cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pico de San Cristóbal (sierra d'Algairén)
San Cristóbal ye un mont de 734 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra d'Algairén. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Berné
Berné (en castellano Verné) yera un antigo lugar d'a provincia de Uesca situau en a comarca de Chacetania, en o municipio de Bailo.
Grandas de Salime
Grandas de Salime ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca de l'Eo-Navia y partiu chudicial de Castropol. A suya capital ye o lugar de Grandas, en a parroquia de Grandas.
Instituto Federal da Bahia
A Instituto Federal da Bahia ye una institución publica d'amostranza superior en Brasil, con seu en a ciudat de Salvador de Bahia, Estato de Bahia, Brasil.
Grandas de Salime
A suya población ye de 1.016 habitants (2011) en una superficie de 112,55 km², con una densidat de población de 9,03 hab/km².
Instituto Federal da Bahia
Hue, a universidat tien 15 cursos de pregrau, ufre 574 plazas ta tercer grau.
Grandas de Salime
Cheografía
thumb|left|250px|Envista aeria de Grandas de Salime
Parroquias
thumb|left|250px|Grandas de Salime, envista aeria O concello de Grandas de Salime ye dividiu en 7 parroquias:
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con Santalla d'Ozcos, Samartín d'Ozcos y Pezós, a l'este con Allande y por o sud con Negueira de Muñiz y A Fonsagrada.
Vindel
Vindel ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población yera de 56 habitants en 2007 en una superficie de 25,18 km² y una densidat de población de 2,22 hab/km².
Martes martes
A fuina de papo amariello (Martes martes (L., 1758) ) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, d'a mesma mida alto u baixo que os gatos domesticos y un peso aproximato de 1,5 Kg. O pelo que tienen istes animals ye de color marrón fusca, cheneralment sin de variacions d'entre animals, pero en l'hibierno les creixe mas luengo y sedoso. Ye muit caracteristica d'ista especie la taca amariella que tienen en o peito y parte ventral d'o cuello, «papo», que les da lo nombre popular aragonés. A especie Martes martes ye, a demés, amás gran d'as dos especies de fuinas que se troban en Aragón.
Fan vida cheneralment en puestos boscosos, a on i troban arbols viellos ta fer-ie lo cado. Istes animals son os solos mustelidos que tienen unglas retractils, que emplegan ta mover-se con muitas trazas per alto d'os árbols. Contan con una gran achilidat que emplegan ta cazar. Constituyen os mas firmes depredadors d'esquiruelos en estato salvache.
Fan a suya actividat mayor de nueiz y de tardada, estando ixas as horas cuan gosan cazar muixons que duermen, ratos, insectos y altros animals, u tamién ceresas, lulos, fruita u uevos que roban d'os niedos. Tienen, a demés, una territorialidat muit marcada, y deixan bonyas per puestos prominents d'os suyos territorios, tals como penyas, leneras u terrers. Actualment, a especie ye protechida per a IUCN y per as leis europeas y espanyolas.
Punta Estriviella
A punta Estriviella (en castellano Estibiella) ye un mont d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.048 metros.
1907
Mayo
right|thumb|250px|O actor estausunidense [[John Wayne, naixito o 26 de mayo de 1907.]]
Aviento
right|thumb|250px|L'arquitecto brasilero [[Oscar Niemeyer, naixito o 15 d'aviento de 1907.]]
Chicago
A suya población ye de 2.853.114 habitants (2007) en una superficie de 606,2 km², con una densidat de población de 4.679,41 hab/km². Ye asinas a tercera ciudat d'Estaus Unius por o suyo numero d'habitants, dezaga de Nueva York y Los Angeles. A suya aglomeración urbana tien una población de 8.711.000 habitants en una superficie de 5.498 km², y a suya aria metropolitana (Chicago-Naperville-Joliet, clamata Chicagoland), 9.785.747 habitants en 28.163 km².
Carnaval de Cinco Villas
O Carnaval de Cinco Villas yera lo carnaval que se celebraba ampliament en os lugars de Cinco Villas, pero que dimpués d'a suya prohibición mientres a dictadura franquista, s'extinguió de quasi toz os lugars.
Chicago
Cheografía
A localidat de Chicago se troba situata a 179 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a l'este d'o estato d'Illinois, y a o canto d'o laco Michigan, uno d'os Grans Lacos. Ye trescruzata por o río Chicago, que desaugua en o laco Michigan.
Carcasona
Carcasona (Carcassona en occitán, Carcassonne en francés) ye a capital d'o departamento d'Aude, en a rechión d'Occitania (Francia).
Carnaval de Cinco Villas
Teneba cuantos personaches embrecaus:
Chicago
Escaicimientos esportivos
En l'anyo 1959 estioron organizatos en a ciudat a III edición d'os Chuegos Panamericans.
Carcasona
Ye situata a metat de camín entre Perpinyán y Tolosa, a o sud de Francia.
Chicago
Escaicimientos esportivos
Chicago estió candidata ta organizar os Chuegos Olimpicos de 2016, estando eliminata en a primera ronda de votacions.
Carcasona
Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Toponimia
En a Cronica de Sant Chuan d'a Penya apareixe en aragonés medieval como Carcasona y a suya comarca como Carcases (en aragonés moderno Carcasés, en occitán Carcassés).
Historia
En 725 los Omeyas conquieren la ciudat.
Districto de Gordon
A capital d'o districto ye a subprefectura de Gordon (en francés Gourdon), y en fan parte 7 cantons y 97 comunas.
Cabezo del Rocín
O cabezo del Rocín ye un pueyo de 728 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a chicota sierra de Monegret.
Alcampell
Alcampell (El Campell en catalán) ye un municipio d'a provincia de Uesca, situato en Litera. A suya población ye de habitants en una superficie de 58 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
S'escribe Campel por lo menos dende 1495 dica 1646, y encara que empecipie por al talment no siga l'articlo arabe, sino una interpretación a partir de l'articlo romanz el.
L'Aínsa
L'Aínsa ye una villa d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, cabecera d'o termin municipal y seu d'o suyo achuntamiento, en a provincia de Uesca. A suya población yera de 1680 habitants en l'anyo 2014. Ye la capital, con Boltanya, historica y economica d'a comarca de Sobrarbe, amás d'a cabecera d'o municipio mas important, demograficament y per superficie, de la dita comarca. O nombre aragonés de l'Aínsa tamién se puet trobar escrito, pendendo de lo criterio de separación d'as silabas, como La Insa. Cualques autors y investigadors sobre a luenga aragonesa en Sobrarbe tamién el han transcrito asinas. O lexico aragonés d'intrés etnografico de l'Aínsa se conoix relativament bien por fegurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Hu 206.
