cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfandaguella
Cheografía
200px|left|thumb|Alfandaguella en la comarca de la Plana Baixa La localidat d'Alfandaguella ye situada en la versant sud de la sierra d'Espadán a 219 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 30 km de la ciudat de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia, y a 61 km de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Mugas
Lo termin municipal d'Alfandaguella muga a lo norte con Artana; a l'este con La Val d'Uixón;, a lo sudueste con Sonecha; a l'ueste con Chóvar; a lo norueste con Eslida; y a lo sud con Murviedro (esta zaguera en la provincia de Valencia).
Greg Kinnear
Gregory "Greg" Kinnear, naixito de Logansport (Indiana) o 17 de chunio de 1963, ye un actor estausunidense, que prencipió a suya carrera en o cine estausunidense en zaguerías d'os anyos 1980 y que ha recibito cuantos premios mientres a suya carrera cinematografica. D'entre as suyas cintas, se puet destacar As Good as It Gets (1997, James L. Brooks), We Were Soldiers (2002, Randall Wallace) u Fast Food Nation (2006, Richard Linklater).
Cerdocyon thous
A rabosa cangrillera (Cerdocyon thous (Linnaeus, 1766) ) ye una especie de mamifero d'a orden d'os Carnivora y familia Canidae que que habita las sabanas dende Colombia dica Archentina.
Tiana (desambigación)
Tiana puet estar:
Arratzu
Arratzu (Arratzu en basco y oficialment, Arrazu en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma basca, situau en a provincia de Bizcaya y comarca de Busturialdea.
A suya población ye de 379 habitants (2010) en una superficie de 10,34 km², con una densidat de población de 36,65 hab/km².
Parla
Hue a mayor parti d'os suyos habitants (o 95%) son fablants de l'idioma basco y a localidat fa parte d'a mancomunidat d'UEMA (Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea, Mancomunidat de Localidaz Basco-parlants).
Cheografía
A localidat d'Arratzu se troba situada a 40 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 39 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Lugars
D'o temin municipal d'Arratzua fan parte os siguients lugars (a población ye seguntes cifras de 2007):
Salzburgo
Salzburgo (en alemán, en austro-bavaro Soizbuag) ye a capital d'o estau federal d'o mesmo nombre en Austria.
A suya población ye de 150.269 habitants en una superficie de 65,68 km², con una densidat de población de 2.288 hab/km².
A ciudat de Salzburgo ye situada a pocos kilometros d'a muga con a Alemanya. O suyo nuclio urbán ye situau a o canto d'o río Salzach y practicament en a estribera septentrional d'os Alpes, ya que a pocos km d'o centro ye o macizo alpín de l'Untersberg (1.972 metros d'altaria). O suyo centro historico ye declarau Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Salzburgo ye situada a 424 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar, a una distancia de 300 km d'a ciudat de Viena, a capital d'Austria.
Villa-reyal
Villa-reyal puet estar:
Escopulión
thumb|200px|right|Un dallador. Veiga-se lo escopulión en o cinturón.
O escopulión u escupulión ye lo recipiente treballato en fusta u cuerno vuedatos que s'emplegaba en a dallanza ta portar-ie la esmoladera penchata d'o cinturón. O emplego d'iste utensilio feba posible transportar a esmoladera cuan o segador yera en o campo fendo a suya fayena, y d'ixa traza, no le caleba retirar-se-ne ta esmolar o dallo tan a menuto como la ferramienta precisa, si que lo podeba fer de tot plen cada pocos dallazos.
Comac ARJ21
Comac ARJ21 Xiangfeng ye un avión comercial de tipo jet rechional desembolicau por Comac. Ha estau en activo dende 2015 dica hue. Tien dos motors GE CF34, poseeye una superficie alata de 79.9 m2, un peso maximo a lo desapegue de 43.5-47.2 toneladas, capacidat pa 90-105 pasachers y un alcanz de 1,800-2,000 millas nauticas. S'han construyíu 47 unidaz.
Benavides
Benavides ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'o Páramo Leonés y d'o partiu chudicial d'Astorga.
A suya población ye de 2.838 habitants (2010) en una superficie de 74,07 km², con una densidat de población de 38,32 hab/km².
Cheografía
A localidat de Benavides se troba situada a lo canto d'o río Órbigo, a 833 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 23 km d'Astorga, a capital d'o suyo partiu chudicial, de 31 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia, y de 149 km de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de Quintanilla del Monte, Antoñán del Valle, Quintanilla del Valle, Vega de Antoñán y Gualtares de Órbigo.
The Crimson Pirate
The Crimson Pirate (títol orichinal en anglés, en aragonés O pirata carmesín, enguerada en Aragón con o títol en castellano de El temible burlón, en aragonés O temible morriflas) ye una cinta anglo-estausunidense de cine d'aventuras de capa y espada de piratas de l'anyo 1952 dirichida por Robert Siodmak seguntes un guión orichinal de Roland Kibbee y Waldo Salt, con una banda sonora orichinal de William Alwyn, una dirección de fotografía d'Otto Heller y una producción cinematografica de Norman Deming, Harold Hecht y Burt Lancaster ta la productora cinematografica Norma Productions. En l'elenco d'a cinta trobamos en os papels principals a actors como Burt Lancaster, Nick Cravat, Eva Bartok, Leslie Bradley, James Hayter, Torin Thatcher, Frederick Leister, Margot Grahame, Noel Purcell u Christopher Lee.
Puent de Sant Urbez
O puent de San Úrbez ( Se veiga l'alpartato prenunciacions, también dito pont de San Úrbez en Sobrarbe) ye un puent romanico en l'alto d'o río Bellós mientres que éste pasa per l'endreito dito congosto d'as Cambras, poquez centenars de metros dimpués que lo río en siga surtiro d'a valle d'Anyisclo.
The Crimson Pirate
A cinta se rodó en a isla d'Ischia y en a badía de Nápols (en l'actual ciudat metropolitana de Nápols, en Italia) y en os Estudios Teddington en Teddington (Middlesex, en o Reino Uniu, hue en o Gran Londres); y s'ambienta en dos islas ficticias ubicadas en a mar Caribe mientres o sieglo XVIII. Conta las aventuras d'un pirata, o capitán Vallo, qui captura un barco con un cargamento d'armas ta vender-las a un rebel a l'Imperio espanyol a qui claman El Libre, pero accepta diners d'os espanyols ta preparar una trampa contra El Libre y fer-lo presonero.
