cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Idrisí
Idrisí ye o nombre d'una dinastía que dominó parte de l'actual Marruecos dende fins d'o sieglo VIII. Estió important en o proceso d'islamización d'os berbers.
Fue fundata en 788 por Idris I Alí Hassaní, presunto descendient d'o primo d'o profeta que fuyió d'a Meca y se refuchió en o norte de Marruecos. Una tribu local lo proclamó imam encomenzando una politica d'espansión territorial. Morió en l'anyo 791.
O suyo fillo Idris II yera de mai berber y musulmán ortodoxo. En 809 fundó a suya capital, Fez, que fue poblata con arabes de Cairuán, berbers, y chent d'o emirato de Cordoba, (beluns arabes, belatros muladís), esdevenindo un foco d'arabización linguistica. O reino s'estendillaba sobre tot a o norte de l'Atlas.
Dende o reinato d'Idris II y Muhammad o estato idrisí fue enfeblindo-se por a ostilidat d'os micnasas, os fatimís y os omeyas de l'Al Andalus. Pero continoron propagando l'islam ortodoxo entre os berbers.
O zaguer monarca idrisí fue depuesto en l'anyo 923 por os fatimís.
Illinois
Illinois (prenunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o sudeste d'o país. A suya capital ye Springfield. A suya población ye de 12.852.548 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 140.998 km² con una densidat de población de 91,15 hab/km².
Toponimia
Como s'escayece a sobén en a toponimia estausunidense, a palabra "Illinois" ye d'orichen amerindio: ye o nombre que dioron a la comarca os exploradors franceses cuan i plegoron, fendo referencia a o pueblo d'os illiniwek, una confederación de tribus d'os algonquins que i viviban. O significato d'o nombre d'a tribu yera "os hombres", un feito que tamién gosa trobar-se en os nombres de pueblos, que se designan a sí mesmos como "hombres" ta marcar a esferencia con qui no fa parte d'o suyo grupo humán.
Cheografía
O estau d'Illinois muga a o norte con Wisconsin; a o nord-este con o lago Michigan (y por iste lago, con Michigan); a l'este con Indiana; a o sud con o río Ohio, que ye a muga con Kentucky; a l'este con Iowa y Missouri, en o río Mississippi.
Historia
Illinois estió o 21º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 3 d'aviento de 1818.
Muro (Condau)
Muro (Muro d'Alcoi en catalán y oficialment; Muro de Alcoy en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca d'o Condau, provincia d'Alicant y partiu chudicial d'Alcoi.
Meryl Streep
Meryl Streep (nombre artistico de Mary Louise Streep), naixita de Summit (Nueva Jersey) o 22 de chunio de 1949, ye una actriz estausunidense, que prencipó a suya carrera cinematografica en primerías d'os anyos 1970 y que ha recibito cuantos premios por o suyo treballo entre os que cal destacar 2 Premios Oscar a la Millor Actriz, 1 Premio Oscar a la Millor Actriz segundaria a mas a mas de 19 nominacion mas ta istos dos premios.
El Burgo de Osma-Ciudad de Osma
El Burgo de Osma-Ciudad de Osma ye un municipio situato a lo sudueste d'a provincia de Soria, a 60 km a lo sudueste de Soria capital. A suya población ye de 5032 habitants en una superficie de 289,07 km² y una densidat de 17,41 hab/km².
Meryl Streep
D'entre a suya abundant filmografía, se puet destacar as cintas The Deer Hunter (1978, Michael Cimino), Kramer vs. Kramer (1979, Robert Benton), Sophie's Choice (1982, Alan J. Pakula), Out of Africa (1985, Sydney Pollack), The Bridges of Madison County (1995, Clint Eastwood), Adaptation (2002, Spike Jonze) u Julie & Julia (2009, Nora Ephron).
El Burgo de Osma-Ciudad de Osma
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Valdenarros.
Meryl Streep
Premios
L'actriz Meryl Streep recibió un premio Oscar a la Millor Actriz en 1982 por a suya interpretación de Sophie Zawistowski en a cinta Sophie's Choice, dirichita por Alan J. Pakula.
El Burgo de Osma-Ciudad de Osma
Osma ye o nuclio historico altomeyeval, mientres que El Burgo de Osma ye a población moderna mugant, declarata Villa de Intrés Turistico en 1962 y Conchunto Istorico Artistico en 1993.
Muro (Condau)
A suya población ye de 8.961 habitants (2010) en una superficie de 30,24 km², con una densidat de población de 296,33 hab/km².
Santa Margarida de Montbui
Santa Margarida de Montbui (Santa Margarida de Montbui en catalán y oficialment; Santa Margarita de Montbuy en castellano) ye un municipio catalán situau en a provincia de Barcelona, comarca de l'Anoya y partiu chudicial d'Igualada. A suya población ye de 9.825 habitants (2007), en una superficie de 27,58 km² con una densidat de población de 353,16 hab/km².
Muro (Condau)
Cheografía
A localidat de Muro se troba situata a 410 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 5 km d'a ciudat de Cocentaina, a capital d'a suya comarca, de 65 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia, y a 91 km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
Ramiro (Valladolit)
Ramiro ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 61 habitants (2007), en una superficie de 21,20 km² y una densidat de población de 2,87 hab/km².
Santa Margarida de Montbui
Santa Margarida de Montbui ye situau a 316 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y d'o suyo termin municipal fan parti os lugars de La Censada, El Coll del Guix, La Mallola, El Saió y La Tossa.
92
Defuncions
90er
Santa Úrsula
Santa Úrsula ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de Tenerife. A suya población ye de 14.679 habitants (2019), en una superficie de 22,59 km² y una densidat de población de 650 hab/km².
Chenopodium quinoa
A quinoa (Chenopodium quinoa (Willdenow, 1798) ) ye una planta d'a orden d'os Caryophyllales y familia Amaranthaceae que se cautiva sobretot per as suyas simients comestibles; as simients son ricas en proteínas, fibra dietetica, vitaminas B y minerals dieteticos.
S'orichinó en a rechión andina d'o nordueste d'America d'o Sud. Se fazió servir per primera vegada pa alimentar a lo bestiar fa entre 5200 y 7000 anyos y pa lo consumo humán fa entre 3000 y 4000 anyos en a cuenca d'o laco Titicaca de Perú y Bolivia.