L'Aínsa se troba dividida en dos nuclios prencipals ubicados en o cuarto nort-este d'os que delimitan a confluyencia d'o río Ara en a Cinca, con cualques nuclios mas (o barrio de Sudiera y lo barrio de Banastón en a marguin oriental d'a Cinca -no s'ha de confundir con Banastón, lugar de dreito propio, de camín a lo cual se troba este barrio- y lo barrio d'as Escuelas, en a marguin sud de l'Ara). Os dos barrios prencipals en o cuarto nort-este son o barrio d'o Cruce, a on se troba amás grant parte d'as botigas y establimientos comercials, naixiu en a metat d'o sieglo XX coma expansión de la villa d'alto, y lo barrio antigo (a sobén dito «O Casco antigo» u «Casco») a on se troban a Plaza Mayor, os casaches amurallados d'a parte viella, y lo Castiello. Tot este zaguer barrio se troba en mont de lo dito Tozal d'a Cruz (591 m) en a parte mas altera d'a villa.
Per ixa posición altera que lo barrio viello de l'Aínsa tiene, se teneba tradicionalment como puesto de defensa y estratechicament bien disposado perque controla per igual a dentrada enta la valle de l'Ara como enta la valle d'a Cinca.
A primera fortificación ye d'epoca musulmana anque se crei que talment i ha habiu d'anteriors. Anque bi ha un mito fundacional que gosa parlar d'a fundación de l'Aínsa dimpués d'a batalla de conquiesta de Garci Eiximéniz, no se conoix encara per seguro cuan la fundoron, anque belas hipotesis la relacionan con cualques asentamientos romanos que en os tiempos de Chulio César se fayoron per a comarca (posibilidat remota que la etimolochía d'o toponimo fuese latina, «illa insula» ). A proximidat con a villa de Boltanya, que tamién heba teniu un castiello, y que se sabe que ya i yera en a epoca romana (Boletania) ha feito que muitos historiadors haigan quiesto meter en duda a importancia que en verdat teneba coma puesto fortificado.
En a parte baixa d'o lugar, sobre l'antiga crucera de camins que puyan ta l'alto Sobrarbe y Las Valles (Bielsa, Chistau, etc) per una man, y enta os lugars d'a valle de l'Ara y valle de Broto per l'altra, hue carreteras, o papel vertebrador ta lo territorio d'a metat septentrional de Sobrarbe que l'Aínsa siempre ye tenido la ye dotada de una importancia cabal en a comarca, fendo-la prencipal en a reconquiesta dimpués que quedase en mans musulmanas dende lo sieglo VIII. A función coma puesto per a on pasaban tan importants vías de comunicación ha feito de la part baixa de l'Aínsa un centro d'espardimiento y ta fincar-ie comercios y botigas dica convertir-se en a segunda metat d'o sieglo XX en o prencipal centro comercial y d'alochamiento de Sobrarbe.
Historia
As orichens de l'Aínsa coma nuclio poblacional no son guaire claras en l'actualidat. No gosa amaneixer en garra documento previo a la epoca visigotica, per contra de Boltanya que sí que se'n conoix, anque se piensa que probablement ya existiba cualque suerte de castiello u fortificación (enantes que lo que bi ha agora). Per lo que diz a leyenda d'A Morisma (romance tradicional en a comarca), as mesnadas d'un noble local que teneba per nombre Garci Eiximéniz (a sobén referiu como «rei de Sobrarbe», anque no ye guaire probable que en fuese) la reconquerioron en l'anyo 724, enfebrius os hombres per l'anviesta d'una «cruz de fuego en l'alto d'una carrasca», que ye l'emblema actual d'a comarca de Sobrarbe, per lo que se suposa que alavez lo menos cualque asentamiento u fortificación ya i existiba.
Cualques fuents opinan que l'Aínsa, ta part d'alavez, heba d'estar un castiello u fortificación sin a importancia que gosa tener huei, y lo castiello s'habría perdiu en bel punto d'entre ixe sieglo y lo sieglo XI que ye cuan se i construyoron as partes mas antigas d'a fortaleza actual. Altros historiadors piensan que la presencia sarracina en l'Aínsa habió d'estar anedotica, no pas contina, y talment como puesto adebantado en territorio de muga y posiblement vinculado con as poblacions y sinyorías musulmanas en o Semontano de Balbastro, en considerando que lo Sobrarbe yera per ixas envueltas territorio d'a Marca Hispanica y territorio de muga, pobre en población, sin intrés economico u politico ta disputar-les-ne a os carolinchios.
Arcediano
Arcediano ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 108 habitants (2007), en una superficie de 11,48 km² y una densidat de población de 9,40 hab/km².
L'Aínsa
Historia
A situación central en o condau de Sobrarbe y la suya capitalidat, pareix que no gosó costar guaire tiempos que l'Aínsa l'aconseguise. Un periglo important que os sarracenos i enrestisen fayó que los habitants de lo lugar i hesen d'alzar murallas ta cubillar as casas y propiedaz en a villa d'alto -anteparte de lo castiello-, deseparando lo recinto amurallau d'o castiello, que i habría existiu muitos sieglos d'antes, d'a resta d'a villa que gosó tener una muralla propia que la guardase. Asinas, a función central de l'Aínsa en as grans rotas fluvials de Sobrarbe, con os anyos, pareix que tornoron a quiesta villa d'a Cinca en un puesto fortificau y bien defendiu, que en chunto con os bastións que en tiempos d'os primers reis d'Aragón s'heban iu fendo en a comarca (alfachas arquitectonicas de l'romanico, en l'atualidat, coma Troncedo u Abizanda) formoron lo que cualques autors gosan dicir a «Linia de Defensas de Sobrarbe», que se distribuyen per toda a metat meridional d'a comarca. Como sinyal de lo buen puesto que yera ta desfender, en 1610 o cartografo portugués Chuan Baptista Labanya, qui la vesitó, escribió de l'Aínsa:
En l'anyada de 1124, o rei Alifonso I «lo Batallero», que se gosaba decir «rei d'Aragón, Sobrarbe y Ribagorza», atorgó a la villa lo beneficio de Carta de población, ixo ye, un fuero propio que la libraba de sinyorías (la feba deseparar-se de Boltanya, pus dica l'inte en heba estau un lugar dependient) y feba concesions como o permiso ta fer-ie mercato u d'administrar os treudos de toda una comunidat de lugarons (que no s'ha puesto saber cuáls yeran) que dende ixas envueltas se meteban baixo lo suyo municipio. Con a concesión de Carta de población, l'Aínsa tamién ganaba lo dreito de cobrar pontache en o paso d'os dos ríos que i pasan, y de triar o chusticia que heba de representar-la. Tot este fuero fa pensar en as concesions que a par d'alavez ya gubernaban a parte d'o Campo de Chaca, en o viello Aragón, y de como ixo feba prosperar en ixas envueltas un lugarichot dica fer-lo tornar en una villa.
