cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emirato de Cordoba
Historia
O Emir Mamad I, a l'igual que os suyos sucesors al-Mundir y Abd Allah tenioron grants problemas internos. Os toledans, refirmatos por Ordoño I de Leyón luitaban con exito contra l'exercito cordobés, y habioron de negociar con ellos. Ibn Marwan, aduyato por Alifonso III se fació fuerte en Extremadura. En Bobastro Umar Hafsun encabezó un movimiento nacionalista que no dixaba tartir a las autoridaz cordobesas. A vegatas no gobernaban que a capital. A la muerte d'Abd Alla a situación yera muito caótica.
Abderramán III consiguió eliminar os focos de rebelión y dica luitó contra os fatimís en o norte d'Africa y en 929 prenió o títol de califa.
Institucions
O cabo supremo d'o estato yera o sobirán, a qui deciban emir al muslimin, emir al mi’minin u soldán. Considerato como cabo espiritual y temporal, a suya autoridat yera absoluta. Podeba, manimenos, delegar belunas d'as suyas funcions en atras personas, susceptibles d'estar depuestas en cualsiquier inte por o sobirán. Yera cheneral d'os exercitos y dirichiba a politica exterior. Administraba os gastos publicos, presidiba a oración d'os viernes en a mezquita y recibiba o churamiento de fidelidat d'os suyos subditos en o inte de plegar a la cadiera reyal. Teneba como símbolo o aniello d'oro con a suya divisa personal.
O cargo de mayor importancia dimpués d'o emir yera o de hachib (primer ministro), que yera encargato de dirichir l'administración d'o palacio, a cancillería y a hicienda. O poder d'o Hachib bellas vegatas yera o d'un verdadero sobirán, como en os tiempos d'o califato se desvinió con Almanzor.
O wazir (visir u ministro) s'ocupaba de l'armamento, exercito, caballería, manufacturas reyals, comunicacions y secretaría.
As principals fuents d'ingreso yeran a ganima (botín), a chizya (tributo personal) y o kharach (impuesto sobre a propiedat). Bi heba atros impuestos, consideratos ilegals, sobre o bestiar, os mercatos, etc...
O qadí (chuez) por delegación d'o sobirán aplicaba a lei d'alcuerdo con l'Alcorán. As suyas prerrogativas fuoron puyando: primero resolveba problemas de reparto de botins, herencios, esvurcios, castigos, dimpués tamién s'encargaba d'afers administrativos. Entre os funcionarios dependients d'o qadí yera l'almotazén u zabacequia encargato d'aguaitar y castigars os fraus en pesas y midas, velar por a buena calidat d'os productos y a honradeza d'os vendedors.
En l'exercito bi heba soldatos d'oficio, mercenarios y voluntarios. Os soldatos d'oficio yeran os sirians. Dimpués d'o desembarco d'os vikingos organizoron una marina.
Districto de Braunau am Inn
O districto de Braunau am Inn (en alemán y austro-bavaro Bezirk Braunau am Inn) ye un districto situato en o estau de l'Alta Austria, Austria.
Ciudaz y municipios
Se divide en 46 municipios, tres ciudat y cinco ciudaz de mercau.
BMW i3
BMW i3 ye un auto electrico d'o segmento B desembolicau por BMW i, interpresa subsidiaria de BMW y que se fabricó en as instalacions que tien ista zaguera en Leipzig, Alemanya. La suya producción principió en l'anyo 21o2 y finalizó en chunio de 2022, dimpués de construir-se mas de 250.000 unidats, lo que lo convierte en o modelo d'auto electrico con mas unidaz vendidas dica lo final d'a suya producción en 2022.
O suyo succesor ye o BMW iX1 a versión electrica d'o BMW X1
Locucions adverbials espacials en aragonés
As locucions adverbials espacials en aragonés fan a mesma función que os adverbios espacials diferenciando-sen d'estos por tener unas cuantas palabras en cuenta d'una.
Son locucions adverbials espacials en l'aragonés:
Santibáñez de Valcorba
Santibáñez de Valcorba ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 194 habitants (2007), en una superficie de 23,99 km² y una densidat de población de 8,08 hab/km².
Gisela Pulido
Gisela Pulido (14 de chinero de 1994, Premià de Mar, Barcelona) ye una esportista espanyola de kitesurf en a modalidat de freestyle.
Biografía
Naixita o 14 de chinero de 1994 de Premià de Mar (Barcelona, Espanya), actualment reside en a localidat andaluza de Tarifa.
Prencipia a practicar kitesurf en o verano de 2001, participando por primera vegata en o Campionato d'Europa junior de l'anyo 2003, proclamando-se campiona. En abril de l'anyo 2004 ye a suya primera participación en una competición profesional, quedando en tercera posición en a etapa KPWT de Sables D'Olonne (Francia). Un mes dimpués Gisela se proclama campiona de Europa Junior sub. 21 y en chunio gana a suya primera etapa d'o cercuito profesional en Istambul. Ixe mesmo anyo se proclama campiona d'o mundo KPWT en Nueva Caledonya con nomás 10 anyos d'edat.
En 2005 Gisela se treslada con a suya familia a vivir a Tarifa, ya que ye o puesto ideyal a on que puet combinar os suyos entrenamientos con a suya educación. Atra vegata torna a dominar o mundial KPWT de kitesurf, rematando en primera posición y proclamando-se bicampiona d'o mundo. Iste mesmo anyo gana a medalla d'oro en os prestichiosos Gravity Games, ganando con autoridat as etapas de Brasil y Alemanya. Os patrocinadors prencipian a intresar-se por a choven kitesurfista.
En l'anyo 2006 y con nomás 12 anyos se convirtió en Nueva Caledonya, con 4 victorias y por tercer anyo consecutivo, en campiona d'o mundo d'a modalidad freestyle en o Kiteboard Pro World Tour femenín. A mas s'enfrentó a la campiona d'o Mundo d'o cercuito PKRA, Kristin Boese, ganando en agosto de 2006 en Fuerteventura.
