cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia d'Aragón
Edat de Fierro
L'actividat comercial, en particular con os fenicios, os etruscos y os griegos, se desembolicó y emparó a metalurchia d'o fierro. Os trastes y l'armamento se modernizoron y se perfeccionoron, como se puet cuaternar en os chacimientos de Piuró del Barranc Fondo y de San Cristóbal en Mazalión, que en alzan de vasos d'estilo fenicio, u en Zaila y Calaceit, a on se son trobatos obchectos importatos de Creta.
En o sieglo VI a.C. coexistiban en Aragón sies grupos distinctos, que perteneixen a os grupos ibero, celta y aquitano: os bascons, os suesetans, os sedetans, os chacetans, os ilerchez y os celtibers citeriors. Toz istos yeran grupos iberizatos, sedentarios, instalatos en lugars fixos. Os eixemplos mas acucutatos se troban en o Cabezo de Monleón y en a Loma de Brunos en Casp, en o Puntal en Fraga y en o Roquizal del Rullo en Favara.
O sistema social se basaba en o grupo familiar, constituito por bellas cuatre cheneracions. As actividaz economicas yeran principalment l'agricultura y a ganadería. O poder yera exercito por un rei, rodiato por a población masculina que s'arroclaba en asamblea.
Conquiesta punica
250px|thumb|Expansión cartachinesa en Iberia entre lo 237 y lo 206 a.C. (mapa en francés). A partir d'o 237 a.C., chus o mando d'Halmicar Barca, y dimpuesas chus o mando de su choven Hasdrubal, os cartachineses s'ixeminoron rapedament por Espanya. Os ilercavons, os ilerchez y os lacetans pasoron parcialment ta l'autoridat d'Hannibal Barca. Ista rechión devién una reserva de trigo, de metals preciosos y de soldatos apreciatos.
A partir d'o 219 a.C., Espanya devién o campo de batalla d'os romanos y os cartachineses mientres a Segunda Guerra Punica. En o 217 a.C., Publio Cornelio Scipión marcha contra la capital d'os ilerchez, aliatos d'Hasdrubal, dimpuesas contra os lacetans, a qui vence. Pero a o cabo d'anyo, una vegada partitos os romanos, Mandonio, rei d'os ilerchez, subleva o suyo pueblo contra Roma y ixarrota os territorios d'os aliatos d'éls. Publio Cornelio esparrica istas clicas, pero ista sublevación torna a levar a Hasdrubal enta o norte de l'Ebro.
Os celtibers, por a suya parti, ninvioron una delegación ta Publio Cornelio y facioron un alcuerdo. Roma los puixó ta enrestir o territorio cartachinés: prenioron por enrestida tres ciudaz y consiguioron dos victoria contra Hasdrubal, causando-ne arredol de 15 000 muertos y 4 000 prisioners.
A dificil conquiesta romana
250px|thumb|Conquiesta d'a [[Peninsula Iberica por os romanos entre o Sieglo III y I aC.]] 250px|thumb|Mugas d'a provincia romana d'[[Hispania Citerior en o 197 aC.]] En o 204 aC, Cartago paró cuenta de que a guerra yera perdita, negoció con Scipión l'Africán, y acceptó as condicions que Scipión li imposó, entre as cuals yera l'albandono d'Espanya. En o 197 aC, os territorios romanos d'Espanya s'organizoron en dos provincias: a Hispania Ulterior y a Hispania Citerior, ista zaguera con capital en Tarraco. L'administración en pertocaba dos vegadas a l'anyo a dos pretors, encara que ista no yera perén efectiva.
Pero, en o mesmo anyo, Sempronio, pretor d'a Hispania Citerior, tenió que revifar-se con un devantamiento cheneral que prevocó a redota de l'exercito romano y a muerte d'o pretor. O Senau ninvió a lo cónsul Catón chunto con un exercito de 60.000 hombres. Por tanto, os pueblos d'a rechión —treito d'os Ilerchez, qui negocioron a suya rendición con Catón,— continoron o combate. Catón acotoló a os rebeldes y prenió de nuevo lo control d'a provincia mientres l'estiu d'ixa anyada, pero no consiguió atrayer-se as favors d'a población local y d'os celtibers. Aprés una demonstración de fuerza, convenció a istos zaguers de tornar de nuevo ta casa. Pero a sumisión d'os indichenas no estió pas que aparent: a lo que se sonsonió que Catón tornaba ta Italia, se reactivó a rebelión. Catón i respondió firmement: acotoló lo devantamiento y vendió a os prisioners como esclavos y tornó a dentrar trunfal en Roma.
A rebelión s'estendilló a tota la peninsula, o que n'entranyó de perdas elevatas ta l'exercito romano, que a suya metat d'efectivos, en o 184 aC, n'estió muerta. Manlio Acidín, pretor d'a Citerior, se concaró con os celtibers en Calagorra en o 184 aC, entre que Cayo Terencio Varrón redotó a os suesetans y s'apoderó d'a suya capital, Corbio.
A conquiesta d'a zona central, ocupata por os celtibers, estió encetata en l'anyo 181 aC por Quinto Fabio Flaco. Iste consiguió cualques victorias contra os celtibers. Manimenos, a conquiesta ye principalment obra de Tiberio Sempronio Graco entre o 179 y o 178 aC, qui conquirió trenta ciudatz y lugars, a vegadas meyant pactos u aprofitando-ne d'a rivalidat entre celtibers y bascons.
Os proconsuls (u propietarios seguntes as anyadas) qui gubernaban as provincias prenioron o costumbre d'enrequir-se a coste d'a población: os presents aforzatos y l'abuso yeran practicas comuns. mientres os suyos desplazamientos, o pretor u proconsul s'alochaba de gufanya y obligaban a entregar-lis-ne de granos a baixo pre a él, a la suya familia, a los suyos funcionarios u a os suyos soldatos. O Senau romano, aprés haber recibito una embaixada d'as provincias hispanicas, en promulgó en o 171 aC de leis ta lo dominio.
Os problemas persitioron dica o 133 aC, cuan estió estricallata la ciudat celtibera de Numancia, o zaguer bastión d'os celtibers.
En o 82 aC, Aragón estio lo escenario d'a Guerra Civil Romana, entre que lo gubernador Quinto Sertorio, d'o partito marián, se cubilló en Uesca. Os escaramucios continoron dica o 72 aC y a rendición de Quinto Sertorio.