D'ixe mesmo sieglo XII ye la ilesia d'a villa, que se consagró en l'anyo 1181 a l'advocación de Santa María. Ixe templo romanico tiene una sola nau central, con un abside que tiene un crismón imposau d'o sieglo XI, y que diz que talment ye veniu de l'antiga ilesia de Sant Salvador, hue desapareixida, que yera en o casco antigo. En a ilesia atualment no se'n gosa trobar obras d'arte pos malament las cremoron en a Guerra Civil en prener-se la villa per as fuerzas republicanas chusto antes que no las fesen fuera con a ofensiva nacional que heba d'encorralar-las en a Bolsa de Bielsa. A unica resta d'entre tot ixe arte relichioso que i heba antes d'a Guerra la composa una talla renaixentista d'a virchen María (sieglo XVI) que se podió sacar d'antes de la esferra y se conservó en Tricás (valle d'A Solana, Fiscal).
O templo tiene, a demés, un claustro-colechiata que, igual como la pila baptismal en o suyo altar, se construyó en o sieglo XIII. Son carateristicas, tamién, as cinco arquivueltas en a portalada prencipal d'o templo, y lo forato d'a campana alto en o campanal, os cuals no conoixen semellanza sique en altros templos pirenencos d'Aragón y sobretot, en o romanico d'o pireneu leridano.
L'Aínsa estió tamién una «Sobrecullida» prencipal en o sistema treudatario aragonés. Una sobrecullida no yera sique lo puesto a on se i concentraba la recaudación d'os treudos ("tributos") d'as diferents «cullidas» d'un territorio. As cullidas u collidas sen gosaba recaudar en os lugars y villas mas amanados a las mugas d'o reino, y en Sobrarbe se feban cobrar a toz os que queresen cruzar os puertos en levando garra mercadería (l'impuesto yera proporcional a la valgua d'ixa mercadería) per as tres valles de muga que la comarca tiene, Broto (teneba la cullida en Torla), Bielsa (con cullida en ixa villa) y Chistau (con cullida en Plan). Sobre d'ixa capitalidat no nomás treudataria en Sobrarbe, Labanya en escrebió:
Castiello
thumb|right|250px|A muralla sud d'o castiello. Anque no se conoix a forma que podió tener a fortificación primera que i habió en o lugar, en a primera metat d'o sieglo XI se contruyoron as partes mas antigas d'a fortaleza que se son conservadas dica l'atualidat. Dica no fa guaire se'n consideraba que feba parte d'ixes primers estadios a torraza pentagonal (restaurada no fa guaire) y cualques restas de muralla que se son conservadas en o sector nordueste d'a fortaleza. Hue s'ha puesto saber per as aspilleras que bi han tanto en a torre como en as murallas, tot ixo el devantoron en o renaiximiento. O castiello medieval, anque ha gosau mantener bellas trazas d'as que heba teniu antes mas, perdió la forma en as reformas d'o sieglo XVI que el restructuroron de tot.
En a segunda metat d'o sieglo XVI, baixo lo reinado de Felipe II d'Espanya, l'arquitecto toscán Tiburcio Spannocchi (que heba disenyato no feba guaire la fortaleza de Chaca) prenió la misión de remodelar o bastión de l'Aínsa en aproveitando la existencia d'estructuras defensivas antigas, ta fer tornar l'Aínsa una Plaza Fuerte que podese defender os pasos enta l'interior d'Espanya a traviés d'este sector d'o Pireneu, fendo-se las previsions debant de l'eventual esclatiu d'una guerra con Francia. En 1593 s'ha documentado que ixas obras ya s'heban rematadas, habendo-ie una dotación remanent d'hombres que la guardaban. En 1610, o cartografo portugués Chuan Baptista Labanya escribió d'ixa fortificación:
A forma d'ixa fortaleza, feita en o sieglo XVI, yera de cuadrilatero con cuatre torres. Amás surueste ye la torraza prencipal en a construcción y ye tamién d'a cual sen suposaba orichens medievals (como a sobén se'n ha dito) perque ye feita de planta pentagonal dica que con bela miqueta d'observavión se i veyen as aspilleras (5 en a planta baixa) d'estrutura clarament renaixentista, y mesmo una que ye canyonera coma ta fer surtir o carrón d'un arma de fuego a traviés d'ella, como no se gosó fer dica ixas envueltas, no pas en a Edat Meya. A falsa d'a torraza se troba en connexión con l'estilo arquitectonico d'os edificios defensors en a Ribera de Fiscal, talment per estar obra d'os paisans que la construyoron.
Dimpués que el setiesen y batisen con artillería los franceses en 1706, en a Guerra de Sucesión Espanyola, o castiello de l'Aínsa sería albandonato en 1742 per decir-se inutil y poco capable ta defender a villa. En 1833 el reconstruyó y quitó d'enrunas o coronel Joaquín de Ezpeleta ta que podese resistir eventuals enrestidas carlistas, pero a prencipios d'o sieglo XX coma s'ha puesto saber per as fotografías que i quitó lo pireneísta francés Lucien Briet y las descripcions que tamién en fayó, o castiello ya se tornaba a trobar feito enrunas. Dende 1931 tiene consideración oficial de «Monumento Histórico Artístico», enguán «Bien de Interés Cultural».