Puent de Sant Urbez
Amán d'a ermita de Sant Úrbez, on que se diz que i vivió lo santo, y cuasi en a boca d'a valle d'Anyisclo, éste ye uno d'es puestos mes vesitatos de tot o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols per a facilidat de l'acceso per carretera dica cuasi lo mesmo puent. Ye per ixe motivo que las autoridaz responsables d'o Parque Nacional en habioron de construir un sostituto muderno mesmo en o canto de l'antigo t'afluixar-ne lo transito de personas, que a traviés d'éste s'endreitan ta la ermita que només puet estar mirata cuan se be trescruza.
O puesto a on se troba ye singularment berroyo y espectacular, alzato en alto d'una foz prefunda d'o Bellós per on que lo río baixa entre parez de penya mientres que prencipeya lo congosto d'as Cambras. Esta ubicación fayó mes fácil de seguras que apareciesen de falordias y rondallas populars sobre d'a suya construcción, parte prencipal de l'atractivo d'o puesto, a mes que l'orichen d'o culto ta Sant Úrbez en os lugars d'a redolada.
Enxaneta (satelite)
Enxaneta ye un nanosatelite artificial desembolicau por l'Institut d'Estudis Espacials de Catalunya y fabricau per as interpresas Sateliot y Open Cosmos pa l'ixampladura de servicios de conectividat global d'a internet d'as cosetas en tota Catalunya. Estió lanzau lo 22 de marzo de 2021 dende o cosmodromo de Baikonur, en Cazaquistán.
O suyo nombre se trigó en l'informativo infantil d'a canal Super3, InfoK, por votación de 10.000 ninos. Una vegada en orbita, a bel cincientos kilometros d'altaria, permitirá a comunicación y a obtención de datos de sensors ubicaus en tota Catalunya, incluindo redoladas de dificil acceso u sin cobertura. Permitirá monitorizar o cabal de ríos y reservas d'augua, fer un seguimiento d'a fauna salvache y protecher-la, recibir datos d'estacions meteorolochicas en puestos remotos asinas como monitorizar rabanyos y cautivos pa detectar malotías y definir estratechias mas eficients. Estió o primer nanosatelite de l'Achencia espacial de Catalunya que plegó enta l'espacio.
Bonilla de la Sierra
Bonilla de la Sierra ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca d'El Barco de Ávila - Piedrahíta.
A suya población ye de 120 habitants (2018) en una superficie de 55,06 km², con una densidat de población de 2,25 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bohoyo se troba situada a 1.077 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 64 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
José Luzán
José Luzán y Martínez (16 d'aviento de 1710 de Zaragoza, Aragón - 20 d'octubre de 1785 en Zaragoza, Aragón) estió un pintor barroco aragonés. Estió o más destacau d'a pintura aragonesa d'o sieglo XVIII, a excepción de qui fuoron os suyos disciplos os pintors Francisco Bayeu y Francisco de Goya.
Bercianos del Páramu
A suya población ye de 713 habitants (2010) en una superficie de 35,09 km², con una densidat de población de 20,32 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bercianos del Páramu se troba situada a 824 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 33 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia, y de 125 km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de Villar del Yermo y Zuares del Páramo.
Eurocup Basketball 2013–14
A Eurocup Basketball 2013–14 estió a dotzena edición d'a Eurocup Basketball, segunda competición europea de baloncesto masculín organizata por l'ULEB. Valencia Basket, campión d'a competición, chugará en a proxima edición en l'Euroliga; dimpués de ganar en dos partius a l'equipo ruso UNICS Kazan. Estió a suyo terceno titol, tras a suya victoria en l'Eurocup 2002-03 y en a edición de 2009-10.
Equipos participants
48 equipos.
Ueitenos de final
Os ueitenos de final estieron disputados en dos partius chugados o 4 y o 12 de marzo de 2014.
Quatrenos de final
Os quatrenos de final estieron disputados en dos partius chugados o 18 y o 25 de marzo de 2014.
Semifinals
As semifinals estieron disputados en dos partius chugados o 2 y o 9 d'abril de 2014.
Final
A final estió disputada en dos partius chugados o 1 y o 7 de mayo de 2014.
Castiello de Corvins
O castiello de Corvins ye un castiello aragonés que se troba en o termin municipal d'Albero d'Alto, comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca. Se devanta en un pueyo rocoso y encara en queda un muro d'os sieglos XV y XVI, una casa y una torre defensiva. A construcción ye de piedra picada y con planta retangular.
Historia
A zona fue conquiesta por Sancho Remíriz en 1080, cuan ya i heba una fortaleza andalusí.
A primera referencia escrita ye de 1104 en o Cartulario de Mont Aragón, en una concordia entre o bispe de Uesca y l'abat de Mont Aragón.
A Cronica de Sant Chuan d'a Penya en parla en relación a la Reconquiesta:
Villa-reyal (Castellón)
Toponimia
miniaturadeimagen|Villa-reyal. En un texto de 1288 que Alifonso lo Liberal mandó escribir con enchaquia de protecher a los de Villa-reyal contra los de Burriana, se vei la forma Villarreyal, con -ll- y no con -l- como en catalán.
80
Defuncions
80er
Faéte
Faéte (en francoprovenzal, Faéte; en italiano, Faeto) ye una comuna italiana de 607 habitants situata en a provincia de Foggia en Pulla. La comuna se carateriza per l'uso d'a luenga francoprovenzal.
Orichen d'o nombre
Chunto a l'actual Faéte existió, en a epoca medieval, un monesterio benedictín Sancti Salvatoris de Fageto y un monesterio Sanctae Mariae de Faieto u Fageto. Lo toponimo Faieto u Fageto u tamién Faìto, derivato de l'abundant vechetación natural dominata per fayos, dio nombre a la localidat.
Delaware
Delaware (prenunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o sudeste d'o país. A suya capital ye Dover. A suya población ye de 864.764 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 6.452 km² con una densidat de población de 134,03 hab/km².