Administración romana
400px|thumb|left|Coventos churidicos d'Hispania en o sieglo II. En a primera división territorial d'a Hispania romana, en o 197 a.C., l'Aragón actual remanió incluito adintro d'a Hispania Citerior. A o cabo d'as guerras lusitano-ibéricas, os territorios controlatos por Roma s'enamploron considerablement, dica cubrir tota la Peninsula Iberica. Agripa reformó as divisions provincials en o 27 a.C. y decidió de formar tres provincias en Hispania: a Betica, a Lusitania y a Hispania Tarraconense. Ye ista zaguera provincia ta que perteneixioron os territorios actuals aragoneses.
Chus o reinato de Claudio, as provincias hispanicas son atra vez trestallatas en conventos churidicos. A mayor parti d'Aragón formó allora o Convento Churidico Cesaraugustán, que pendeba de Caesaraugusta, ye dicir, de l'actual Zaragoza. Iste convento abracaba dos colonias, Celsa (Viliella d'Ebro actual) y Caesaraugusta, antimás de decisiet ciudaz d'as vals de l'Ebro, d'a Xalón, d'a Segre, d'a Cinca y d'a Henares, que as mas importants en son Bilbilis (actual Calatayú), Ilerda (actual Leida), Calagurris (actual Calagorra), Osca (actual Uesca), Turiasso (actual Tarazona), Ercavica (actual Cañaveruelas) y Complutum (actual Alcalá de Henares). thumb|upright|500px|Hispania aprés a división provincial de [[Dioclecián (texto en latín).]] Caesaraugusta fue un centro administrativo important. Os afers relevants de tot o convento podeban estar-bi chudgatos en segunda instancia. Antimás, espleitaba d'un paper relichioso de primer ran, pus heba un culto propio dato a o Chenio d'o Convento Cesaraugután (en latín Genius Conventi Caesaraugustani). Iste chenio romano en recibiba de culto, d'homenaches, de sacrificios y d'ofrendas de totas as ciudaz d'a circumscripción administrativa. O concello d'o convento (en latín concilium conventi) s'arroclaba tamién en Caesaraugusta: ista asamblea consultiva arroclaba a las prencipals familias d'a ciudat ta dar as suyas opinions sobre os afers que pertocaba a o convento churidico.
A o cabo d'o sieglo III, con a enchaquia d'a reforma administrativa de Dioclecián, a Tarraconense se trestallaba en tres nuevas provincias: a Tarraconense, a Cartachinense y a Galecia, formando ellas mesmas parti d'a diocesi d'Hispania. Sembla, doncas, que os conventos churidicos se suprimioron allora, o que suposó una perda notable d'influencia ta Caesaraugusta, entre que o conchunto de funcions administrativas fuoron asumitas dende allora por a ciudad de Tarraco (actual Tarragona).
A la fin, a o cabo d'o sieglo IV, se produció a zaguera reforma administrativa: a muga entre a Tarraconense y a Cartachinense s'establió en o río Ebro, o que dixó l'actual territorio aragonés chus a dependencia de dos ciudaz exteriors: Tarraco y Carthago Nova (actual Cartachena).
Romanización
upright|left|thumb|Estatua d'[[Augusto, amán d'as restas d'as murallas romanas de Zaragoza.]] thumb|[[Teatro romano de Zaragoza|Teatro romano de Caesaraugusta, actual Zaragoza y capital d'un convento churidico. S'edificó chus Augusto y Tiberio.]] En cualques sieglos, a cultura romana s'implantó en Hispania, en particular en a Tarraconense. Os costumbres, a relichión, as leis y a traza de vida romana s'imposoron sobre a población indichena, formando allora la cultura hispanorromana. Os meyos ta la espardidura y lo dominio d'a cultura romana son numerosos.
Un d'os primers quefers d'os ocupants romanos fue a renovación y, si caleba, a creación de vías ta amillorar as comunicacions y a capacidat d'absorber-ne de población nueva en istas zonas. Asinas, Caesaraugusta (actual Zaragoza) devenió un nyudo de comunicación central en o suyo convento churidico.
A romanización, manimenos, fue esencialment un feito urbán. mientres lo periodo romano, o conchunto de ciudaz ibericas anteriors fuoron restablitas y en recibioron d'as consecuents infrastructuras monumentals. As restas en son visteras encara en Caesaraugusta (actual Zaragoza), Osca (actual Uesca) y Bilbilis (actual Calatayú). Bi habió, doncas, una millora d'a urbanización d'as ciudaz y a construcción d'infrastructuras. Caesaraugusta ye un excelent eixemplo d'istas ciudaz romanas que surtioron en o sieglo I: un foro, unas termas, alcanduces, un teatro, un puerto fluvial, un puent sobre l'Ebro y unas murallas.
A creación de colonias fue tamién un factor de romanización. S'establioron con l'obchectivo de recompensar a las tropas de soldatos romanos liberatos d'as suyas obligacions, pero tamién ta controlar os territorios vecins. Se conoixe en Aragón a existencia d'a colonia Victrix Ivlia Celsa (actual Viliella d'Ebro) y de Caesaraugusta (actual Zaragoza), establita ista zaguera en o 14 aC, probablement o 23 d'aviento, sobre un plazamiento d'una ciudat iberica anterior, Salduie. Ista s'establió en o contexto d'a reorganización d'as provincias d'Hispania por Augusto aprés a suya victoria en as guerras cantabras y se fizo iste establimiento a favor d'os soldatos d'as lechions IIII Macedonica, VI Victrix y X Gemina. upright|left|thumb|Mosaico de [[Venus y Eros, trobato en a villa de Fortunatus en Fraga, construita en o sieglo IV.]] A romanización se basa tamién sobre a creación d'amplos latifundios, villas centratas en a producción agricola extensiva. Istos dominios yeran a vegadas propiedat de familias cabaleras oriundas de Roma u d'Italia, pero a mayoría perteneixeban a familias indichenas qui heban adoptato los costumbres romanos. A villa de Fortunatus, amán de Fraga, ye un buen eixemplo d'istas propiedaz ricas y comodas, habitatas por l'aristocracia local, siguindo lo gusto romano.
Vandalos, sueus y alanos
upright=1.2|thumb|As migracions chermanicas entre o [[sieglo III y o sieglo V en Europa (mapa en alemán).]] A meyatos d'o sieglo III empecipió la eslanguida de l'Imperio Romano, que venió con os primers problemas que siguioron a los dos sieglos de paz romana. Entre o 264 y o 266 escomencipió as primeras invasions barbaras: os francos y os alamans, que dentroron en a Galia en o 260, esnavesoron os Pirinés y plegoron ta Tarazona, que espulloron. Entre éls, cualques pasoron enta Mauretania, entre que atros grupos se'n ixemenoron. O periodo estió sobatito, dato que vido collas de banditos, ditos bagaudas, qui s'adedicoron a lo pillache y a allerar a Val d'Ebro en o sieglo V.
