cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vietnam
Cheografía y clima
thumb|250px|left|[[Badía de Ha Long, Patrimonio d'a Humanidat.]] Vietnam tien una superficie de bels 331.688 km² (sin d'encluir as islas de Hoang Sa y Truong Sa), estando asinas una miqueta mas gran que Italia y alto u baixo con a mesma grandaria que Alemanya. A longaria total d'as suyas mugas internacionals ye de 4.639 km. A suya topografía se basa en tozals y montanyas con densas selvas, estando a tierra plana nomás que un 20% d'a suya superficie. As montanyas cubren un 40% d'a superficie d'o país, estando un atro 40% formato por chicoz tozals y un 42% cubierto de selvas tropicals. En a parti norte d'o país trobamos prencipalment mesetas y o delta d'o río Royo. O Phan Xi Păng, situato en a provincia de Lào Cai, ye a montanya mas alta de Vietnam con 3.143 metros d'altaria. O sud se divide entre planas costeras, a cordelera Annamita y zonas con grans selvas. thumb|250px|left|Topografía de Vietnam. O delta d'o río Royo (conoixito en vietnamita como Sông Hồng) ye una rechión con forma de trianglo de bels 15.000 km²; ye mas chicot, pero mas desarrollato y densament poblato que o delta d'o río Mekong. En dentrar en o golfo de Tonkín o río Royo ha deixato una cantidat graniza de depositos aluvials en forma de sedimentos mientres os zaguers milenios, enantando enta o golfo bels 100 metros cada anyo. O delta d'o Mekong tien una superficie de bels 40.000 km², formando una plana de nomás de tres metros sobre a ran d'a mar, trescruzando un laberinto de canals y ríos. Os sedimentos transportatos por o Mekong y os suyos afluyents fan que o suyo delta abance entre sesanta y ueitanta metros anyals enta la mar. thumb|200px|right|[[Salto d'augua de Detian - Ban Gioc en o norte de Vietnam.]]
Magallón
Historia
En a primavera de 1363 estió ocupada per tropas castellanas entre la guerra entre Castiella y Aragón. Tres anyos dimpués aconseguiban liberar-la las tropas aragonesas.
Vietnam
Cheografía y clima
A causa d'as esferencias en a latitut y a la gran variedat topografica d'o país, o clima de Vietnam varía prou entre un puesto y atro. Asinas mientres l'hibierno u estación seca, que dura dende noviembre dica abril, os vientos monzonicos dentran por o nord-este dende a costa chinesa y trescruzan o golfo de Tonkín, prenendo gran humidat; estando l'hibierno en muitas partis d'o país seco en contimparación con o verano a on que pleve muito mas. A temperatura meya anyal ye mayor en as planas que en as montanyas y mesetas y en o sud que en o norte. As temperaturas en as planas d'o sud (Ciudat Ho Chi Minh y o delta d'o Mekong) varían muito y pueden estar entre os 21 y os 28°C a lo largo de l'anyo. Os cambios d'estación en as montanyas y mesetas y en o norte son mas fuertes y pueden variar entre os 5 °C en aviento y chinero y os 37 °C en chulio y agosto.
Magallón
Historia
En noviembre de 1591 estió ocupada breument per tropas castellanas entre la invasión castellana d'o Reino d'Aragón per parte de Felipe II de Castiella.
Vietnam
Gubierno y politica
thumb|200px|Provincias de Vietnam.
Magallón
Historia
En agosto de 1706, entre la Guerra de Succesión Espanyola, l'exercito borbonico sitio y bombardeyo Magallón dica que plegoron tropas austracistas ta devantar lo sitio dende Zaragoza.
Vietnam
Gubierno y politica
A Republica Socialista de Vietnam ye gubernata a traviés d'un sistema muit centralizato dirichito por o Partiu Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam), conoixito d'antis mas como o Partiu d'o Treballo de Vietnam. O Gubierno de Vietnam ye en teoría independient d'o partiu, pero en a practica recibe a mayoría d'as suyas instruccions dende o partiu.
Cubillo del Campo
Cubillo del Campo ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Alfoz de Burgos y partiu chudicial de Burgos.
Magallón
Historia
En 1707 Felipe V Borbón abolió lo Reino d'Aragón con os decretos de nueva planta. Magallón pasaba a depender de Castiella estando reduciu Aragón a una mera provincia.
Vietnam
Organización politico-administrativa
Vietnam se divide en 8 rechions, 50 provincias y tres municipalidaz.
Cubillo del Campo
Cheografía
A localidat de Cubillo del Campo ye situada a 1.006 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 22 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'as suyas provincia y comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Vietnam
Provincias de Vietnam
An Giang, Ba Ria-Vung Tau, Bac Thai, Ben Tre, Binh Dinh, Binh Thuan, Can Tho, Cao Bang, Dac Lac, Dong Nai, Dong Thap, Gia Lai, Ha Bac, Ha Giang, Hanoi, Ha Tay, Ha Tinh, Hai Hung, Hai Phong, Ciudat Ho Chi Minh, Hoa Binh, Khanh Hoa, Kien Giang, Kon Tum, Lai Chau, Lam Dong, Lang Son, Lao Cai, Long An, Minh Hai, Nam Ha, Nghe An, Ninh Binh, Ninh Thuan, Phu Yen, Quang Binh, Quang Nam-Da Nang, Quang Ngai, Quang Ninh, Quang Tri, Soc Trang, Son La, Song Be, Tay Ninh, Thai Binh, Thanh Hoa, Thua Thien- Hue, Tien Giang, Tra Vinh, Tuyen Quang, Vinh Long, Vinh Phu, Yen Bai.
Población
right|thumb|Una muller [[miao]] O censo mas recient (2019) ha estimau a población de Vietnam en bels 96 millons de personas. Os vietnamitas, son un 86,2% d'a población. A mayor densidat de población d'o país se concentra en as suyas arias aluvials y en as planas costeras. Os vietnamitas son o grupo social mayoritario d'o país y por ixo controlan as suyas politica y economía. Bi ha mas de 54 minorías etnicas en tot o país. A mayoría d'istas minorías etnicas, como os muong, son estreitament relacionatos con os vietnamitas, y gosan trobar-se en as mesetas que cubren os dos tercios d'o territorio. Antis d'a Guerra de Vietnam a población d'a Meseta Central yera degar (indichena). Os hoa (chineses vietnamitas) y khmer krom viven en as planas. As minorías etnicas mas importants incluyen os miao, os yao, os tai, os tailandeses, y os nung. Entre 1978 y 1979, bels 450.000 chineses albandonoron Vietnam.