Cheografía
O estau de Delaware muga a o norte con Pennsilvania; a o sud y a l'ueste con Maryland; a l'este con a badía de Delaware, que ye a muga con Nueva Jersey; y a o sudeste con l'oceano Atlantico.
Historia
Delaware estió o primer estau en dentrar oficialment en os Estaus Unius, o 7 d'aviento de 1787.
Rolde. Revista de Cultura Aragonesa
Historia
A revista Rolde encomenzó a existir en tiempos d'a transición tardana estando un d'os primers medios d'expresión d'o nacionalismo aragonés y de difusión d'os elementos d'a cultura aragonesa que os nacionalistas d'ezquierda aragoneses apreciaban. O mesmo nombre d'a revista Rolde ye una parola aragonesa, usual por tot Aragón, de fueras d'en bells puestos d'a Francha Oriental on se diz rogle.
A revista la empentoron en noviembre de 1977 os propios fundadors de l'asociación, quan ista encara se deciba "Rolde d'Estudios Nacionalista Aragonés" (RENA): José Luis Melero, que encara perteneixe a o Consello de Redacción, José Ignacio López Susín, Jorge Cancer, Guillermo Bovio y Carlos Polite.
O primer numero fue publicato en noviembre de 1977. Os primers numeros yeran de caracter artesanal y con una emisión redueita, pero en noviembre de 1979 se publicó o numero 7 con millor calidat d'impresión y atro formato, dando-li tamién caracter de revista trimestral.
A os fundadors d'a revista, que yeran ta part d'alavez estudiants d'a Universidat, se i sumoron dimpués atros nombres como Vicente Pinilla, Salvador Badía, Julia Ara, Chesús Bernal, José Luis Acín y Antonio Peiró. En 2003 se i incorporó qui hue sigue coordinando a revista: Víctor Juan Borroy, profesor d'a Universidat de Zaragoza, director d'o Museu Pedagochico d'Aragón, ensayista y novelista. Dinantes l'heban feito Antonio Pérez Lasheras y Gerardo Alquézar.
Caracteristicas
Ya dende l'editorial d'o suyo primer eixemplar, a revista contrimostró que actuaría sobre dos eixes, o politico y o cultural, si bien en 1991 a primer vesant perdió protagonismo en favor d'a segunda, coincidindo con o cambio de denominación de l'asociación, prescindindo d'a parola "nacionalista" en o suyo nombre. Manimenos, a revista ha conservau siempre o compromiso aragonesista d'os primers Roldes y s'ha posicionau muit firmement a favor d'a plena autonomía y en contra d'o trescole de l'Ebro.
A revista ha realizau grans esfuerzos ta reivindicar a cultura aragonesa en diferents momentos historicos y en muit variadas disciplinas, con l'obchectivo de fomentar a suya analís, comprensión y difusión. Destaca tamién o esfuerzo meso en a promoción de chovens artistas y escritors aragoneses: dende a suya pachina web se convida a os chovens creyadors a ninviar as suyas colaboracions ta la revista, sin que a falta d'experiencia u notorio sía un impedimento. Beluns d'os mas importants escritors aragoneses empecipioron publicando en Rolde os suyos primers treballos.
Dende o punto de vista lingüistico estió a primera revista trilingüe d'Aragón. Apareixeban con total naturalidat y regularidat articlos en aragonés y catalán (dialectals u stándard). Muitas d'as investigacions publicatas en Rolde entre as decadas de 1970 y de 1980 yeran ineditas, y dende o punto de vista de l'aragonés se facioron publicacions sobre o "lexico aragonés" d'Obón, Val Torres y Campo Visiedo. Estas investigacions sobre lexico més bien yeran listas parolas diferents d'o castellano stándard d'o sieglo XX entre as que trobábanos chunto con os muitos aragonesismos, arcaísmos y vulgarismos castellanos y catalanismos. Bi habió un numero on se parlaba amplament sobre l'aragonés que encara podeba sentir-se en lugars d'a Val d'Onsella y d'os residuos d'Aragonés d'atros lugars de Cinco Villas tan a o sud como Taust. En as primeras anyatas escribioron sobre l'aragonés autors como Francho Nagore Laín, Chusé Inazio Nabarro y Chesús Bernal. Escribió en aragonés tamién Artur Quintana, o especialista en catalán d'Aragón d'a Universidat de Heidelberg, ya conoixedor en ixas envueltas de l'aragonés mugant con o catalán, y d'os residuos d'aragonés en o castellano de Torrociella d'Alcanyiz y Castelserás.
Escribioron en catalán u sobre o catalán autors como Desideri Lombarte, o poeta de Penyarroya de Tastavins. Mesmo sumando os articlos en aragonés y catalán, a més gran part d'os articlos yeran en castellano.
Dende 2006, qualques contenius d'os tres u quatro numeros anyals pueden descargar de gratis dende a suya pachina web en formato PDF. De cabo quan, con ocasión d'escayecimientos especials, a revista fa numeros dobles monograficos (Destacan os dedicaus, por eixemplo, a Miguel Labordeta, Chuaquín Costa u a Félix Romeo.
Chupiter (mitolochía)
250px|thumb|dreita|Altar pa o culto a Chupiter ([[sieglo II|s.II-III), pa uso d'os lechionarios que vichilaban a muga. Inscripción: Ofrenda de L. Lollius Clarus ta elll y a suya familia.]]
En a mitolochía romana, Chupiter (en latín Iupiter) yera o dios principal d'o panteón romano. Li diciban Iupiter Optimus Maximus Soter (‘Chupiter o millor, mayor y mes sabio’) como dios patrón d'o estau romano, encargau d'as leis y de l'orden social. Estió o dios mes important d'a Triada Capitolina, que formaba chunto a Chuno y Minerva.
En l'Antiga Roma as personas churaban per Chupiter en os tribunals de chusticia, o que levó a la expresión común per Chupiter, usada como un arcaísmo en l'actualidat.
Etimolochía y orichen
«Chupiter» ye un compuesto vocativo derivau d'o latín arcaico Iovis y pater (‘padre’), usau tamién como caso nominativo. Os estudios lingüisticos identifican a radíz Iov- como derivación d'o compuesto indoeuropeu *dyēus- pəter-, ‘Dios padre’, a deidat d'a que tamién derivan o chermanico *Tiwaz y o griego Zeus.