A Morisma
thumb|right|100px|L'escudo de l'Aínsa, con a cruz en alto d'a [[carrasca.]] A Morisma ye una representación teatral popular, con caracter festivo, sobre la batalla lechendaria que presuntament i enfrentó as mesnadas de Garci Eiximeniz contra d'os musulmans de l'Aínsa en l'anyo 724. Feita per os habitants d'a localidat y d'altras localidaz d'a comarca (bels 250 en i actúan), se i gosa representar papels tan diversos como os reis moros, os reis cristianos, o diaple, un ánchel, o pecato, o pastor y lo repatán, y toz os soldatos d'os dos bandos. A representación se fa cada dos anyos (en os anyos impars) ta lo primer domingo de setiembre en a Plaza Mayor d'a villa, dende 1970 cuan se recuperó (pos no se i heba celebrado dende 1921). Enantes, la feban en a campa d'a Cruz Cubierta, a 1,5 km en ueste de l'Aínsa. Cal destacar que os papels que se i representan se son transmesos per vía oral de fa sieglos, cheneración dimpués d'altra, dica que ya mesos en o sieglo XX os rematoron d'escrebir.
Se conoix una mención d'esta representación en o sieglo XV, en reinando los Reis Catolicos, anque l'antiguedat autentica d'esta representación no s'ha puesto confirmar. A primer vegada confirmada que se fa decir d'ella ye en 1676, cuan las Corz d'Aragón les concedioron a cifra de 10 libras chaquesas ta subvencionar a festividat.
Barrio antigo
thumb|left|200px|Estructura d'a plaza de l'Aínsa. O barrio antigo de l'Aínsa en l'atualidat ye declarado «Bien de Interés Cultural», figura de protección legal que equival a l'antigo «Conchunto Historico-Artistico» que ye como estió declarada lo 23 d'aviento de 1964. Tamién amaneix en o catalogo de puestos previlechiaus per a UNESCO.
L'Aínsa, como s'ha dito, no heba estado sique una fortificación y chicota aldeya de Boltanya fincada en a confluyencia d'os ríos Cinca y Ara dica la concesión de Carta de población per man d'Alifonso I (en 1124). Cualques autors consideran aquela concesión como l'intento de sacar-le a capitalidat de Sobrarbe a Boltanya per diferents motivos; Lo primer, ye que en ixas envueltas, a reconquiesta en Aragón ya s'heba adintrado en a Tierra Plana (conquiesta de Graus en 1083, Uesca en 1096, Balbastro en 1101 y per dencima d'ellas, Zaragoza en 1118) y per ixo la muga con l'Al-Andalus s'heba feito luent y l'islam heba perdiu con Zaragoza lo mas poderoso reino que podese amenazar a os cristianos d'o norte, y lo segundo ye que Boltanya heba puesto conservar una importancia cabal mientres que i existió un autentico periglo d'ataques musulmans en a valle de l'Ara, perque teneba un poderoso castiello que nomás que el podeban atacar per a baixant meridional d'o mont a on se troba (per a resta de costaus el guardan as alturas de leneras y terrers que s'abocan en a solana de Cañimars), tenendo que fer-ie una puyada bien fura y exposada a tot lo que les arrullasen dende o castiello. Tot ixo feba que Boltanya fuese una población muit facil de desfensar, pero per estar encaixada en as faixas estretas d'entre l'Ara y lo tozal d'o castiello yera de mal fer creixer en os tiempos de paz. Alavez, l'Aínsa que yera tan chiqueta y se trobaba en alto en o Tozal d'a Cruz, cosirando os dos ríos prencipals d'o condado y las suyas vías de transito prencipals, podeba ofrir un millor espacio ta construir una villa gran, agricola, y sobretot, comercial. O primer administrador («tinent») documentado que tenió l'Aínsa coma villa estió Beltrán de Labarsa, nombrau per Remiro II en 1135.
En a segunda metat d'o sieglo XII posiblement a villa ya ultrapasaba la población y mida d'a suya antiga sinyoría, Boltanya, y per haber-se espardiu en tiempos de paz gosó tener una planta millor disenyada que a de Boltanya, per tener un creiximiento organizado. A estructura d'o casco antigo de l'Aínsa presenta una traza organizada arredol d'a suya Plaza Mayor, tipicament planteyada en una población que i celebrás mercado. A plaza en tiempos heba estado zarrada per os cuatre costados y bi heba casas entre ella y lo castiello, pero las fayoron estorrocar en a Guerra de Succesión mientres que la villa yera baixo la ocupación d'as tropas francesas, perque consideroron que las 60 casas que i heba en l'espacio que agora se troba achardinau feban un gran estorbo ta desfender o castiello. Ixo fa que a plaza tal y como la conoixemos agora, obierta d'o canto ueste, no siga pas en a suya forma orichinal.
Talment alavez, en o sieglo XVIII cuan s'eliminoron ixas viviendas, quedase desfigurada la estructura medieval d'a plaza que seguntes cualques autors teneba portals tamién per o costado aquel (mesmo que encara se i pueden veyer en a banda d'a Casa d'a Villa, fendo en tot o conchunto un doble recinto de murallas con o perimetro exterior d'o barrio antigo (murallas que se son conservadas cuasi entieras) que gosaba achuntar-se con os muros d'o castiello en no deixando-ie sique cuatre puertas (la Puerta d'Afuera -en o sud-este-, a Puerta de l'Hespital -a'l canto d'a ilesia, este- y la Puerta d'a Solana -en o sud-ueste, a'l canto de solán- que hue ye desapareixida pero que posiblement se perdió en bel momento en o sieglo XX ta fer l'acceso motorizau t'a plaza, como se puet veyer en as fotografías de Briet (l'anyo 1904), que encara la i amuestran ). A cuarta puerta se troba en o nord-este d'o recinto y a carrera que l'atraviesa se torna un camín que se'n baixa ta os campos d'ixe costau d'a villa.
thumb|250px|left|[[Finestras cheminadas de Casa Bielsa, en o barrio antigo de l'Aínsa.]] A ilesia de l'Aínsa se construyó en o sieglo XII, y a epoca de mas gran creiximiento d'a villa en a Edat Meya y sin que se'n haiga puesto saber o momento exacto que se devantó. Muitos historiadors consideran que en habendo-se reconquiesta la tierra baixa, as comarcas pirenencas d'Aragón habioron a experimentar una crisi economica (perdioron os treudos de «peitas» que os territorios musulmans les tributaban) y demografica per a repoblación d'os territorios reconquiestos. A ilesia, anque per as suyas dimensions no ye garra monimento superior a las ilesias que se fayoron en ixa epoca en Europa, s'ha de pensar cómo se podió construir en penando la comarca d'ixe estau de crisi, con pocos recursos per estar luent d'as nuevas ciudaz y centros economicos d'o reino, y mesmo fendo-ie lo campanal tan altero que gosa tener (5 plantas), que sí que ye tan important d'entre os campanals romanicos de l'Alto Aragón.