O suyo nombre promana d'o quichua kinwa (u kinuwa).
Berchtesgaden
Berchtesgaden (en austro-bavaro Berchtsgoan) ye una ciudat de mercau situada en os Alpes bavaros. Se troba a o sud d'o districto de Berchtesgadener Land en Bavera, amán d'a muga con Austria, a bells 30 km a o sud de Salzburgo y 180 km a o sudeste de Múnich. A o sud d'a localidat se troba o Parque Nacional de Berchtesgaden que se divide en tres vals paralelas.
Berchtesgaden gosa asociar-se con o Watzmann, que con os suyos 2.713 m d'altaria ye o tercer mont mas alto d'Alemanya (dimpués d'o Zugspitze y o Hochwanner), y que ye reconoixiu entre os aficionaus a la escalada por a suya Ostwand (Cara este). A piet d'ista tuca se troba o Königssee (5,2 km²) un laco d'orichen glaciar. Atro pico important d'a redolada ye o Kehlstein (1.835 m) que ufre a os visitants una espectacular envista dende a Kehlsteinhaus (Niedo de l'Alica).
Alto de Pelarda
L'alto de Pelarda ye una cima de 1.512 metros d'altaria situada en la muga entre los termins municipals de Beya y Calamocha la provincia de Teruel, en la sierra de Pelarda a l'ueste de lo puerto de Fuent Frida y a lo nord-este de Collados y Olalia. En lo suyo cabalto bi ha un vértiz cheodesico.
Alto Millars
L'Alto Millars (en castellano Alto Mijares, en catalán Alt Millars) ye una comarca valenciana de l'interior y montanyosa, con capital en Cirat.
Historia
Part d'os pobladors medievals yeran musulmans forachitatos d'a costa y la plana de Castellón dimpués d'a Reconquiesta. A población d'as marguins de l'Alto Millars yera morisca de tot: Montanellos, Montán, Aranyuel, Pandiel, El Tormo, Torrechiva, Espadiella, Ayódar, Fuents d'Ayódar, Villamalur, Archelita, Vallat, Fanzara y Ribesalbes.
Parla
Ye una comarca castellanoparlant, a on se charra o churro, variedat d'o castellano con mas substrato aragonés que a parla baturra y un adstrato catalán.
A f- aragonesa ye castellanizata no como h-, sino como j-, herencio d'una h aspirata que encara existe en parte de l'andaluz y l'extremenyo, que ha evolucionato en l'Alto Millars enta a j castellana normal, igual que en o caso de joder d'o castellano cheneral que bien de foter.
Se conserva o pronombre adverbial ende, (en aragonés actual  en/ne).
Pico de Faceras
O pico de Faceras ye una montanya de 2.141 metros que se troba en o municipio de Pandicosa (Uesca).
Ye situau debant d'a sierra Tendennera.
Cervelló
Cervelló ye una localidat y municipio de Catalunya situata en la provincia de Barcelona, en la comarca de lo Baixo Llobregat. Fa part d'o partiu chudicial de Sant Feliu de Llobregat y de l'aria metropolitana de Barcelona.
La suya población ye de 8.566 habitants (2010), en una superficie de 24,11 km² con una densidat de población de 355,29 hab/km².
Cheografía
La localidat de Cervelló se troba situata a 122 metros d'altaria sobre lo ran de la mar.
Detenuto in attesa di giudizio
Detenuto in attesa di giudizio (títol en italiano, en aragonés Detenito en espera de chudicio, enguerada en Aragón on o títol traducito enta o idioma castellano de Detenido en espera de juicio) ye una cinta italiana de l'anyo 1971 de cine de drama y cine de gacholas dirichita por Nanni Loy, seguntes un guión de Sergio Amidei y Emilio Sanna (basato en una obra de Rodolfo Sonego), con una banda sonora orichinal de Carlo Rustichelli y una dirección de fotografía de Sergio D'Offizi.
Frattaminore
Frattaminore (Frattaminore en napolitán, Frattaminore en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Detenuto in attesa di giudizio
Producita por Gianni Hecht Lucari, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Alberto Sordi, Elga Andersen, Andrea Aureli, Lino Banfi u Nazzareno Natale. A cinta, que ye una denuncia social por o sistema chudicial italiano y por o sistema de garcholas en ixe país, recibió cuantos premios.
Frattaminore
A suya población ye de 16.067 habitants (2010), en una superficie d'1,99 km², con una densidat de población de 8.073,87 hab/km².
Detenuto in attesa di giudizio
Sinopsi
O cheografo italiano Giuseppe Di Noi (Alberto Sordi) fa cuantas ayadas que vive en Suecia, casato con una muller naixita d'ixe país, Ingrid (Elga Andersen). Bel día decide tornar de vesita en o suyo país natal y alavez prencipia o suyo calvario: ye detenito sin d'acusación formal y engarcholato en espera d'un chudicio, con situacions que li dixan incapable d'esfender-se. Nomás con l'aduya y a rasmia d'a suya muller plegará en marchar d'a garchola.
Silla
Silla ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Huerta Sud y partiu chudicial de Carlet.
Pedro Arruebo
Pedro Arruebo (Tramacastiella de Tena, 1608) estió un labrador, ganadero y logatario d'a pardina de l'Artosa.
Silla
La suya población ye de 18.985 habitants (2008), en una superficie de 25,00 km² con una densidat de población de 759,40 hab/km².
Pedro Arruebo
Conoixito por os casos de bruixería que escayecioron en a val de Tena en o sieglo XVII, fue chuzgato por o Tribunal d'a Enquisición de Zaragoza entre os anyos 1635 y 1640. Se chuzgó tamién a Miguel Guillén y Juan de Larrat como complices os dos d'istos feitos y a mas estioron embrecatos en o proceso a mosen Lucas Aznar y a suya chirmana. Arruebo fue condenato por bruixería y ninviato ta las galeras reyals y se cremoron a-saber-los amuletos y atros materials de bruixería publicament en Tramacastiella, antimás de fer-se esconchuros en frent d'a suya ilesia.
Silla
Cheografía
La localidat de Silla ye situata a 8 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 12,3 km de la ciudat de Valencia, la capital de la suya provincia y de lo País Valenciano.