Referencias toponimicas
Os cristianos asimiloron o epiteto stator (d'estar de piet) u l'apelliu Sator como Sant Salvador, visible en muitos monts de Catalunya y Aragón que debioron estar-li consagraus Sant Salvador d'Horta, u ermitas en ixos monts como Sant Salvador en o mesmo Chuseu, y talment a Seu de Zaragoza siga d'o Salvador por estar edificada en l'antigo foro romano, puesto d'una ciudat romana on i heba un templo de Chupiter.
Chupiter en fuents aragonesas
A diferencia de Marcuello y Silván no s'ha conservau en aragonés as evolucions romances de Chupiter tipo Chou u Chueu ni como antroponimo ni como nombre de personache mitolochico, d'a mesma traza que no se conservó en muitas luengas romances. Esto ye un efecto d'a campanya de cristianización forzada encomenzada por Teodosio, que reprimiba especialment o culto (y o recuerdo) d'os dioses d'a primera función indoeuropea (que competiban en ran con o dios unico).
En a mayor parte d'as luengas romances Chupiter, Júpiter, (en castellano) Xúpiter (en gallego) y la traza como huei ye conoixiu este dios son producto de readaptacions dende o latín en tiempos baixo medievals u d'o renaiximiento.
En o "Libro del Trasoro" parlan de Chupiter en o capítol 28, pero como un Zeus griego historicizau:
En a "Cronica d'Espanya" de García de Eugui tamién parlan d'un Chupiter historizau:
S'ha de recordar que en a grafía medieval a J representaba l'actual ch.
Celano
Celano ye una comuna italiana situata en a provincia de L'Aquila y rechión d'Abruzos.
Cheografía
Celano ye la segunda comuna d'a redolada Marsica per numero d'habitants y se troba en una posición dominant sobre la plana de Fucino a los pietz d'o mont Tino (1923 m).
Economía
L'economía de Celano ye fundamentalment basada en l'agricultura destacando la trunfa.
81
Defuncions
80er
Tuca Blanca
Tuca Blanca puet fer referencia a:
Alberit
Alberit puet estar:
Boleslau I de Polonia
Boleslau I de Polonia, dito O Valient, naixito de Poznań (Polonia) en 967 y muerto ye fácil que en Cracovia o 17 de chunio de 1025, estió un duque de Polonia dende 992 qui, o 18 d'abril de 1025 fue coronato en a Seu de Gniezno como o primer rei de Polonia. Yera fillo d'o duque Mieszko I de Polonia y d'a suya muller Dobrawa de Bohemia, y perteneixeba a la dinastía Piast.
Anglés d'o norte
L'anglés d'o norte u anglés d'o norte d'Anglaterra (en anglés Northern English u Northern England English) ye un grupo de dialectos d'a luenga anglesa que se charran en o norte d'Anglaterra.
Incluye os dialectos d'o nord-este d'Anglaterra, o cumbrián (con subdivisions en South Lakeland y en a comarca de Barrow-in-Furness), y os diferents dialectos de Yorkshire y Lancashire (que reciben cada vegada mes a sobén a denominación incorrecta de Lanky).
Cualques parolas que apareixen en accentos de puestos remotos d'o Norte como lonning ("carrera estreita") u thorpe ("artica") reflectan a influencia escandinava (fácil que porque esta zona yera de tot a lo norte d'a muga d'o Danelaw). O noruego ha teniu un impacto mes gran en a mes gran part d'os dialectos d'o norte que o danés, pero East Reading of Yorkshire ha estau mes influito por o danés. As estimacions suchieren que en o dialecto cumbrián occidental que as parolas d'orichen escandinavo u norrén podrían plegar dica o 7%.
Bustillo del Páramo
Bustillo del Páramo ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'o Páramo Leonés.
Anglés d'o norte
L'anglés d'o norte ye una d'as principals agrupacions dialectals de l'anglés en Anglaterra chunto con l'anglés d'Anglia de l'este, l'anglés d'os Midlands de l'este, l'anglés d'os Midlands de l'ueste, l'anglés de West Country y l'anglés d'o sud.
Bustillo del Páramo
A suya población ye de 1.539 habitants (2007) en una superficie de 71,77 km², con una densidat de población de 21,44 hab/km².
Anglés d'o norte
Variedaz
L'anglés d'o norte ye formau por os siguiens dialectos:
En cualques zonas, se puet parar cuenta que os dialectos y expresions devez tamién tamién variar. Por eixemplo o dialecto de Lancashire presenta muitos subdialectos y variants perceptibles dende l'ueste ta l'este y mesmo de lugar a lugar. Adintro d'una zona tan chica como 5 millas se i puet identificar cambios en l'accento. A Yorkshire Dialect Society siempre ha considerau distinguir o dialecto de West Riding of Yorkshire con respecto d'o de North Riding of Yorkshire y East Riding of Yorkshire.
Carlos García Gracia
Carlos García Gracia, naixito de (Fuent de Xalón o 20 d'agosto de 1975). Ye un atleta aragonés en l'actualidat retirau de l'esporte profesional y que yera especializau en cursas de fundo y meyo fundo. Estió internacional con a equipo nacional espanyol 6 vegatas dende 1997 dica 2005. Tien en l'actualidat o récord d'Aragón de 1.500 m lisos con una marca de 3´36"41. A suya competición mes important estió a suya partecipación en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 2004, en a preba de 5.000 m lisos chunto a su chermano. Os suyos equipos estioron o CN Helios (1991-1996), l'Adidas RT (1997-2001), l'At. Olímpo (2002) y o CA Adidas (2003-2007).
Su chirmano Roberto García Gracia, ye tamién atleta y tenió o récord d'Aragón de 5.000 m lisos dende o 2002 dica o 2016.
Carlos chunto a su chirmano Roberto son promotors de campus d'atletismo en Teruel y Exeya d'os Caballers.
