cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
L'Espunyola
L'Espunyola (L'Espunyola en catalán y oficialment, Espunyola en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Berguedá, partiu chudicial de Berga y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 269 habitants (2008), en una superficie de 35,46 km² con una densidat de población de 7,59 hab/km².
Cheografía
A localidat de L'Espunyola ye situata a 804 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'El Cint, L'Esgleiola, La Mare de Déu del Bosc, Els Sants Metges y Els Torrents.
Crauford Kent
Crauford Kent (de vegadas acreditau como Craufurd Kent u Crawford Kent), naixiu de Londres (Reino Uniu) o 12 d'octubre de 1881 y muerto en Los Angeles (California, Estaus Unius) o 14 de mayo de 1953, estió un actor britanico, activo en primeras en o teatro britanico y dimpués en o teatro y lo cine estausunidense dende los anyos 1910 mientres lo cine mudo dica primerías d'os anyos 1950, con una dilatada carrera cinematografica amanixendo como actor en mas de 200 cintas en as suyas 40 anyadas como actor, siempre en papels segundarios.
Zafir
O zafir ye una piedra preciosa que consiste en variants de corindón (Al2O3) de qualsiquiera color que no siga roya. O zafir ye a sobén azul y si ye de color azul intensa ye por a presencia de fierro y titanio ("zafir oriental"); si o zafir ye incoloro se diz "leucozafir".
Etimolochía
En aragonés medieval lo veyemos escrito tanto çafir como safir. Se barallan dos hipotesis etimolochicas. L'auna lo fa provenir d'o griego sappheiros (« piedra de color azul »), l'atra d'o hébreu sappir ("a cosa més bella"). En aragonés medieval a palabra çafir pareix provenir de l'arabe, o que explicaría que tienga ç y no s como çabacequia u çaguero.
Mencions en fuents aragonesas
Bi ha mencions a zafirs en actas de corz, en inventarios de biens y en libros tradueitos a l'aragonés. As mencions en as actas de corz son intresants como transmisoras de creyencias clasicas:
Sediles
Sediles ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca d'a Comunidat de Calatayú.
Cheografía
Ye situato a piet d'a sierra de Bicort, a 739 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar y a una distancia de 90 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia.
Toponimia
O toponimo Sediles ye pareixiu a Setiles en a cercana provincia de Guadalachara.
Tuca de Pena Nera
A tuca de Pena Nera (en castellano Peña Negra) ye un pico de 2.581 metros d'altaria situau en a muga entre Ribagorza (Aragón) y a Val d'Arán (Occitania).
Mixars
Os mixars (en tartaro Мишәрләр) habitan entre os ríos Oca y Volga, en a part meridional d'as republicas de Chuvaxia, de Tartaria y de Mordvinia (Rusia). En 1912 yeran uns 200.000 individuos, dende 1926 los han contabilizato como tartaros. Charran un dialecto d'o tartaro de Kazán y son musulmans. Se crei que son descendients de poblacions nativas finesas d'a Volga que se turquizoron.
San Miguel de Valero
San Miguel de Valero ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 372 habitants (2007), en una superficie de 28,55 km² y una densidat de población de 13,02 hab/km².
Albiztur
Albiztur (Albiztur en basco y oficialment, Albístur en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca de Tolosaldea.
A suya población ye de 312 habitants (2009) en una superficie de 13,09 km², con una densidat de población de 23,83 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Albiztur ye situada a una distancia de 31 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua, y de 6,5 km d'a ciudat de Tolosa, a capital d'a suya comarca.
Giovanni Verga
Giuseppe Tomasi di Lampedusa, naixito de Catania (Sicilia) o 2 de setiembre de 1840 y muerto en Catania o 27 de chinero de 1922, estió un escritor y novelista italiano, muit conoixito por a suya obra I Malavoglia y Mastro Don Gesualdo.
1924
Atros países
right|thumb|250px|O escritor y poeta [[Joan Salvat-Papasseit, qui morió o 7 d'agosto de 1924.]]
Binéfar
Binéfar ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, capital administrativa d'a comarca de Litera.
A suya población ye de habitants en una superficie de 25,1 km² y una densidat de 0 hab/km².
Cheografía
Binéfar y situato a 286 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 80 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Historia
A primera cita d'o lugar, seguntes Agustín Ubieto Arteta, ye en 1092, documentada en a obra d'Antonio Ubieto Arteta Colección diplomática de Pedro I de Aragón y Navarra (Zaragoza, 1951), con as formas Bineffar y Avinefar.
En octubre de 1363 se bi sinyó o Tractau de Binéfar entre o rei Pero IV d'Aragón y Henrique de Trastamara.
Almodóvar (desambigación)
Almodóvar provién de l'arabe المدور al-mudawwar ("lo redondo") y puede estar:
Ereño
Ereño (Ereño en basco y oficialment, Ereño en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca de Busturialdea.
A suya población ye de 253 habitants (2008) en una superficie de 10,67 km², con una densidat de población de 23,71 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Ereño se troba situada a 278 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 42 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Belmont de Sant Chusé
Belmont de Sant Chusé (Bellmunt de Mesquí en catalán, Belmonte de San José en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de lo Baixo Aragón. La suya población ye de 144 habitants (2005), en una superficie de 34 km², con una densidat de 4,24 hab/km².
Toponimia
Los toponimos tipo Belmont, Bellmunt, Belmonte son recurrents en toda la peninsula y se pueden interpretar a partir de lo latín MONS, MONTIS ("mont") y BELLUS ("bonico", "bello"). Manimenos Alvaro Galmés de Fuentes los interpreta a partir de la radiz celta BEL ("brillant", "claro") y lo chustifica por los terrenos calsinosos que bi ha en este y en atros "Belmonts".
Lo exotoponimo aragonés Belmont se conoix por un texto de lo 29 de chinero de 1243 en lo que lo comandador calatravo d'Alcanyiz feba una concordia con la ilesia alcanyizana sobre decimas y termins :
En lo Fogache de 1405 ordenau en las Corz de Maella s'escribe Belmont de Calatrava por perteneixer en ixos tiempos a la Orden de Calatrava con seu en Alcanyiz:
Apareixe tamién en aragonés en as actas d'as Corz d'Alcanyiz de 1436:
Los apelativos de San José u de Mezquín han estato subchectos de polemica toponimica local en lo sieglo XX y obedeixen a politicas de desambigacions de toponimos, que afectan a esta localidat por haber-ie atros toponimos ditos Belmonte en Espanya.