O 31 d'aviento d'o 406, a invasión d'os vandalos, sueus y alanos, qui heban esnavesato lo Rin, alticamoron o mundo romano occidental. Flavio Claudio Constantín aprofeitó a instabilidat politico ta proclamar-se emperador en o 407 chus o nombre de Constantín III cuentra Flavio Honorio. Constant II, o fillo de Constantín III, redotó en o 408 a los suyos rivals y se fizo con o norte d'Hispania, entre que o cheneral d'él, Cheroncio, emparó a provincia dende Caesaraugusta. A presión de Constantín III y d'o fillo d'él empentó a Honorio a reconoixer a lo primero como coemperador en o 409. A tornada de Constantín con un nuevo cheneral xorrontó a Cheroncio, qui decidió de rebelar-se cuentra Constantín III y entabló una alianza con os vandalos, sueus y alanos, qui ocuporon allora Aquitania, premitindo-lis de pasar a l'atro costato d'os Pirinés y proclamando emperador a l'usurpador Maximo. Iste luitó en Espanya dica la suya muerte, en o 411, anyo que vido igualment a disparición de Constantín III y o fillo d'él, Constant.
Maximo, engalzato por os chenerals de Flavio Honorio y obligato a encubillar-se a o costato d'os vandalos, zarró un foedus con os pueblos chermanicos instalatos en Espanya. Nomás que a Tarraconense, a on iste residiba, remanió libre d'os alcuerdos d'o foedus.
L'arribada d'os visigodos
upright=1.2|thumb|A [[Peninsula Iberica en o 418, après a instalación d'os visigodos en Aquitania como pueblo federato, entre que o norte d'Espanya remanió chus l'autoridat romana directa (mapa en latín).]] En o 414, Ataúlfo, chefe d'os visigodos, s'instaló en Aquitania, pero chus a premidura de Constancio, cheneral a o servicio d'Honorio, iste pasó enta Espanya y prenió Barcelona en aviento d'o 414. En o 415, Walia, o succesor d'él, ye reconoixito por Honorio como federato de Roma en Aquitania y se li encargó a misión d'auchar a os pueblos chermanicos instalatos en Hispania. Asinas, en o 416, iste penetró en Espanya, redotó severament a os caballers alanos y empentó a os sueus enta la Galecia y a os vandalos enta la Betica.
De par d'a primera metat d'o sieglo V, os visigodos, a o costato d'os romanos, libroron una luita contina cuentra os vandalos y os sueus. A Tarraconense remanió chus dominación romana, pero a Val d'Ebro fue victima d'os bagaudas qui espulloron a rechión. En o 443, o magister utriusque militiae Merobaudes n'engalzó a-saber-las clicas y las redotó en Araciel. Istos bagaudas yeran formatos por banditos de diversos orichens, a ormino repuntatos por os bascons u os sueus: Requiario, rei d'os sueus, espulla, entre o 449 y o 452 a Val d'Ebro y se fa amo de Zaragoza y anexiona Leida. A la demanda de l'emperador Avito, lo rei visigodo Teodorico II escachó a os sueus amán d'Estroga, a o canto d'o río Órbigo en o 456.
O regno visigodo
thumb|upright=1.2|Evolución d'o regno visigodo dica o [[sieglo VI: En color roya: Regno de Tolosa enta o 415; En colors narancha y carne: Amplaria entre o 415 y o 476; En color carne: Territorio tresbatito en Vouillé en o 507; En color verde: Conquiesta d'o regno sueu en o 575. ]] Ewrico regnó dende Tolosa, a on s'instaló a capital d'o Regno Visigodo. En o 475, se fizo atorgar oficialment por Chulio Nepot l'Aquitania Primera, a Narbonense Primera y Hispania. Asinas, iste estendilló a suya dominación sobre una gran parti d'a Peninsula Iberica, en particular, aprés o 476, cuan fue estronato o zaguer emperador romano d'Occident, Romulo Augustulo.
Población y administración visigodas
upright=1.2|thumb|División administrativa d'a Espanya visigotica arredol de l'anyo 700 (mapa en latín). Encara que os visigodos heban escomenzato a establir-sen en Espanya dende as zaguerías d'o sieglo V, a suya instalación estió relativament limitata, debito a lo suyo feble numero, en o norte d'a Castiella actual, entre lo Tacho y l'Ebro. O norte d'Espanya no estió pas una rechión de triga ta istas poblacions chermanicas y a cultura i remaniba fundament romana.
Os reis visigodos no tocoron pas a división administrativa heredata de l'Imperio Romano. Ta lo gubierno d'istas provincias se designoron duques (duces en latín) u contes (comites en latín). Ta l'administración relichiosa se trigoron bispes: asinas se troba un bispe de Turiaso (actual Tarazona, unatro d'Osca (actual Uesca) y unatro de Caesaraugusta (actual Zaragoza). En ista zaguera ciudat se desembolicoron a-saber-los concilios: en o 592, chus o bispato de Maximo y en o 691, l'unico concilio de ran nacional en no haber-se celebrato en Toledo, chus o bispato de Valedero. Entre os bispes mas importants d'a ciudat se troban Sant Braulio, alumno y amigo d'Isidoro de Sevilla, que as suyas Etimolochías remató y escribió un Elochio; y Samuel Tajón, succesor y continador d'o precedent, antimás d'amigo d'Euchenio II de Toledo, a qui heba conoixito en o Reyal Monesterio de Santa Engracia en Zaragoza.
A fin d'o regno visigotico
O reinato de Wamba marca o escomencipio d'un periodo de dificultaz, particularment grieus en o norte d'o regno; a Septimania y os bascons se sulevoron en o 673.
En o 711, una expedición d'arabes y de berbers musulmans trescruzoron o Estreito de Chibraltar y redotoron a lo rei Rodrigo en a batalla de Guadalete en chulio. Os visigodos tramenoron en resistir, pero en o 714, Zaragoza ya yera estata encorralata y presa. Os musulmans, plegatos dica o Pireneu, en fizon d'enrestidas mesmo dillá d'iste; Tolosa estió enrestita en o 718 y a Septimania conquiesta en o 719.
Dominación arabe (sieglo VIII y primerías d'o XI
thumb|upright=1.2|250px|A conquiesta musulmana d'o 711 (imachen en francés). thumb|upright=1.2|250px|[[Al-Andalus en o 750, cuan cayó o Califato Omeya de Domás (imachen en castellano).]]