Magallón
Historia
En 1889 se fa a devantadera la linia de tren Borcha-Corz con aturada en Magallón. Lo tren, clamau afectivament “escachamatas”, estió en activo dica 1955.
Vietnam
Idiomas
Os vietnamitas parlan o idioma vietnamita como luenga nativa. D'antis mas iste idioma s'escribiba emplegando os caracters chineses. En o sieglo XIII o vietnamita desarrolló lo suyo propio sistema de caracters dito Chữ nôm. A famosa obra de Nguyễn Du "Đoạn trường tân thanh" (en aragonés "A Historia de Kieu") fue escrita en Chữ nôm. Mientres o periodo colonial francés s'emplegó lo Quốc ngữ u alfabeto romanizato d'o vietnamita, desarrollato en o sieglo XVII por o chesuita Alexandre De Rhodes y atros misioners catolicos. En ista epoca l'alfabeto romanizato se fació popular en a educación, emplegando-se encara hue.
Magallón
Historia
En 1936 un golpe d'estato que provoca una guerra civil arrociega a Magallón a 40 anyadas de dictadura de Francisco Franco.
Vietnam
Idiomas
Tamién se charran atras luengas minoritarias en Vietnam. As mas comuns son o tai, mường, khmer, chinés, nùng, y h'mông. O francés, como herencio d'o pasato colonial, ye encara parlato por bels viellos vietnamitas como segunda luenga, pero ye perdendo popularidat en favor d'atras luengas occidentals. Vietnam ye miembro d'a Francofonía.
Magallón
Historia
En 1977 se recupera la Democracia.
Vietnam
Idiomas
O ruso — y en menor mesura l'alemán, checo, u polaco  — son conoixitos por bellas familias que tenioron relacions con l'antigo bloque sovietico. En os zaguers anyos, anglés s'ha feito mas popular como segunda luenga. O estudio de l'anglés ye obligatorio en a mayoría d'as escuelas. O chinés y o chaponés tamién s'han feito populars.
Magallón
Administración
O concello de Magallón ye l'administración encargada d'o municipio.
Vietnam
Gastronomía
thumb|left|Dồi, una mena de [[longaniza vietnamita.]] thumb|O Gỏi Cuốn antis d'embolicar. thumb|left|Una buena chenta vietnamita. thumb|Gỏi Cuốn embolicato y listo ta minchar. thumb|left|Sopa clara de fideus vietnamita con costiella de tocín y [[apio.]] A cocina de Vietnam, como totas as cocinas d'a zona, ye rica y variata, con platos que van dende os mas refinatos dica os mas sencillos.
Magallón
Luenga
En esta comarca se charraba aragonés dica que estió substituyiu per lo castellano u espanyol. En primeras a nobleza cambio la suya luenga orichinal per lo castellano arredol d'o sieglo XV con a dentrada d'a dinastía castellana d'os Trastamara a lo trono d'Aragón. Manimenos as clases populars mantenioron l'idioma aragones, chapurquiau cada vegada con prou castellanismos, dica meyaus d'o sieglo XIX cuan s'introdució a escolarización obligatoria en castellano.
Vietnam
Gastronomía
Ye una cocina mas que mas sana, que fa servir pocas grasas y una gran variedat de verduras.
Magallón
Luenga
Os repuis de l'idioma aragonés en parolas como que ansa, braguero, crebazas, fendejo, fascalear, garrampla, etc. han puesto estar escuitadas por as carreras de Magallón dica no fa muito tiempo.
Morería
A Morería de Magallón yera o barrio an viviban a parti d'a población musulmana que se quedó dimpués d'a conquiesta cristiana de Magallón en 1119.
Vietnam
Gastronomía
Bi ha tamién una gran varietat de platos a base de roz. S'acompanyan a sobén con mariscos, como o cangrillo y as gambas u bien con preparacions a base de tocín.
Bi ha muitos peixes que tienen un papel important en a cocina de Vietnam. Os peixes pueden estar de río, ya que Vietnam tien muitas cuencas fluvials, lacunas y paúls, u bien marins, debito a la luenga costa de l'este d'o país.
Magallón
Quez
O Barrio de Quez yera un barrio situau amán de Magallón an estió centrada a producción alfarera.
Vietnam
Gastronomía
Ye muit tipica d'a cocina vietnamita a salsa nước mắm, una salsa feita con anchovas locals que s'emplega ta condimentar muitos platos. As anchovas ta fer ista salsa provienen por un regular d'a isla de Phú Quốc, que tamién ye famosa por o suyo pebre negro.
Magallón
Barrio d'as Bodegas
O barrio d'as bodegas ye un barrio situau amán de Magallón an an antis s'elaboraba lo vin.
Vietnam
Gastronomía
Bi ha platos d'a cocina chinesa y francesa que fan parti d'a cocina vietnamita debito a las influencias historicas y culturals de China y de Francia.
Magallón
Puestos d'intrés
thumb|Magallón - [[Ilesia de Sant Lorient]] thumb|Magallón - [[Ilesia de Santa María de Huerta]] thumb|Magallón - [[Ermita d'a Nuestra Sinyora d'o Rosario (Magallón)|Ermita d'a Nuestra Sinyora d'o Rosario]]
Los Alagons
Los Alagons (Los Alagones en castellano) ye un lugar de la provincia de Teruel, situato en lo municipio de Castellot. La suya población ye de 6 habitants (1999).
Val de Roncal
A Val de Roncal (Erronkariko ibarra en basco y Erronkariko ibaxa en basco roncalés) ye una comarca natural d'a Comunidat Foral de Navarra y a mas oriental d'as vals pirenencas d'a merindat de Sangüesa. Tien dirección Norte-Sud como quasi totas as vals d'o pireneu meridional, y la trescruza o río Esca. Bi ha siet villas: Burgui, Garde, Isaba, Roncal, Urzainqui, Uztárroz y Vidángoz.
Muga a o norte con Francia (departamento de Pireneus Atlanticos), a l'este con a val d'Ansó (Uesca), a o sud con Salvatierra d'Esca (Zaragoza) y a l'ueste con a val de Sarasaz (Navarra).