La denominación Belmonte de Mezquín esdevinió oficial por lo Reyal Decreto de 27 de chunio de 1916 pa diferenciar-lo d'atras localidaz homonimas, aproveitando lo hidronimo Mezquín, río que naixe en lo suyo termin municipal por unión de dos barrancos.
En 1980 s'aprobó lo cambio de nombre por lo pareixiu de Mezquín con lo castellano mezquino, y se prenió la denominación de San José por la existencia d'una ermita dedicada a Sant Chusé, feito que diferencia a Belmont d'atros lugars de la redolada.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Fórnols, con un cantón de lo termin de Ráfals, con La Cerollera, con La Canyada de Beric, con La Torre de Viliella y con La Codonyera.
Alto Don Diego
Alto Don Diego ye un lugar despoblau situau en o termin municipal de Boquinyeni (comarca de Ribera Alta d'Ebro, en Aragón).
Bi ha una fabrica de piensos y belatro edificio industrial.
Michael Connelly
Michael Connelly, naixito de Philadelphia (Pennsilvania) o 21 de chulio de 1956, ye un escritor y novelista estausunidense de novelas policiacas, destacando a suya serie sobre o detective Harry Bosch.
Escarriella
Escarriella (en castellano Escarrilla) ye un lugar pirinenco d'o municipio de Sallent de Galligo, en a comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca. Ye situato a 1.120 metros d'altaria, a meyo camín entre as pistas d'esquí de O Fornigal y Pandicosa, en o corazón d'a val de Tena y tamién entre os entibos de Búbal y Lanuza, deseparato d'iste zaguero nomás por que o tónel d'Escarriella. O lugar ye rodiato de selvas de fabos, pinos y abez.
Historia
En 1295 Escarriella yera propiedat d'o rei d'Aragón. Dimpués estió d'a sobrecullita, d'a vereda y d'o correchimiento de Chaca. Cuan s'independizó s'unió a Sandiniés en 1845 y ya a la fin en 1970-1980 s'encorporó a o municipio de Sallent.
Toponimia
Gerhard Rohlfs relaciona iste toponimo con o gascón "escarrouè" y l'aragonés "escarrón", que se corresponden con o basco "askarra", que designa a la mesma especie d'árbol.
Seguntes William Dennis Elcock manimenos no ye tan claro l'orichen prerromano. L'anglés sinyala a o verbo "escarrar" d'orichen latín (EXCARRARE) y present tanto en aragonés como en occitán con o significau de "rascar, limpiar a borda" como fuent d'iste toponimo.
Molimentos
A Ilesia de Sant Chuaquín d'Escarriella, adedicada a Sant Chuaquín, ye una construcción tardana, d'una nau rectangular y capecera plana. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Plantero
thumb|300px|Un plantero.
Un plantero  ye un puesto an se siembran os vechetals u un puesto an s'alzan as simients. Ye una aria de terreno preparada y acondicionada especialment pa colocar as simients con a finalidat de producir a suya cherminación con as millors condicions y cudiaus, a la fin de que pueda creixer sin dificultat dica que la planta sía lista pa lo suyo trasplante. Lo plantero ye o puesto adequau pa que la simient enciete la suya primera fase de desembolique. Dimpués a planta creixerá y será trasplantada a lo terreno definitivo.
Son importants perque permiten un millor aproveitamiento y rendimiento d'o terreno; guarencian una millor selección d'a simient y con isto aumenta considerablement as posibilidatz de tener una millor productividat en as cullitas; facilita l'actividat agricola familiar, ya que tanto a persona labradora como os ninos pueden participar en a sembradura. Os planteros son muit importants perque permiten que bellas hortalicias de simients muit chicotas, como la ensalada, la cebolla u lo tomate, puedan aconseguir un buen desembolique en o suyo primer periodo de vechetación.
Tuca Blanca d'el Pomero
A tuca Blanca d'el Pomero u Tuqueta Blanca ye un pico de 2.696 metros d'altaria situau en a muga entre Ribagorza (Aragón) y a Val d'Arán (Occitania).
Punta Sesín
A punta Sesín u punta d'o Chicovil ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.022 m. Ye en a sierra d'a Madalena, en o cordal Este d'a punta d'as Blancas (2.131 m).
Se troba situau administrativament en a triple muga entre os municipios d'Aísa, Villanuga y Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.
Prunus domestica subsp. syriaca
A ciruela zaragocí (Prunus domestica subsp. syriaca (L.) C.K.Schneid.) ) ye una planta d'a orden d'os Rosales y familia Rosaceae que ye una variedat d'a cerollera, caracterizada per producir como fruito unas cerollas redondas y amariellas, con un gusto azeto. L'80 % d'a producción mundial se cautiva en a rechión francesa de Lorena.
El Picazo
El Picazo ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 771 habitants (2007), en una superficie de 25 km² y una densidat de población de 30,84 hab/km².
Batalla de Tabarsi
A Batalla de Tabarsi estió una batalla en cual luitoron d'una banda as tropas d'o gubierno persa d'a dinastía Qajar y d'atra banda, os seguidors d'O Báb, que yeran refuchiatos en o Mausoleu d'o Sheih Tabarsi, que esdevinió una fortaleza ta la suya resistencia. A batalla prencipió o 10 d'octubre de 1848 cuan alto u baixo 600 bahais se i refuchioron y remató o 10 de mayo de 1849 con a muerte de toz os setiatos. Parte d'os setiatos facioron a suya rendición, encara que fuoron asesinatos. Nomás se salvó o suyo chefe, Quddús, qui sindembargo fue entregato a un alto dirichent relichioso persa, o Sa'ídu'l-'Ulamá, qui o 16 de mayo de 1849 l'entregoron a las turbas que lo linchoron.
12 d'octubre
Sieglo XVI
right|thumb|250px|O rei [[Eduardo VI d'Anglaterra, naixito o 12 d'octubre de 1537.]]
Sieglo XIX
right|thumb|250px|O militar estausunidense [[Robert E. Lee, qui morió o 12 d'octubre de 1870.]]
San Miguel del Robledo
San Miguel del Robledo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 85 habitants (2007), en una superficie de 10,39 km² y una densidat de población de 8,18 hab/km².