Periodo omeya (sieglo VIII y IX)
A Tarraconense, como o conchunto d'Espanya, pasó a estar chus a dominación omeya d'o Califato de Domás, en producindo-se una rapeda islamización d'a val de l'Ebro. A xervigada d'os omeyas por os abasidas en Orient Meyo hubo como consecuencia la emancipación d'Espanya; Abderramán I se refuchió en Espanya y s'apropió de Cordoba en o 756, a on se proclamó emir.
mientres lo reinato d'o succesor d'Abderramán, Hixam I, a Val d'Ebro en conoixió tamién de revoltinas, que l'emir tuvo que ir a desarmar en Tortosa y Zaragoza. Hixam aprofeito ta fer-ne d'enrestidas cuentra os regnos cristianos que menazaban as mugas de l'emirato: en o 791, enristió Castiella y Asturias; en o 793, forachitó a los francos de Chirona y de Narbona; en o 795, s'apoderó d'Estroga. En o 796, a muerte de Hixam prevocó un chito de violencia. Alifonso II d'Asturias, tío d'o nuevo emir Al-Hakam I, y o valí de Barcelona se trobó con Carlos Magno y li proposoron d'encetar una intervención dillá d'o Pireneu. Fue su fillo Loís I o Piadoso qui decidió d'encetar en o 798 una guerra y s'apoderó de Barcelona, entre que Hakam heba de concarar-se, en a Val d'Ebro, con os Banū Qāsī, pero tamién cuentra os banditos berbers qui habitaban as montanyas y espullaban os lugars.
Os Banū Qāsī (entre os sieglos VIII y IX)
thumb|upright=1.2|250px|A Peninsula Iberica, con o dominio d'os Banū Qāsī en a tuca d'o suyo poder, en 850 (mapa en espanyol). Musa ibn Fortún, nieto d'o conte Casio, exerció lo suyo poder sobre a parti superior d'a val d'Ebro (Exeya, Tudela, Tarazona, Borcha, Arnedo...) dica las proximerías de Zaragoza. Iste condicionó a suya aduya a Hixam I a truca de que iste zaguero se retirase d'a rechión de Said ibn al-Husayn, a qui él mesmo combatió y mató. Aprés, s'apoderó de Zaragoza, antis d'estar acotolato a la suya vegada por un amanato de Husayn de Zaragoza.
Os Banū Qāsī en mantuvon de buenas relacions con os suyos vecins cristianos de Navarra dica o punto de que Musa ibn Fortún s'acomodó en o 784 con Onneca, vidua d'o conte de Bigorra Enneco Ximéniz y mai d'Enneco Ariesta, qui devino mas tardi o primer rei de Pamplona. Os vinclos familiars entre os Ariesta, reis de Pamplona, y os Banū Qāsī s'enfortioron encara mas con o matrimonio entre Assona, filla d'Enneco Ariesta, y Musa ibn Musa. As familias d'os reis de Pamplona y d'os Banū Qāsī s'aduyaban mutuament a-saber-lo y se repartioron o poder en o norte d'Espanya. En o 799, os bascons a favor d'os carolinchios asasinoron a o gubernador de Pamplona, Mutarrif I ibn Musa, chirmán de Musa ibn Musa.
Ista familia arribó a lo cenit d'o suyo poder con Musa ibn Musa. Consiguioron augmentar a suya autonomía, enfortindo encara con os Ariesta cuentra l'emir de Cordoba Abderramán II, en o 843. Dica a meyatos d'o sieglo IX, os exercitos de l'emir n'efectuoron d'expedicions punitivas frecuents dica la suya reconciliación. Musa II venció a os cristianos en a Batalla d'Albelda en o 852. Musa II se fizo clamar allora «tercer rei d'Espanya», a o costato d'o rei d'Asturias y de l'emir de Cordoba. En o 852, o suyo gubierno s'estendillaba dende as tierras de Tudela, Zaragoza, Calatayú y Daroca tro a Calamocha. Fue nombrato vali d'a Marca Superior, cuentra os regnos cristianos. Iste intervino en a rechión de Uesca y metió a su fillo Lubb II ibn Musa como vali de Toledo en o 859.
As redotas, y dimpuesas as disensions, menoron a os cuatre chirmans Banū Qāsī enta la perdición: Mutarrif fue executato y Lubb debió concarar a rebelión de Fortún y d'Ismail. mientres lo primer cuarto d'o sieglo X, os Banū Qāsī tresbatioron as suyas posicions en a val d'Ebro a favor de linaches competidors como os Banu Tuchib.
O surtimiento d'o condau d'Aragón (entre os anyos 780 y 1035)
thumb|left|250px|[[Monesterio de Sant Per de Ciresa, centro cultural d'o Condau d'Aragón.]] thumb|left|250px|[[Monesterio de Sant Hadrián de Sasau, primera seu episcopal d'Aragón.]] En o 780, os francos, aprofeitando-ne de disensions entre os musulmans, s'apoderoron d'a ciudat de Chaca, tornando a ficar o piet a o sud d'o Pireneu por primera vegada en a rechión dimpués de 60 anyadas. En o 802, Aureolus devino lo primer conte d'a rechión con o titol de «conte de Chaca». Cuan iste s'amortó, o titol contal tornó ta Aznar I Galindez. O nombre d'«Aragón» aparixió por vez primera en o 828, cuan o chicot condau prenió lo nombre d'o río que lo trescruza, l'Aragón, y d'o suyo afluent, l'Aragón Subordán. Iste condau d'Aragón, mientres a primera metat d'o sieglo IX, remanió en a orbita carolinchia, a que yera connectata a traviés d'a val d'Echo y o puerto de Somport. Ista dependencia se torna de nuevo en a demba relichiosa: o monesterio de Sant Per de Ciresa, fundato en ista epoca, yera chus obediencia benedictina: a suya importancia creixió y devino lo centro cultural d'o condau.
mientres lo sieglo IX, a influencia carolinchia recula a favor d'os suyos vecins ibericos: o rei de Pamplona, Enneco Ariesta, intervién en as guerras de succesión d'o condau, entre que o conte Aznar II Galindez acomoda su filla Sancha con o walí de Uesca, Muhammad al-Tawil. A esbandidura d'o Regno de Pamplona enta lo sud empacha, manimenos, y de traza considerable, l'abance d'iste chicot condau, pus li tallaba as rotas d'a reconquiesta.