En marzo de 2007 recibe l'autorización d'a Professional Kiteboard Riders Association (PKRA) ta fer parti de toz os eventos d'a Copa d'o Mundo profesional. O 26 d'agosto de 2007 se proclama por cuatrena vegata campiona d'o mundo (con 6 victorias y 2 segundas plazas, d'as 8 etapas en as que participa) en as auguas d'a Mar d'o Norte, en Alemanya, en a suya primera temporata en o circuito profesional, mancando encara 2 etapas ta a finalización d'o campionato. A suya victoria en o cercuito profesional con 13 anyos la convierte en a campiona de kitesurf mas choven d'a historia. Iste anyo tamién ye nominata a os "Laureus World Sport Awards" en categoría d'esportes extremos, estando a esportista mas choven d'a historia en obtener una nominación. En aviento de 2007 ye reconoixita en a gala d'o 70 cabo d'anyo d'o diario Marca como una d'as 100 millors esportistas espanyolas.
O 5 d'agosto de 2008 se proclamó por quinta vegata consecutiva Campiona d'o Mundo dimpués de ganar a decena y zaguera etapa d'o cercuito en Matanzas (Chile), con un total de 6 victorias. Recibe a mas os galardons de Millor esportista catalana y Millor esportista d'Andalucí­a.
En aviento de 2009, por seisena vegata consecutiva se convierte de nuevo en Campiona d'o Mundo KPWT en Essaouira (Marruecos). Iste anyo tamién creya una escuela de kitesurf en Tarifa, a "Gisela Pulido Pro Center". Debido a una lesión en o chenullo no podió participar en totas as prebas KPWT y PKRA por lo que habió de centrar-se en a primera competición
Palmarés
O suyo palmarés ye o siguient:
Carelians
Os carelians habitan os territorios a l'este d'a muga de Finlandia con Rusia, entre os lagos Ladoga y Onega, plegando enta lo norte dica a Mar Blanca. Bi ha carelians ixemenatos por Finlanda procedents d'o itsmo de Vyborg. Bi n'ha un grupo aislato arredol en Kalinín (arredol de Tver).
Historia
Os finlandeses convertitos por os rusos a la relichión cristiana ortodoxa dende o bispato de Olonets prenioron o nombre de carelians. A influencia rusa se fació mayor con a fundación d'os monesterios de Valamo y Solovetsk en 1329 y 1420. A fins d'o sieglo XIV Carelia perteneixeba a Novgorod, pero en 1478 cayó en poder de Moscú.
En 1923 se creyó una Republica Socialista Sovietica Autonoma en Carelia. En 1940 estos territorios se fusionoron con os territorios conquiestos a Finlandia en a Guerra d'Hibierno pa creyar a Republica Socialista Carelo-Finesa, republica constitutiva d'a URSS.
Isòvol
Isòvol ye un municipio catalán situato en la comarca de la Baixa Cerdanya, en la provincia de Chirona.
Carelians
Historia
A población d'o istmo de Vyborg fue evacuada en part ta Finlandia mientres a Segunda Guerra Mundial entre 1940 y 1944. A contraofensiva sovietica de chunyo de 1944 lis permitió tornar a ocupar os territorios carelians. Cuan remató a guerra o itsmo fue adhibito a Rusia y os sovieticos forachitoron a los finlandeses u carelians d'o Itsmo pa ocupar o vuido poblacional con rusos. En 1956 se tornó a la formula de Republica Autonoma de Carelia.
Isòvol
Demografía
La suya población ye de 268 habitants (2008), en una superficie de 24,95 km² con una densidat de población de 24,95 hab/km².
Caudet (desambigación)
Caudet vien de l'arabe Qapdat, que significa "fontanal", y puet estar:
Carelians
Historia
Os carelians d'o itsmo de Vyborg continan conservando as costumbres, vestiduras y cultura popular y dende 1940 tienen una asociación propia (Karjalan Liitto) que cada anyo los reune en festivals de cultura tradicional.
A ciudat de Petrozavodsk (Petroskoi) en o lago Onega ye a capital d'a republica rusa de Carelia y huei bi ha un renovato intrés por a luenga y cultura carelianas.
Ilesia d'o Salvador de Biescas
A ilesia d'o Salvador ye una ilesia romanica situata en a villa de Biescas, en l'Alto Galligo (Aragón). A ilesia da nombre a un d'os dos barrios d'a localidat, o barrio d'o Salvador, y en ye la suya ilesia parroquial. Se troba situata en o cobalto d'a villa en a marguin ezquierda d'o río Galligo, en o debantdito barrio y concretament aintro d'iste en o barrio d'a Penya.
thumb|left|250px|Abside romanico
thumb|200px|Torre d'a ilesia.
Pichichi
Pichichi puet estar:
Vinícius de Moraes
Vinícius de Moraes (nombre artistico de Marcus Vinícius da Cruz de Melo Moraes), naixito de Rio de Janeiro (estau de Rio de Janeiro) o 19 d'octubre de 1913 y muerto en ixa mesma ciudat o 9 de chulio de 1980, estió un poeta, escritor, cantaire, compositor y diplomatico brasilero, que destaca por o suyo papel en a renovación d'a musica popular brasilera, con a bossa nova y a samba, chunto con Antonio Carlos Jobim y João Gilberto.
Christchurch
A ciudat fue nombrada por a Canterbury Association, que establió a provincia de Canterbury. O nombre de Christchurchfue trigau en a primera reunión de l'asociación o 27 de marzo de 1848. Estió una sucherencia de John Robert Godley, qui heba alumno d'o colechió de Christ Church en Oxford. Christchurch se convirtió en ciudat por Carta Reyal d'o 31 de chulio de 1856, estando asinas oficialment a ciudat mas antiga establida en Nueva Zelanda.
O nombre maorí mas habitual ta Christchurch ye Ōtautahi ("o puesto de Tautahi"), estando orichinalment iste o nombre d'un puesto especifico chunto a o río Avon amán de l'actual carrera Kilmore y a estación central de bomberos de Christchurch. Iste yera un puesto de vivienda temporal de Te Potiki Tautahi, chefe d'os Ngāi Tahu, que tenia a suya vivienda oficial en Port Levy, en a peninsula de Banks. O nombre Ōtautahi fue adoptau en a decada de 1930. Antis d'isto os Ngāi Tahu feban referencia por un regular a l'aria de Christchurch como Karaitiana, una transliteración d'a palabra anglesa Christian.
A ciudat sufrió una serie d'importants tierratremos entre setiembre de 2010 y primerías de 2012, estando o pior d'ells o que acayeció chusto dimpués de meyodía d'o 22 de febrero de 2011, en o qualo 185 personas murioron y cientos d'edificios por toda a ciudat s'espaldoron u estioron estricallaus. Dica zaguerías de 2013 s'habioron d'espaldar en total bells 1500 edificios en a ciudat, prencipiando asinas un prochecto ta a suya recuperación y reconstrucción.