Idioma suahili
O suahili (dito kiswahili en swahili) ye una luenga bantú amplament parlata en l'Africa Oriental. O suahili ye a luenga materna d'os suahilis, que habitan una extensión de 1.500 km d'a costa africana Oriental dende o sud de Somalia dica o norte de Mozambique, encluyindo-ie as isles costeras como l'archipielago de Zanzíbar. Mientres o dominio de l'Imperio Britanico, a suya administración la fomentó como luenga de relación; actualment ye a luenga negroafricana mas estendillata. Tien alto u baixo uns cinco millons de parlants como primera luenga y entre cincuanta y cient millons de parlants como segunda luenga. O suahili ha esdevenito una lingua franca ta Africa Oriental y arias circumdants.
Ye luenga oficial (cooficial) en Kenya (chunto a l'anglés), Tanzania (chunto a l'anglés), Republica Democratica d'o Congo (chunto a o lingala, o kikongo, o chiluba y u francés) y Ruanda (chunto a o kinyarwanda, l'anglés y o francés). A forma stándard ye basata en o dialecto d'a isla d'Unguja, en Zanzíbar, o kiunguja. O kingwana ye un dialecto muit diferenciato emplegato a l'este d'a Republica Democratica d'o Congo.
Glotonimo
O glotonimo suahili, procede d'o termin arabe sawāhil ("costas"), que significa "costero". Ista denominación s'aplicó a os habitants d'a costa d'Africa Oriental que pendeban de l'antigo soldanato d'Omán (dende Kilwa dica Berbera). O nombre de l'idioma en a propia luenga ye kiswahili. O prefixo ki- s'adhibe a toponimos ta referir-se a la luenga d'istos. Por eixemplo, d'a parola Hispania (Espanya) se forma kihispania ("(idioma) espanyol").
Evolución historica
O suyo orichen no ye guaire preciso y s'ha de situar en o contacto en a costa africana de l'Ocián Indico, en particular en a isla de Zanzíbar, entre comunidaz bantús, arabes y persas, que dioron orichen a la civilización suahili entre os sieglos VIII a XII. O suahili tien literatura escrita en alfabeto arabe a partir d'o sieglo XIII. Un d'os primers documentos conoixitos en suahili ye un poema epico titulato Utendi wa Tambuka ("A Historia de Tambuka"), que se data en l'anyo 1728.
Ye a luenga oficial d'Uganda, Tanzania y Kenya, asinas como d'a Unión Africana (chunto l'anglés, o francés, l'arabe, o espanyol y o portuguès). A la Republica Democratica d'o Congo tien a consideración de "luenga nacional". Ye utilizata por bels 80 millons de personas en l'Africa Oriental y se considera una "lingua franca" en un territorio a on bi ha decenas d'atras luengas. Curiosament, en as enquestas sociolingüisticas, nomás o 2% d'a población local la considera a suya luenga materna.
Se preveye un constant augmento d'os parlants de suahili, gracias a la importancia concedita mas que mas por as institucions educativas de Kenya y Tanzania, a on ye luenga oficial, asinas como por o creixient intrés por parti d'a comunidat afroamericana en o suyo estudio y difusión como luenga de construcción panafricana.
Alfabeto
O suahili s'escribió con l'alfabeto arabe dica o sieglo XVIII, pero a forma escrita habitual en l'actualidat fa servir l'alfabeto latino. Recientment se desembolicó o sistema d'escritura mandombe ta diversas luengas centroafricanas, entre ellas o suahili, encara que o suyo uso ye minoritario. A ortografía moderna ye altament fonemica, por lo que a suya lectura y pronunciación ye prou simpla, a esferencia de l'anglés y francés, a on as grafías etimolochicas predominan sobre as fonemicas, particularment en as vocals.
Vocabulario
Una parola aragonesa provenient d'o suahili ye safari, que s'escribe igual y quiere decir "viache". Atras parolas y esprisions en suahili que son conoixitas en o nuestro contexto cultural provienen mas que mas d'o cine, como son:
Encara que a sobén se diz que ye un dialecto de l'arabe, o suahili ye una luenga bantú que ha asimilato a-saber-los amprens d'atras luengas, mas que mas de l'arabe, en efecto, pero tamién d'o portugués y de l'anglés. Por eixemplo, de l'arabe:
De l'anglés:
Pronunciación
As reglas de pronunciación d'o suahili son muit simples. Totas as parolas son planas, fueras de Zanzíbar que ye esdrúixola (/'θan.θi.bar/). Totas as letras que s'escriben se pronuncian.
Max Stirner
Johann Kaspar Schmidt, más conoixito con o suyo pseudonimo de Max Stirner, naixito de Bayreuth (Reino de Baviera) o 25 d'octubre de 1806 y muerto en Berlín (Reino de Prusia) o 26 de chunio de 1856, estió un filosofo y anarquista alemán. A suya obra ye representativa de l'egoísmo etico d'o sieglo XIX, con una muit gran influencia en as prencipals corrients filosoficas anarquistas.
Idioma suahili
As consonants
O siguient cuatrón presenta o inventario de consonants en suahili. En parentesi apareixen os alofonos, en cursiva a grafía y entre barras os fonemas.
Turcomans (Orient Meyo)
Os turcomans son pueblos nomadas turquicos d'a branca oguz que invadioron Asia Central dende l'este enta o sudueste y dimpués trescurzoron as montanyas d'Irán plegando t'Anatolia, Siria y Irak. Os turcomans d'Asia Central esdevinioron turcmenios, os turcomans d'Anatolia Oriental y Azerbaichán contribuyoron a la formación d'os turcos anatolicos y azerins. Encara bi ha comunidatz en Irán, Irak y Siria calificatas de turcomanas, y turcomans en Anatolia en proceso d'asimilación a os turcos (yorucos, carapapakhes).
Historia
A migración entra l'ueste d'os turcomans lebó a la fundación en 1055 d'o soldanato selchuquí d'Irán. Quan os turcomans s'adrezoron t'Anatolia l'Imperio Bizantín reaccionó pero o selchuquí Alp Arslán los esclafó en Menzikert en 1071. Os vencedors yeran de dos tipos, turcomans que buscaban pasturas y gazis u guerrers d'a fe que lebaban tiempo vivindo de saqueyar a muga con os cristianos. Tanto os uns como os atros s'ixemenoron por Anatolia sin ser controlatos por selchuquís u bizantins. Se facioron os duenyos d'as zonas poco poblatas d'Anatolia central; bellas poblacions cristianas fuyoron, atrás se convirtioron a lo Islam y prenioron a luenga turquica.
