lo Sistema Iberico que se situa a lo sudeste de la sierra de Miñana, a l'este de la sierra de Cetina y a l'ueste de la sierra d'Armantes. La superficie de la sierra d'Ateca perteneixe a los municipios de Turrillo, Villa Luenga, Moros, Ateca y Bubierca, toz en la Comunidat de Calatayú.
Las principals altarias son la Olaza (1037 m), Varona (1018 m) y Las Muelas (984 m).
Hidrografía
La versant nord-este de la sierra desaugua enta lo río Manubles, la versant sudueste de la sierra lo fa enta río Monegriello
Cheolochía
Los materials paleozoicos de la sierra d'Ateca perteneixen a lo macizo d'Ateca chunto con los de sierra Corija, los de la sierra de Pardos, la sierra de Santa Cruz y la sierra de Valdellosa y son d'edat cambriana y ordoviciana, predominando l'afloramiento de las "Series Ibericas", ye a saber, quarzarenitas y lutitas con aspecto de loseta sedimentaus dende zaguers de lo Cambián meyo dica primers de l'Ordovicián inferior u Arenig.