Se i troba a cima mas alta de Navarra: a Meseta d'os Tres Reis (2.424 m), a on que o C.D. Navarra ha posau una estatua de Sant Francisco Xabier.
O clima ye entre subalpín en o cabalto y submediterranio en o cabaixo.
Cultura
thumb|left|200px|Isaba.
Luengas y parlas
thumb|250px|Localización d'a Val de Roncal en Navarra. Dica o sieglo XIX se i charraba basco roncalés (Uskara), que teneba mas relación con dialectos d'o País Basco francés que con dialectos de Navarra u Guipuzcoa. Os hombres deixoron de charrar roncalés en o sieglo XX porque s'avegaban a charrar en castellano quan yeran en as Bardenas Reyals u Cinco Villas con o ganau transhumant y dimpués continaban emplegando-lo en as suyas casas. Nomás que una familia (que ya no vive en a val) y personas aisladas y muito viellas charran o roncalés. Os atros que charran basco en a val de Roncal charran o euskera batua y no son fablants nativos.
En o castellano d'a val de Roncal bi ha aragonesismos.
Saiga tatarica
L'antilop saiga (Saiga tatarica (L., 1766) ) ye una especie d'a familia Bovidae propia d'as estepas d'Eurasia que mientres as glaciacions se'n podeba trobar tamién en os semontanos d'os Pireneus, en a Peninsula Iberica.
Descripción
Cabeza gran y morro unflau. Os masclos tienen cuernos. O morro unflau li ye menester pa filtrar l'aire con polvo que debantan as ramadas quan emigran.
Distribución
A suya distribución ye iranoturquestana. Dica o sieglo XVIII s'estendeba entre os paralelos 42º y 54º dende os Carpatos dica os monts Altai. A primers d'o sieglo XX no quedaban que pocos centenars d'individuos. Actualment as mesuras de protección han conseguiu que haiga augmentau a suya población y que se trobe entre a mar Caspia y a mar d'Aral.
Se conoix dende o prencipio d'o Pleistoceno meyo de Siberia y se restrinchiba a Asia dica o periodo interglacial Mindel-Riss. A lo prencipio d'a glaciación de Riss s'estendilla enta l'ueste plegando ta o sudueste de Francia a la fin d'o Riss. Tamién plegó dica Alaska trescurzando Berinchia. En o Riss-Würm desapareix d'Europa Occidental, pero quan torna o frido con a glaciación de Würm recoloniza Europa Occidental, plegando en o semontano d'os Carpatos en a fase Würm III y en Gascunya y Navarra en a fase Würm IV. En os Pireneus no colonizaba zonas por alto d'os 400 m d'altaria, restrinchindo-se a lo semontano central y occidental d'a versant norte, por a on que pasó enta Guipuzcua y Navarra (chacimiento d'Abauntz). Desapareix d'o sudueste de Francia arredol l'anyo 10.500 BP. Os cromanyons locals lo representoron en gravaus como os que se troban en l'arte moviliar de La Vache, Gourdan y o propulsor d'Enlène.
Abenfigo
miniaturadeimagen|Ilesia de Sant Chulián, Abenfigo (Castellot) Abenfigo ye un lugar aragonés de la provincia de Teruel, situato en lo municipio de Castellot y comarca de lo Mayestrato.
La suya población ye de 45 habitants (2009). miniaturadeimagen|Ilesia de Sant Chulián, Abenfigo (Castellot)
Cheografía
O lugar d'Abenfigo se troba situato a 527 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 154 km de la ciudat de Teruel, la capital de la suya provincia.
Nombre
Ye una composición de l'antroponimo mozarabe Figo y la palabra arabe aben que se vei en nombres de tribus arabes pero tamién en muitos toponimos valencianos y que puet representar l'arabización de lo latín DOMINUS o la suya evolución Don.
Sant Marón
Sant Marón, estió un monche sirián († 410), abat de Sant Ciro y creyador d'o rito catolico oriental y a ilesia que leban o suyo nombre, o Rito Maronín y a Ilesia Catolica Maronina, a la que perteneixen os integrants d'o grupo etnico (etno-confesional) dito por ixo "maronins".
Estió anacoreta y s'establió en una ermita de l'Amanus occidental, on creyó con bells disciplos o primer puesto d'a Ilesia maronina.
Estió uno d'os primers evanchelizadors d'a rechión de Fenicia, que en ixas envueltas d'o sieglo IV yera más que más politeísta. A influencia d'iste gran asceta fació que os suyos disciplos creyaran verdaders enclaus d'evanchelización en o Mont de Liban.
Ye naixito de Siria y estió un eixemplo de sabiduria, chusticia, templanza, castidat y treballo duro. Ye o patrón, protector y inspirador d'a Ilesia Maronina, encara que nunca no tenió a ideya de creyar una ilesia, nomás quereba que iniciar un camín especial dentro d'a Ilesia d'Antioquía. A suya biografía puet estar escrita asínas: fidelidat a Cristo, a la suya Ilesia, esfensa d'o Bispe de Roma y fidelidat a las santas tradicions d'a Ilesia Oriental, fendo una vida d'ermitanyo en una montanya.
Ibn Battuta
Ibn Battuta (25 de febrero de 1304 – 1368 u 1369) u Abū 'Abd Allāh Muhammad ibn 'Abd Allāh ibn Battūta (en arabeأبو عبد الله محمد ابن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة) estió un viachero, explorador y erudito (ulema) musulmán berber d'a epoca d'a dinastía benimarín que ye conoixito por os suyos viaches ditos Rihla. Os suyos viaches duraban cuasi trenta anyatas y cubriban cuasi tot o mundo arabe conoixito y mas allá, estendillando-sen dende l'Africa d'o Norte, l'Africa Occidental, o sud y l'este d'Europa por l'Occident, dica l'Orient Proximo, o subcontinent indio, Asia Central, Asia Suroriental y China por Orient; una distancia que supera a la d'os suyos predecesors y o suyo contemporanio Marco Polo.