A muerte d'o conte Galindo II Aznarez sinse fillo lechitimo prevocó o reparto d'as d'as suyas tierras: Sobrarbe pasó ta su filla Toda, qui s'acomodó con Unfredo Bernat, conte de Ribargoza; entre que su filla Andregoto Galindez levó l'Aragón propriament dito ta lo rei de Pamplona García Sánchez I en o 925. Aragón, dependient d'o Regno navarro, se consideró allora una mena de sinyoría particular, «tierra d'os sinyors aragoneses», enfilata por un conte qui obedeixeba a lo rei de Pamplona. D'istos contes, o primero fue un fillo ilechitimo d'o defuncto conte.
Chino-chano, o condau d'Aragón se desembolicó a ran cultural. Os eixemplos de l'arte de repoblación (mal dito mozarabe) se multiplicoron. O monesterio de Sant Chuan d'a Penya, fundato por relichiosos qui heban dixato Zaragoza -ocupata ista por os moros- devino un foco de cultura cristiana enfilata enta l'ideal d'a Reconquiesta y enta la reintroducción d'o rito hispano-visigotico en a liturchia. En o 922, os bispes d'Aragón, a vegadas ditos «bispe de Chaca» u «de Uesca», s'instaloron en a Val de Borau. Istos establioron a sjuya residencia en a-saber-los monesterios importants, como Sant Chuan d'a Penya, Sant Per de Ciresa u Sant Hadrián de Sasau.
En 1015, o rei de Navarra Sancho III entregó lo Condau de Aragón a su fillo ilechitimo Remiro. Iste acto n'haberba d'importancia vente anyos mas tardi, cuan iste rei morió en 1035.
Os Banu Tuchib (890-1018)
Os Banu Tuchib repuntoron as operacions punitivas menatas por o Califato de Cordoba contra os regnos cristianos, en particular chus o reinato d'Almanzor, qui tornó a empentar una alchihad en o 980.
A la muerte d'Almanzor en 1002, o Califato de Cordoba empecipió a suya eslanguida: esclató una guerra civil en 1008 entre os berbers, arabes, eslaus y mozarabes. Mundir, simplo soldato surtito d'una branca menor d'os Banu Tuchib, devino walí de Tudela en 1006 y de Zaragoza en 1013. En 1018, se declaró independient y se proclamó rei d'a Taifa de Saraqusta, a on cudició moneda.
A taifa de Saraqusta chus os Banu Tuchib (1018-1038)
thumb|left|[[Dinar d'oro cudiciata en 1029 chus o reinato d'o rei d'a Taifa de Saraqusta Yahya al-Muzaffar.]] thumb|upright=1.2|[[Peninsula Iberica en a primera epoca d'os regnos de taifas en 1037 (mapa en castellano).]] Mundir I estió lo primer rei d'a Taifa de Saraqusta, chus o titol de "rechent d'o palacio", que heban adoptato Almanzor y los suyos descendients. O nuevo rei desembolicó una cort brilant y se rodió d'una administración numerosa, entre qui yeran Ibn Darrach al-Qastalli y Said al-Bagdadi. Empolió igualment a suya capital con o engrandamiento d'a gran mezquita de Zaragoza, a construcción de nuevos banyos y a renovación d'o palacio d'a Zuda (huei o Torretón d'a Zuda).
A Taifa de Saraqusta abracaba allora enta l'ueste as ciudaz de Medinaceli, Soria, Calagorra, Arnedo, Alfaro y Tudela; y enta l'este Balbastro, Monzón, Fraga y Leida. Mundir I luitó principalment cuentra Sancho Garcés III de Navarra. Iste zaguer s'alió con o gubernador de Leida, Sulaymán ben Hud al-Musta'in, d'o clan d'os Banu Hud, qui se rebeló muitas vegadas cuentra Mundir I. Ta apercazar a o rei navarro por a retraguarda, o rei zaragozano obtenió l'alianza d'o rei de Castiella. Luitó tamién cuentra os Banu Razín, qui menaban a Taifa d'Albarracín, que correponde a l'actual Provincia de Teruel con Albarracín, Teruel y Mont Albán.
En 1022, o fillo de Mundir I, Yahya al-Muzaffar, lo succedió. Iste continó a luita cuentra Sancho III. S'acomodó con a chirmana d'o rei d'a Taifa de Toledo Ismail. O suyo fillo Mundir II lo succedió en 1036. Iste zaguer murió asasinato en 1038 por su primo Audal·lá ben Hakam, qui quereba apoderar-se d'o tron ta él mesmo. Pero no remanió en o poder soque vint días: os notables d'a ciudat de Zaragoza clamoron a Sulaymán ben Hud, walí de Leida, qui s'aduenyó d'o poder.
A taifa de Saraqusta chus os Banu Hub (1038-1110)
left|thumb|upright|Anvista interior d'o [[Palacio de l'Alchafaría, residencia d'os reis hudís.]] thumb|upright=1.2|A [[Taifa de Saraqusta, aprés as conquiestas d'os reis hudís, en 1080 (mapa en castellano).]] Con Sulaymán ben Hud al-Musta'in, simplo walí de Tudela y de Leida, s'instaló en 1038 a dinastía d'os Banu Hud, qui alzó lo poder dica 1110. Iste periodo se considera como lo d'a esplendor de l'Aragón arabe. Él s'alió con o rei de Leyón Ferrando I de Leyón cuentra lo rei d'a Taifa de Toledo, aliato d'o rei de Navarra García Sánchez III, y en afrofeitó ta estendillar-se mas enta o sud, dica l'actual provincia de Guadalachara. Ista alianzas yeran bosatas cada anyo a os reis cristianos por parti d'os reis musulmans, o que, a o largo d'as anyadas, remató por anieblar a os regnos de taifas.
Sulaymán ben Hud s'aseguró d'a fieldat d'os walís en colocando-bi a sus propios fillos. Pero, dimpuesas d'a suya muerte, sus fillos trigoron de prener cadagún a suya independencia y cudicioron a suya propia moneda: Yusuf al-Muzaffar en Lārida (actual Leida), Lubb en Wasqa (actual Uesca), Muhammad en Qal’at 'Ayyūb (actual Calatayú) y Al-Muqtadir en Saraqusta. Dimpuesas d'una dura guerra fratricida, Al-Muqtadir consiguió arroclar chus o suyo mando as tierras datas a sus chirmans: o zaguer de sus chirmans, Yusuf, resistió en Leida dica 1078. Estendilló igualment a suya autoridat sobre a Taifa de Tortosa en 1061, dimpuesas sobre a de Denya en 1076 y a de Valencia (esdevenindo ista zaguera vasalla).