Iganzi
Iganzi (Igantzi en basco y oficialment, Yanci en castellano) ye un municipio de Navarra situato en la comarca de las Cinco Villas. La suya población ye de 607 habitants (2006), en una superficie 16,63 km² con una densidat de población de 36,5 hab/km².
Cheografía
Parte d'o suyo termin ye en una reserva natural con presencia de Carpinus betulus, betulacia poco común en a peninsula Iberica.
Cubilar de Viadors
O cubilar de Viadors ye un cubilar guardau que se troba a 1.760 m d'altaria en a comarca de Sobrarbe, y situau en a val de Chistau, en a marguin dreita d'o barranco d'es Oriels, dencima d'o campamento Virchen Blanca.
Administrativament ye situau en o termín municipal de Chistén, en a comarca de Sobrarbe, en a provincia de Uesca, Aragón.
Dispone de duchas, augua calient, tabierna, servicio de comidas y mantas. Existe una dependencia que puet emplegar-se como cubilar libre nomás en caso d'ausencia d'o guarda (6 plazas, literas y mesas y bancos).
Ye un cubilar particular administrau por a familia Cazcarra.
Corazón
thumbnail|O corazón (ilustración d'Hugo Heikenwaelder).
O corazón (d'o latín cor, cordis) ye l'organo prencipal d'o sistema cardiovascular en os animals vertebraus. Ye un musclo estriau, bofo y de forma conica, que ye situau en o güeco d'o torax, y funciona como una pompa aspirant y impelent, que aspira dende as auriclas a sangre que cercula por as benas, y la empenta dende os ventriclos enta as arterias que la menan por tot o cuerpo. Entre as auriclas y os ventriclos y entre os ventriclos y as arterias se troba valvulas que fan que a endrecera d'a cerculación siga a correcta. Tamién se diz corazon a organos similars existents en annelidos, moluscos y artropodos.
En os vertebraus, o corazón ye composau de musclo cardiaco, una mena de musclo involuntario (ye decir, un musclo que no puet estar controlau por o celebro). Iste teixiu nomás se troba adintro d'iste organo.
O corazón humán ye un poquet mas gran que o punyo, y en o caso d'os muixons y mamiferos, se troba dividiu en cuatre cavidaz: as dos d'alto, ditas auriclas, y as dos de baixo, ditas ventriclos. O corazón fa mover-se a sangre con movimientos de sistole (contracción d'o teixiu muscular) y diastole (relaxación d'o teixiu muscular). O corazón humán traquía a bels 72 traquius por menuto, o que fa alto u baixo 2500 millons de vegadas durant una vida de 66 anyos.
L'adchectivo cardiaco fa referencia a o corazón y promana d'o griego καρδια, que significa corazón.
Estructura d'o corazón en animals
A estructura d'o corazón cambea entre as diferents brancas d'o reino animal. Por eixemplo, os cefalopodos tienen dos corazons branquials y un "corazón sistemico". Os peixes tienen un corazón con dos cambras que pompeya a sangre enta as branquias y dende astí ista va enta a resta d'o cuerpo. En os anfibios y a mayor parte d'os reptils, se i troba un sistema cerculatorio doble, pero no siempre o corazón ye trestallau en dos pompas deseparadas. Os anfibios tienen un corazón con tres cambras.
As aus y mamifers amuestran una separación completa d'o corazón en dos pompas, fendo un total de cuatro cambras; manimenos se piensa que as cuatro cambras d'o corazón d'os muixons evolucionoron de traza independient d'as d'os mamifers.
Estructura d'o corazón humán
thumbnail|Animación d'una imachen por ultrasons d'o corazón O corazón ye un organo muscular bofo con a función de pompiar a sangre a traviés d'os vasos sanguinios de l'organismo. En o cuerpo humán, o corazón se troba de normal en o meyo d'o tórax, en una cavidat conoixida como mediastino, con a suya parte mas gran en a metat d'a ezquierda (encara que en bellas personas se troba en a dreita), debaixo d'a espineta. Se gosa pensar que o corazón ye en o costau d'a ezquierda porque o ventriclo ezquierdo ye mas gran y mas fortal que o ventriculo dreito (porque ha de pompiar a sangre enta todas as partes d'o cuerpo). Por ixo tamién o polmón ezquierdo ye mas chicot que o dreito, porque o hemitórax ezquierdo tiene una parte mas gran ocupada por o corazón.
thumbnail|200px|left|Corazón humán extrayiu d'un hombre de 64 anyos. O corazón ye embolicau por una binza recia clamada pericardio u saco pericardico y ye rodiau por os livianos u polmóns. O pericardio ye un saco u bolsa que acubilla o corazón y tien dos capas (una capa exterior fibrosa u pericardio fibroso, feito de teixiu conchuntivo denso y fibroso, y una capa interior serosa u pericardio seroso). A capa serosa tien una estructura de doble telilla y chumía o liquido pericardico que lubrica y aisla a superficie d'o corazón, y asinas achiqueixe a frición mecanica que sufre mientres as contraccions. As capas fibrosas externas lo protechen y deseparan.
L'apex ye a punta inferior d'o corazón (que apunta enta abaixo y ent'a ezquierda). Se sitúa en o cinqueno espacio intercostal en a linia meya d'a clavilla ezquierda. En os adultos normals, a masa d'o corazón ye de bels 250-350 g, pero bels corazons que padeixen hipertrofia pueden arribar a pesar 1000 g. O corazón humán tiene 4 cambras, as dos superiors u auriclas y as dos inferiors u ventriclos.
thumbnail|dreita|Corazón humán con as arterias coronarias.
Cavidaz cardiacas
[[Image:Heart numlabels.svg|thumb|250px|Vista frontal d'un corazón humán. As flechas blancas endican o fluxo normal d'a sangre. Partes
1.-Auricla dreita
3.-Vena caba superior
5.-Arteria polmonar
6.-Vena polmonar
7.-Valvula mitral
8.-Valvula aórtica o Bicúspide
9.-Ventriclo ezquierdo
10.-Ventriclo dreito
11.-Vena caba inferior
12.-Valvula tricuspide
13.-Valvula polmonar
Miocardio (en color rosa)
→Epicardio (capa exterior)
Romandía
[[Imachen:Swiss languages.png|thumb|270px|Distribución lingüistica de Suiza
Corazón
Cavidaz cardiacas
→Endocardio (capa interior)]] O corazón se trestalla en cuatro cavidaz, dos superiors u auriclas (u atrios) y dos inferiors u ventriclos. As auriclas recullen a sangre d’o sistema venosos, la pasan enta os ventriclos y dende astí surten t'a cerculación arterial.