A consagración d'a ilesia se fayó en 1181 que se tienga documentación, a l'advocación de Santa María, marcando con tota probabilidat o final d'a construción. A ilesia yera tamién colechiata, con claustro propio d'estilo peculiar (irregular en comparanza con altros feitos ta par d'alavez), pentagonal, que se contruyó en o sieglo XIII, y l'abside semicircular, concorde con tot l'estilo romanico, teneba comunicación con l'hespital de pelegrins que tiempos n'habe se trobaba a'l canto d'a ilesia (y que, significativament, encara da lo nombre a la puerta d'ixe cabo d'a villa). A ilesia tiene, amés, una cripta devantada con 18 columnas cadaguna con chapitels propios, y sustentando lo teito de piedra picada royisca bien particular. Cualques partes d'a nau d'o templo s'han modificau en os sieglos posteriors.
A torre se suposa que la contruyoron en a mesma epoca que la nau d'o templo, arredol de l'anyo que consagroron a ilesia (1181), y ye una torre-campanal muit robusta (7,5 m de costato en a base, con base cuadrada) con 5 plantas de diferents misions cadaguna. O campanal teneba tres misions bien prencipals, serviba de campanal ta la liturchia, pero tamién yera una torraza ta defender a villa, con aspilleras y sayeteras en as plantas segunda y tercera ta disparar a traviés d'ellas y vanos en a par superior (plantas 4a y 5a) que anque en l'actualidat tienen campanas, en a Edat Meya yeran libres y permitiban d'arrullar elementos de mida mas gran ta desfensa d'a base d'a torre (ixa función desfensiva tamién s'observa en a mayoría de campanals de puestos habitaus en a comarca). A tercera función, menos convencional, yera de servir de tribuna a las familias mas prencipals en a villa, que podeban seguir a misa que se feba en a nau a traviés d'un bano interior, con dos arcos de meyo punto, feito en a primera planta d'o campanal, en comunicando totas dos cambras.
Cruz cubierta
Amán de l'Aínsa se troba a Cruz Cubierta que ye un edificio d'o sieglo XVII construito por a Deputación d'o Reino d'Aragón ta remerar a victoria d'as tropas cristianas sobre as musulmanas en o sieglo IX.
Demografía
G.D. = Garra dato, no se'n tiene censos.
A población contada de l'Aínsa en l'anyo 2005 yera de 1295 habitants, ixo ye, mas d'o dople d'os cuals i viviban en l'anyada de 1960. Ixo mos fa una imachen de cómo ha gosau creixer a villa en a segunda metat d'o sieglo XX.
Personalidaz naixitas de l'Aínsa
==Fiestas y escayencias ==
Stardew Valley
Stardew Valley ye un videochuego de rol y simulación desembolicau per Eric Barone (alias ConcernedApe). Os chugadors asumen o paper d'un personache que se fa cargo d'a grancha esboldregada d'o suyo defunto yayo en un puesto conoixiu como Stardew Valley. O chuego se lanzó pa Microsoft Windows en febrero de 2016 antis d'estar portiau a quantas atras plataformas d'ordinadors, consolas y dispositivos mobils.
Stardew Valley tien un final ubierto, lo que permite a los chugadors realizar actividatz como cautivar, criar bestiar, pescar, cocinar, extrayer y buscar birolla, y socializar con a chent d'o lugar, incluyida a capacidat de casar-se y tener fillos. Tamién permite que dica quatro chugadors chuguen en linea chuntos.
Stardew Valley ha estau aponderau per os criticos, qui han destacau a suya mosica, os suyos personaches y as qualidatz relaxants d'o chuego, y ha citau como un d'os millors videochuegos de toz os tiempos. Yasuhiro Wada, o creyador de Harvest Moon, tamién elogió lo chuego per conservar a libertat que heban perdiu as dentradas posteriors d'a suya serie. O chuego tamién ha estau un exito comercial, vendiendo mas de 20 millons de copias dica 2022.
Orzaso
Orzaso yera un antigo lugar d'a provincia de Uesca situau en a comarca de Chacetania, en o municipio de Bailo.
Se trobaba amán d'o lugar de Larués.
Toponimia
Apareixe documentau en l'anyo 1054 como Orzasso y Orzas.
18 de setiembre
Atros países
right|thumb|250px|Retrato de [[Carlos XV de Suecia, rei de Suecia y Noruega, muerto o 18 de setiembre de 1872.]]
Picos d'Iserías
Os picos d'Iserías son un conchunto de tres cimas pirenencas con una altaria maxima de 2.476 metros situadas en o municipio de Canfranc. Se troban en a larga crencha que zarra por o norte o cul d'Ip.
Seguntes os mapas os tres picos son alineaus de Norte a Sud con altarias de 2.472 m, 2.471 m y 2.476 m, estando alavez o cobalto o mas amanau a o cuello d'a Moleta, dentrada d'a rota dende l'ibón d'Iserías (2.150 m).
Beintza-Labaien
A suya población ye de 258 habitants (2008), en una superficie de 28,13 km² y una densidat de población de 9,17 hab/km².
Cheografía
A localidat de Beintza-Labaien ye situata a 450 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 67 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra y d'a suya merindat.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Beintza y Labaien.
Chiso
Chiso (en castellano Giso) yera un antigo lugar d'a provincia de Uesca situau en a comarca de Chacetania, en o municipio de Bailo.
Se trobaba entre os lugars d'Arrés y Martés (A Canal de Berdún).
Toponimia
Apareixe documentau en l'anyo 989 como Gisso y Gissu. O suyo orichen estaría o latín GYPSUM, en aragonés "cheso".
Andrei Gromyko
Andrei Gromyko (Андре́й Андре́евич Громы́ко/Andrei Andreievič Gromyko en ruso y alfabeto cirilico, Андрэй Андрэевіч Грамыка/Andrei Andreievič Hramyka en belarruso), naixito de Staryja Hramyki (Imperio Ruso, hue Belarrusia) o 18 de chulio de 1909 y muerto en Moscú (Unión Sovietica) o 2 de chulio de 1989, estió un politico y diplomatico sovietico, ministro d'Asuntos Foranos d'a Unión Sovietica en 1957-1985 y President d'o Presidium d'o Soviet Supremo en 1985-1988.