Ye o mas conoixito d'os grans viachers arabes gracias a la suya Rihla, un periplo que relató con detalle en una cronica dictata a lo estudioso granadín Ibn Yuzayy, por requesta d'o soldán benimarín. Practicament tot lo que se sape d'a suya vida procede d'iste relato, que encara que ye fantasioso u desacherato en bels puntos, y en o que s'intercalan muitos fragmentos de poesía, ye o retrato mas fidel que existe d'a parti d'o mundo que o viachero recorrió por ixas envueltas. O relato d'istos viaches constituye una valiosa contrebución documental d'o mundo, mas que mas musulmán, contemporanio.
Els Masos
A suya población ye de 661 habitants, en una superficie de 28,44 km².
Regano
thumb|250px|Regando un cautivo. O regano u regadío (d'o latín < rigare) ye l'aportación d'augua a la tierra ta faboreixer l'optimo desarrollo d'as plantas que se i cautivan. Ista aportación será suplementaria a l'augua d'a plevia y o metodo d'aplicación puet estar superficial (tamién dito por gravedat) u presurizato. En a mayoría d'os casos se necesitan bels canals de riego que tresporten l'augua.
En o regano superficial u por gravedat l'augua se mueve por diferencia de cota (efecto d'a fuerza d'a gravedat) y por ista razón no amenista d'enerchía externa. Son eixemplos d'iste tipo de riego o riego por inundación en eras, sulcos, ecetra.
Sulcos
thumb|300px|Metodos de regano. O sistema de riego por sulcos ye un sistema de riego por gravetat con una muit baixa eficiencia. Ye a forma mas antiga que encara se contina emplegando actualment. No amenista de medios tecnolochicos complexos, pero sí d'una gran cantidat d'augua.
L'augua, procedent d'un río u fuent, u quitata d'un pozo, por medio d'una noria u atros sistemas, se fa correr por adintro de sulcos feitos en a tierra con iste obchectivo. Ixo obliga a sembrar en o cobalto d'as crestas que bi ha entre sulco y sulco. Cuan l'augua se fa correr por tot o terreno se diz riego por inundación.
Aspersión
L'aspersión ye un sistema de riego presurizato. Basicament se tracta de fer plever de forma artificial.
Ta regar por medio d'o sistema d'aspersión, s'ha de tener una instalación (fixa u móvil) de canyerías que conducen l'augua dica os aspersors, dispositivo que s'encarga de distribuir l'augua sobre os cautivos en forma de plevia. S'amenista de muita enerchía, por lo que s'ha de disponer de grupos de bombeyo u de presión a lo rete proporcionata por basas u depositos elevatos.
Os problema prencipals son que a suya instalación ye costosa y que tien un gasto contino d'enerchía, pero d'atra banda premite cautivar sin de fer sulcos fundos y por tanto no cal sembrar en as crestas d'istos, lo que fa mas fácil a mecanización d'o cautivo.
En casos de muita fredor, o sistema d'aspersión se puet emplegar ta combatir as chelatas. En bels casos tamién premiten l'aplicación de productos agroquimicos.
Goteyo
O goteyo ye un sistema de riego presurizato con muit alta eficiencia de l'augua. Ye un sistema disenyato ta aprofeitar a lo maximo o gasto d'enerchía y augua.
L'aportación d'augua a lo terreno se fa en a zona radicular d'as plantas. Ista aportación s'efectua por medio d'un sistema de chicotas canyerías de muit baixo diametro as cuals tienen chicoz foratos d'os que sale o liquido gota a gota u con muit baixo cabal. Optimiza o consumo d'augua, y se puet emplegar ta encorporar fertilizants u atros agroquimicos a lo cautivo.
Cul de Barrosa
300px|thumb|Cul de Barrosa O cul de Barrosa (en castellano Circo de Barrosa, en francés Cirque de Baroude) ye un cul d'o Pireneu aragonés. Se troba a o fundo d'a val d'a Barrosa, val formada por o río Barrosa, afluent d'a Cinca que desemboca por a marguin ezquierda d'iste en a villa de Bielsa.
O puerto de Barrosa (2.534 m), sobre a muga entre Aragón y Francia, desepara o cul de Barrosa d'os ibons de Barrosa, situaus ya en o termín municipal d'Aranyonet (Occitania).
Entre os picos mas destacaus que dan forma a o cul de Barrosa cal nombrar L'Almunia Gran (3.132 m), L'Almunia Chica (3.094 m), a punta de Tormoseta (3.083 m) y a punta de las Loseras (3.088 m), que zarran o cul por o norueste y forman a paret sudoriental d'o cul de Tormoseta. D'atra man por o nord-este se troban o pico Occidental de Barrosa (2.674 m) y o pico de Barrosa (2.762 m), que prenen o nombre d'o cul. A l'ueste se debanta atro important tresmil visible dende o cul, o pico de Rubinyera (3.001 m).
Situación
Ta arribar-ie s'ha de salir d'o punto kilometrico 88 d'a carretera A-138 que une L'Ainsa con Francia a traviés de Bielsa, chunto a las antigas menas d'o Hespital de Parzán.
Dende astí se puya por un sendero que plegará dica o cubilar de Barrosa, situau a 1.745 m d'altaria, pasando antis por a mallata Gabás.
Burgos
Burgos ye un municipio espanyol con categoría de ciudat, capital d'a provincia de Burgos en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. Tamién ye la capital d'a comarca de l'Alfoz de Burgos y d'o partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 179.097 habitants (2013) en una superficie de 108 km², con una densidat de población de 1.672,55 hab/km².
Cheografía
A ciudat de Burgos se troba situada a 856 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 244,7 km d'a ciudat de Madrit, a capital d'Espanya.
Cul de Barrosa
Toponimia
O toponimo Barrosa podría provenir d'a radiz celtibera barro, significando bardo, y o sufixo de qualidat "-sa", estando asinas o "río de bardo".
Sierra de Casp
La sierra de Casp ye un conchunto de plataformas estructurals y lomas de la depresión d'Ebro aliniadas en dirección norueste-sudeste en la zona d'interfluvio entre cursos baixos de los ríos Guadalop y Matarranya cerca d'Ebro.
Altarias
La cima mes alta de la sierra ye de 378 m, se troba en lo termin municipal de Favara y apareixe en los mapas topograficos como sierra de Caspe, seguida d'Ifesa (346 m), y La Talaya (341 m), en lo termin municipal de Casp.