A invasión mongola d'Orient Meyo en o sieglo XIII empentó nuevas poblacions turcomanas ta Anatolia. A fins d'o sieglo XIII o turcomán Osmán heredó un territorio en a muga con os bizantins, con posibilidatz de fer incursions de saqueyo y atrayó bells partidarios turcomans canalizando las suyas belicosidat y ansia de botín. Os descendients d'Osmán creyoron l'Imperio Otomán, que manimenos trobará a oposición d'os principatos creyatos por os turcomans en Anatolia y que quereban mantener a suya independencia. En a versión aragonesa d'o "Libro de Marco Polo" denominan l'actual Turquía u Asia la Chica como Turqueman (Turquemania en traduccions a atros idiomas) y dicen que ye habitata por turcomans, armenios y griegos:
Campillo de Altobuey
Campillo de Altobuey ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca y comarca de La Manchuela Cuencana.
Turcomans (Orient Meyo)
Historia
Bayazet I habió se sozmeter a los prencipatos d'Anatolia coaligatos en contra d'ell. Os turcomans, distribuitos tamién fuera de l'aria d'acción d'os otomans, dende Anatolia Oriental dica Irán, por a suya traza nomada de vida, quasi no lis afectaban as campanyas destructivas de Tamerlán. D'esta traza os turcomans d'Anatolia demandoron aduya a Tamerlán, que invadió o sudeste d'Anatolia, encara que dimpués se'n fue ta la India. O prestichio de Bayacet dimpués d'a victoria en Nicopolis trayó ta l'Imperio Otomán nuevas poblacions turcomanas. D'esta traza Bayacet decidió sozmeter tota Anatolia: Caramán en 1397 y os principatos d'o norte en 1398. Tamerlán tornó y los principes turcomans desposeitos s'unioron a lo suyo exercito. Una batalla se produció en Ankara o 27 de chulio en 1402, os turcomans que a lo principio luitaban en o bando otomán se pasoron a lo bando de Tamerlán y d'os opositors turcomans. Os otomans fuoron derrotatos, Tamerlán restauró os principatos turcomans y Caramán fue ixamplata, adchudicando-li un papel preponderant. En tiempos de Mehmed I y Murat II Caramán esdevinió un estato tampón entre os otomans y mamelucos y una amenaza permanent ta l'Imperio Otomán.
Campillo de Altobuey
A suya población ye de 1.716 habitants (2007), en una superficie de 172,41 km² y una densidat de población de 9,95 hab/km².
Toponimia
D'acuerdo con Robert Pocklington os oronimos peninsulars que contienen l'elemento Buei u Boi tienen un orichen en o latín PODIUM ("pueyo") y a conversión d'a P- inicial en b- s'habría produeito por etimolochía popular baixo a influencia d'a parola buei. Altobuey significaría "alto pueyo".
Turcomans (Orient Meyo)
Historia
En 1467 os Cara Coyunlu fuoron sustuitos por os Ac Coyunlu orichinatos en Diyarbaquir en o sieglo XIV y plegatos dende Anatolia Oriental. Amés d'o territorio d'os Cara Coyunlu podioron ocupar una parte de Persia oriental. Quan os otomans baixo o soldanato de Mehmet II ocuporon Caraman facioron grans mortaleras de turcomans. Os Ac Coyunlu d'Azerbaichán aplegoron a los principes turcomans desposeitos, pero fuoron derrotatos por Mehmet II o conqueridor en 1473. Os turcomans d'Anatolia no tenioron atro remeyo que sozmeter-sen, encara que en o sud d'Anatolia continó a oposición turcomana contra os otomans. Os Ac Coyunlu encomenzoron a perder fuerza quan o sucesor d'Uzun Hasan decidió d'eliminar as supervivencias de dreito mongol en beneficio d'a lechislación islamica, o que provocó a rebelión de tribus nomadas turcomanas y mongolas.
En o sieglo XV Yoneid, gran mayestre d'a orden relichiosa d'os safavidas consiguió atrayer a muitos turcomans, que pronto fuoron conoixitos como Quizil Bax (sombreros royos). Con a suya aduya o nieto d'ell Ismail s'apoderó de Tabriz en 1501, rematando con os Ac Coyunlu y fundó a dinastía safavida, que reinó en Persia dica o sieglo XVIII.
Campillo de Altobuey
Molimentos d'intrés
Antimás d'a riqueza molimental, Campillo tien atros puestos d'intrés, como lo molín d'aire, o pinar de San Isidro u lo tozal de Santa Quiteria.
Turcomans (Orient Meyo)
Historia
A principios d'o sieglo XVI os turcomans d'Anatolia oriental yeran en contra d'os otomans. Asinas como se feba més grant o movimiento Quizil Bax os turcomans d'Anatolia lis oposaban més resistencia. O movimiento Kicil Bax heba plegato ta o sud d'Anatolia, en concreto l'antigo principato de Karamán. A lo problema político que suposaba sozmeter a las tribus turcomanas nomadas li se sumó o conflicto relichioso que representaba o chiismo d'os turcomans contra o sunnismo d'os otomans. En 1511-1512 esclaroton grants revueltas turcomanas en Anatolia, plegando t'Anatolia central, revueltas que pronto tenioron refirme de l'Imperio Persa Safavida.
O soldán otomán Selim I exerció una brutal represión y ninvió l'exercito ta l'este, penetrando en Anatolia Oriental y mandando executar a os partidarios d'os Quicil Bax. Dimpués d'a derrota d'o Xah safavida Ismail en Caldirán en 1514 os otomans ocuporon Tabriz, (que dimpués habioron d'abandonar) y yeran ya os duenyos indiscutibles d'Anatolia Oriental. Muitos turcomans d'Anatolia emigroron ta l'Imperio Persa Safavida y rematoron fendo-se chiitas. Os turcomans esdevinioron a población mayoritaria en Acerbaichán, a suya luenga turquica evolucionará ta l'actual azerín y se produció a etnochenesi final d'o pueblo azerín. Bells turcomans se sedentarizoron.