Mes, as mugas septentrionals remaniban menazatas por o choven Reino d'Aragón, enfilato por Remiro I y Sancho Remíriz. En 1063, Al-Muqtadir enfiló una expedición (que abracaba a tropas castellanas d'o rei castellano Sancho II y d'un tal Rodrigo Díaz de Vivar) cuentra Remiro I, qui encorralaba Graus. En 1064, Sancho I s'apoderó de Balbastro con l'aduya de continchents venitos d'o Reino de Francia, respondendo a la clamada ta la cruzada d'o Papa Aleixandre II: Ahmad al-Muqtadir clamó a su vez ta l'alchihad y reconquerió Balbastro en 1065. Dimpuesas d'a perda d'Alquezra en 1065, o rei hudí en firmó de tractaus con o rei de Navarra Sancho IV en 1069 y 1073. Pero en 1076, o rei navarro fue asasinato y Sancho I d'Aragón se troixó lo reino con o rei de Castiella Alifonso VI.
Antimás, l'alianza zaguera con o rei de Castiella Alifonso VI s'aneuló por o vasallache d'o rei de Valencia Abu Bakr. O rei de Castiella heba en efecto prochectata la conquiesta d'a Taifa de Toledo, pensando dixar a Taifa de Valencia en compensación ta lo rei de Toledo. Ahmad al-Muqtadir hubo de bosar-ne asabelas de peitas elevatos a Alifonso VI ta que premitise a chusmesa d'a Taifa de Valencia.
A la suya muerte en 1081, Al-Muqtadir heba dividitos os suyos territorios en dos partis: Yusuf al-Mutamán heredó a parti occidental d'a taifa, con as rechions de Zaragoza, Tudela, Uesca y Calatayú; d'entre que su chirmán Al-Mundir obtuvo as rechions costeras, con Leida, Tortosa y Denya.
O rei d'Aragón Sancho I se feba cada vegada mas menazant en o norte. Fue en ista epoca cuan Rodrigo Díaz de Vivar, noble cristiano forachitato d'o Reino de Castiella, dentró en servicio d'o rei de Zaragoza chunto con o suyos mercenarios. Remanió a lo servicio d'él entro a 1086 y bi recibió a embotada d'"O Cit". Isto no empachó pas a os aragoneses de conquerir a-saber-las fortalezas importants: Graus, que menazaba Balbastro; Ayerbe, Boleya y Arascués, que dominaban Uesca; y Arguedas, amán de Tudela. Zaragoza fue mesmo encorralata por Alifonso VI de Castiella en 1086.
O suyo succesor, Abdelmalik, se vido obligato a esdevenir vasallo d'o rei de Castiella, o que prevocó a carranya d'os almurabiz. Istos s'apoderoron d'a ciudat de Zaragoza en 1110, en estando-se encubillato Abdelmalik en a ciutadiella de Rueda de Xalón. Iste feito sinyaló a fin d'a taifa de Saraqusta.
Periodo almurabit (1110-1118)
thumb|upright=1.2|As conquiestas almurabiz dende 1085 dica 1115 (mapa en francés). O walí almurabit de Valencia, Muhammad ibn al-Hadj, obtuvo lo gubierno de Zaragoza y d'a suya rechión. Establió firmement a muga septentrional de l'imperio amorabet a o largo d'o curso de l'Ebro y d'o Tacho. Gubernó dica 1115, esmaixinando-se en fer estorbo a las ofensivas d'Alifonso I d'Aragón.
L'emir Ibn Tifilwit li succedió y se rodió d'una cort brilant, composata de poetas y filosofos qui fuyiban de l'atmosfera integrista que os almurabitz imposaban mas a lo sud. Iste prenió como visir a Avempace, filosofo, medico, astronomo, cheometra, musicaire y poeta. Manimenos, cuan morió en 1117, o walí de Murcia consiguió de gubernar Zaragoza. En marzo de 1118, o rei d'Aragón Alifonso I -con l'aduya de cruzatos franceses, de monches-soldato d'as ordens militars y d'Abdelmalik- metió sieche a Zaragoza, que se'n apoderó a o cabo d'ixe anyo. A caíta de Zaragoza fue rapedament siguita por as d'as ciudaz de Calatayú y Daroca aprés a batalla de Cutanda en 1120, o metió fin a la ocupación musulmana d'Aragón.
O surtimiento d'o Reino d'Aragón (1035-1137)
thumb|left|upright|Miniatura a on se representan [[Remiro I d'Aragón, con a barba, y o suyo fillo Sancho Remíriz, imberbe (miniatura de la primera metat d'o sieglo XII).]] thumb|upright=1.8|A repartición d'o [[Reino de Navarra a la muerte de Sancho III, o Gran (mapa en castellano).]] Sancho Garcés III de Navarra truixó en 1035 os suyos Estatos entre sus cuatre fillos: Remiro heredó Aragón, que en esdevino lo primer rei. En 1043, su chirmán, Gonzalo, conte de Sobrarbe y Ribagorza, fue asasinato y fue Remiro qui heredó lo suyo condau. O choven reino d'Aragón continó a estendillar-se a lo luengo d'o sieglo X. En primeras, bi incorporó a rechión d'as Cinco Villas. En 1075, a la muerte de Sancho Garcés IV de Navarra, estendilló as suyas mugas en apoderar-se d'os territorios orientals d'o Reino de Navarra, entre que Reino de Castiella s'apoderaba de l'ueste d'iste reino. A construcción de fortificacions s'acceleró a lo luengo d'a muga, como lo Castiello de Lobarre, que menazaba Uesca.
Pero a esbandidura d'o regno se fizo esencialment debant d'os musulmans d'a Taifa de Saraqusta y, chus os reinatos de Sancho I y Pero I, o regno continó la suya esbandidura enta o sud. En 1063, Sancho I s'esquimenó de l'aduya de cruzatos en a guerra de reconquiesta, dimpuesas d'a clamada d'o papa Aleixandre II, con o emparo de l'abat Hugo de Clunyego. s'arrocló un important exercito, composato principalment por aquitanos menatos por Guillén VIII d'Aquitania, por borgonyons menatos por Thomas de Chalon y por un continchent pontifical menato por o normando Guillén de Montreuil. L'exercito prenió Graus, dimpués marchó sobre Balbastro, que formaba allora parti d'a Taifa de Leida, dirichita por al-Muzafar. A ciudat fue rapedament presa y lo botín considerable. En 1065, os musulmans contratacoron y recuperoron a ciudat. Sindembargo, enamplato por os cluniacenses, a conquiesta de Balbastro hubo una repercusión graniza en a cristiandat.
upright=1.2|thumb|left|Sinyal autografo en [[alfabeto arabe de Pero I en una carta d'o 1100 : «rei Pero ibn Sancho».]] thumb|Signum regis (sinyal reyal) de [[Pero I d'Aragón|Pero I y d'Alifonso I d'Aragón, o Batallero.]]