Sarasa
Sarasa yera un antigo lugar d'a provincia de Uesca situau en a comarca de Chacetania, en o municipio de Bailo.
Se trobaba amán d'o lugar de Larués.
Toponimia
Apareixe documentau en l'anyo 1054 como Sarassa y Sarassa Tras Uruel.
Lista de castiellos d'Azerbaichán
Esta lista replega los castiellos ubicaus en a Republica d'Azerbaichán.
Barruecopardo
Barruecopardo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 512 habitants (2007), en una superficie de 24,24 km² y una densidat de población de 21,12 hab/km².
Narbona
Narbona (Narbona occitán, Narbonne en francés) ye una ciudat y comuna francesa d'o departamento d'Aude, en a rechión d'Occitania, a lo sud de Francia. Os suyos habitants son ditos narbonenses
Toponimia
En a Cronica de Sant Chuan d'a Penya ya apareixe en aragonés medieval como Narbona.
Historia
Narbona estió seu arcebispal con churisdicción entre l'año 714 y 1091 d'a parte oriental d'a provincia tarraconense, incluindo Catalunya.
En 720 tropas omeyas conquieren la ciudat. En 759 la ciudat s'entrega a lo Califato de Cordoba, con a promesa de que se i mantienga o dreito godo.
Antoine Watteau
Antoine Watteau, naixito de Valenciennes (Reino de Francia, hue Norte, Francia) o 10 d'octubre de 1684 y muerto en Nogent-sur-Marne (Reino de Francia, hue Val d'o Marne, Francia) o 18 de chulio de 1721, estió un pintor francés d'o Barroco, estilo artistico d'o cualo ye uno d'os primers representants.
Johann Christian Polycarp Erxleben
Johann Christian Polycarp Erxleben (22 de chunio de 1744 - † 19 d'agosto de 1777) estió un naturalista y medico alemán d'o sieglo XVIII.
Erxleben estió profesor de fisica y de Albeitería en a Universidat Georg-August de Göttingen. Escribió Angfangsründe der Naturlehre y a sistematica biolochica Systema regni animalis (1777. También fundó a primer escuela de veterinaria d'Alemanya en o 1771.
Himno de Sicilia
L'himno de Sicilia ye clamato Sicilia, Patria Mia.
A musica ye de Carlo Muratori y o texto ye de Massimo Costa.
Pueyo de Nai
Ye a muga entre Aragón, Navarra y Biarn, estando una cima segundaria d'a Meseta d'os Tres Reis (2.421 m).
Alberto Tomba
Alberto Tomba (San Lazzaro di Savena, Italia, 19 d'aviento de 1966) ye un esquiador italiano ya retirato. Dominó as prebas d'slalom y slalom chigant en zaguerías d'a decada de 1980 y a decada de 1990. Tomba ganó un total de tres medallas olimpicas d'oro, dos Campionatos Mundials d'esquí, y nueu Copas d'o Mundo; cuatre en a categoría d'slalom, cuatre en slalom chigant y uno en o conchunto de totas as categorías. Yera popularment conoixito con a embotada de "Tomba la Bomba".
Mazcuerras
Mazcuerras ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca de Saja-Nansa.
A suya población ye de 2.087 habitants (2009) en una superficie de 55,65 km², con una densidat de población de 37,5 hab/km².
Cheografía
A localidat de Mazcuerras se troba situada a 135 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 46 km d'a ciudat de Santander, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Sergio Agüero
Sergio Leonel Agüero del Castillo, dito Sergio Agüero, Agüero u Kun Agüero, naixito de Quilmes (Buenos Aires) o 2 de chunio de 1988, ye un futbolista archentino que chuega en a posición de debantero, activo dende 2003, que estió chugador de l'equipo archentino Club Atlético Independiente y que dende 2006 dica 2011 chugó en o Club Atlético de Madrid. Actualment ye chugador d'o Manchester City equipo d'a Premier league anglesa.
Como chugador d'a Selección Archentina de Fútbol, ganó a medalla d'oro en os Chuegos Olimpicos de Pequín en 2008.
Sant Román (Biarche)
Sant Román ye un lugar d'o municipio aragonés de Biarche en l'antigo termin de Morrano, en a comarca d'o Semontano de Balbastro, provincia de Uesca y partiu chudicial de Balbastro.
Cheografía
O lugar de Sant Román se troba situato a 670 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 45 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1055, recullita en a obra d'Ángel Canellas López Colección diplomática de San Andrés de Fanlo, Institución Fernando el Católico (Zaragoza, 1964), y documenta as variants Sanc Roman, Santarroman, Sancti Romani, Santo Romano y Sancto Arromano.
Pastrana
Pastrana ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 1.121 habitants (2007), en una superficie de 95,70 km² y una densidat de población de 11,71 hab/km².
Muro de Bellós
Muro de Bellós u Muro de Bellos (oficialment en castellano Muro de Vellos) ye un lugar d'o municipio de Puértolas, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Actualment os que en estioron os suyos zaguers habitants residen en Escalona.
Muro de Bellós feba parte de l'arquedianato d'as Valles d'o sobrarbe en l'anyo 1279. A estructura d'o lugar, en l'alto d'un tozal cosirando a valle d'a Cinca d'un canto y la de Puértolas de l'altro, ye l'arquetipica d'una fortificación de tipo mur, d'as que enantes se feban en Uesca.
Tenió ayuntamiento propio dica l'anyo 1834, que s'habioron d'achuntar Muro y Puyarruego ta fer-ne uno en chunto. L'ayuntamiento Puyarruego-Muro lo podioron aguantar només que 11 anyos, dica que s'achuntoron con A Buerda en 1845. A finals d'o sieglo XIX fayoron municipio con a resta de lugars d'a valle de Puértolas, que ye como son huei.
Ta plegar-ir, s'ha de puyar per una pista forestal (ixo ye, de tierra) dende Escalona, només caminando u en 4x4. La caminata ye de una miqueta mes que una hora.
Demografía
Dica lo sieglo XVIII as poblacions de medeban con fuegos (f), ixo ye, as casas que bi heba en o lugar, no pas as personas.
Brincones
Brincones ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 81 habitants (2007), en una superficie de 14,90 km² y una densidat de población de 5,43 hab/km².
Beleña
Beleña ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 153 habitants (2007), en una superficie de 26,63 km² y una densidat de población de 5,74 hab/km².