Pa reforzar a muga meridional con os mamelucos, que aduyaban a os turcomans d'Anatolia oriental, en 1515 os otomans prenioron Diyarbakir y Mardín, y posoron baixo a suya sobiranía a os beis kurdos. En 1519 se produció una nueva revuelta turcomana en Anatolia, o suyo caudiello yera un predicador safavida dito Yelal, encara que vencita, as rebelions turcomanas d'os dos sieglos vinients serán conoixitas como yelalís. En 1526-1527 esclatoron revueltas yelalís. En 1533 Solimán lo Magnifico encomenzó una campanya contra os safavidas en a que ocupó Acerbaichán, dimpués ocupó Bagdad, anexionata en 1534, Basora, en 1547, y amés os otomans ocuporon més terreno en Anatolia Oriental u Armenia (Erzurun, Van). Dimpués d'atrás dos expedicions infructuosas contra Acerbaichán os otomans y safavidas firmoron a paz d'Amasía en 1555 en a que se fació o primer esbozo de mugas entre os dos imperios.
Encara en 1603-1604 esclatoron revueltas yelalís quan se produciban retacules debant d'os safavidas. Por o tractau de Sehab se reafirmó a sobiranía en Mesopotamia y os safavidas ocuporon Ereván.
Mascat
Mascat (en arabe مسقط) ye a capital d'Omán y a suya ciudat mas poblada.
Camino del Pozuelo
Camino del Pozuelo ye un lugar despoblau situau en o termin municipal de Boquinyeni (comarca de Ribera Alta d'Ebro, en Aragón).
Bidángoz
A suya población ye de 100 habitants (2010), en una superficie de 39,20 km² y una densidat de población de 2,55 hab/km².
Nombre
Bidankoze ye lo nombre en basco roncalés, en la resta de Navarra yera Bidangoz u Bidangotce, y en la val de Sarasaz ye Bidangotce. A pronunciación de Bidángoz como Bidankoze ye por una peculiaridat fonetica de lo roncalés. Hue Bidankoze ye lo nombre cooficial de lo municipio. Variants documentals de lo nombre en la Edat Meya son Bidangoiz y Bidangos. En 1308 cuan se firma sentencia en un pleito entre Tafalla y Olit por l'augua de lo río Cidacos firman entre atros l'abbat de Vidanguoç.
Cheografía
O lugar de Bidángoz se troba situato a 936 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 87 km d'a ciudat de Pamplona, a capital d'a suya provincia.
Tuqueta Blanca
A Tuqueta Blanca ye un pico de 2.696 metros d'altaria situau en a vall de Vallhibierna, en a comarca aragonesa de Ribagorza.
A cima tien dos cotas d'altaria parellana, a sud mas suau y a norte mas rocosa. Ta puyar-ie se fa dende o Puent de Coronas, seguindo simpués o barranco d'Estibafreda.
Martiello
thumb|right|250px|Un martiello. O martiello (d'o latín < MARTELLUS) ye una ferramienta de percusión que s'emplega pa meter golpe directament u indirecta sobre un obchecto y fer que se desplace. O suyo emplego más común ye pa clavar claus u crebar una pieza. O golpe propinau con un martiello se diz «martellazo».
Invasión rusa d'Ucraína de 2022
La invasión estió precedida per una acumulación militar rusa que prencipió en primerías de 2021, entre la quala lo president de Rusia Vladímir Putin, criticó l'ampliación d'a OTAN posterior a 1997 per considerar-la una menaza pa la seguranza d'o suyo país y exichió que se complisen los alcuerdos entre James Baker y Mikhail Gorbachev de 1989, que heban establiu que no s'extendería enta l'Este. Tot y con as acumulacions militars, los funcionarios rusos dende meyaus de noviembre de 2021 dica lo 20 de febrero de 2022 negoron repetidament que Rusia tenese plans d'invadir Ucraína.
Antecedents
Lo conflicto se deriva d'a disputa sobre si Ucraína ye un estau sobirán u no y la reclamación de Rusia como parti d'o suyo territorio.
Invasión
thumb|upright=1.5|Mapa animau d'a invasión Lo 24 de febrero, poco antes d'as 06:00 hora de Moscú (UTC+3), Putin anunció que heba preso la decisión de lanzar una "operación militar especial" en l'este d'Ucraína. En o suyo discurso, Putin afirmó que no i heba plans d'oocupar lo territorio ucrainés y que emparaba lo dreito d'os pueblos d'Ucraína a l'autodeterminación. Dició que lo proposito d'a operación yera protecher a la chent en a rechión predominantment de fabla rusa de Dombás que, seguntes Putin, "dende fa ueito anyos, s'han enfrontinau a la rebaixada y lo chenocidio perpetraus per lo rechimen de Kiev". Putin tamién afirmó que Rusia buscaba la "desmilitarización y "desnazificación" d'Ucraína. minutos dimpués de l'anuncio de Putin, se reportoron explosions en Kiev, Khárkiv, Odessa y Dombás.
Immediatament dimpués de l'ataque, Zelenski anunció la introducción d'a lei marcial en Ucraína; ixa mesma nueit ordenó una mobilización cheneral de toz los hombres ucrainians d'entre 18 y 60 anyos. Las tropas rusas ingresoron a Ucraína dende quatro direccions prencipals: a lo norte dende Belarrusia, endrezaus enta Kiev; a lo nord-este dende Rusia, endrezaus enta Khárkiv; a l'este dende la Republica Popular de Donetsk (RPD) y la Republica Popular de Lugansk (RPL); y a lo sud dende la peninsula de Crimea.
Brasil
A Republica Federativa de Brasil (en portugués República Federativa do Brasil) ye o país mas gran de Sudamerica y o cinqueno estato mas gran d'o mundo en termins d'amplaria territorial. A suya población ye de 205.002.000 habitants en una superficie de 8.514.876 km² (ye decir, o 47% d'a superficie total d'America d'o Sud), con una densidat de población de 22 hab/km². Encara que Brasil ye o cinqueno país mas poblato d'o mundo, ye tamién uno d'os países con menor densidat de población, en estar semidesertica a mayor parte d'o país.
Brasil tien zonas mugants con toz menos dos d'os países sudamericans, Chile y Ecuador. Muga: a o norte con Venezuela, Colombia, Guyana, Surinam y Guayana Francesa; a o sud con Archentina, Uruguai y Paraguai; a l'este con l'Oceano Atlantico; y a l'ueste con Bolivia y Perú.
A capital nacional ye Brasilia, que substituyó a Río de Janeiro en 1960. Politicament, Brasil ye una Republica, estando l'actual president d'o país Luiz Inácio Lula da Silva. Brasil declaró a suya independencia de Portugal o 7 de setiembre de 1822 formando l'Imperio de Brasil, y Portugal reconoixió ista declaración d'independencia o 29 d'agosto de 1825.