Romandía
]]
Corazón
Cavidaz cardiacas
L'auricla dreita y o ventriclo dreito forman o que clasicament se clama o corazón dreito. Reculle a sangre que promana de tot o cuerpo, que plega en l'auricla dreita a traviés d'as venas cavas superior y inferior. Ista sangre, baixa en oxicheno, se leva ta o ventriclo dreito, y dende allí se nimvia t'a cerculación polmonar por l'arteria polmonar. Dau que a resistencia d'a cerculación polmonar ye menor que a sistemica, a fuerza que o ventriclo dreito ha de fer ye menor que a d'o ventriclo ezquierdo, y por ista razón a suya grandaria ye prou menor que a d'o ventriclo ezquierdo.
Romandía
A Romandía u a Suiza Romanda, tamién dita a Suiza romana u a Suiza Francesa (en francés: la Suisse romande u la Romandie, en francoprovenzal: la Romandie, en alemán: Welschschweiz , en italiano Svizzera Romande u Romandia) ye a parti de Suiza a on se parla tradicionalment francoprovenzal y francés y a on a luenga oficial ye o francés. Comprende os cantons de Chinevra, Vaud, Neuchâtel y Jura, asinas como as zonas francofonas d'os cantons de Berna, Valais y Friburgo. Alto u baixo 1,5 millons de personas (o 20% d'a población suiza) vive en a Romandía.
Corazón
Cavidaz cardiacas
L'auricla ezquierda y o ventriclo ezquierdo forman o clamau corazón ezquierdo. Reculle a sangre d'a cerculación polmonar, que plega a traviés d'as cuatre venas polmonars en a parte superior de l'auricla ezquierda. Ista sangre ye oxichenada y promana d'os livianos. O ventriclo ezquierdo la ninvia por l'arteria aorta ta distribuir-la por tot l'organismo.
Romandía
O francés suizo y o francés de Francia son a mesma luenga con bellas esferencias. Por eixemplo, como en atras rechions de parla francesa, os francofonos suizos (y tamién os de Belchica por eixemplo) fan servir septante (setanta) en cuentas de soixante-dix(literalment, "sesanta-diez") y nonante (novanta) en cuentas de quatre-vingt-dix (literalment "quatre-vente-diez"). En bellas partis de Romandía, os parlants fan servir octante u huitante (ueitanta) en cuentas d'o suyo homologo en francés de Francia quatre-vingt (literalment "quatre-vente").
Corazón
Cavidaz cardiacas
O teixiu que desepara o corazón dreito d'o ezquierdo se diz septo u tabique. Funcionalment, se trestalla en dos partes no deseparadas: a superior u tabique interauricular, y a inferior u tabique internentricular. Iste zaguero ye especialment important, ya que por él discurre o Faixo de His, que mena l'impulso electrico t'as partes mas baixas d'o corazón.
Valvulas cardiacas
As valvulas cardiacas son as estructuras que deseparan unas cavidaz datras, privando que bi haiga un refluxo retrogado. Se troban arredol d'os “foraus atriventriculars” u (auriclo-ventriculars) y entre os ventriclos y as arterias de salida. Son as siguients
Romandía
O termin "Romandía" no existe formalment en o sistema politico, pero se fa servir ta distingir y unificar a población francofona de Suiza. A canal de televisión Télévision Suisse Romande (TSR) ye destinato chustament a ista población, y ye asociato a la TV5.
Corazón
Histolochía d'o corazón
O corazón tiene tres menas de musclo cardiaco:
Os dos primers son musclos que a suya misión ye de contrayer-se cuan plega en éls l'impulso electrico. A finalidat d'o sistema d'excitación y conducción electrica ye de producir os impulsos electricos periodicos y conducir-los por as diferents partes d'o corazón seguntes una secuencia temporal adecuada. Podemos distinguir-ie as fibras musculars excitadoras (que producen os impulsos electricos) y as fibras musculars especializadas en a conducción d'os mesmos.
D'adintro ta difuera o corazón presienta as siguients capas de teixius:
Funcionamiento
En os mamiferos, a función d'o costau dreito d'o corazón ye de replegar en l'auricla dreita a sangre desoxichenada que plega d'o cuerpo, fer-la pasar ta o ventriclo dreito pasando por a valvula tricuspide, y dende allí, fendo-la salir por a valvula polmonar semilunar, empentar-la por l'arteria polmonar enta enta os livianos (cerculación polmonar). En os livianos a sangre deixa o dioxido de carbonio, y lo escambia por oxicheno por un proceso pasivo de difusión.
O costau ezquierdo replega en l'auricula ezquierda a sangre oxichenada que plega dende os polmons por a vena polmonar. Dende l'auricula ezquierda, a sangre se fa pasar por o valvula mitral enta o ventriclo ezquierdo que la fa salir por a valvula aortica semilunar, empentando-la enta o cuerpo a traviés de l'arteria aorta. L'aorta fa forcachas que fa que a sangre se divida entre as arterias prencipals que furnen todas as partes d'o cuerpo. Dende as arterias, a sangre viachea enta as arteriolas y dende astí enta os capilars que levan a sangre t'as celulas. A sangre relativament desoxichenada torna alavez por as venulas que desembocan en as venas, y ístas en as venas cavas inferior y superior, que plegan enta l'auricla dreita an que tot o proceso se torna a repetir.
Ciclo cardiaco
Con cada traquiu d'o corazón ye asociada una secuencia d'eventos que en chunto fan o ciclo cardiaco. Se consideran tres etapas: sistole auricular, sistole ventricular y diastole. O ciclo cardiaco fa que o corazón alterne entre as fases de contracción y relaxación, bellas 75 vegadas por menuto. Ye dicir, o ciclo cardiaco dura bels 0,8 segundos. dreita|marco|Sístole155px|dreita|thumb|Diástole En o ciclo cardiaco se gosan escuitar dos rudios: Os dos rudios s'ascuitan cuan as valvulas se zarran de sopetón, pero no son as valvulas as que fan o rudio, si que a reverberación d'a sangre adchacent y a vibración d'as parez d'o corazón y vasos amanaus. A propagación d'ista vivración da como resultau a capacidat ta auscultar ditos rudios.