Cheografía
thumb|left|Imachen satelital de Christchurch y a suya redolada. Christchurch se troba situada en Canterbury, amán d'o centro d'a costa este d'a Isla d'o Sud, a l'este d'as Planas de Canterbury. Ye localizada amán de l'extremo sud d'a badía de Pegasus y ye rodiada por l'este por l'Ocián Pacifico y o estuario d'os ríos Avon y Heathcote. Por o sud y o sudeste una parti urbana d'a ciudat muga con as faldas volcanicas de Port Hills que la desepara d'a peninsula de Banks. En 2006, a peninsula de Banks fue incorporada o municipio, triplicando asinas l'aria d'iste, encara que adhibindo nomás 8.000 personas a la población d'a ciudat. A o norte a ciudat muga con o río Waimakariri.
Christchurch ye un d'os ueito pars de ciudaz en o mundo que tien una ciudat exactament u muit amán d'as suyas antipodas. A metat d'istos pars de ciudaz antipodals se troban en Nueva Zelanda y Espanya/Marruecos, estando concretament A Coruña a ciudat situada en as antipodas de Christchurch.
A ciudat de Christchurch ye una d'as quatre unicas d'o mundo que ha estau cuidadosament planificada seguindo o mesmo esquema d'una plaza central prencipal, quatre plazas complementarias rodiando a la primera y una zona de parque arredol d'o centro d'a ciudat. A primera ciudat que se construyió baixo iste patrón estió Filadelfia, dimpués Savannah y Adelaida antis que Christchurch.
Casamarciano
Casamarciano (Casamarciano en napolitán, Casamarciano en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 3.359 habitants (2010), en una superficie de 6,00 km², con una densidat de población de 559,83 hab/km².
Cheografía
A localidat de Casamarciano se troba situata a 70 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
O suyo termin municipal muga con as comunas d'Avella, Cimitile, Comiziano, Nola, Tufino y Visciano.
Mueso (anatomía)
thumb|right|250px|Mueso d'un [[Camelidae|camelido.]] O mueso (d'o latín <MORSU) u morro ye a parte terminal d'a cara de bells animals, por debaixo d'os uellos, que incluye a boca, o naso, a barbeta y parte d'as galtas. De regular ye formau por os cabos más distals d'os uesos maxilar y mandibular. A palabra morro tiene un uso más coloquial que mueso, y bellas vegadas puede emplegar-se de forma despectiva u comica tamién panombrar a cara d'una persona: T'an vas con ixes morros tan puercos?, Tenebas qu'haber-le visto es morros: No se lo creyeba, Ya puetz treballar que no te fará o morro clo.
Faro de Lekeitio
Historia
Se devantó en l'anyo 1862 sobre una torre conica de base octogonal de 13 metros d'altaria a 46 metros sobre o livel d'a mar en as penyas d'o Cabo Santa Catalina. Fue un prochecto d'Amado Lázaro, estando subastau en 1861 en 22.825 reyals. Ista obra se fació ta dar servicio a lo trampo costero no cubierto por os faros de Zumaia y Matxitxaco. Enchegando-se a suya lampa por primera vegada o 15 de noviembre de 1862.
En l'anyo 1975 se cambió de nuevo a luz, que deixó d'emitir a lampiadas ta fer-lo con una luz contina, encara que chiratoria.
En l'anyo 2010 li se realizoron unas obras d'esviellamiento, con un coste de 2,7 millons d'euros d'inversión, que rematoron con a reinauguración d'o faro o 26 de marzo de 2010 como Centro d'Interpretación d'a Tecnolochía d'a Navegación, esdevenindo d'ista traza en o primer faro vesitable d'o País Basco.
Ibón Chelau d'es Leners
L'ibón Chelau d'es Leners (en castellano Ibón Helado de Lenés) ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, comarca de Sobrarbe, baixo a tuca d'el Sen (2.884 m).
Chunto a l'ibón Chelau de Barbaricia ye formau en a cubeta sobreexcavada d'o que d'antis más yera o glaciar d'es Leners, d'a que en l'actualidat nomás quedan bells repuis de chelo fósil baixo a punta Alta d'es Leners (3.056 m), a punta de Penya Solana (3.041 m) y a tuca d'el Sen (2.884 m). Fa parti actualment d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Sant Cugat del Vallès
Sant Cugat del Vallès (Sant Cugat del Vallès en catalán y oficialment, San Cugat del Vallés en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Occidental y provincia de Barcelona.
John le Carré
John le Carré (pseudonimo de David John Moore Cornwell), naixito de Poole (Dorset, Anglaterra) o 19 d'octubre de 1931 - 2020, ye un escritor y novelista britanico, autor de cuantos exitos con as suyas novelas d'espionache, aprofeitando as suyas experiencias mientres treballo en o MI5 y en o MI6 mientres os anyos 1950 y os anyos 1960.
Sant Cugat del Vallès
Cheografía
A localidat de Sant Cugat del Vallès se troba situata a 124 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 5 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
D'o suyo termin municipal fan parte o lugars de Valldoreix, Mira-sol, La Floresta y Les Planes.
Historia
O 5 de mayo de 985 tropas d'o Califato de Cordoba comandatas por Almanzor marchan dende Cordoba enta lo condau de Barcelona. En o suyo camín espullan os territorios d'as actuals comarcas d'o Baixo Penedés, Alto Penedés, Baixo Llobregat, Barcelonés y Vallés Occidental, destruindo los monesterios de Sant Cugat del Vallès (en Sant Cugat del Vallès), Sant Pavlo del Campo (en Barcelona) y Sant Per d'as Puellas (tamién en Barcelona).
Molimentos
right|thumb|250px|O [[monesterio de Sant Cugat del Vallès.]]
Pis (Gers)
Pis (Pis en occitán, Pis en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 80 habitants (1999) en una superficie de 5,36 km², con una densidat de población de 14,93 hab/km².
Ilesia de Sant Per de Biescas
A ilesia de Sant Per ye una ilesia romanica situata en a villa de Biescas, en l'Alto Galligo (Aragón). A ilesia da nombre a un d'os dos barrios d'a localidat, o barrio de Sant Per. Se troba situata en a marguin dreita d'o río Galligo, en o debantdito barrio. En ye la suya ilesia parroquial.