En estar una antiga colonia portuguesa, Brasil ye l'unico país d'America d'o sud a on se charra o portugués, encara que tamién se charran luengas indichenas, trobando-se muitas en situación de periglo. A relichión d'a mayor parte d'os brasileros ye o Cristianismo catolico (ye o país con mayor porcentache d'habitants catolicos d'o mundo), encara que tamién bi ha una important presencia d'a Ilesia Evanchelica.
A ciudat brasilera con mayor nomero d'habitants ye São Paulo, con una población total de mas de 10 millons d'habitants; Rio de Janeiro, con mas de 6 millons; Salvador, Belo Horizonte y Fortaleza, con mas de 2 millons; y Recife, Curitiba, Belém, Porto Alegre, Manaus y Goiânia, totas con mas d'1 millón d'habitants.
A metat norte d'o país ye formata por a cuenca hidrografica d'o río Amazonas, encara que a parte sud de Brasil fa parte d'a cuenca hidrografica d'o Río d'a Plata, con os ríos Paraguai, Paraná y Uruguai. Antiparte, una parte d'as suyas auguas fluvials desauguan en l'oceano Atlantico, que ye a muga oriental de Brasil. A mayor altaria de Brasil ye o Pico da Neblina, con 2.993 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Historia
L'8 de chinero de 2023, seguidors de l'anterior president Jair Bolsonaro asaltan simultaniament as seus d'o poder executivo, d'o poder chudicial y d'o poder lechislativo, en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de golpe d'estau.
Organización politico-administrativa
O territorio de Brasil se troba dividito administrativament en 26 estatos, amás d'un Districto Federal. thumb|300px|Mapa de Brasil. thumb|Mapa de Brasil thumb|Congresso Nacional.
Prencipals rechions metropolitanas
As prencipals arias metropolitanas de Brasil son:
Esportes
L'esporte mes popular y practicato por a población de Brasil ye o fútbol, atros esportes como o baloncesto, o voleibol, o futbol sala y l'automovilismo son tamiém populars.
Competicions esportivas
A ciudat brasilera de Rio de Janeiro estió a siede d'os Chuegos Olimpicos de 2016.
Corz de Monzón (1533-1534)
thumb|Constitucions publicadas en l'anyo 1534. As Corz de Monzón de 1533-1534 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón que fuoron convocadas por Carlos I d'Aragón dende a ciudat de Chenova o 7 d'abril de 1533 pa celebrar-se o 15 de mayo en Monzón. Prencipioron o 19 de chunio y rematoron o 20 de chinero de 1534.
O reinau de Carlos I se caracterizó por un coste muit alto pa mantener l'imperio con o consiguient agotamiento economico. Os prencipals motivos yeran: as hostilidatz con Francia por l'interés d'o rei Francisco I de Francia sobre a peninsula italica; a esfensa d'as agresions turcas en a Mediterrania y o mantenimiento de l'imperio alemán que yera anglucionau por os prencipes alemans.
Amás d'a precaria situación economica dreitament creyada por la guerra, s'anyadiba la caita d'o comercio por culpa d'a inseguridat maritima. Tamién se queixoron os deputaus d'a manca de protección arancelaria de l'emperador, encara que existiban privilechios a favor d'os catalans. En concreto, se yera pagando por quitar trigo de Sicilia y no s'aplicaba lo gravamen d'un 20% a los trapos franceses que dentraban en Sicilia y Nápols.
Respective a lo prencipau de Catalunya, en l'orden politico, os deputaus se queixoron de l'actuación d'o lugartenient Fadrique de Portugal, que efectuaba detencions en nombre d'a Cheneralidat, invadindo competencias. Tamién manifestoron o suyo disgusto lo brazo militar con o nombramiento d'o chenovés Girolamo Doria como arcebispe de Tarragona, por estar forano y por as incherencias competencials d'o enquisidor Fernando de Loazes (futuro succesor de Doria en l'arcebispau de Tarragona), pero lo rei no tornó a acceptar discutir iste punto. Por as dificultatz d'aplicación d'a Constitución d'a Observancia se pidió a creyación d'un Tribunal de Contrafaccions. A suya creyación s'aplazó dica 1706, quasi doscientos anyos dimpués. Adintro d'os temas de rechimen interior destaca l'alcuerdo de nominar los cargos de deputaus locals a la fin d'o mandato y no a lo prencipio; se prohibioron as relacions economicas entre deputaus y oficials d'a Cheneralidat. Istas midas teneban como obchectivo privar as posicions dominants y o clientelismo. D'unatra man se plantió encetar una nueva sistematitzación d'o dreito catalán, si bien no será dica as Corz de Monzón de 1585 quan se constituyiría una comisión que fería publico o resultau entre 1588 y 1590.
Fígols
Fígols (Fígols en catalán y oficialment, Fígols en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Berguedá, partiu chudicial de Berga y provincia de Barcelona.
Managua
Managua ye a capital de Nicaragua y a suya ciudat mas poblada.
Fígols
A suya población ye de 47 habitants (2008), en una superficie de 29,68 km² con una densidat de población d'1,58 hab/km².
Cheografía
A localidat de Fígols ye situata a 1.154 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 170 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Fumanya y Peguera, iste zaguer albandonato.
Alcolea (desambigación)
Alcolea ye equivalent de l'aragonés "Alcoleya", provién de l'arabe القُلَيْعَة‎, al-qulayʿa, diminutivo de القلَعَة‎, al-qalʿa ("Alcalá"), que significa "a fortaleza", "o castiello") y puet estar:
Loretta Young
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas cintas, como She Had to Say Yes (1933, George Amy y Busby Berkley), The House of Rothschild (1934, Alfred L. Werker), Clive of India (1935, Richard Boleslawski), Four Men and a Prayer (1938, John Ford), Kentucky (1938, David Butler), A Night to Remember (1943, Richard Wallace), The Farmer's Daughter (1947, H. C. Potter), u Come to the Stable (1949, Henry Koster).
Chicovil
Chicovil puet fer referencia a:
Turcomans (Asia Central)
Os turcomans (en turcomán Түркменлер) son os turcomans que habitan principalment en Turcmenistán y zonas mugants d'Uzbekistán, Tachiquistán, Irán y Afganistán y en a provincia Rusa de Stavropol. D'alcuerdo con o censo de 1989 bi n'heba 2.800.000 millons en l'antiga URSS. Os turcomans de Stavropol yeran 15.000 en 1958. Charran una luenga turquica d'a branca oguz y son musulmans sunnitas hanafís. A suya traza de vida tradicional ye o pastoreyo nomada d'ovellas, camellos y caballos. Bi n'ha de transhumants y bells grupos d'agricultors sedentarios que cautivan cerials de regano (trigo, hordio, millo y sorgo). O trafico d'esclavos feba part d'a traza d'economía tradicional d'os nomadas y seminomadas.