Tot iste ciclo se repite entre 70 y 80 vegadas cada menuto.
A expulsión ritmica d'a sangre fa que pueda notar o pulso en as arterias radials, carotidas, femorals, ecetra.
Sistema de conducción electrica
O ciclo cardiaco denantes descrito ye controlau por l'actividat electrica d'as celulas d'o miocardio que son conectadas fendo parte d'o sistema de conducción electrica cardiaco. Iste sistema permite que l'impulso electrico se propague ordenadament por tot o corazón, desencadenando a respuesta mecanica d'as celulas y creyando-se asinas o ciclo cardiaco.
Electricament, cada ciclo cardiaco tiene dos fases: l'activación u despolarización, por a que l'impulso electrico plega en as celulas d'o miocardio (miocitos), producindo un cambeo en o potencial de membrana d'as celulas y fendo que istas se contraigan, y a recuperación u repolarización, que se produz cuan os miocitos tornan gradualment ta o suyo estau electrico de reposo. Cuan una celula se despolariza, o cambeo en o potencial de membrana fa que as celulas vecinas tamién se despolaricen, conducindo asinas l'impulso electrico.
Os ciclos cardiacos escomienzan en un conchunto de celulas especializadas que tienen l'habilidat de despolarizar-sen (activar-sen) espontaniament, chenerando asinas un impulso electrico. Istas celulas se conoixen en chunto como nodo sinoauricular y son situadas en a parte alta de l'auricla dreita. L'impulso electrico chenerau, tamién conoixiu como como frent d'onda electrica, se propaga por o sistema de conducción. Ta que a contracción d'as auriclas y os ventriclos se produzca en o tiempo que cal, dimpués de l'activación d'as auriclas, l'impulso ye replegau y retardau por o nodo auriculo-ventricular, antes que no dentre en os ventriclos. D'ista traza, se premite que o ventriclo s'impla correctament antes d'a contracción ventricular. Dimpués, a conducción contina por o faixo de His, que ye a sola connexion electrica entre as auriclas y os ventriclos. Alavez, o camín electrico se divide en faixos y brancas de fibras de conducción rapeda, ditas fibras de Purkinje, que levan a escape l'impulso electrico ta os ventriclos dreito y ezquierdo, aconseguindo que se produzca una contracción bien sincronizada de todas as celulas d'o miocardio ventricular.
O nodo sinoauricular ye o marcador natural d'o ritmo cardiaco que determina a frecuencia d'o traquiar. Tamién i hai atras celulas que pueden activar-se espontaniament, pero de normal, s'activan con un ritmo mas lento, y por ixo, nomás de cabo ta cuan cheneran un impulso cardiaco que prencipia un ciclo (que se dice alavez traquiu ectopico). Antiparte, o ritmo d'activación d'o nodo sino-auricular pende tamién en a influencia externa d'o sistema niervoso autonomo (mas que mas en o balance entre as suyas brancas simpatica y parasimpatica).
Referencias
Guyton & .Hall, Tratado de Fisiología Médica. 2000, décima edición Editorial Mc Graw Hil
Unesco
A Organización d'as Nacions Unidas ta la Educación, a Ciencia y a Cultura mas a sobén conoixita por as suyas sieglas en anglés Unesco (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), fue establita por as Nacions Unidas en 1946 ta promover a colaboración internacional en educación, ciencia, cultura y comunicación.
Hue en dia 193 estatos perteneixen a la Unesco, que tien a seu en París (Francia), y tien mas de 60 oficinas arredol d'o mundo. Os prochectos patrocinatos por a Unesco encluyen prochectos cientificos internacionals, programas d'alfabetización, d'amostranza tecnica u de formación de mayestros, prochectos historicos y culturals rechionals, fomento d'a cooperación internacional t'alzar o patrimonio cultural y natural mundial, y promoción d'os dreitos humans.
A traviés d'a Convención sobre a Protección d'o Patrimonio Mundial Cultural y Natural, a Unesco creyó en l'anyo 1972 un plan de protección d'os biens culturals d'o mundo conoixito como Patrimonio Común d'a Humanidat.
O papel d'a Unesco ha estato controvertito muitas vegatas. Mientres os anyos 70 y 80, diferents países occidentals criticoron que a Unesco s'emplegaba como un foro de países comunistas y d'o Tercer Mundo en contra d'os países occidentals. Especialment, se criticó o plan Nueva Orden Internacional d'a Información, decindo que iba en contra d'a libertat de prensa. Os Estaus Unius d'America albandonoron a Unesco en 1984, y retornoron-ie en 2003. O Reino Uniu se'n retiró en 1984, y torno a dentrar-ie en 1997. Tamién s'ha criticato a la Unesco por suyo exceso de burocracia.
Una d'as misions d'a Unesco ye la de mantener una relación de puestos que son consideratos Patrimonio d'a Humanidat. Istos puestos son historicos, naturals y culturals y a suya preservación y adecuación son consideratas importants ta la comunidat internacional. Manimenos a Unesco, no s'embreca dreitament en o mantenimiento d'istos.
A Unesco atorga una gran diversidat de becas, premios, medallas y reconeiximientos en educación, ciencia, cultura y paz a mas a mas de dotar beluns d'ixos premios con dotacions economicas ta a continación d'o dosembolique d'a actividat premiata.
82
Atros países
80er
Unesco
Patrimonio d'a Humanidat en Aragón seguntes a Unesco
250px|thumb|[[As Tres Serols|As tres Serols, Patrimonio d'a humanidat dende 1997.]] En Aragón bi ha 4 biens declaratos Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco:
Directors Chenerals d'a Unesco
250px|thumb|dreita|[[Federico Mayor Zaragoza, o solo director espanyol d'a Unesco.]]
Georges Dumézil
Georges Dumézil (1898 - 1986) estió un antropologo francés amant d'a Filolochía que destacó por o suyo estudio d'a sociedat d'os pueblos indoeuropeus, y desembolicó a teoría d'a trifuncionalidat en o politeísmo indoeuropeu.