Hidrografía
La versant sudoccidental desaugua enta los ríos Guadalop y Matarranya, la versant nordoriental enta Ebro, de fueras de sectors principalment orientals que lo fan enta lo río Matarranya
Cheolochía
Los materials que forman la sierra de Casp son archilitas, calsineras y paleocanals de piedra d'arena de la formación Casp y d'edat chattiana (Oligoceno).
Regano
Hidroponia
Actualment a hidroponia ye a forma mas abanzata de riego y de producción agricola. Ye una variant d'o goteyo, a la que s'incorporan toz os nutrients que ha menester a planta por medio d'o sistema de riego.
Requiere d'una inversión important, pero as produccions tamién aumentan a escape. As instalacions de riego se complementan con una serie d'instrumentos de control, como sondas, sensors, controls d'humidat y temperatura, que gosan centralizar-se en un ordinador con os suyos programas de chestión. Tot isto controla un sistema preparato ta incorporar os fertilizants a l'augua de traza automatica. Se prencipió a emplegar en floricultura, pero hue en día ye habitual en muitos de productos horticolas.
Baixo Mayestrato
O Baixo Mayestrato (Baix Maestrat en valenciano) ye una comarca d'a Castellón con capital en a ciudat de Vinaroz. A suya población ye de 72.178 habitants (2004), en una superficie de 1.221 km².
Cheografía
As actividaz tradicionals son l'agricultura de citricos, d'oliveras, carchofas y a pesca. A Carchofa de Benicarló tien denominación d'orichen.
Os platos tradicionals son: fideuà, arrossejat. Ye muito famoso o langostín de Vinaroz y o caracol punchent de Penyiscola. A Sierra d'Irta ye o tramo de costa sin urbanizar mes gran d'o País Valenciano y declarato fa poco Parque Natural.
Adervièla e Pocieures
Adervielle-Pouchergues (Adervièla e Pocieures en occitán, Adervielle-Pouchergues en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Baixo Mayestrato
Mugas
Fa de muga nord-este con Catalunya por a comarca d'o Montsiá, y muga con Aragón por a comarca d'o Matarranya. A l'este muga con a mar Mediterrania, a lo sud muga con a Plana Alta, y a l'ueste muga con l'Alto Mayestrato y Los Puertos de Moriella.
Adervièla e Pocieures
A suya población ye de 107 habitants (2007) en una superficie de 9,14 km², con una densidat de población de 8,75 hab/km².
Baixo Mayestrato
A comarca historica
thumb|right|250px|Comarca natural d'o Baixo Mayestrato seguntes [[Emili Beüt i Belenguer.]]
El Perdigón
Iste municipio ye conoixito por as suyas bodegas baixo tierra acondicionatas ta bars y restaurants.
Good Morning, Vietnam
Good Morning, Vietnam (títol orichinal en anglés, en aragonés Buen día, Vietnam, enguerada en Aragón con o suyo títol orichinal en anglés, ye una cinta de cine estausunidense de comedia belica dramatica de l'anyo 1987 dirichida por Barry Levinson seguntes un guión orichinal de Mitch Markowitz, con una Banda Sonora Orichinal d'Alex North, una dirección de fotografía de Peter Sova, y una Producción cinematografica de Larry Brezner y Mark Johnson ta las productoras Touchstone Pictures y Silver Screen Partners III, con un elenco d'actors a on destacan en os papels principals Robin Williams, Forest Whitaker, Tung Than Tran, Chintara Sukapatana, Bruno Kirby, Robert Wuhl y J. T. Walsh.
Ataun
Ataun (Ataun en basco y oficialment, Ataun en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca d'o Goierri.
Como curiosidat, ye o municipio mas luengo de Guipuzcua, en estar dividiu en tres nuclios, porque dende o prencipio d'o primero dica o final d'o tercero tien alto u baixo 10 kilometros de longaria. Respective d'o suyo territorio, ye o seiseno mas gran d'a provincia.
A suya población ye de 1.670 habitants (2010) en una superficie de 58,73 km², con una densidat de población de 28,16 hab/km². En tener una densidat muit chicot, ha podiu conservar muit bien o suyo entorno natural y cultural.
Cheografía
A localidat d'Ataun se troba situada a 196 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 45 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Barrios
A localidat d'Ataun ye dividida en tres barrios u nuclios, cadaguno con a suya propia parroquia u ilesia: San Martin, San Gregorio y Aia. Tamién en fan parte os siguients barrios ixeminatos: Arrateta, Arrondo, Lauztierreka, Ergoiena, Urkillaga, Elbarrena, Astigarraga, Arinberriaga, Arratekale, Ugalde-Karrika, Aitzarte Aldea, Larburu y Otarri-Zearra.
Alquimia
L'alquimia (de l'arabe الخيمياء [al-khīmiyā]) ye, en a historia d'a sciencia, una antiga practica protoscientifica y una disciplina filosofica que combina elements d'a quimica, la metalurchia, la fisica, la medicina, l'astrolochía, la semiotica, lo misticismo, lo espiritualismo y l'arte. L'alquimia estió practicata en Mesopotamia, l'Antigo Echipto, Persia, a India y China, en l'Antiga Grecia y l'Imperio Romano, en l'Imperio islamico y dimpués en Europa dica lo sieglo XVIII, en un complexo ret d'escuelas y sistemas filosoficos que abarca a lo menos 2500 anyatas.
Islas Turcas y Caicos
As Islas Turcas y Caicos (en anglés Turks and Caicos Islands) son un territorio d'ultramar dependient d'o Reino Uniu y son situatas a lo norte d'a isla d'Aití, en auguas d'o Mar Caribe.
Dica l'anyo 1962 yeran almenistratas por Chamaica, cuan ista s'independizó pasoron a estar administratas por o Gubernador Cheneral d'as islas Bahamas. Cuando as Bahamas consiguioron a suya independencia en 1973, as Islas Turcas y Caicos s'establioron como un territorio independient, manimenos aunque en l'anyo 1982 o Reino Uniu lis atorgó a independencia las islas esleyioron continar estando gubernatas como un territorio dependient d'a corona britanica.
Entredicho
Entredicho ye un mont de 865 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipios de Fuent de Todos, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Renfe
Renfe u RENFE ye o acronimo de Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (en aragonés Rete Nacional d'os Ferrocarrils Espanyols) y puet fer referencia a:
Adverbios de tiempo en aragonés
Os adverbios de tiempo en aragonés gosan estar d'orichen latín, por o que pueden presentar s adverbial.