Mugas
Lo termin municipal de Silla muga con los termins de Picassent, Alcàsser, Beniparrell, Albal, Valencia, Almussafes y Sollana.
Toponimia
S'ha quiesto relacionar este toponimo con l'arabe Sahla ("La plana") como en los casos de Zaila y Cella.
Ursus spelaeus
Ursus spelaeus (Rosenmüller, 1794), que en as luengas latinas a sobén se refiere como «onso d'as espelungas» u «d'as esplucas/esplugas», ye una especie d'ursido extincta que habitaba en Europa y en o norueste d'Asia en o Pleistoceno, dica que desapareixió d'entre Würm IV (zaguer estadial d'a zaguera glaciación), y o principio de l'Holoceno. O suyo nombre popular dimana de lo gran numer de restas fósils y subfósils que se'n ha gosau trobar en l'interior d'esplugas y cavidaz naturals, substancialment mes alto que no es de garra altra especie d'ursido, dato que ha feito pensar a bel investigador que ixo pueda deber-se a que istes animals i pasasen mes tiempos d'el que ye normal en os demés onsos.
Ista especie d'onso teneba una mida mas gran que no la que tienen os onsos pardos actuals, arribando dica a pesar 440 Kg, que ixo ye dica un tercio mes de como pesan os masclos d'as poblacions europeas d'onso pardo. Tamién, mesa en comparanza con a forma corporal d'os onsos que se conoixen popularment en l'actualidat, teneba las patas de debant prou millor desarrolladas que no as zagueras, posiblement adotando a os eixemplars d'U. spelaeus d'una forma de caminar caracteristica en vida. Á demés, as dients caninas se gosan trobar bien desarrolladas como en toz os onsos, pero cal destacar l'aspecto aplanau y reblau d'os molars y premolars que fan d'ir que ista especie podese alimentar-se de mes cantidat de produeitos vechetals y menos carne que as altras especies d'onsos.
Desciende d'Ursus deningeri producindo-se o transito entre as dos especies enta a fin d'o Pleistoceno. As formas tipicas son propias d'o principio y metat d'o Pleistoceno superior (Wrüm antigo), producindo-se o suyo apocheu en Europa en o interestadial Würm I-Würm II. Estió muito abuntant en os Pireneus. S'extinguió en a mayor part d'a suya aria de distribución en o Würm IV, fa unas 12.000 anyadas BP, y se creye que pervivió mes tiempo en os Urals, Caucas, Hongría y Pireneus; un cubito y un premolar calendatos con una edat de 9.460 anyadas BP en o chacimiento aciliense de Ekain (Guipuzcua) ye a suya zaguera representación conoixida en a Peninsula Iberica
S'ha citau de muitos chacimientos d'os Pireneus. En l'Alto Aragón en concreto s'ha trobau en a cueva de Toro-Tracito de Tella y en la Cova dels Moros en Gabasa.
Río Tamisa
A Tamisa, río Tamisa u río de Tamisa (en anglés Thames, prenunciato ) ye un río d'o sud d'Anglaterra, con una longaria de 346 km, que drena una cuenca hidrolochica con una superficie de 12.935 km² dende o suyo naixedero en Kemble dica desauguar en a mar d'o Norte. Tien un cabal meyo de 65,8 m³/s. Anque ye conoixito por estar o río que trescruza Londres, a Tamisa tamién pasa por atras ciudaz importants d'o país como Oxford, Reading y Windsor.
Toponimia
En "La Grant Cronica d'Espanya" de Chuan Ferrández d'Heredia s'escribe Tamisa:
O río Tamisa coincide con l'Ebro en a formación de mechanas, que reciben a denominación d'aits.
Begòla
Begòla (Begòla en occitán, Bégole en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 176 habitants (1999) en una superficie de 10,24 km², con una densidat de población de 17,19 hab/km².
Aragonesismos en occitán
Os aragonesismos en occitán se troban cuasi toz localizaus en o dialecto gascón. Bi ha aragonesismos mes locals. A vegadas bels presuntos aragonesismos mos hemos de planteyar si no son que parte d'o lexico pirenenco compartiu entre o gascón y l'aragonés.
Son posibles aragonesismos como anhisco, arrufà-s, balhuaco, barràncou (barranco), carrutcho (carrucha), cascarro (carrasca), guito, napou (napo), pardou, sìrsou (lo cierzo), tòtchou.
Entre os aragonesismos locals trobamos por eixemplo en o gascón de Barèges que s'emplegan as palabras enroùna y enrounà.
Clasificación cientifica
thumb|120px|Esquema d'a clasificación cientifica. A clasificación cientifica se refiere a la forma que os biologos agrupan y categorizan as especies vivas u ausiditas de sers vivos. A moderna clasificación dimana d'o sistema que proposó Carlos Linneu ta clasificar hierarquicament as especies d'alcuerdo con as suyas caracteristicas fisicas compartidas, y normalizar a suya denominación. Linneu proposó l'emplego d'una formula consistent en asignar un nombre a cada especie, composau de dos parolas (Sistema de nomenclatura binominal), a primera ye lo nombre d'o chenero y la combinación d'as dos designa la especie concreta.
Os taxons (grupos de clasificación) son vinculaus ta una permanent revisión ta amillorar a consistencia d'a hierarquia clasificadera d'alcuerdo con o prencipio d'a descendencia común, o cual dende Charles Darwin ye la base d'esta categorización. A sistematica molecular, que emplega l'analís d'o ADN chenomico, heba plegau en as zagueras anyadas a obligar que se fesen bellas modificacions y ye a preveyer-se que contine fendo-lo. Un eixemplo d'ixa renovación cladistica ye en o nivel mas basico; clasicament, s'aceptaba la existencia de cinco reinos, uno procariotico (reino d'os moneras), y cuatre d'eucarioticos (Protista, Fungi, Animalia y Plantae). Agora, en comparanza, se'n distingue tres dominios, dos procarioticos (Eubacteria y Archaea) y nomás uno d'eucariotico (Eukarya), trestallau este zaguer en os cuatre reinos d'alto nombraus.
A clasificación cientifica ye una d'as fayenas d'a biolochía sistematica y, mas concretament, d'a taxonomía.