Trobamos referencias a la ilesia de Sant Per de Biescas u a la parroquia suya en textos escritos en aragonés medieval como uno de 1431:
Aeropuerto de Sao Vang
L'aeropuerto de Sao Vang ye un aeropuerto situato a 45 kilometros d'a ciudat de Thanh Hoa, 150 km a o sud de Hanoi, en a provincia de Thanh Hoau, Vietnam. Ye una base d'uso civil y militar.
Destins
L'aeropuerto de Sao Vang tien conexions con as siguients ciudaz:
Barberà de la Conca
La suya población ye de 537 habitants (2010), en una superficie de 26,60 km² y una densidat de población de 20,19 hab/km².
Cheografía
La localidat de Barberà de la Conca se troba situata a 475 metros d'altaria sobre lo ran de la mar. Lo suyo termin municipal ye trescruzato por lo río Anguera, un afluent d'o río Francolí.
De lo suyo termin municipal fa parte lo lugar d'Ollers.
Pelaire
thumb|250px|Pelaire treballando. Pelaire ye un oficio artesanal que consiste en preparar a lana que dimpués s'ha de teixer.
The Blues Brothers (cinta)
The Blues Brothers (títol en anglés) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1980 de cine de comedia, dirichita por John Landis seguntes un guión d'o mesmo Mel Brooks y de Dan Aykroyd]], con una banda sonora orichinal de James Brown, Ray Charles, Aretha Franklin, Cab Calloway y John Lee Hooker y una dirección de fotografía de Stephen M. Katz. Producita por Bernie Brillstein, George Folsey Jr., David Sosna y Robert K. Weissta Universal Pictures, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como John Belushi, Dan Aykroyd, Steve Cooper, Matt Murphy, Donald Dunn, Willie Hall, Cab Calloway, James Brown, Ray Charles y Aretha Franklin
Corcega d'o Sud
Corcega d'o Sud (en francés: Corse-du-Sud, en corso: Pumonte) ye un d'os dos departamentos franceses situatos en a isla de Corcega. Muga a o norte y a o nord-este con o departamento d'Alta Corcega y a o sud, a l'este y a l'ueste con a mar Mediterrania. A ciudat d'Aiacciu ye a capital d'o departamento y d'a isla.
Pelaire
O rei Chaime I d'Aragón atorgó de poder d'ostentar as armas reyals en os pendons d'o gremio a los pelaires de Tarazona, y se considera por ixo que ye o gremio mes antigo conoixito d'Espanya.
En a baixa Edat Meya o gremio de pelaires de Teruel se refundó baixo l'advocación de Sant Miguel Arcánchel, y escribioron os estatutos en aragonés d'as comunidaz aragonesas:
Requena-Utiel
Requena-Utiel ye una comarca castellanoparlant de l'interior d'o País Valenciano, situata en a provincia de Valencia y con capital en Requena.
Encara que historicament perteneixeba a la Corona de Castiella, s'incorporó a lo País Valenciano en o sieglo XIX.
Mugas
Muga por o norte y por l'ueste con Castiella-La Mancha, a lo nord-este con Los Serrans, a l'este con a Foya de Bunyol, a lo sud con a Val d'Ayora.
Luengas y parlas
A parla d'a comarca d'Enguera-Utiel se clasifica en o castellano manchego, pero bi ha adstrato aragonés y catalán, visible en:
Vallfogona de Riucorb
Vallfogona de Riucorb ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 129 habitants (2005), en una superficie de 10,97 km² y una densidat de población de 11,76 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Vallfogona se remonta a lo latín VALLEM FECUNDAM.
Ibón d'es Leners
L'ibón d'es Leners (en castellano Ibón de Lenés) ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, comarca de Sobrarbe, baixo a tuca de Bagüenyola Norte (3.031 m).
Billota
thumb|right|250px|Una billota. Una billota (de l'arabe «ballūta») u lecina (/le'θina/ ~/ʎe'θina/ ~/ʎe'sina/) ye lo nombre propio que en cualques puestos d'Aragón se le da a lo fruito de bellas especies d'o chenero Quercus caracterizadas por a suya fuella perén, que reciben o nombre popular de carrascas u lecineras.
En botanica, as billotas son glans sin que se faiga garra distinción terminolochica con os fruitos d'os caixigos. A distinición que se fa en as parlas d'Aragón dimana de o diferent aprecio que se les teneba tradicionalment, considerando-se millors ta consumo alimentario os glans que proceden d'as especies de fuella caduca, y reservando-se os d'a carrasca ta pastura d'o ganau.
Fòntvielha
Fòntvielha (en occitán Fòntvielha, en monegasco Funtanaveya, en francés Fontvieille) ye un d'os once barrios, situato en a parti ueste d'o prencipau de Mónegue.
En o barrio de Fòntvielha se troban fabricas, oficinas y viviendas, asinas como una estación de bombers d'o prencipau. Ye un barrio que s'ha ganato quasi de tot a la mar, a traviés d'un prochecto de l'arquitecto Manfredi Nicoletti. Una chicota porción de terreno de Fòntvielha perteneixe a la comuna de Caup d'Alh (Republica francesa).
Ye tamién aquí a on se troba o nuevo puerto esportivo d'o prencipau, dito puerto de Fòntvielha.
Bi ha edificios de muito luxo, y tamién un gran numero de viviendas de protección oficial destinatas a permitir tanto a munegascos como a os "Enfants du pays" (ciudadans franceses naixitos de Mónegue pero que no han puesto acceder a la nacionalidat) trobar una casa a on o precio de loga no sía imposible de bosar. Iste barrio ye tamién o puesto a on s'ubica o nuevo estadio Louis II, que ye o campo de fútbol a on chuga l'AS Monaco, una piscina, una piscina de brincos, una sala polivalent (baloncesto, balonmán, voleibol), numerosas oficinas y a seu d'a International University of Monaco (IUM) (universidat anglofona).
Chenetica
thumb|L'[[ácido desoxirribonucleico|ADN ye a molecula que contiene a información chenetica.]] A chenetica (d'o griego antigo γενετικός /guennetikós/, ‘chenetivo’, y iste de γένεσις /guénesis/, ‘orichen’)  ye o campo d'a biolochía que mira de comprender l'herencio biolochico que se transmite de cheneración en cheneración.