Un adverbio de tiempo seguiu d'a conchunción u relativo que forma locucions conchuntivas de tiempo.
Benedykt Dybowski
Benedykt Dybowski, naixito d'Adamaryni (Imperio Ruso) o 30 d'abril de 1833 y muerto en Lviv (hue en Ucraína) o 31 de chinero de 1930, estió un explorador, biologo y zoologo polaco. Mientres o suyo exilio en Siberia en os anyos 1860, estudeó a flora y a fauna d'a redolata d'o laco Baikal.
Adverbios de tiempo en aragonés
Se subdividen en tres grupos: adverbios de localización temporal cheneral, adverbios de localización temporal absoluta y adverbios de localización temporal relativa.
Adverbios de localización temporal cheneral
Os eixemplos tipicos son siempre y nunca.
En aragonés ribagorzano existe a forma mai como cheosinonimo de nunca, pero se ye perdendo. Se fa servir con regularidat en La Poblla de Fantova, Benavent, Capella, Pueyo de Marguillén y Aguilaniu pero en as atras localidaz de Ribagorza Baixa no lo fan servir que os mes viellos.
L'adverbio siempre presenta a variant siempe en belsetán coexistindo con a forma cheneral:
Un adverbio temporal tipico de l'aragonés que no se fa servir en as formas standarizadas d'os idiomas mugants ye perén, derivau de PER ANNU.
Adverbios de localización temporal absoluta
L'adverbio ahier expresa anterioridat a l'igual que as locucions antes d'ahier y antes d'anueit.
Os adverbios hue(i) y agora expresan simultaneidat.
L'adverbio manyana, a l'igual que muitas locucions adverbials de tiempo expresan posterioridat.
Adverbios de localización temporal relativa
Son los adverbios antes, dimpués, luego, tarde, encara, alavez/allora y ya, con las suyas variants.
En aragonés medieval existio l'adverbio tantost ("deseguida", "luego") que desapareixió de toz los puestos de fueras de la Val de Benás, pero con lo significau de "cuasi", "por poco", y en continuidat territorial con lo catalán ribagorzano y con lo gascón aranés. Deriva de lo latín TANTU TŎSTUM, fendo referencia TŎSTUM a un "cueto muito luego", que ha orichinau dreitament en italiano tosto, en francés tôt, occitán y catalán antigos tost, y en castellano medieval toste, que se considera castellano.
Antes
Antes deriva d'o latín ANTE a l'igual que lo prefixo ante-. En bel puesto presenta a variant antis y en aragonés de Valle de Vio presenta a lochica variant andes con sonorización dezaga de liquida. L'adverbio antes/antis fa part de locucions adverbials como antes con antes y antis mas/antes mas/d'antes, antes d'ahier y antes d'anueit.
L'adverbio antes puede ir seguiu d'a preposición de u d'o relativo que:
A locución d'antes se documenta en chistabín coexistindo con d'antes mas y mas d'antes, y en belsetán:
Tamién se documenta en o "Liber Regum" tres vegadas:
Dinantes u enantes
Ye lo resultau d'a combinación de+en+antes. Se presenta como diferents variants que pueden coexistir en a parla d'un mesmo lugar:
A part de trobar-se en aragonés tamién se troba en gallego, astur-leyonés, castellano, catalán (enans), y occitán (enans), pero en a mes gran part d'os casos sin fer part d'os stándards d'estos idiomas neolatinos. En castellano lo consideran un arcaísmo y cualques lingüistas li dan un significau sinonimo de l'adverbio antes, feito que cuestionan atros lingüistas, provinients de zonas d'America a on se fa servir muito y con un significau especifico de "fa poco", "fa un inte".
En aragonés enantes y as suyas variants pueden significar "fa un inte" (Benás, Chistau, Baixo Penyas, Fueva, Monegros), pero en atra zona dinantes puet significar "antigament" (Tella, Viello Sobrarbe ). Manimenos Chabier Lozano Sierra y Ánchel Loís Saludas documentan que dinantes significa "anteriorment" en belsetán, por o que a información de Viello Sobrarbe y Tella puet no estar bien interpretada.
A variant denantes se troba en benasqués y significa "fa un inte", "fa poco".
A variant denantis se troba en cheso. A variant dinantis se troba en ansotano:
A variant dinantes se troba en ansotano, belsetán, aragonés d'a Valle de Tella ,chistabín y de Campo. Seguntes Chabier Lozano o significau que presenta en a Valle de Tella ye de antigament, contrastando con o significau de anteriorment que da pa este mesmo adverbio en belsetán. Tamién contrasta con o significau de enantes que da él mesmo pa l'aragonés de Tella como sinonimo de antes. Antiparte tamién contrasta con o significau que dan Fernando Romanos en a Val de Chistau y Bienvenido Mascaray en Campo como "fa poco", "fa un inte".
A variant enantes se troba en aragonés d'a Valle de Tella, chistabín y en castellano d'Aragón:
Esta variant tamién se troba en textos medievals como a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya", o "Libro d'el Trasoro" y l'Alchamiau d'Urreya de Xalón:
En a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya" presenta un significau prou diferent a lo de "fa poco" u "fa un inte", pero compatible con "anteriorment":
Dimpués
Dimpués deriva de DE INDE POST, ye cheneral en aragonés y documentau tamién entre os restos d'aragonés d'o Baixo Aragón. Presenta a variant dimpuesas.
Amés d'adverbio temporal, puede fer d'adverbio conchuntivo indicador de nexo temporal:
Allora u alavez
Alavez provién de ILLA VICE y ye propio de l'aragonés oriental y centro-oriental. En benasqués ye alavegada. Puet estar un cognato de l'occitán alavez, pero Chabier Tomás Arias lo considera un occitanismo. As formas alora u allora son propias de l'aragonés occidental. Tanto as formas orientals como as occidentals reblan debant d'a difusión d'o castellanismo antonces.
Mientras / mientres
En as parlas altoaragonesas predomina a documentación d'a forma mientras.
A forma mientres se documenta chunto con mientras en belsetán y tellán. En belsetán tamién se documenta formas sin diftongar mentras, mentres, retrobando-se a segunda en benasqués chunto con una forma sin "s adverbial" mentre:
Zarzuela del Monte
Zarzuela del Monte ye un municipio d'a provincia de Segovia, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'o partiu chudicial de Segovia.