Los Silos
Los Silos ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de Tenerife. A suya población ye de 4.692 habitants (2019), en una superficie de 24,23 km² y una densidat de población de 195,09 hab/km².
Alins (desambigación)
Alins puet estar:
93
Atros países
90er
Iliuixin Il-62
Iliuixin Il-62 ye un avión comercial de tipo fuselache estreito desembolicau por Iliuixin. Ha estau en activo en as anyadas 1967-1995. Tien quatro motors D-30, poseeye una superficie alata de 280 m2, un peso maximo a lo desapegue de 165 toneladas, capacidat pa 186 pasachers y un alcanz de 5400 millas nauticas. S'han construyíu 292 unidaz.
Polo Sud
framed|O polo sud O polo sud ye o punto mas a lo sud d'a superficie d'o planeta Tierra y puede definir-se de cuatro trazas diferents.
Nomás as dos primeras definicions son a sobén conoixitas. Siga como siga, o polo sud siempre ye situato en l'Antarctida.
Ta la navegación, o polo sud se buscaba antigament a partir d'a posición d'as estrelas, seguntes o polo sud celeste, que en a nuestra era ye de pior identificar que no lo polo norte celeste.
Garrafe de Torío
Garrafe de Torío ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 1232 habitants (2007), en una superficie de 125,70 km² y una densidat de población de 9,80 hab/km².
Velociraptor
Velociraptor ye un chenero extincto de dinosaurio d'o familia d'os Dromaeosauridae que que vivió a la raya de 75 a 71 millons d'anyos mientres a zaguera parti d'o Período Cretacico. Os adultos mediban dica 2,07 m de luengo, 0,5 m d'alto en l'anca y pesaban dica 15 kg.
Os primers fósils estioron descritos en 1924 per Henry Fairfield Osborn. Lo nombre chenerico ye derivau d'o latín velox «volau,escopetiau» y raptor «furtaire».
Macizo de Perdiguero
O macizo de Perdiguero (en francés massif de Perdiguère u massif du Luchonnais) ye un macizo d'os Pireneus, situau entre os departamentos franceses de l'Alta Garona y os Altos Pireneus en a rechión d'Occitania, y a provincia de Uesca en Aragón. Ye situau por tanto en a muga entre Aragón y Francia, asinas como en a divisoria d'auguas entre as compleganzas d'a Garona, que desaugua en l'Atlantico en a versant norte, y de l'Ebro, que lo fa en a Mediterrania en a versant sud.
Tien unas midas de 19 km de largaria por 15,5 km d'amplo, y remata en a tuca d'el Perdiguero a 3.222 metros. Ye o cinqueno macizo más alto d'os Pireneus dimpués d'os macizos de Maladeta (3.404 m), Pocetz (3.375 m), As Tres Serols (3.355 m) y Camachibosa (3.298 m). Chelochicament parlando, debiu a la naturaleza plutonica d'as suyas rocas y d'a suya posición central en a cordelera, o macizo de Perdiguero fa parti de'a zone axial d'os Pireneus.
Toponimia
O nombre d'as montanyas, d'os ibons y atros accidents cheograficos, tien a sobén orichens locals:
As montanyas, a vegadas, pueden tener dos nombres diferents en función d'os habitants de cada versant, como a tuca de Cllarabida que se diz tamién Pouchergues.
O pireneísmo, en o sieglo XIX, aportó nombres oficials a tot lo que se diferenciaba una mica en cada crencha. Apareixen alavez muitos nombres d'ista epoca en picos de más de 3.000 m, altaria simbolica en os Pireneus. En son eixemplos:
Bellas cimas fuoron nombradas en homenache a pireneistas d'ixa epoca:
Cheografía
O macizo se situa en a linia d'a crencha d'as más altas cimas d'os Pireneus, constituyindo a linia divisoria d'auguas d'as dos versants d'a cordelera. A muga entre Aragón y Francia s'estableixe en ista linia natural, y o macizo ye situau en a parti sud en o municipio aragonés de Benás en l'extremo norte d'a provincia de Uesca, y en as comunas francesas de Lodenvièla, en os Altos Pireneus, y d'Òu y Banyeras de Luixón en Comenche en l'extremo sud d'o departamento de l'Alta Garona.
O macizo ye muito mas estendillau por a cota occitana que por l'aragonesa. En efecto, en a cota aragonesa o macizo baixa dreitament dende a linia d'a crencha pa formar as versants d'a vall d'Estós y de l'alta vall de Benás, fueras d'una zona triangular entre istas dos vals, a on trobamos os suyos picos en territorio aragonés. En a cota occitana, o macizo s'estendilla más de 10 km a o norte, y tien a-saber-los ibons, fruito d'os antigos culs, como o cul de Crabioles, asinas como cheleras, como a d'el Sellant de la Vaca, amán d'as crenchas altas. Toz istos relieus son de grandaria modesta y representan as restas d'o zaguer periodo glaciar en os Pireneus.
O pico de la Madera, chusto a l'ueste d'a tuca de Cllarabida, marca a muga occidental d'o macizo, dillá prencipia o macizo de Vachimala. A o declive d'o relieu s'une una cesura cheolochica a on se pasa de rocas plutonicas a sedimentarias. En a cota este a linia d'a crencha en a muga baixa lentament y s'une a o macizo de Benás que ye de feito l'antena nord-este d'o macizo de la Maladeta.
Batalla de Trafalgar
A batalla de Trafagalgar estió una batalla naval escaicita o 21 d'octubre de 1805 en Cabo Trafalgar (Oceano Atlantico, en as costas d'Andalucía), mientres as Guerras napoleonicas, en a cual luitoron as armatas d'una man d'o Reino Uniu (mandata por Horatio Nelson) y d'atra man d'o Primer Imperio Francés (mandata por Pierre Charles Silvestre de Villeneuve, que mandaba también o conchunto) y d'Espanya (mandata por Federico Gravina). A batalla remató con una victoria decisiva de l'Armata britanica, que disipó o periglo d'una invasión francesa d'a isla de Gran Bretanya trescuzando a Canal d'A Manga, en continar a superioridat naval britanica (que en realidat continó mientres tot o sieglo XIX). En a batalla morioron 449 britanicos (encluyendo-ie a o suyo chefe, l'almirant Horatio Nelson) y mas de 3.000 franco-espanyols, encluyendo-ie destacatos marins espanyols como Dionisio Alcalá Galiano, Cosme de Churruca u Francisco Alcedo y Bustamante. L'almirant francés, Pierre Charles Silvestre de Villeneuve, esdevenió presoner d'os britanicos, recuperando a suya libertat en 1806, ta suicidar-se antis de tornar a París.