Tercera conchugación en aragonés
A tercera conchugación en aragonés ye formada por os verbos con infinitivos en -ir y representan la continación d'a quatrena conchugación latina de verbos acabaus en -IRE.
En a evolución dende o latín a l'aragonés y en a mesma evolución de l'aragonés ya formau en a Edat Meya atros verbos d'atras conchugacions han puesto pasar a la tercera conchugación, devez que tamién lo han feito verbos d'orichen chermanico (gotico y francico como fornir) y verbos creyaus autonomament por l'aragonés (buquir).
Antiparte, bi ha verbos irregulars d'a tercera conchugación destacando os verbos acabaus en -cir (lucir), y os verbos acabaus en -yir (fuyir). Os verbos irregulars acabaus en -ducir presentaban en aragonés medieval formas diferents a los atros acabaus en -cir.
Verbos d'a tercera conchugación latina
Tamién en o proceso d'evolución dende o latín a l'aragonés uns cuantos verbos d'a segunda conchugación latina (verbos en -ĒRE) pasoron a la quarta conchugación latina u tercera conchugación aragonesa por coincidir en as primeras personas d'o indicativo y subchuntivo con as d'os verbos acabaus en -ĪRE. D'esta forma COIMPLĒRE, DELĒRE, REPAENITĒRE, FLORĒRE y LUCĒRE esdevinioron cumplir, delir, repenedir, florir u lucir/locir. Beluns d'estos verbos tienen una conchugación incoativa en atras luengas neolatinas, y antes que se pasasen a la quarta conchugación tenioron en latín vulgar infinitivos en -ĒSCĒRE (FLORESCERE) y present en -ESCO (FLORÉSCO, FLORÉSCIS, FLORÉSCIT)
Bel verbo d'a quarta conchugación latina orichinal como finir prenió a conchunción incoativa en muitas luengas neolatinas, plegando a orichinar a forma feneixer en aragonés.
Neolochismos intrarromanicos
En luengas neolatinas uns cuantos neolochismos intrarromanicos creyaus adintro de cada luenga son d'a conchugación en -ir (francés y occitán embellir). En aragonés perteneixen a esta categoría de neolochismos intrarromanicos: endolorir, allarguir, emporquir, encoixir, enfllaquir, aprimir, engorronir, encondolir y os relativos a l'apareamiento animal. Verbos d'apareamiento d'a tercera conchugación son buquir, gatir, turir y verrir. Marrir en a mes gran part de l'aragonés se diz actualment marrecer.
Juan Ignacio Molina
Juan Ignacio Molina (Villa Alegre, Chile, 24 de chunio de 1740 - †Imola, Italia, 12 de setiembre de 1829) estió un mosén, botanico y naturalista chileno, tamién conoixito como Abate Molina.
Marty Feldman
Marty Feldman, naixito de Londres (Anglaterra) o 8 de chulio de 1933, estió un actor, director cinematografico y guionista britanico. D'entre as suyas obras, se puet destacar Young Frankenstein (1974, Mel Brooks) u The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother (1975, Gene Wilder).
Samartín d'Ozcos
Samartín d'Ozcos (Samartín d'Ozcos en asturleyonés, San Martín de Oscos en castellano) ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca de l'Eo-Navia y partiu chudicial de Castropol. A suya capital ye o lugar de Samartín.
Luengas y parlas
En Samartín d'Ozcos se charra gallego. A parla gallega de Samartín d'Ozcos y de quasi tota a comarca de l'Eo-Navia recibe a denominación d'eonaviego y presenta caracters transicionals enta l'asturiano occidental
Parroquias
O concello de Samartín d'Ozcos ye dividiu en 3 parroquias:
Mugas
O suyo termin municipal muga con a lo norte con Eilao, a lo sud con Grandas de Salime, a l'este con Pezós y a l'ueste con Santalla d'Ozcos y Vilanova d'Ozcos.
Recopa d'Europa de fútbol (1995-1996)
A Recopa d'Europa d'a temporada 1995-1996 estió a edición numero 36 d'a Copa de Campions de Copa de fútbol (Recopa d'Europa). Bi participoron os campions estatals de copa en a temporada anterior, estando 48 equipos perteneixients a 47 federacions diferents.
A final, disputada a partiu unico o 8 de marzo de 1996, enfrentó a o SK Rapid Viena con o Paris Saint-Germain FC, en o estadio Rei Balduín de Bruselas, a on ganó l'equipo francés por 0-1.
Final
{| width=100% {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #CFFFD0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=100% !width=50%|border|25px 1 !width=50%|border|25px 0 !colspan=2|Sustitucions !colspan=2|Gols !colspan=2|Amonestacions
Juan Antonio Bolea Foradada
Juan Antonio Bolea Foradada, naixito d'Ayerbe, (Plana de Uesca) o 30 de marzo de 1930 y muerto en Zaragoza o 27 de febrero de 2021, estió un churista, chuez y politico aragonés.
Perpinyán
Perpinyán (Perpinyà en catalán, Perpignan en francés) ye una ciudat d'o sudeste de Francia, capital d'o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania y historica capital d'o condau d'o Rosellón.
Juan Antonio Bolea Foradada
Encara que fació os suyos primers estudios en Uesca, dende 1947 estudió Dreito en a Universidat de Zaragoza, a on se i licenció en 1952. Dende 1954 estió chuez, treballando en cuantos puestos estendillatos por a pensinsula, estando destinato en Zaragoza dende 1962. Renunció a la carrera chudicial en 1976, treballando dende alavez en a Caja de Ahorros de Zaragoza, Aragón y Rioja.
Club Deportivo Quinto
325px|thumb|right|Partido d'o C. D. Quinto contra o [[Club Deportivo Altorricón|C. D. Altorricón en a temporata 2009/10.]]
Tuca de la Maladeta
A tuca de la Maladeta ye un pico aragonés de 3.312 metros d'altaria amán d'o Pico Aneto, en os Pireneus. D'antis más se creyeba que yera mas alta que l'Aneto y os intentos por puyar a la tuca de la Maladeta estioron anteriors que a la resta de picos d'o macizo homonimo.
Vilanova d'Ozcos
Vilanova d'Ozcos ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca de l'Eo-Navia y partiu chudicial de Castropol. A suya capital ye o lugar de Vilanova d'Ozcos, en a parroquia de Vilanova d'Ozcos.
A suya población ye de 364 habitants (2011) en una superficie de 72,98 km², con una densidat de población de 4,99 hab/km².