Cuello Pintrat
O cuello Pintrat (en francés Col de Maury) ye un puerto de montanya situau en a muga entre Aragón y Francia a 2.613 m d'altaria.
Zarzuela del Monte
A suya población ye de 591 habitants (2011), en una superficie de 28,38 km² y una densidat de población de 20,82 hab/km².
Cuello Pintrat
Se troba entre o mallo Planet (2.941 m) y a tuca d'el Puerto Viello de Gorgutes (2.845 m) y une a [val de Remunye, en Aragón, y a val de Lis, en Occitania.
Zarzuela del Monte
Cheografía
Se troba situata a 1.000 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 27 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
El Piñero
El Piñero ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 267 habitants, en una superficie de 19,71 km² y una densidat de población de 13,55 hab/km².
Villanueva del Duque
Villanueva del Duque ye un municipio andaluz en a provincia de Cordoba, comarca de Los Pedroches y partiu chudicial de Pozoblanco.
A suya población ye de 1.652 habitants (2007) en una superficie de 137,00 km², con una densidat de población de 12,06 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villanueva del Duque ye situata a 585 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 76 km de Cordoba, a capital d'a suya provincia.
Estépar
Estépar ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Alfoz de Burgos y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 781 habitants (2007) en una superficie de 102,70 km², con una densidat de población de 7,60 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Estépar ye situada a 812 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 20 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'as suyas provincia y comarca y d'o suyo partiu chudicial.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Arenillas de Muñó, Arroyo de Muñó, Estépar, Hormaza, Mazuelo de Muñó, Medinilla de la Dehesa, Pedrosa de Muñó, Quintanilla-Somuñó, Vilviestre de Muñó, Villagutiérrez y Villavieja de Muñó.
Mentet
A suya población ye de 22 habitants (2007), en una superficie de 28,44 km².
Regulus ignicapilla
O reipetit celluto (Regulus ignicapilla (Temminck, 1820) ) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Regulidae que se reproduz en a mayor parti d'a Europa atemperada y lo nordueste d'Africa, y ye parcialment migratoria, con aus d'Europa central que pasan l'hibierno a lo sud y lo ueste d'a suya aria de reproducción.
Mide 9 cm de luengo con una envergadura de 13 a 16 cm y pesa de 4 a 7 gramos. Os sexos son muit semellants, antiparti d'a color d'a cresta, encara que la fembra tien un plomache un poquet mas amortau y, en promeyo, una mica mas chicota.
Ye una au insectivora.
Desgarradero
Desgarradero ye un mont de 844 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipios de Aguilón, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Galemys pyrenaicus
O topo d'augua (Galemys pyrenaicus (Geoffroy, 1811) ) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Talpidae que ye endemico d'a peninsula iberica y que ye un insectivoro semiaquatico que habita as proximidatz d'arrigachuelos y barranqueras, de costumbres sobretot nueiturnos, que o suyo zenyo d'identidat mas caracteristico ye o suyo morro con forma de trompeta.
O topo d'augua mide de 11 a 14 cm de luengo con una coda redondiada cubierta d'escatas de 12 a 16 cm y pesa de 35 a 80 g. Puede vivir a lo menos 3,5 anyos.
Río Calcón
O río Calcón ye un afluent d'o río Alcanadre por a suya marguin dreita.
Naixe en a sierra de Guara y desemboca en l'Alcanadre entre as localidaz de Biarche y Casbas de Uesca.
Krzysztof Kieślowski
Krzysztof Kieślowski, naixito de Varsovia o 27 de chunio de 1941 y muerto en ixa mesma ciudat o 13 de marzo de 1996, estió un director cinematografico y guionista polaco, que prencipió a suya carrera cinematografica en primerías d'os anyos 1970 en o cine polaco, ta estar conoixito internacionalment dende meyatos d'os anyos 1980, con destacata pertecipación en o cine francés. Mientres a suya carrera cinematografica recibió cuantos premios por o suyo treballo. D'entre as suyas cintas, cal destacar Krótki film o zabijaniu (1988, con Miroslaw Baka, Krzysztof Globisz, Jan Tesarz y Zbigniew Zapasiewicz), Trois Couleurs: Bleu (1993, con Juliette Binoche, Benoît Régent y Florence Pernel) u Trois Couleurs: Blanc (1994, con Zbigniew Zamachowski, Julie Delpy, Janusz Gajos y Jerzy Stuhr).
Frederick Randall
Randall consiguió a suya claseficación ta partecipar en os Chuegos con una victoria en a cursa Londres-Brighton en 1899 de una distancia o dople d'a maratón y que yera cursa de claseficación ta os Chuegos. En ixa cursa consiguió fer o recorriu en un tiempo de 6 horas, 58 minutos y 18 segundos y se mantenió como record amateur d'a preba dica que Arthur Newton fizo 5:53:43 en l'anyo 1924.
En os Chuegos estió uno d'os 13 corredors que prencipioron a cursa d'a maratón pero no consiguió terminar albandonando d'antis d'o paso d'a quarta milla.
Megaloceros giganteus
As representacions de Megaloceros giganteus en l'arte rupestre de Cougnac (Òlt, Occitania), son muito intresants por trobar-se-ie detalles d'a morfolochía externa, como una chepa y una representación d'una bicromía corporal (dos colors).
Se troba fósil en tota Europa y enta l'este plegaba dica l'Altai en a glaciación de Würm. Se crei que viviba en selvas ubiertas, marguins de selvas u en paisaches variaus porque os suyos cuernos podeban representar un inconvenient en arias con selva densa. Preferiba zonas de clima humido y temperau, manimenos se troba fósil a sobén con mamuts, rinoceronts lanutos y rens. Como atras especies d'o Pleistoceno europeu fue colonizando as tierras d'o norte que quedaban libres cuan se fundiban as cheleras y se calentaba o clima. Coloniza Irlanda en l'Alleröd (10.600 BP) y o sud de Suecia entre o 11.490 BP y 11.340 BP, desapareixendo como muitas especies de plantas colonizaderas cuan tornó o frido de sopetón en o periodo de Dryas. S'ha puesto demostrar que encara viviba en o sudueste d'Escocia dica fa 9.400 anyadas BP (chacimiento de River Cree) y tamién en a Isla de Man dica fa 9.200 anyadas BP. Existe a creyencia, indemostrable encara, que podese sobrevivir en Europa continental dica tiempos protohistoricos y en Irlanda dica la Edat Meya, tenendo en cuenta restos poco calcificaus procedents d'o Caucas, l'aspecto recient de bels restos d'as paúls irlandesas u pinturas irlandesas d'o sieglo XII.