Fontes de Carbayal
Fontes de Carbayal (Fuentes de Carbajal en castellano) ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'Esla-Campos.
Toponimia
Carbayal significa "caixicar" en asturleyonés central (que ye a base d'a luenga stándard en Asturias) y ye Carballal en asturleyonés occidental.
Aluenda
Aluenda ye un lugar de lo termin municipal d'el Fraixno, en la comarca de la Comunidat de Calatayú y en la provincia de Zaragoza. La suya población ye de 10 habitants (1999).
Colla de charradors O Corrinche
A Colla de charradors O Corrinche ye una asociación cultural de l'aragonés creada en 2010 en o Centro Aragonés de Barcelona pa potenciar y afondar en l'uso de l'aragonés y difundir-lo.
Aluenda
Toponimia
Entre 1713 y 1797 s'escribe Albenda.
Historia
Perteneixió a la Sexma del río Miedes adintro de la Comunidat de Calatayú. En 1845 s'unió a El Fraixno.
Colla de charradors O Corrinche
Entre las actividaz pa difundir l'aragonés destacan seminarios sobre Luenga Aragonesa u exposicions como que la organizada en 2014 en colaboración con a Universidat de Barcelona y titulada L’aragonès avui, l’aragonés güé, el aragonés hoy.
San Pelayo (Valladolit)
San Pelayo ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 41 habitants (2007), en una superficie de 10,64 km² y una densidat de población de 3,85 hab/km².
Furtivos
Furtivos (enguerada con iste zaguer títol en Aragón) ye una cinta espanyola de l'anyo 1975 de cine de drama dirichita por José Luis Borau seguntes o suyo propio guión, con banda sonora orichinal de Vainica Doble (Carmen Santonja y Gloria Van Aerssen y dirección de fotografía de Luis Cuadrado. Producita por o mesmo director, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Ovidi Montllor, Alicia Sánchez, Lola Gaos, Ismael Merlo, José Luis Borau y Felipe Solano.
A cinta, que ye una critica a o franquismo, estió tan condicionata por a censura franquista que no l'acceptoron alazetalment en os festivals internacionals, encara que remató por obtener-ie cuantos premios.
Chuegos Olimpicos de Seúl 1988
thumb|250px|Países partecipants en os Chuegos Olimpicos de Seúl 1988.
Os Chuegos Olimpicos de Seúl 1988, conoixitos tamién como Chuegos d'a XXIV Olimpiada d'a era muderna, estioron os Chuegos Olimpicos que se celebroron en Seúl (Corea d'o Sud) dende o 17 de setiembre dica o 12 d'octubre de 1988. I participoron 8.312 esportistas de 159 países.
Ostrogodos
thumb|right|350px|Reino ostrogodo d'Italia. Os ostrogodos estioron un pueblo chermanico oriental, os godos que viviban mas a l'este en un aria d'estepas en as dos marguins d'o río Dniéper. Enta l'anyo 370 os hunnos encomenzoron a presionar-los y quedoron dividitos, con a mayoría sozmesa a los hunnos y bels grupos independients que presionaban as mugas de l'Imperio Romano. Dimpués d'a desaparición de l'amenaza d'os hunnos y d'a caita de l'Imperio Romano d'Occident os ostrogodos creyoron un reino en Italia. O Reino Ostrogodo d'Italia duró dica tiempos de Chustinián I, que remató con ixa entidat politica con a Guerra Gotica. Os ostrogodos tenioron una cristianización primerenca y esdevinioron arrians. Os ostrogodos destaban en o combate a caballo.
Rábano (Valladolit)
Rábano ye un municipio d'a provincia de Valladolit y comarca de Campo de Peñafiel, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 212 habitants (2007), en una superficie de 27,75 km² y una densidat de población de 7,63 hab/km².
Collbató
Collbató ye una localidat y municipio de Catalunya situata en la provincia de Barcelona, en la comarca de lo Baixo Llobregat.
La suya población ye de 4.040 habitants (2009), en una superficie de 18,07 km² con una densidat de población de 219,76 hab/km².
Cerro d'o Morral
O cerro d'o Morral (en castellano Cerro del Morral) ye una montanya de 2.119 metros que se troba en o municipio de Pandicosa (Uesca).
Aín
miniaturadeimagen|Aín-Ahín. miniaturadeimagen|Aín-Ahín. miniaturadeimagen|Aín-Ahín. miniaturadeimagen|Aín-Ahín. Aín (Aín en catalán y oficialment, Ahín en castellano) ye un municipio valenciano d'a provincia de Castellón, situato en a comarca d'a Plana Baixa y partiu chudicial de Nules.
A suya población ye de 145 habitants (2008), en una superficie de 12,3 km² con una densidat de 11,79 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Aín ye situata a 498 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 36 km de Castellón de la Plana, a capital d'a suya provincia, y a 77 km de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
Economía
A principal actividat economica d'Aín ye l'agricultura, con cautivos d'olivera, almendrera, manzanera y ciresera.
Alcaldes
miniaturadeimagen|Aín-Ahín.
Michail Bulgakov
Michail Afanasevic Bulgakov (Михаил Афанасьевич Булгаков en ruso y alfabeto cirilico), naixito de Kiev (Imperio Ruso) o 15 de mayo de 1891 y muerto en Moscú (Unión de Republicas Socialistas Sovieticas) o 10 de marzo de 1940, estió un escritor, novelista y dramaturgo ruso en luenga rusa, autor de El maestro y Margarita.
Gnosticismo
thumb|right|300px|Universum, [[Camille Flammarion|Flammarion, Holzschnitt, París 1888.]] O gnosticismo (d'o griego Γνωστικισμóς: gnostikismós; de Γνωσις: gnosis, «conoixencia») ye un conchunto de corrients sincreticas filosofico-relichiosas que plegoron a mimetizar-se con o cristianismo en os tres primers sieglos d'a nuestra era.