O estudio d'a chenética permite comprender qué ye o que ocurre exactament en o ciclo celular, (replicar nuestras celulas) y reproducción, (meiosi) d'os seres vivos y cómo pueden transmitir-se caracteristicas biolochicas chenotipo (contenido d'o chenoma especifico d'un individuo en forma d'ADN), caracteristicas fisicas fenotipo, d'apariencia y dica de personalidat.
Serra de Portaceli
Serra de Portaceli (Serra en catalán y castellano y oficialment) ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de lo Campo de Turia. Fa parte de lo partiu chudicial de Liria.
La suya población ye de 3.349 habitants (2011) en una superficie de 57,30 km² con una densidat de población de 58,45 hab/km².
Cheografía
La localidat de Serra de Portaceli se troba situata a 330 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 27 km de la ciudat de Valencia, la capital de la suya provincia y de lo País Valenciano.
Remón de Castrocol
En 1205 adchudicó decimas y primicias de totas las aldeyas de la Comunidat de Daroca a cadaguna de las ilesias de Daroca. Lo texto ye en latín, ye adhibito a lo Libro vermello de l'Archivo Colechial de Daroca y i figuran los toponimos de la Comunidat de Daroca unos pocos en aragonés (Forcallo, Fussed, Tramasaguas) y la mayoría latinizatos (Ollosnigros, Sarcolla, Cerberolla, ecetra...).
En ixe texto concluye con l'amenaza que si belún estimulato por lo diaple gosase contravenir contra lo establito en ixa pachina que siga anatemizato y entregato a Chudas, lo traidor y los criminals a lo incendio de lo eterno suplicio.
Lo 13 de chunio de 1210 pactó con lo bispe Gombal de Tortosa las mugas con la diocesi de Tortosa. Las localidaz de Calaceit, Ledón, Arens de Ledón y Algars quedoron en la diocesi de Tortosa dica lo concordato de 1953.
Alta Corcega
Alta Corcega (en francés: Haute-Corse, en corso: Cismonte) ye un d'os departamentos franceses d'a isla de Corcega. Muga a o norte y a l'ueste con a mar Mediterrania, a l'este con a mar Tirrena y a o sud y a o sudueste con o departamento de Corcega d'o Sud. A suya capital ye a ciudat de Bastia.
Moriella
Moriella (Morella en catalán, d'a on prene lo suyo nombre oficial en castellano) ye un municipio de la provincia de Castellón, situau en la comarca de Los Puertos de Moriella. La suya población ye de  habitants (2006), en una superficie de 413,5 km² con una densidat de 0 hab/km².
Carmona
Carmona ye un municipio andaluz situato en a comarca d'a Campinya de Carmona y provincia de Sevilla. Fa parte d'o partiu chudicial de Carmona.
Moriella
Cheografía
Los diferents lugars y mases que bi ha en tan extenso termin s'agrupan en denes u decenas (porque primero n'i heba 10), con capitals propias.
Mugas
Lo termin municipal de Moriella muga con Castellfort, Cinctorres, Lo Forcallo, Villores, Palanques, Zurita, Torre d'Arcas (Teruel), Herbers, Castiel de Crabas, Vallibana, Chert, Catín y Aras.
Carmona
A suya población ye de 28.679 habitants (2011), en una superficie de 924,12 km² con una densidat de población de 31,03 hab/km².
Cheografía
A localidat de Carmona ye situata a 253 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 32 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía.
Mugas
O termin municipal de Carmona muga a o norte con Cantillana, Villanueva del Río y Minas, Alcolea del Río y Lora del Río; a o nord-este con la Campana; a l'este con Fuentes de Andalucía; a o sudeste con Marchena; a o sud con Arahal y Paradas; a o sudueste con el Viso del Alcor y Mairena del Alcor; a l'ueste con Alcalá de Guadaíra y Sevilla; y a o norueste con la Rinconada y Brenes.
Moriella
Historia
Los Puertos de Moriella yeran importants pa la comunicación entre los moros de Zaragoza y Valencia, y por ixo Alifonso I lo Batallero la prenió en 1117, con l'aduya de Gastón IV de Biarn. La capital de la val d'Ebro yera aislada de Valencia, lo suyo prencipal refirme, con la rota de Los Puertos u Al Burt bloqueyada, y preparada pa ser presa l'anyo vinient.
Dimpués de la batalla de Fraga, los almurabitz recuperoron Moriella, y cuan lo Rei Lop reblaba, encara los musulmans consiguioron mantener Moriella por muitos anyos dica que Blasco d'Alagón la reconquerió en 1232.
Blasco d'Alagón atorgó la primera Carta de población en 1233 y repobló Moriella con mes de 500 familias de l'Alto Aragón. Con la nueva población y la que i heba enantes Moriella esdevenió la tercera ciudat mes poblada de lo reino de Valencia dimpués de la capital y d'Exatiba. miniaturadeimagen|Morella (Los Puertos).
Guyena
Toponimia
O exotoponimo en aragonés y en castellano, Guyena, provién d'o francés Guyenne, que ye l'adaptación de l'occitán Guiana. Ista palabra tien o suyo orichen en Aquitania, que en os sieglos XII-XIII esdevenió Aguiana en gascón, que esdevenió luego Guiana por a perduga d'a letra a d'o prencipio d'a palabra. Sindembargo, tamién se diz que a palabra tien o suyo orichen en a manera de pronunciar d'os angleses d'o toponimo Aquitania mientres o suyo dominio d'ista rechión.
La Losilla
La Losilla ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 17 habitants(2013), en una superficie de 7,88 km² y una densidat de 2,16 hab/km².
Toponimia
O toponimo La Losilla s'ha presentau diferents formas en a suya historia: La Losa (1270), La Lossa, La Losilla (1270), La Lossiella (1587) y D'Alosiella (1352).
Camisa (desambigación)
Camisa puet estar:
James Clerk Maxwell
James Clerk Maxwell (13 de chunio de 1831 – 5 de noviembre de 1879) estió un matematico y fisico teorico escocés. O suyo exito mas important estió a formulación d'un conchunto d'ecuacions eponimas —conoixitas como ecuacions de Maxwell— que por primera vegata exprisaban as leis basicas d'a electricidat y o magnetismo d'una traza unificata. Tamién desembolicó a distribución de Maxwell, una estatistica que mira de describir aspectos d'a teoría cinetica d'os gases. Istos dos descubrimientos contribuyoron a inaugurar a era d'a fisica moderna, asentando los fundamentos ta os futuros treballos en campos como a relatividat especial y a mecanica cuantica. Maxwell ye tamién conoixito por haber creyato a primera camara fotografica de colors combinatos en 1861, por meyo d'o sistema d'a sintesi aditiva.