Vida
O suyo pai lo introdució en o estudio d'as luengas clasicas dende bien chicot y plegó a dominar mes de 30 luengas, feito que lo aduyó a fer estudios comparativistas, pus podeba leyer os textos orichinals de cada civilización. Participó en a Primera Guerra Mundial y dimpués se dedicó a la investigación y docencia en a Universidat. Fue esleito miembro de l'Academia Francesa en 1978 y muitas catedras indoeuropeas fuoron creyadas en a suya honor. Como muitos intelectuals amants d'os temas indoeuropeus lo acusoron tanto de franc-masón como de filonazi, y lo alpartoron temporalment d'o suyo treballo.
Sant Pere de Ribes
Sant Pere de Ribes (Sant Pere de Ribes en catalán y oficialment, San Pedro de Ribas en castellano) ye una localidat y municipio de Catalunya situata en la provincia de Barcelona y comarca d'o Garraf.
La suya población ye de 28.353 habitants (2009), en una superficie de 40,71 km² con una densidat de población de 696,46 hab/km².
Cheografía
A localida de Sant Pere de Ribes se troba situata a 44 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 39 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
Matarranya (desambigación)
Matarraña puet estar:
Animainzón
Animainzón ye un festival de cine d'animación que se celebra en Ainzón, Campo de Borcha, Aragón. O suyo nombre completo en castellano ye "Jornadas de Cine de Ainzón y Certamen Nacional de Animación Animainzón" (en aragonés Chornadas de Cinema y Certamen d'Animación d'Ainzón).
Se troba dende 2003 y mientres as chornadas se celebran tamién tallers y cursos de 3D, stop-motion, cómic,...
Forêz
O Forêz (en francés Forez) ye una comarca d'Arpitania y antiga provincia de Francia, que corresponde alto u baixo a la parti central d'o departamento d'a Loira y una parti d'o departamento de l'Alta Loira y d'o Puèi Domat.
Os habitants d'o Forêz se dicen Foréziens y se i parla un dialecto d'a luenga francoprovenzal dito forézien. A l'ueste y a o sudueste d'o Forëz, se parla l'occitán auvernés u vivaro-alpín.
Alceo
Alceo (en griego  Ἀλκαῖος, Alkâios) (Mitilene 620 a.C. - VI sieglo a.C.) estió un poeta griego.
Auchila
Auchila (u Awjilah, en arabe أوجله) ye una población de cuasi 7.000 habitants (est. 2007), situata en Libia, en un oasis d'o desierto d'o Sahara.
L'idioma autoctono ye l'auchila, una luenga berber oriental, encara que en a vita publica gosa a fer-se servir l'arabe libio. La chent, de relichión musulmana sunní, cautiva os hortals con l'augua que extrayen de pozos fundos.
Seguntes la tradición cristiana, ye la seu titular d'Augilæ, en a hestorica rechión libia de Cirenaica.
Piedra seca
thumb|Detalle d'un [[ribazo de piedra seca en Mallorca.]] thumb|230px|[[Barraca de piedra seca en a partita d'a Cova del Duc, en lo termin municipal de l'Ametlla de Mar.]]
A piedra seca ye una traza tradicional y popular de construir fendo servir piedras encaixadas sin garra clase de pasta, cemento u calcina pa unir-las.
Atras zonas a on destacan as construccions con piedra seca con as Islas Balears y l'Ampordán.
Tonara
Tonara (Tonara en sardo; Tonara, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.397 habitants en una superficie de 52,12 km², con una densidat de población de 45,99 hab/km².
Cheografía
D'o termin municipal y Tonara fan parte os lugars d'Ilalà (albandonato), Monte Corte, Stazione Desulo-Tonara y Telleri.
Castiello de Staufeneck
O castiello de Staufeneck (en austro-bavaro Schloß Staffaeck, en alemán Schloss Staufeneck) ye un castiello que se troba en o municipio de Piding en o districto bavaro de Berchtesgadener Land. O castiello fue construyiu en o sieglo XII por Burggrafen von Staufeneck. En l'anyo 1307 pasó a ser propiedat de l'Archidiocesi de Salzburgo, emplegando-se como residencia de l'arcebispe en Rupertiwinkel entre os anyos 1365 y 1805.
En 1503, l'arcebispe Leonhard von Keutschach transformó de tot o castiello, dando-le a suya apariencia actual. Dende l'anyo 1894 o castiello ye propiedat privada, habendo estau mientres o sieglo XX siede d'un museu.
Atros
Toz os anyos dende 2005 se celebra en agosto un mercau medieval en os arredols d'o castiello.
Aldeasoña
Aldeasoña ye un municipio d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'o partiu chudicial de Cuéllar.
A suya población ye de 74 habitants (2010), en una superficie de 18,62 km² y una densidat de población de 3,97 hab/km².
Cheografía
A localidat de Aldeasoña se troba situata a 838 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 70 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia.
Marsiella
A ciudat conta con una población de 807.071 (censo de 1999), y 1.516.340 habitants en l'aria urbana de Marsella-Ais de Provença. A suya superficie ye de 240,62 km² y a suya densidat de población de 3.318 hab/km².
Marsella ye a préfecture (capital) d'o departamento Bocas d'o Roine.
Historia
Fue fundata por os griegos focenses enta l'anyo 600 aC, sieglos dimpués esdevinió una polis y a ciudat griega mes important d'a Mediterrania occidental. Os griegos de Marsiella feban liga con a Republica Romana, pero esta ciudat fue anexionata a Roma por Chulio César porque refirmaba a lo partiu de Pompeu. En 473 os visigodos conquieren as ciudaz d'Arlet y Marsiella.
Auchila-sokna
L'auchila-sokna ye un grupo formato per dos luengas fablatas a lo nord-este d'Africa (en Libia) que perteneixen a la branca oriental d'a familia d'as luengas berbers. Istas dos luengas son:
Crispano
Crispano (Crispano en napolitán, Crispano en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 12.585 habitants (2010), en una superficie de 2,00 km², con una densidat de población de 6.292,50 hab/km².