O gnosticismo esdevinió un pensamiento declarato heretico a la fin, dimpués d'una etapa de cierto prestichio entre os intelectuals cristianos. Encara que i haiga habito un gnosticismo pagán, o pensamiento gnostico mes significativo estió a branca cristiana d'o gnosticismo, una branca heterodoxa en o cristianismo primitivo, que suposatament habría encomenzato en a persona d'o cristiano samaritano Simón o Mago.
Bularros
Bularros ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
A suya población ye de 65 habitants (2018) en una superficie de 30,76 km², con una densidat de población de 2,21 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bularros se troba situada a 1169 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 20 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Nogará
L'Asociación Cultural Nogará-Religada u simplament Nogará, ye una asociación cultural creyada l'anyo 1991 en a ciudat de Zaragoza que treballa en a promoción, esfensa y amostranza de l'aragonés. Fa cursos d'aragonés en a Comarca Central y dende 1996 leva a Escuela d'Aragonés, an ofreix actividaz complementarias ta fomentar o emplego de l'aragonés y a socialización en ista luenga. Pero ye tamién destacable que en as zagueras anyadas a creyación de cursos on-line tamién ye posible. Publica a revista O Espiello dende 2001 y organiza toz os anyos as Chornadas d'as Luengas d'Aragón.
Ista asociación, alavez treballa en a defensa d'os dreitos linguisticos ta los aragonesofablants ta que veigan os suyos dreitos reconoixius a o mesmo livel que tienen guarenciaus os castellanofablants.
Chunto a la colaboración d'o concello de Zaragoza, se realiza dende 2017 O zaguer chilo, que ye un festival que tien como obchetivo principal fer l'aragonés mas conoixiu y alavez, accesible ta toda la población. O que se fa ye un espectaclo musical a on as cancions son feitas en aragonés, en cualsiquier estilo musical.
Vallehermoso
Vallehermoso ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de La Gomera. A suya población ye de 2.917 habitants (2019), en una superficie de 109,32 km² y una densidat de población de 31,26 hab/km².
94
Defuncions
90er
Kiel
Toponimía
O nombre orichinal d'a ciudat yera Holstenstadt tom Kyle. En l'uso d'o luengache, o nombre largo s'alcorzó a tom Kyle y finalment a Kiel. Kiel proviene prebablement d'o norrén antigo Kíll (en aragonés badía estreita).
Historia
A historia rechistrada de Kiel prencipió en o sieglo XIII, pero a ciudat yera orichinalment un lugar danes, en o sieglo VIII. Dica 1864 estió administrau por Dinamarca en chunta personal. En 1866, a ciudat estió anexionada por Prusia y en 1871 se convirtió en parti d'Alemanya. A ciudat estió quasi completament destruida por 710 bombarders estausunidenses o 13 d'aviento de 1943 (entre a Segunda Guerra Mundial), por o qual, a mayoría d'os edificios son nuevos y le dan una imachen prou industrial a la ciudat.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Esportes
L'evento mas important pa la rechión de Kiel ye a Semana de Kiel (en alemán Kieler Woche), que se celebra en zaguerías de chunyo. Ye, de conchunta con a Semana de Cowes, una d'as competicions de vela mas importants d'o mundo y a fiesta popular mas gran d'o norte d'Europa.
Amás d'o Club Nautico de Kiel, atros clubs esportivos importants d'a ciudat son:
Torpè
Torpè (Torpè en sardo; Torpè, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.719 habitants en una superficie de 92,30 km², con una densidat de población de 29,46 hab/km².
Cheografía
A localidat de Torpè ye situata a 24 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Concas, Talavà, Su Cossu, Sos Rios y Brunella.
Mugas
O termin municipal de Torpè muga con os termins de Budòni, Lodè, Padru, Pasada, Santu Tiadoru y Thiniscole.
Cría cuervos
Cría cuervos ye una cinta espanyola de l'anyo 1975 de cine de drama dirichita por Carlos Saura seguntes o suyo propio guión, con una dirección de fotografía de Teo Escamilla. Producita por Elías Querejeta, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Ana Torrent, Geraldine Chaplin, Héctor Alterio, Florinda Chico u Mónica Randall. Ye una cinta que ha recibito cuantos premios.
Bernadets (desambigación)
Bernadets puet estar:
Ludwik Lejzer Zamenhof
Ludwik Lejzer Zamenhof (Ludwik Łazarz Zamenhof) (Białystok, 15 d'aviento de 1859 - †Varsovia, 14 d'abril de 1917) estió un medico oftalmologo, creyador d'a luenga internacional d'o esperanto.
Obres
A suya creación literaria ye representata prencipalment por siet poemas:
Les Roques d'En Benet
Les Roques d'En Benet son uns mallos que bi ha en o termin municipal d'Horta de Sant Joan y tienen forma de cabezas d'animals.
D'a mesma traza que o mont de Sant Salvador d'Horta u Santa Barbara ye un modelau desembolicau en almendrons molasicos que sedimentoron cuan se plegoron os Puertos de Beceit. Por a suya forma tan especial inspiró a Picasso un d'os pocos cuadros realistas que pintó.
95
Defuncions
90er
1965
right|thumb|250px|A modelo y actriz britanica [[Elizabeth Hurley, naixita o 10 de chunio de 1965.]]
Mayo
right|thumb|250px|L'actriz y modelo estausunidense [[Brooke Shields, naixita o 31 de mayo de 1965.]]
Noviembre
right|thumb|250px|A cantaire, escritora, compositora y actriz islandesa [[Björk, naixita o 21 de noviembre de 1965, mientres una actuación.]]
Bardena
Bardena ye un lugar d'o municipio d'Exeya d'os Caballers, en a comarca de Cinco Villas, provincia de Zaragoza y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers.
Boeing 737
thumb|300px|Boeing 737. Boeing 737 ye un avión comercial de tipo fuselache estreito desembolicau por Boeing. Ha estau en activo en as anyadas 1968-1988. Tien dos motors JT8D, poseeye una superficie alata de 91 m2, un peso maximo a lo desapegue de 50-58.1 toneladas, capacidat pa 103-130 pasachers y un alcanz de 1,540-2,600 millas nauticas. S'han construyíu 1144 unidaz.