A estructura tribal ye encara fuerte en Turkmenistán, Irán y Afganistán, as principals tribus son Tekke, Ersay, Yomud y Goklen. D'as tribus menors, quatre se'n veneran como poseyedoras d'un linache sagrato: Seid, Khoja y Shikh y Ata. Os 4000 Mawri d'o norte d'Afganistán, que provienen de l'aria de Merv de Turkmenistán s'identifican a ellos mesmos como turcomans pero no en son reconoixitos por atros turcomans d'Afganistán. Os turcomans de Stavropol s'autodenominan Türpen y perteneixen a las tribus Chaudorov, Sonchadj y Ikdir.
Etnonimo
O etnonimo turcomans lo trobamos en textos aragoneses medievals como as tradccions d'o "Libro de Marco Polo" y "La Flor de las Ystorias d'Orient".
Luenga
Perteneixe a la branca oguz pero tien caracters comuns con a branca quipchac. Ye luenga escrita dende o sieglo XVIII. A suya forma clasica ye influenciata por o turco chagatai. O stándard turcmenio d'o periodo sovietico ye basato en os dialectos yomud y tekke. S'escribiba en alfabeto arabe dica 1928, quan lo cambioron por l'alfabeto latín y dimpués por l'alfabeto cirilico en a decada de 1940. En 1980 lo declaroron una d'as luengas oficials d'Afganistán.
Historia
Quan se retiroron os britanicos l'exercito royo tornó ta Turcmenistán, controlando-lo en 1920. En 1924 as autoridatz sovieticas promovioron a creyación d'a Republica Socialista Turcmena. A delimitación nacional creyó Turcmenistán con l'antiga provincia Trascaspiana y territorios esgallatos d'os antigos khanatos de Bukhara (Val meya de l'Amu Daria) y Khiva (Ueste de Khorezm) Dende 1928 a colectivización fació que 100.000 turcmenios fuyisen ta Afganistán. A trasformación mes important ha estato a escavación d'a Gran Canal turcmena, Canal Lenin u Canal de Kara Kum dende 1954, que esbarra parte de l'augua de l'Amu Daria ta Merv y Asjabad permitindo regar centenars de mils d'hectarias.
Dende 1989 ha encomenzato o despertar d'un sentimiento nacionalista y en 1991 Turcmenistán declaró a suya independencia.
Bielsa
Bielsa ye un municipio d'a provincia de Uesca con capital ena villa d'el mesmo nombre. Tamién incluye altros lugars d'as valles que la environan: Chisagüés, Espierba, Ixabierre de Bielsa, Las Corz d'Espierba, Parzán, Salinas e Zapatierno, fincatos enas diversas valles que bi son baixatas a esauguar-se enta la Cinca, amanatas d'a villa de Bielsa; valle de Bielsa, Chisagüés, Barrosa e Verde. La población suya ye de habitants en una superficie de 202,4 km² e una densidat de 0 hab/km².
En Bielsa e enas suyas valles se bi parla un dialecto de l'aragonés, central de mena, dito belsetán.
Cheografía
D'el lugar de Salinas de Bielsa, barrio mes aversato enta lo norte de l'antigo lugar de Salinas (hue repartiu d'entre dos municipios, Bielsa e Tella-Sin), la buegata sud-ueste d'el municipio s'enfila ta lo mes alto per la baixadera de Gospisanna e l'Estibiella enta'l puntal d'el Bachaco (2.317 m), primer contrafuert d'a sierra d'as Zucas, que dende allá e t'adebán fará de muga conducindo las buegatas municipals enta'l mallo d'as Tres Serols per alto de totas las suyas tucas. Ye per alto d'a zaguera e mes alta d'ixas (El Zucón (2.781 m)) que la cuenca de valles que forman Bielsa tiene-i un pas ta la montanya Sensa e las suyas estivas a traviés d'o cul de Pineta, que enantes en deciban la collata d'Anyisclo perque s'ubriba ena capezana a on naixe la garona d'ixa valle.
La valle de Bielsa
Tornando ta baixo d'a sierra, a on i yera naixita ésta, se troba el forato d'as Devotas, una gran caita d'el terrén que fa zarratas las parez suyas arredol d'el corso d'a Cinca, per on se deciba que enantes els pobladors d'eixas valles bi heban tenito diferents puents per l'alto d'el río, de canto a canto ena foz, fetos con no mes cosa que matiers e cuerdas, e per ixo cuan las mullers d'as valles d'alto el heban de trescruzar ta baixar enta'l lugar de Badaín per una romería que se feba enantes, diz que heban de fer el camín decindo pai-nuestros per la pavor que gosaban a pasar-be. Ye a iste congosto per on la linia d'el termin municipal queda debuixata per la linia que be marca lo río.
La man oriental d'o Forato la constituye lo paco d'a Sierra Perezosa, coneixita per el Tozal de Pegueras (2.045 m) que ne ye la punta prencipal. Sierra Perezosa ye un contino con la dita Sierra del·la Fita que tiene-i' lo mes alto puntal eno Maristás (2.430 m) ("Puntas de l'Orbar" ta'rs vecins d'a man chistabina). Cal decir que es belsetans en dicen siempre sierras d'es garrotz e garras d'as rallas montanyesas; ansín se-bi troban "sierras" como la Sierra d'el Marqués, la sierra d'a Fita u la sierra Ferriz que no están si que ixas baixaderas d'altros tozals mes grans (punta Fubillons (2.437 m), El Maristás (2430m) e la Punta Fuesa (2.858 m, amanata d'Ordiceto) respectivament). Ye l'entremont d'ixas tucas el que bi forma las mugas d'entre Bielsa e lo vecín municipio de Chistén, con a valle de Chistau ena suya man, con lo solo pas d'a collata d'a Cruz de Guardia que tiene el cubil·lar d'a Bergüesera allá mesmo.