A mayoría d'a ilustre carrera de Maxwell se desembolicó en a Universidat de Cambridge, a on que as suyas investigacions a sobén feban uso d'a suya aptitut matematica, emplegando elementos d'a cheometría y l'alchebra. Con istas destrezas, Maxwell fue capable de contrimostrar que os campos electrico y magnetico viachan a traviés d'o espacio en forma d'ondas y a la velocidat constant d'a luz. Finalment, en 1861 Maxwell escribió una publicación dividita en cuatre partis en o Philosophical Magazine dita "Sobre as linias fisicas de fuerza" a on que proposó en primerías que a luz yera de feito ondulacions en o propio meyo, que ye a causa d'o fenomeno electrico y magnetico.
Maxwell ye considerato por muitos, mas que mas por aquellos que treballan en o campo d'a fisica, como lo cientifico d'o sieglo XIX que mas influyó en a fisica d'o sieglo XX. Muitos consideran que as suyas aportacions a la fisica son d'a mesma mida que as d'Isaac Newton y Albert Einstein. En a enquesta d'o milenio, una enquesta que mira de fer una lista d'os 100 fesics mas relevants d'a historia, Maxwell fue votato como lo tercer fisico mas gran de toz os tiempos, nomás dezaga de Newton y Einstein. En o centenario d'o naixencia de Maxwell, o mesmo Einstein describió lo treballo de Maxwell como a obra "mas prefunda y mes profeitosa que a fisica ha experimentato dende a epoca de Newton." Einstein teneba una fotografía de Maxwell en a paret d'o suyo estudio, a lo costato de fotografías de Michael Faraday e Newton.
L'Espluga de Francolí
Espluga de Francolí ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán, en la provincia de Tarragona. La suya población ye de 3.814 habitants (2005), en una superficie de 57,04 km² y una densidat de población de 66,87 hab/km².
California
California (prenunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'ueste d'o país. A suya capital ye Sacramento. A suya población ye de 39.512.223 habitants (estimación de 2019), en una superficie de 423.970 km² con una densidat de población de 86,22 hab/km². Ye o estau con mas población d'o país.
Cheografía
California muga a o norte con Oregón; a l'este con Nevada y Arizona; a o sud con o estau mexicano de Baixa California; y a l'ueste con l'Oceano Pacifico.
Pantera (desambigación)
thumb|right|250px|Eixemplar de color [[Melanismo|melanica de leopardo (Panthera pardus), conoixius popularment como panteras negras.]] Una pantera (a traviés d'o latín <PANTHERA, dende o griego πάν, pan-, tot, y θηρ, thérios, bestia u fiera, en o sentiu de «fiera de tot» u «bestia total») ye o nombre popular que pueden recibir diferents especies de felidos de mida mediana u gran, normalment d'especies que pertenecen a la subfamilia d'os panterins (sacando os lions y tigres), que en diferents culturas se percibe como potencials depredadors de l'Hombre.
A parola s'asocia especialment con a pantera negra, que ye o nombre popular que reciben os eixemplars con melanismo (color negra) de determinadas especies como o leopardo (Panthera pardus), o yaguar (Panthera onca) y o puma (Puma concolor), pero tamién se puede emplegar con os eixemplars de pigmentación normal.
Pantera puede fer referencia a:
Fundamentalismo relichioso
Se clama fundamentalismo a distintas corrients relichiosas que promueven a interpretación literal d'un texto «fundamental» (como por eixemplo l'Alcorán u a Biblia) como autoridat maxima, ante o cual denguna atra autoridat puede invocar-se, y que deberba imponer-se sobre as leis d'as sociedaz democraticas. En un sentiu amplo, tamién s'identifica con as corrients anti-mudernistas de distintas relichions. A vegatas se trafuca con o milenarismo u o mesianismo, u li s'asocia con fanatismo u extremismo, anque iste zaguero termin gosa reservar-se ta actituz especificament politicas.
Ocelo
thumb|right|250px|Ocelos en as plumas d'a coda d'un [[Pavo cristatus|pavón.]] Un ocelo (d'o latín <OCELLUM, diminutivo de uello, gollet) ye qualsiquier taca de pigmentación en a qual se puede distinguir dos aniellos concentricos que delimitan arias con diferent tonalidat.
Monarquía
thumb|350px|En color [[azul os estatos actuals con monarquía.]] right|thumb|250px|[[Corona d'a dinastía Ming (China).]]
Una monarquía ye una forma de gubierno d'un estato en que o cargo supremo d'ixe estato ye vitalicio, y por un regular desinato seguntes un orden hereditario. Iste cargo se clama "monarca" (d'o griego "un" y "gubernant"), encara que o termin puet variar seguntes a rechión, como rei u reina, emperador u emperadriz, voivoda, khan, zar u kaiser.
Actualment, a mayor parte d'as monarquías son amás monarquías constitucionals y no pas absolutas; en as primeras bi ha una constitución que reculle os dreitos d'os ciudadans y bi ha un sistema de división de poders con un Parlamento esleito por os ciudadans, encara que en as monarquías absolutas o poder politico ye en mans d'o rei u monarca.
Baixo Aragón-Casp
O Baixo Aragón-Casp (en castellano Bajo Aragón-Caspe; en catalán Baix Aragó-Casp) ye una comarca aragonesa situada en a provincia de Zaragoza. Destaca l'agricultura adedicada a la producción de l'aceite d'oliva. En ista comarca se troba l'entibo de Mequinenza, dito tamién mar d'Aragón por a suya gran amplaria.
Muga a lo norte con os Monegros y a Cinca Baixa, a l'ueste con a Ribera Baixa d'Ebro y o Baixo Martín, a lo sud con Matarranya y Baixo Aragón y a l'este con Leida y Tarragona.