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Giovanni Pierluigi da Palestrina naixito de Palestrina, Provincia de Roma o 3 de febrero de 1525 u 2 de febrero de 1526 y muerto en Roma o 2 de febrero de 1594. Estió un compositor italiano renaixentista, conoixito como un d'os millors compositors d'a escuela romana d'o sieglo XVI y considerato o millor compositor europeu d'a suya epoca.
Vilaflor de Chasna
Vilaflor de Chasna ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de Tenerife. A suya población ye de 1.789 habitants (2019), en una superficie de 56,26 km² y una densidat de población de 30,48 hab/km².
Vernadèth Dessús
Vernadèth Dessús (en francés Bernadets-Dessus) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 155 habitants (1999) en una superficie de 7,86 km², con una densidat de población de 19,72 hab/km².
Anela
A suya población ye de 817 habitants en una superficie de 36,96 km², con una densidat de población de 22,11 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Anela ye situata a 446 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Idioma istrorrumano
L'istrorrumano ye una luenga romanz en camín de desapareixer que se charra encara en l'interior d'Istria (Croacia). Pertanye a la branca balcanorromanz. Dende o punto de vista de bels filologos rumanos o istrorrumano fa part d'una luenga rumana común chunto con o dacorrumano, l'arrumano u o meglenorrumano. Se discute sobre si ye mes afin a lo dacorrumano u a l'arrumano.
Una caracteristica fonetica d'o instrorrumano, compartita con bellas variants dacorrumanas occidentals ye o rotacismo u tendencia a substituyir a "n" intervocalica por a "r", por eixemplo "lumina" (luz) esdevién "lumira".
Erfurt
Erfurt ye la capital d'o estato federato de Turinchia.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Economía
Erfurt ye un centro de transporte pa los trens d'alta velocidat y atros retz de transporte alemanas y europeas. Esto fa d'a lochistica una d'as suyas prencipals industrias. Atras industrias importants son agricultura, y microelectronica.​
O Tribunal Federal Alemán d'o Treballo (en alemán Bundesarbeitsgericht) se troba tamién en Erfurt.
Educación
A Universidat d'Erfurt s'establió per primera vegada en 1379. Zarró en 1816, pero se reubrió en 1994. Martín Lutero estudió astí dende 1501 dica 1505. ​Tamién se creye que Johannes Gutenberg, qui desenvolvió la imprenta, s'inscribió astí en 1418.
Pinsoro
Historia
Ye un lugar de colonización poblau en 1962 y 1970 con a construcción de l'entibo de Yesa y o regano en as Bardenas d'Aragón. Os suyos primers habitants yeran antigos habitants de pueblos afogaus por l'entibo (Ruesta, Tiermas u atros) u chents d'atros lugars d'a comarca de Cinco Villas.
Toponimia
D'alcuerdo con Marcelino Cortés Valenciano ye una forma composada de "Pin" y "Solo" (En Uelba bi ha un toponimo paralelo, Encinasola), pero da como interpretación a secuencia:
Triceratops
Triceratops ye un chenero extincto de dinosaurio d'o familia d'os Ceratopsidae que vivió a zaguers d'o periodo Cretacico, fa uns 68 millons d'anyos en lo que agora ye America d'o Norte. Yera herbivoro y tamién yera un d'os dinosaurios mas grans, con dica 9 metros de luengo y 12 toneladas de peso.
Os primers fósils estioron descritos en 1889 per Othniel Charles Marsh. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego trí «tres», kéras «cuerno» y ṓps «cara».
Hesíodo
Hesíodo (en griego Ἡσίοδος, Esiodos) (Ascra/Cumas VIII sieglo aC - VII sieglo aC) estió un poeta griego, autor d'Os Treballos y os Días, Teogonía y Catálogo de mujeres. Tamién le se atribuyen atras obras menors como El escudo de Heracles.
L'Antigua
L'Antigua (en castellano La Antigua) ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 524 habitants (2007) en una superficie de 54,70 km², con una densidat de población de 9,57 hab/km².
Sistema de nomenclatura binominal
O nombre chenerico puede estar perfectament compartiu por dos especies chirmanas (Homo sapiens y Homo neanderthalensis son especies d'o mesmo chenero) pero a cosa que designa propiament a especie ye a combinación d'as dos parolas (asinas, o nombre d'a especie humana ye «Homo sapiens», no pas «sapiens»).
O nombre chenerico ha de levar siempre a primera letra en mayuscula, mientres que o epiteto especifico no la i ha de levar. Esta norma incluye a obligación de resaltar o nombre, o que se fa en manuscritos y textos mecanografiatos subrayando-lo, y en textos imprentatos por meyo d'a cursiva. Por eixemplo: Homo sapiens, encara que tamién podría fer-se subrayato: Homo sapiens, encara que no ye tan freqüent.
O nombre d'o chenero puede alcorzar-se emplegando a letra inicial se este concuerda con o zaguer chenero nombrato con a mesma inicial a dintro d'a mesma pachina y siempre que no pueda menar ta confusions. En bels casos a versión alcorzata ye común, como en o caso d'a bacteria Escherichia coli, que gosa escribir-se como E. coli en a literatura medica y d'atros grupos profesionals allenos a la biolochía.
A nomenclatura binominal ye a forma más especifica ta denominar as especies, pero ye nomás uno d'os quantos stándards d'a nomenclatura biolochica, que s'ocupa tamién d'a denominación formal en latín d'os taxons de categoría superior.
L'Orxa
L'Orxa (L'Orxa en catalán y oficialment; Lorcha en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca d'o condau, provincia d'Alicant y partiu chudicial d'Alcoi.
A suya población ye de 715 habitants (2010) en una superficie de 31,80 km², con una densidat de población de 22,48 hab/km².
San Salvador (Valladolit)
San Salvador ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya, en a comarca de Montes Torozos. A suya población ye de 40 habitants (2007), en una superficie de 10,47 km² y una densidat de población de 3,82 hab/km².