Luengas y parlas
En Vilanova d'Ozcos se charra gallego. A parla gallega de Vilanova d'Ozcos y de cuasi toda la comarca de l'Eo-Navia recibe a denominación d'eonaviego y presenta caracters transicionals enta l'asturiano occidental.
Parroquias
O concello de ye dividiu en 4 parroquias:
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con a Veiga, Castropol y Bual, a lo sud con Samartín d'Ozcos y Santalla d'Ozcos, a l'este con Eilao y Samartín d'Ozcos y por l'ueste con Taramundi.
Alhóndiga
Alhóndiga ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha (Espanya), comarca de L'Alcarria de Guadalachara y partiu chudicial de Guadalachara.
Aleksandar Mitrović
Aleksandar Mitrović (en serbio Александар Митровић; naixiu de Smederevo, Yugoslavia o 16 de setiembre de 1994), ye un futbolista serbio que chuga de Debantero en o Fulham y en a selección Serbia.
Tuca de la Maladeta
A primera puyata a la suya tuca con exito estió feita o 29 de setiembre de 1817, principinado dende Luixón por Johann Jacob Friedrich Wilhelm Parrot con Pierre Barrau de guía. A rota de puyata habitual ye común a la de l'Aneto y en plegando a la altaria d'o portillón superior bi ha que continar en linia recta dica o piet mesmo d'a crencha d'as Maladetas y acceder por un espingato corredor dica una roca muit caracteristica y vistable. En paso dica o corredor debe meter-se ficacio pues gosa ubrir-se una funda crepa en epocas no hibernals.
Medio Cudeyo
Medio Cudeyo ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de Cantabria, Espanya. Fa parte d'a comarca de Trasmiera.
Juan Antonio Bolea Foradada
En 1977 dentró en a vida politica como militant d'a Unión de Centro Democrático, encabezando a lista d'ixe partiu por Zaragoza en as eleccions chenerals espanyolas de 1977, estando-ne esleito deputato en o Congreso d'os Deputatos. En 1978 l'esleyoron primer President provisional d'a Deputación Cheneral d'Aragón dica a suya renuncia en mayo de 1981. Tamién estió senador en 1979 por a Unión de Centro Democrático (UCD) y en 1982 por o Partido Aragonés (PAR), partiu en o que dentró por a suya amistat con Hipólito Gómez de las Roces y por as suyas discrepancias con a UCD. Dende alavez y dica 1999, estió deputato por o PAR en as Corz d'Aragón.
Alhóndiga
Cheografía
A localidat d'Alhóndiga se troba situada a 820 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Perpinyán
La suya población ye de, en una superficie de 211,74 km².
Medio Cudeyo
A suya población ye de 7.565 habitants (2009) en una superficie de 26,78 km², con una densidat de población de 282,49 hab/km².
Perpinyán
Nombre
En a versión aragonesa d'a Cronica de Sant Chuan d'a Penya apareixe como Perpinnyan, Perpinyan y Perynia.
Medio Cudeyo
Cheografía
A localidat de Medio Cudeyo se troba situada a 70 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Perpinyán
Historia
O 29 d'agosto de 1642, dimpués de 4 meses de setio por l'Exercito francés, a ciudat capitula y ye ocupata melitarment por os franceses.
Alhóndiga
Toponimia
Alhóndiga en aragonés significa "Alfondiga".
Paul Klee
Paul Klee, naixito de Münchenbuchsee (cantón de Berna, Suiza) o 18 d'aviento de 1879 y muerto en Muralto (cantón d'o Tesino, Suiza) o 29 de chunio de 1940, estió un destacato pintor alemán d'o surrealismo, o expresionismo y l'arte abstracto.
Tuca de la Maladeta
Una vegata puyato lo Cuello de la Rimaya o camín tuerce ta la ezquierda y en pocos minutos s'adube a tuca.
Club Deportivo Quinto
O Club Deportivo Quinto ye un club de fútbol aragonés, d'a localidat zaragozana de Quinto. Fue establito en 1968 e chuga en a Rechional Preferent (Grupo II).
Martes foina
A fuina de papo blanco (Martes foina (Erxleben, 1777) ) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, de pelo marron claret y coda de forma d'escoballo mas lierga que no en as suyas parients as martas. Fa una mida arredol d'os 40 u 50 cm de cuerpo, fendo cuasi 1,5 Kg de peso, con una caracteristica taca blanca en o peito y a parte ventral d'o cuello, o «papo», mas extensa que no en altras especies d'o chenero.
Club Deportivo Quinto
Estadio
O club chuga os suyos partidos en o campo de fútbol Gregorio Vidal d'a localidat, que ye de céspet natural.
Martes foina
S'alimentan d'animals chicoz, uevos, muixons, ratos, invertebratos u fruita, pero una d'as cosas que mas a sobén se'n siente decir ye de que esgarrapan as arnas ta mirar-se-ie la miel, causando mal en as expleitacions apicolas domesticas.
Àngel Guimerà
Àngel Guimerà i Jorge, naixito de Santa Cruz de Tenerife (Canarias) o 6 de mayo de 1845 y muerto en Barcelona (Catalunya) o 18 de chulio de 1924, estió un escritor, poeta y dramaturgo espanyol en luenga catalana, un d'os prencipals representants d'a Literatura catalana de zaguerías d'o sieglo XIX y prencipios d'o sieglo XX, en a dita Renaixença.
Dimorphodon
Dimorphodon ye un chenero extincto de Pterosauria d'a familia d'os Dimorphodontidae que habitó Europa mientres o Periodo Churasico. Teneba una longaria corporal adulta de 1 metro de luengo, con una envergadura de 1,45 metros.
Os primers fósils estioron descritos en 1829 per William Buckland. O nombre chenerico ye derivau d'o griego δι (di) "dos", μορφη (morphe) "traza" y οδων'' (odon) "dient".
Barranco de la Banyera
O barranco de la Banyera (pronunciau «barranco 'la Banyera»), tamién dito de las Banyeras, ye un corso d'augua menor que ye afluent d'o río Ara por a man dreta a dintro d'o termin municipal de Boltanya, en a comarca de Sobrarbe.
Naixe en os arredols de Campodarbe a una altitut que ronda os 1.000 metros y desemboca en o río Ara a bels cientos de metros por alto de Boltanya, chusto a on ye o puent por a on que cruza la carretera comarcal A-1604 que comunica a capital sobrarbenca con a valle d'a Guarguera.