La man belsetana d'este sarrato tiene importants barrancos (Montiello, Barleto, El Clau, l'Arizón) que son baixatos d'es ibons d'alto, como el ibón d'el Clau, u l'entibato d'Ordiceto. Ye per el nort-este d'ixe ibón que s'alza la altuera d'Ordiceto (2.592 m) tamién dita Punta d'as Tres Buegas per estar que ye la muga d'entre Chistén, Bielsa e Francia.
Disprés, per l'ueste, rematan las baixaderas d'el Bachaco per la par d'a barranquera de Mosuliet en l'entibo de Pineta. Las riberetas antigas d'El Plan e Cerners, baixo l'entibo d'es prencipios d'el sieglo XX, rematan per alto d'es tellatos d'a villa dica la cual la Cinca bi arriba a traviés d'es campez de Lo Pucet.
La villa de Bielsa, actuando como la cabezana d'a valle, se puede-i mirar alavez ena crucera d'ixa Cinca encara chovenona con a Barrosa baixadera de Parzán e la suya valle. Per alto d'a villa s'alza la punta d'el Cuezo (2.045 m) enta la cual se bi puede puyar per las faixas de Pennareto.
La valle d'a Barrosa
Per alto de Bielsa se contina de tot, como se una valle natural mesma fues, la compleguera d'a Barrosa, d'a cual en ye lo solo nuclio el lugar de Parzán. Ansinas, la valle d'a Barrosa ye, per excelencia, la valle de Parzán.
Enta Parzán bi ye arribato per l'ueste lo río Real, garona d'a valle de Chisagüés, per alto d'el cual la variancia d'alturas ena montanya se fa prou mes patent. No bi ha continación natural d'a valle d'a Barrosa si que no per on s'esaugua lo Barranco d'Ordiceto, e cal continar lo camín suyo enta'l norte només que per la carretera A-138 enta Francia, perque la valle se fa d'astí enta debant mes sargosa e angosta. Las verdes faixas d ' Estiveta e Sannaruelas bi son baixatas d'el tozal de Miranda (2.226 m) e mos guardan la vista d'es Pinars de Liena e d'Albarosas, endretos naturals de firme berroys, que como es suyos nombres fan de pensar, heban estato selvas estimatas d'as chents d'estas valles, quitando-se-ne d'astí d'es pocos árbols que la partita (de) Bielsa tota heba puesto exportar en altros tiempos. Bielsa no estiore mai un municipio navatero, pues que alavez las fustas propias las i emplegaban enta'l prou mes lucrativo negocio d'as fargas e ferrerías, como s'explicará adebant.
D'esta parte la uembra ye venita d'alto, d'a punta Mener (2.453 m) que finca a l'este d'a valle. La Liena Mala e el cubil·lar d'Alto forman un pacot pretato d'esta montanya, a on siempre se puede trobar nieu, dica cuan en es altros puestos d'a valle ya se'n ye desfeta. Punta Mener ye deseparata d'as puntas Sonque (2.427 m) e Marcatiecho (2.627 m) per el barranque de Tringonier que, baixando per Plana Fita de primeras e Faixas royas disprés, naixe per dos mans diferents d'el plan de Marcatiecho -estiva de bestiar- e l'Ibonet, como no be d'escapar-se-les a's mutos escursionistas que coneixen prou bien el puesto, encara que siya mes con o nombre castellanizato de "Trigoniero".
La valle de Chisagüés
La valle de Chisagüés ye la mes curta d'as valles de Bielsa, que baixa con el río Real de l'endreto dito la Estiva, una cul propiament posata d'entre la punta d'el Huerto (2542m) e lo doplet Chinipro-La Larri, enta la Barrosa que bi ye baixata.
Ye deseparata per la par mes alta d'a suya cuenca d'a valle glacial de La Larri per las puntas de punta d'el Chinipro (2.800 m) e punta de La Larri (2.758 m), estendendo-se en paralel per tota la suya lonchitut d'a valle Verde, d'a cuala en ye separata per la sierra d'Espierba. Per el norte la barranquera de Mallarruego conduce la Barrosa enta una altra valle paralela que ye deseparata de Chisagüés per man d'el mallo de Liena (2.607 m) e La Mota (2.580 m).
La valle Verde
La valle Verde ye la valle que naixe con a Cinca per alto d'as Planetas d'o cul de Pineta e d'el volant de Marmorés. Per la capezana alta d'a valle, enta on se troban lo barranco de la Larri se bi puede mirar el Parador de Pineta, con o suyo cámping a las garras. Esta ye una d'as valles mes berroyizas d'el Pireneyo entier, dita per altro nombre "la valle verde", e tiene, per la suya lonchitut, un d'es espacios rectilinios mes extensos de tota la cordel·lera, tenendo per el norte e lo sud parez montanyesas (La Man Pacina per el sud, e Las Planas de Costaduet e Las Corz d'a sierra d'Espierba per el norte e nort-este) que ne son fendo el treballo de separadors prou mes rectos que no en altras valles d'a redolata. Es nuclios habitatos d'a valle se troban per a baixo d'esta, no leixos d'a boca suya en Ixabierre, e son, emprencipando per alto, Espierba con Las Corz d'Espierba ena mesma man, Zapatierno bels cientos de metres mes ta baixo, e disprés, ya mes amanato de Bielsa, Ixabierre, a on bi ye tamién l'entibo de Pineta.
En alto, a man d'el Parador bi ha es limites mes orientals d'el Parque Nacional d'Ordesa e d'as Tres Serols, que bi son ficatos es puestos mes altos d'a cabelera d'a valle de Pineta.
"Las Mugas"
Las Mugas son, per la man de Bielsa, es puestos per on s'heba trespasato tradicionalment es puertos ta marchar ta Francia. Belaunas d'estas mugas han estato de siempre puestos de pas obligato ta pastors, comercidants, marchadors e contrabandistas, habendo-ne vías de pas per lo Puerto Viello de Bielsa, que no ye si que l'alto que bi ha per alto d'el Tonel de Bielsa, que comunicaba enantes els lugars de Parzán e la suya compleguera con l'Aranyunet d'a man francesa. Tamién en son eixemplos, de mugas, el puerto d'a Plana de Castet e el puerto d'Ordiceto.
Camins
Camins, pistas e senders que naixcan d'el nuclio prencipal e vaigan enta altros lugars d'a comarca.
El Carnaval de Bielsa
El carnaval de Bielsa ye una d'as festividaz mes coneixitas de tot el Sobrarbe e, adintro d'el sistema de valles que forma este municipio, s'ha de remarcar la confluentia de chent que se bi amana enta'l lugar ta celebrar-lo.