Ye una comarca de recient creyación. Han tenito problemas entre los concellos pa trobar un nombre comarcal. De feito o Baixo Matarranya forma una entidat cheografica, cultural y lingüistica propia, una parzana u dica una comarca natural (Maella, Favara, Nonasp, Fayón y mesmo Mequinenza), con relacions humanas con a Tierra Alta catalana. Casp tiene mas relación economica con Alcanyiz, sobretot dende que Alcanyiz ha puyato de población y Casp ha baixato. O termin municipal de Casp ye gran y i existiban nuclios de poblacion ya desapareixitos.
Luengas y parla
En la comarca Baixo Aragón-Casp bi ha localidaz castellanoparlants (Casp, Chiprana), y catalanoparlants (Maella, Favara, Nonasp y Fayón).
Dende o punto de vista linguistico son curiosas as islas linguisticas prou diferents d'os d'a comarca, o chipranesco en o costau castellanoparlant, con caracters sobrarbeses, y en o costau catalanoparlant o maellán (maellà), con caracters ribagorzanos y valencianos. En Casp o castellano tiene muito substrato aragonés, pero tamién muitos catalanismos, y en Favara son presens cualques caracters que no son chenerals en l'alto Matarranya, pero que se troban millor a l'este y a o sud d'esta comarca vecina.
Sardón de Duero
Sardón de Duero ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 703 habitants (2007), en una superficie de 19,71 km² y una densidat de población de 35,66 hab/km².
Gu
Gu (en minusclas gu) ye un digrafo emplegau en l'aragonés pa representar lo fonema velar sonoro /g/ debant d'as vocals palatals e y i.
Camisa
250px|right|thumb|Una camisa plegada. Una camisa ye un prenda de vestir que cubre o torso y os brazos. En os nuestros días presenta un cuello, dos mangas y botons en a part de debant. Quan as mangas son curtas se puet dicir "camiseta".
Gu
En aragonés
Seguntes a grafía de l'AAL, en aragonés o grafema <g> y lo digrafo <gu> representan o fonema velar oclusivo sonoro /g/ en todas as suyas realizacions (oclusiva y aproximant):
Camisa
Etimolochía
Camisa ye una palabra aragonesa que deriva d'o latín CAMISIA, que devez ye una palabra amprada d'o galo y se presenta a sobén en latín medieval en textos referents a la vida monastica porque feba part d'a vestimenta d'os monches.
Gu
En aragonés
S'ha de marcar con una dieresi a "u" en as secuencias /gwe/, /gwi/, pa indicar que ista no fa parte d'o digrafo <gu>: cigüenya ([θiɣwe'ɲa]), pingüino ([piŋ'gwino]).
En a ortografía de l'aragonés medieval tamién se puede veyer chunto a la vocal a pa representar este mesmo fonema velar sonoro.
Vallclara
Vallclara ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 126 habitants (2008), en una superficie de 13,59 km² y una densidat de población de 9,27 hab/km².
Radio Zierzo
Radio Zierzo estió una emisora de radio libre de Zaragoza (Aragón).
Naixe d'a fusión en 1988 d'a emisora Canal Imperial y de Radio Carcoma, instalando-sen en o espacio que ocupaba a segunda d'ellas.
Macrolepiota procera
A cocoma bateauguas u caperán (Macrolepiota procera (Scop.) ) ye un potrecón de grans dimensions, que amaneix de santmigaladas con buena cosa de precipitacions en pratos y faixas que no s'amaren d'augua. Ye un fongo prou habitual y diz que a on brosta d'a tierra ye buen puesto ta mirar-ie trunfas.
O cuerpo fructifero ye de grans dimensions, en pasando t'alto d'os 25 u dica 30 cm d'altaria, y con mas de 20 cm d'amplo en a corona. Ha gosato estar a especie tipo d'o chenero Lepiota ta totas as cocomas d'antes no la reclasificasen en un chenero nuevo, Macrolepiota, a on ye a especie mas destacata.
Nombres
En Aragón, se i documenta diferents denominacions populars ta lo cuerpo fructifero (potrecón) d'iste fongo. Se'l troba con o nombre chenerico de «cocoma» en Benás, Santa Llestra y Sant Quílez, Campo y Cornudella en a comarca de Ribagorza, y en Chistén en a comarca de Sobrarbe. A forma sonorizadera «cogoma» se conoix en A Buerda y s'ha puesto documentar en L'Aínsa, totas dos localidaz en a zona central de Sobrarbe. L'apelativo «bateauguas» ye común ta diferenciar-las d'as altras cocomas/cogomas, de mida mas chicorrona, y s'aplica en diferents puestos de Sobrarbe, como A Buerda y Yeba, y en o plano d'o significato concuerda con a forma «paraguas» que s'ha puesto documentar en O Pueyo de Tena, en l'Alto Galligo, y con a forma «parasol» de Sarller (Ribagorza).
No tan obvias resultan as formas que fan alusión a figuras sacerdotals, como «capellán» en Longars (Cinco Villas) y a suya variant diatopica «caperán» en Botaya (Chacetania), totas dos en l'aria nort-occidental d'Aragón. Significativament, tamién s'ha puesto documentar a variant «franciscano», muit conectata lexicament con as anteriors, en Artieda, en o extrimo sud-occidental d'a Chacetania.
Dólar
thumb|250px|[[Dólar estausunidense|Dólars estausunidenses]] O Dólar ($) ye a moneda oficial de Australia, Barbados, Bahamas, Bahrein, Belize, Bermudas, Brunei, Canadá, Estaus Unius, Islas Caimán, Fichi, Guyana, Hong Kong, Chamaica, Liberia, Malaisia, Namibia, Nueva Zelanda, Singapur, Islas Salomón, Surinam, Trinidad y Tobago y Zimbabwe.
21
Defuncions
20er
Torredembarra
Torredembarra ye un municipio catalán d'a provincia de Tarragona, situata en o Tarragonés. A suya población ye de 15.056 habitants (2008), en una superficie de 8,7 km² y una densidat de 1.730,57 habitants/km².
Preishac (Gers)
Preishac (Preishac en occitán, Préchac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 153 habitants (1999) en una superficie de 12,79 km², con una densidat de población d'11,96 hab/km².
Auto electrico
thumb|300px|[[Tesla Model 3 ye l'auto electrico mas vendiu d'a historia. ]]
Death metal
250px|thumb|[[Chuck Schuldiner d'o grupo Death, un d'os pioners d'o Death Metal]] O death metal (en aragonés metal d'a muerte) ye un subchenero d'o heavy metal caracterizau por l'uso de voces guturals, a rapideza en as baterías y en guitarras, y frecuents cambios de tempo. Tamién cal destacar a tematica d'as cancions, que a soben son relacionatas con o gore, l'asesinato y a muerte. Un grupo de death metal por un regular ye compuesto por un cantaire, dos guitarristas, un baixista y un baterista.