Comanda de Mont Albán
La comanda de Mont Albán estió una comanda con seu en Mont Albán que representaba la casa matriz de la Orden de Sant Chaime en Aragón. Incluiba las localidaz de Mont Albán, Las Adobas, Cabra, Escuita, Palomar, Torre de las Arcas, Utriellas y Villanueva de la Uerba y que existió dende l'anyo 1210 dica l'anyo 1327. S'ha conservau una documentación escrita en aragonés perteneixent a esta comanda.
Yakovlev Yak-42
Yakovlev Yak-42 ye un avión comercial de tipo fuselache estreito desembolicau por Yakovlev. Ha estau en activo en as anyadas 1980-2003. Tien tres motors D-36, poseeye una superficie alata de 150 m2, un peso maximo a lo desapegue de 57.5 toneladas, capacidat pa 120 pasachers y un alcanz de 2200 millas nauticas. S'han construyíu 185 unidaz.
Corbera de Llobregat
Corbera de Llobregat ye una localidat y municipio de Catalunya situata en la provincia de Barcelona en la comarca de lo Baixo Llobregat. La suya población ye de 13.843 habitants (2009), en una superficie de 18,44 km² con una densidat de población de 728,58 hab./km².
Agaete
Agaete ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Las Palmas, que se troba en a isla de Gran Canaria. A suya población ye de 5.586 habitants (2019), en una superficie de 45,50 km² y una densidat de población de 123 hab/km².
Chaminera
thumb|250px|Edificio con cuatre chamineras Una chaminera ye un sistema que se fa servir pa forachitar gases calients y fumo de calderas, escalfadors, estufas, furnos, fogons u fogarils enta l'atmosfera. Típicament son completament verticals ta a asegurar que os gases calients puedan fluir sin de problemas, movendo-se por convección. Tamién bi ha chamineras que no son verticals de tot, que s'instalan en cocinas u chicotas salas de calderas ta quitar os fumos a traviés de foratos feitos en as parez. As chamineras que han estato construitas asinas han de disponer de mallas de protección ta evitar que os muixons i faigan niedos, y se les ha de dar una inclinación diferent a 0º ta facilitar a salita de fumos.
O espacio aintro d'una chaminera se diz "conducto de fumo". As chamineras pueden trobar-se en edificios, locomotoras u en barcos. A corrient d'aire que orichina o fuego y que fa que o fumo puye por a chaminera se diz "tiro". O termin chaminera tamién puet aplicar-se a aspectos d'a naturaleza, particularment en formacions rocosas.
A Valarenya
Toponimia
A primera referencia d'este toponimo ye de 1306 como Las Ballyarenyas. Arenya ye a evolución d'o adchetivo latín ARENEA ("arenosa"), igual que o toponimo Arinyo ye a evolución d'o latín ARENEUM.
96
Defuncions
90er
Batasuna
Batasuna (Unidat en basco; prenunciato Batásuná) ye un partiu politico basco vinclau a la organización armada ETA. Tien presencia en a Comunidat Autonoma Basca, a Comunidat Foral de Navarra y os territorrios d'o País Basco Francés, toz éls forman Euskal Herria.
Dende 2003 ye ilegal en Espanya, anque en Francia ye legal.
Batasuna esfiende a independencia d'Euskal Herria respecto d'Espanya y Francia, o socialismo, o feminismo y l'ecolochismo.
Abozo
Anque pareix que a etimolochía d'a parola abozo («albucēu» significa "blanquinyoso") suchiere que orichinalment no s'aplicaba si que a plantas de flor blanca, en l'aragonés actual (sobre tot en a parla de bels puestos) a voz ha sufierto una cheneralización de o suyo significau y se puede sentir emplegada ta nombrar virtualment a cualsiquier planta bulbosa con flors vistosas, tanto cautivada y ornamental como silvestre, y de forma independient d'a color que tiengan as flors.
Variants d'o fitonimo
A parola «abozo» s'ha documentau como agozo en Luesia (Cinco Villas) y en Ansó (Chacetania). As formas albezo u albezón pareix que son mas propias d'as comarcas orientals de l'Alto Aragón. Se documentan en Fonz, en Estadiella, en Chistén, en Benás y en Sant Feliu de Veri. A forma arbezón s'ha documentau en Chía.
Autol
Autol ye un municipio d'a comunidat autonoma d'a Riocha, en a comarca de Calagorra.
A suya población ye de 3.946 habitants (2006) en una superficie de 85,28 km², con una densidat de población de 46,27 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Autol se troba situada a 458 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas provincia y comunidat autonoma, y de 13 km d'a ciudat de Calagorra, a capital d'a suya comarca.
Mediana d'Aragón
Mediana d'Aragón (Mediana de Aragón en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situada en a Comarca Central.
A suya población ye de 457 habitants (2015) en una superficie de 90,6 km², con una densidat de población de 5,67 hab/km².
Cheografía
Mediana ye situada en a huerta d'o río Chiner, a 289 metros d'altaria y a una distancia de 30 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Comprende o barrio de Molino Alto. Cerca de Mediana ye a salada de Mediana, ya cerca d'o pinar de Burgo d'Ebro; y o naixedero d'o río Chiner, en La Malena.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Belchit, La Pobla d'Albortón, Val Madriz, Zaragoza y Fuents d'Ebro.
Toponimia
O toponimo Mediana s'interpreta a partir d'o latín ILLA MEDIANA, indicando que ye a mitat camín entre Belchit y Zaragoza.
Parla
Bi ha muito lexico aragonés conservau, que se puede consultar en a pachina web d'o lugar.
Farasdués
Farasdués ye un lugar d'o municipio d'Exeya d'os Caballers, en a comarca de Cinco Villas, provincia de Zaragoza y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers.
Toponimia
A primera mención de Farasdués ye de 1301 en un documento de concordia entre l'archidiacono de la Val d'Onsella y o concello de Luesia con os suyos lugars de Farasdués, Orés y Yérzol:
Ye un caso de toponimo rematato en -ués, que acompanya a os antroponimos d'antigos propietarios d'o periodo romano. As posibilidaz son en base a Farax u Faradius:
Bi ha un despoblau tamién relacionato con latifundistas romanos, Miana, rematau en -ana, que proveniría de Villa Mediana, u siga A villa de Medius. Tamién puet estar una indicación d'un lugar situato entre otros dos (ye decir, un lugar meianus en latín u meyano en aragonés moderno, en un punto en a vía romana que bi trescruzaba).