Alifonso I, rei a partir de 1104, ganó lo sobrenombre de "lo Batallero" gracias a la suya politica militar a-saber-lo activa. S'acomodó en 1109 con Urraca, filla mayor y heredera d'Alifonso VI de Castiella. Ista chuntura s'anuló en 1114, pero Alifonso I contina emplegando los titols de rei de Castiella y d'«emperador de totas as Espanyas» (imperator totius Hispaniae). Él tamién combate en o norte: en 1131, esnavesó lo Pireneu ta venir en aduya de Gastón IV de Biarn y d'os sinyors de Foix y de Comenche, qui reclamoron o suyo auxilio cuentra lo duque Guillén X d'Aquitania. Continó tamién con as conquiestas enta lo sud y prebó d'atrayer-ne de sinyors oriundos de dillá d'o Pireneu ta facilitar lo suyo prochecto, como Gastón IV de Biarn. Arrampló as tierras baixas d'a Val d'Ebro: Exeya d'os Caballers, Val Tierra, Calatayú,Tudela y, sobre tot, Zaragoza, en 1118. En 1120, en a batalla de Cutanda, consiguió una victoria important cuentra os almurabitz y se fizo con a mayor parti de l'Aragón actual. Con tot y con ixo, fue severament vencito lo 17 de chulio de 1134 en a batalla de Fraga, a on fue grieument nafrato. Morió cualques semanas dimpués, dixando lo reino sin d'hereu. O suyo testamento fue ta las ordens militars d'os templers, d'os hespitalers y d'a d'o Santo Sepulcre. upright|thumb|Contracto de matrimonio entre [[Peironela d'Aragón|Peironela, representata por Remiro II, y Remón Berenguer IV, de l'11 de chulio de 1137.]]
En 1135, refusando lo testamento d'Alifonso I, os nobles navarros eslichioron a García V como rei; entremistanto, os aragoneses trigoron a o chirmán d'Alifonso I, Remiro II. Bispe de Roda y de Balbastro cuan fue eslixito por l'asamblea de Chaca, recibió lo sobrenombre de O Monche. A escape debió concarar l'achitación d'a nobleza aragonesa, qui él reprimió de traza violenta en 1136 -episodio que orichinará la lienda d'a «Campana de Uesca»-. Ta refincar a continación dinastica d'él, s'acomodó con Agnés de Piteus, filla d'o duque Guillén IX. D'o suyo matrimonio, hubo una filla, Peironela, que a suya man fue solicitata en primeras por o rei de Castiella, Alifonso VIII. Pero en zagueras decidió de acomodar-la con o conte Remón Berenguer IV de Barcelona: iste matrimonio dio naiximiento a la chuntura d'o Condau de Barcelona y d'o Reino d'Aragón en o sino d'a Corona d'Aragón. Dende 1137, Remiro II trespasó toz os suyos poders ta lo suyo choven, manimenos sin d'abdicar. Remón Berenguer, «prencipe d'Aragón», prenió a chefatura d'amos Estatos, o que permitió a Remiro d'encadar-se d'a vida politica.
A unión de Catalunya y Aragón (1137-1412)
Os territorios que componeban a Corona d'Aragón en 1164 yeran os siguients:
Poquet a poquet, os reis d'Aragón miroron d'enfortir a indenpendencia y a cohesión d'os suyos dominios. O 23 de marzo de 1154, a petición de Remón Berenguer IV, o Papa Anastasio IV deseparó lo Bispato de Tarragona d'a Diocesi de Narbona ta formar a nueva Diocesi de Tarragona. Entre os bispatos sufraganios d'a Corona d'Aragón se trobaban o de Chirona, o de Barcelona, o d'Urchel, o de Vic, o de Leida, o de Tortosa, o de Zaragoza, o de Uesca, o de Pamplona, o de Tarazona y lo de Calagorra. A mayor parti d'os condaus catalans independients -os condaus d'Urchel, de Pallars Sobirán, de Pallars Chusán, d'Ampurias y de Rosellón- fuoron integratos en a Corona d'Aragón entre os sieglos XII y XIV: o condau d'Urchel mantuvo una dinastía particular, maguer que yera vasallo d'o rei d'Aragón, dica 1314. En 1205, Pero II s'achuntó con o Papa Inocencio III ta tornar vasallos directos a os Estatos d'a Corona d'o Papato.
Paralelament, os reis d'Aragón arrenuncioron a las suyas pretensions dillá d'os Pireneus. En 1213, Pero II quiso socorrer a lo suyo vasallo de Foix, Remón Rocher de Foix, y a o conte de Tolosa, Remón VI, menazatos por a cruzata d'os albichenses, menata por Simón IV de Montfort. Pero Pero II fue severament redotato y amortato, entre que o suyo fillo Chaime se feba prisionero, en a batalla de Muriel, que suposó a fin d'as intervencions aragonesas en ixa rechión. Os reis d'Aragón continoron doncas a suya esbandidura enta o Levant y a Mar Mediterrania. thumb|upright=1.2|right|Esbandidura d'a Corona d'Aragón en a [[Mar Mediterrania a meyatos d'o sieglo XV.]]
A esbandidura continó principalment enta lo sud d'a Peninsula. Alifonso II estendilló lo suyo reino dica lo sud de l'Aragón actual, apoderando-se de Teruel y d'Alcanyiz. Rivalizando con os Estatos d'a Corona de Castiella, os reis aragoneses tuvon a guarencia de poder estendillar a suya autoridat sobre os reinos de Valencia y de Denya por os tractaus de Tudillén, en 1151, y de Cazola, en 1179. A Corona d'Aragón conoixió un considerable augmento chus o reinato de Chaime I o Conqueridor, qui s'apoderó d'a isola de Mallorca en 1229 -constituita en reino- de Menorca en 1232 y d'Eivissa en 1235, dimpuesas d'o Reino de Valencia en 1238- constituito en reino deseparato con os territorios de Valencia- y de Denya. A esbandidura aragonesa continó dilla la mar, en adquirindo lo Reino de Sicilia Pero III en 1282, a isola de Malta Alifonso III en 1283, Cerdenya Chaime II en 1323 y os ducatos d'Atenas en 1381 y de Neopatria en 1377.