Auto electrico
L' auto electrico ye un auto que se mueve propulsau solament con un motor electrico y que fa servir enerchía electrica almagazenada en pilas de combustible u baterías. Os autos que pueden funcionar tanto con motor electrico como de combustión se consideran autos hibridos.
Francisco I de Medici
Francisco I de Medici, naixito de Florencia (Gran Ducau de Toscana) o 25 de marzo de 1541 y muerto en Poggio a Caiano (Gran Ducau de Toscana) o 19 d'octubre de 1587, estió un Gran Duque de Toscana dende o 21 d'abril de 1574, cuan succedió a su pai Cosme I de Medici, dica a suya muerte. Yera fillo de Cosme I de Medici y d'a suya muller Alionor de Toledo, d'a familia castellana d'os Álvarez de Toledo.
Death metal
O death metal ye dividito tamién en atros subcheneros.
Auto electrico
A l'encomienzo d'o desembolique de l'auto arredol de 1900 y en o decenio siguient, os vehiclos electricos chugoron un paper important en o trafico d'a ciudat. Manimenos, estioron desplazaus per os abances en a construcción de vehiclos con motor de combustión interna y lo ret d'estacions de servicio. Recientement, en o decenio de 1990, tornó a augmentar a producción de vehiclos electricos. As baterías a pur de litio han estau alimentando vehiclos electricos dende prencipios d'o decenio de 2000.
En zaguerías de 2020, o numero mundial d'autos electricos yera de 10,91 millons. Isto corresponde a un augmento de cuasi ueito vegadas en cinco anyadas y un creiximiento promeyo de 50,8 % per anyada.
thumb|300px|[[La Jamais Contente estió lo primer vehíclo terrestre en superar os 100 km/h de velocidat en 1899. Yera un auto electrico propulsau per dos motors electricos de 25 kW de potencia.]]
thumb|300px|O [[Lunar Roving Vehicle estió un auto electrico emplegau per os astronautas d'o programa Apollo entre las suyas misions en a superficie d'a Luna.]]
Os autos electricos tienen cuantos beneficios en reemplazar os autos de motor de combustible interno, incluyida una reducción significativa d'a contaminación de l'aire local, ya que no emiten contaminants d'escape como componius organicos volatils, hidrocarburos, monoxido de carbonio, ozono, plomo y cuantos oxidos de nitrochén. Igual que os vehiclos de motor de combustible interno, os autos electricos emiten particlas d'o desgaste d'os pneumaticos y os frenos que pueden danyar a salut, encara que lo frenado rechenerativo en os autos electricos significa menos polvo de freno.
Beluns activistas y periodistas han expresau la suya preocupación per a manca percibida de l'impacto d'os autos electricos pa resolver a crisi d'o cambeo climatico en comparanza con atros metodos menos populars. Istas preocupacions s'han centrau en gran medida arredol d'a existencia de formas de transporte menos intensivas en carbonio y mas eficients, como a mobilidat activa, o transporte publico y los scooters electricos.
Zucaina
Zucaina (Sucaina en catalán) ye un municipio de la provincia de Castellón, situau en la comarca de l'Alto Millars.
La suya población ye de 183 habitants (2015), en una superficie de 51,6 km² con una densidat de población de 3,57 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Zucaina ye d'orichen arabe y significa "caseta". Bi ha un toponimo pareixiu Zucaña en la provincia d'Albacet que s'interpreta como a partir de l'arabe sukayna ("casa", "morada").
Luengas y parla
En Zucaina se charra lo castellano churro, con substrato aragonés y adstrato catalán valenciano. Entre los aragonesismos trobamos palabras como cuchareta, cucar-se, acotolar, adormir-se, aguachar-se, alfaz, a mas, amolar, angora, apanyar, arca, arguellau, asina, aspro, aventar, balde, banda, cabo d'anyo, calcero, caparra, charrar, chepa, chicuto, chuflar, chulla, cocio, convidar, corcar, qualo, cuco, desembolicar, escullar, escurzón, garganchón, garza, gomitar, menchar, mueso, noguera, nublo, panizo, peirón, perdigacho, perdigana, pito, pijar, pote, pozal, prau, preto, prisco/prisgo, prisquilla/prisguilla, prisguero/prisguero punchar, rechistar, replegar, rosada, rosigar, royo, verza, zagal, zapo.
Destacan los casos de lletá (evolución de grupo -CT- latín seguntes l'aragonés, pero puet estar un catalanismo), chelau (evolución de grupo GE- latín como en aragonés), y prisgo, prisguero (sonorización dezaga de liquida como en aragonés central).
Felipe VI
Bi ha cuantos reis o atros personaches historicos con o nombre de Felipe VI (/fe.li.pe/ u /θe.li.pe/):
Pantherinae
Os panterins (scientificament Pantherinae, en latín) son una subfamilia d'a familia Felidae de mamiferos carnivoros, una d'as dos subfamilias vivas que queda en a familia, estando-ne l'atra la d'os felins. As subfamilias Machairodontinae y Proailurinae, que tamién fan parte d'os Felidae, tienen toz os suyos miembros extinctos dende a Prehistoria humana.
Pantherinae se deseparó evolutivament d'os felins bien luego, y se tracta d'un linache filochenetico real, sin que i haiga habiu contactos destacables entre os dos grupos de felidos. A mayoría de panterins son animals de mida gran y muita potencia muscular, depredadors d'atras especies, y de conducta solitaria. Beluns son además os predadors culminals en os suyos ecosistemas.
Caracteristicas
Os panterins no tienen a larinche osificada como sí que la i tienen os miembros de Felinae. Isto fa que os panterins sían os solos felidos que realment son capables de gramar.
A trunfa d'o naso (zona humeda y despullada de pelo que toz os Carnivora tienen) comienza en l'anglo que desparte a recta d'o mueso contra la vertical, de manera que tamién a diferencia d'os felins os panterins no tienen cosa de piel despullada por alto d'o naso. A cabeza y os arcos zigomaticos solen estar más robustos y prominents que en atros felidos.