Por o que fa a la suya presencia en os Pireneus, ya amaneix en o interglacial Mindel-Riss de Nauterie y Nestier. Amanix mes a sobén en chacimientos pirenencos d'influencia atlantica (Isturitz, Gatzarria, Pape, Gargas, Montmaurin, Tartré, Camayot d'edat Würm III y en Espèche d'edat Würm IV) y estió escaso a l'este d'Andorra. O frido intenso propio d'una cordelera como os Pireneus fació que no podese colonizar que as zonas mes templadas cerca d'a mar Cantabrica.
Ataque (Exaulín)
Ataque ye un mont de 658 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipio d'Exaulín, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Rangifer tarandus fennicus
Rangifer tarandus fennicus ye una subespecie de Rangifer tarandus propia d'a taiga de Finlandia y Carelia. Ha estato en un alto periglo d'extinción por a caza. Entre 1979 y 1980 eixemplars provinients de Kainuu (Finlandia) fuoron introdueitos en o Parque Nacional de Salamajärvi.
Río Mascún
O río Mascún ye un afluent d'o río Alcanadre por a suya marguin ezquierda.
Naixe en a sierra de Guara y desemboca en l'Alcanadre amán d'a localidat de Rodellar.
Tellet
Tellet (en francés Taillet) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Ceret, o cantón d'el Canigó y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 81 habitants, en una superficie de 10,02 km².
Ligi-Atherei
Ligi-Atherei (Ligi-Atherei en basco, Licq-Athérey en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a suya comarca de Basabürüa.
A suya población ye de 243 habitants (1999) en una superficie de 17,87 km², con una densidat de población de 13,60 hab/km².
El Poyo
El Poyo ye una localidat d'o municipio de San Vitero en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 67 habitants.
Ligi-Atherei
Demografía
2005: población provisional seguntes o INSEE.
Curruca communis
A papafiga de matical (Curruca communis (Latham, 1787) ) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Sylviidae que se reproduz en tota Europa y en gran parti d'as redoladas atemperadas d'o ueste d'Asia. Ista au ye fuertement migratoria y pasa d'hibierno en Africa tropical, Arabia y Pakistán.
Ye insectivora, encara que tamién mincha lulos y atras fruitas tovas.
El Puente
El Puente ye una localidat d'o municipio de Galende en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 420 habitants (2011).
Crocidura russula
Son animals en a suya mayoría nueiturnos. A suya birolla consiste sobretot en insectos y as suyas tenyas, cochinetas, aracnidos y caragols y ocasionalment partis de plantas.
A suya esperanza de vida en a naturaleza ye de 18 meses, manimenos en cativerio puede augmentar dica 30 meses.
Rita Barberá Nolla
Rita Barberà Nolla (Valencia, 16 de chulio de 1948 - Madrid, 23 de noviembre de 2016) estió una politica valenciana afiliata a o Partido Popular, qui estió alcadesa de Valencia dende 1991 dica 2015. Yera filla de Carmen Nolla i Forcada, hereva d'a Fábrica de Mosaicos Nolla y de José Barberá Armelles, periodista falanchista y colaboracionista con o rechimen d'o cheneral Francisco Franco, morió d'infarcto de miocardio o 23 de noviembre de 2016.
Chesús Bernal Bernal
Chesús Bernal Bernal (Val Torres, Zaragoza, 8 de chinero de 1960 - Zaragoza, 22 de marzo de 2019 ) estió un politico aragonés. Casato con a periodista Elena Bandrés, yera pai de tres fillos: Guillén, Iguázel y Chaime.
Estió Secretario Cheneral de Chunta Aragonesista dende a suya fundación en 1986 dica 1998, dende allora estió Secretario de Politica Institucional y, dimpués, vicesecretario cheneral d'o partiu. left|230px|thumb|Bernal en un mitin de [[CHA]] Estió deputato a as Corz d'Aragón por Zaragoza en a IV Lechislatura, portavocero d'o suyo Grupo Parlamentario y miembro d'as comisions Institucional, de Educación y Cultura. En 2007 fue trigato de nuevas per o suyo partiu como candidato a la Deputación Cheneral de Aragón en as eleccions autonomicas de 2007.
Yera Doctor en Filolochía Romanica y profesor titular d'a Universidad de Zaragoza. Tamién estió autor de publicacions especializatas sobre cuestions literarias, filolochicas, lingüisticas y socioculturals. Estió miembro d'o Rolde de Estudios Aragoneses y d'o Consello d'a Fabla Aragonesa.
Murió en o Hespital Clinico de Zaragoza o 22 de marzo de 2019 debiu a un cáncer de pancrias.
1267
Atros países
right|thumb|250px|O rei [[Chaime II d'Aragón, naixito o 10 d'agosto de 1267.]]
Semana Santa
230px|thumb|"A Resurrección" de [[Lucas Cranach O Choven]] A Semana Santa u Semana de Pasión ye a conmemoración anyal en que o calandario cristiano remera a Pasión, Muerte y Resurrección de Chesús de Nazaret. Por ixo, ye un periodo de gran actividat liturchica t'as confesions cristianas. Prencipia con o Domingo de Ramos, que remera a dentrada de Chesucristo en Cherusalem y remata o Domingo de Pascua u Domingo de Resurrección. Sindembargo, en bells puestos gosa escomencipiar ya o viernes d'antes (Viernes de Dolors) y en belatros se gosa considerar parte d'a mesma o Lunes de Pascua.
Ye a zaguera semana d'a Quaresma, y o Domingo de Pascua prencipia un nuevo periodo liturchico. A Semana Santa tien celebracions propias que fan remerar a institución d'a Eucaristía en o Chueves Santo, a Crucifixión de Chesús y a suya Muerte o Viernes Santo y a suya Resurrección en a Vichilia Pascual en a nueit d'o Sabado Santo ta o Domingo de Resurrección.