A Casa de Trastamara (1412-1469)
left|thumb|upright|Representación ecuestre d'o rei d’Aragón en o [[Gran armorial ecuestre d'o Toisón d'oro, 1433-1435.]] thumb|Arbol chenealochico (en [[espanyol) d'os ascendents y descendiennts d'o rei Martín I, mientres la crisi de succesión de 1410.]] Entro a las primeras decadas d'o sieglo XIV, a Corona tuvo lo suyo apocheu, que escomencipió a cambear debito a estruezas naturals, a crisis demograficas, a una recesión d'a economía catalana, a lo surtimiento de tensions socials y a una crisi de succesión debito a la muerte d'o rei Martín I l'Humanista, o 31 de mayo de 1410, sinse descendencia lechitima. L'unico fillo d'él qui plegó ta la edat adulta, Martín o Choven, murió, no dixando so que un fillo ilechitimo, Frederico u Fadrique de Luna. L'hereu masculín mas amanato yera lo conte Chaime II d'Urchel, qui n'heba poco de refirme entre a nobleza local, pero o duque d'Anchú, Loís II, yera unatro candidato posible. Doncas, esclató una guerra de succesión en 1410 entre os partidarios de Chaime II, os de Loís II y os de Chuan II de Castiella. A la fin, a cuestión dinastica s'estalió de traza definitiva en una reunión mantenita en Aragón, conoixita como lo Compromís de Casp, chus l'autoridat d'o Papa d'Avinyón Benedet XIII. Iste, deseyoso de crear-se una clientela politica, decidió d'eslechir un noble d'orichen castellano, d'a Casa de Trastamara, Ferrando d'Antequera, fillo de Chuan I de Castiella y d'Alionor d'Aragón. Ista esleción desencadenó a rebelión de Chaime II d'Urchel, qui fue vencito, entre que Ferrando esdevino rei con o nombre de Ferrando I.
Alifonso V, fillo de Ferrando, continó a politica de conquiestas d'os suyos predecesors. En 1442, s'apoderó d'o Reino de Nápols y esdevino arbitro d'a Italia d'o sieglo XV. Asinas levó enta lo suyo apocheu a o poder aragonés en a Mar Mediterrania central.
En istos vastos territorios, cada rechión d'a Corona poseyeba a suyas corz propias, o suyo dreito particular y a suya deputación reyal propia u fueros. Pero ista tradición de monarquía pactista topetaba con as anglucias absolutistas d'os Trastamara. Chuan II tuvo que concarar-se con rebelions importants en Aragón; pero, sobre tot, con una verdadera guerra civil en Catalunya, entre 1462 y 1472, que metió en periglo a unidat d'a Corona, en un periodo de crisi economica. En zagueras, tuvo que ceder os condaus d'o Rosellón y de Cerdanya a lo rei de Francia, Loís XI.
A unión d'os Reis Catolicos y d'Espanya (1469-1516)
250px|left|thumb|«Aragonés» d'archent de [[Ferrando II d'Aragón|Ferrando II, cudiciato en 1484 en Zaragoza.]] thumb|upright|Blasón d'os Reis Catolicos, deseparando los escudos d'o [[Reino de Castiella, d'o Reino d'Aragón y d'o Reino de Sicilia, coronando la cimera un dragón, adoptato por Pero IV d'Aragón (Palacio de l'Alchafaría en Zaragoza, 1488-1492).]] O casorio entre Ferrando II d'Aragón y Isabel I de Castiella, en 1469, en Valladolit endució a unión d'os dos reinos principals d'a peninsula, Castiella y Aragón, iniciando a creación d'a Espanya muderna. mientres Isabel esdevino reina de Castiella, en 1474, Chuan II d'Aragón atorgó a sus fillos o titol de rei de Sicilia, abant de que obtenese a totalidat d'os titols en 1479. A partir d'ista calendata, a vida d'Aragón remanió vinculata de traza cerenya a la d'a resta d'Espanya.
A monarquía instituyó un consello d'Aragón, encargato de consellar a o rei, entre que d'os afers d'os reinos de Napols, Cerdenya y Sicilia s'encargó lo consello d'Italia. En o Reino d'Aragón, o rei yera representato por un virrei y la suya chusticia yera administrata por una audiencia. S'asistió a una castellanización d'a monarquía, sinyalata por o feito de que, mientres lo suyo reinato, Ferrando II pasó 37 anyadas en Castiella y nomás que 33 meses en Aragón. A Enquesición, ya present en Castiella, s'introdució en Aragón en 1482. En 1492, a decisión de forachitar a los chodigos de Castiella, s'estendilló enta Aragón, o que empentó a mas de 6 000 chodigos y falsos conversos a albandonar Aragón en menos de tres meses. A participación d'Aragón en a conquiesta d'America fue feble, dato que se favoreixeban os habitants y as ciudaz de Castiellas: nomás que lo puerto de Sevilla en podeba espleitar d'o comercio, entre que o puerto de Barcelona en yera excluyito. A desposición d'Isabel, que viedaba la presencia de foranos en as Antillas espanyolas, obligaba a los aragoneses a demandar permiso ta fer o viache. Se puet sinyalar, manimenos, a intervención decisiva de Gabriel Sánchez, tresorero reyal d'Aragón, qui recomendó a Colombo a Ferrando II. Johan d'Ampiés, orichinario de Zaragoza, se sinyala tamién como fundador d'a ciudat de Coro en 1527.
Aragón alza la suya independencia churidica, institucional y financiera. A lo reino d'Aragón se li forne d'as Corz d'Aragón, que en disposan a-saber-las de competencias, entre as cuals sobreixen principalment a de reconoixer a lo rei y la d'establir a fiscalidat. Istas se farchan de tres «brazos»: o «brazo militar» (nobleza), o «brazo eclesiastico» (clero) y lo «brazo d'as universidaz» (ciudaz). mientres la sesión d'as Corz, o montamiento d'as rendas recautatas en nombre d'a monarquía se negocia entre lo rei y los delegatos. Amás, l'asembleya en puet fer de retreitos a lo rei sobre l'abuso cuentra los previlechios locals. As sesions d'as Corz d'Aragón, de Catalunya y de Valencia s'achuntan en una mesma ciudat, cheneralment en Monzón, a on s'aplegan deseparatas. Entre as reunions d'istas sesions, una delegación permanent d'as Corz s'encarga d'os afers corrients y d'a relación con a monarquía. Os dirichents locals prenen tamién consciencia d'a particularidat d'o reino. En 1499, a Deputación Cheneral d'Aragón fixa la iconografía precisa d'o blasón d'o reino, que s'alza dica huei. En 1504, entre que un decreto castellano ordena la conversión u la expulsión d'os mudechars, a nobleza aragonesa s'oposa a la suya aplicación en Aragón, pus ista espleitaba d'a riqueza de cualques 30 000 artesans y campesins mudechars d'o reino (ye dicir, una ueitena parti d'a población aragonesa).