cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Partit dels Socialistes de Catalunya
En 1979 partecipó por primera vegata como partiu unificato en unas eleccions, as eleccions municipals espanyolas de 1979, a on conquirió cuantas alcaldías dimpués de pactar con o Partit Socialista Unificat de Catalunya y atras fuerzas politicas catalanas d'ezquierda. En as eleccions a o Parlamento de Catalunya de 2003 o PSC formó un Gubierno de coalición con Esquerra Republicana de Catalunya y con Iniciativa per Catalunya, presidito por o socialista Pasqual Maragall, reeditato en sucesivas eleccions pesidito por l'actual president d'a Cheneralidat de Catalunya, José Montilla (secretario cheneral d'o partiu).
En as eleccions a o Parlamento de Catalunya de 2012, o 25 de noviembre de 2012, o Partit dels Socialistes de Catalunya, con 20 deputatos, tenió una perduga de 8 escanyos en o Parlamento de Catalunya sobre os 28 d'as eleccions anteriors, estando amás o tercer partiu por numero d'escanyos dezaga de Convergència i Unió y d'Esquerra Republicana de Catalunya, en os suyos peyors resultatos d'a historia en una eleccions autonomicas catalanas.
Chesús Ánchel de Jaime Lorén
Chesús Ánchel de Jaime Lorén naixito de Calamocha, en 1954 y muerto en agosto de 1985 en o Monte Comunismo (hue Tuca Ismail Samani) d'a cordillera de Pamir en a URSS, (hue Tachiquistán). Fue un montanyero, farmaceutico y esfensor d'a cultura y a lengua aragonesa.
Principió a practicar montanyismo dende choben y siendo miembro d'o Centro Excursionista Laguna de Gallocanta puyaba as tucas d'os Pirineus y o Sistema Central. Dimpués fue un asiduo visitant d'as tucas d'os Alpes y l'Atlas.
Esfensor d'a cultura y lengua aragonesa adedicó parti d'o suyo tiempo ta o suyo estudio, difusión y amostranza. Escribió bel articlo en revistas y diarios en aragonés y tamién partecipó en concursons literarios ta obras en aragonés como o Premio Alto Aragón que ganó en l'anyo 1984. Yera miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa.
Villanuga
Villanuga u Vellanuga (Villanúa en castellano) ye un municipio aragonés d'a comarca d'A Chacetania y provincia de Uesca.
Nombre
En a documentación medieval se rechistran as formas: Villanuga, Villa Nuga, Uilla nuga, Villanuova, Billanova. A forma Villanouva ye de 1092, a forma Uilla Noua de 1093, a forma Villanuga ya se documenta en l'anyo 1080, y ye como se diz encara en L'Alto Aragón, documentando-la Tomás Buesa Oliver en a parla d'Ayerbe en 1958-1959.
Cheografía
Villanuga ye situato en a Val de l'Aragón, a una altaria de 953 metros sobre o livel d'a mar y a una distancia de 87 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Batalla de Tudela
Con batalla de Tudela se puet fer referencia a las siguients batallas escaicitas en a ciudat de Tudela (Navarra):
Atanarico
Atanarico estió un sobirán de los visigodos en los anyos 380 y 381.
Mencions en fuents aragonesas
Ye mencionato en a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya:
Tyrlaching
Tyrlaching (en bavaro Dialaching) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto d'Altötting.
Radiva
Radiva ye un mont de 482 m d'altaria situau en o municipio de Sangarrén.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Jerónimo Soriano
Jerónimo Soriano naixito de Teruel en 1575 estió un medico pediatra pionero d'ista especialidat y considerato como o primero que habió en Espanya muito tiempo antis de l'establita d'esta especialidat. Escribió Methodo y orden de curar las enfermedades de los niños, publicato en Zaragoza en el anyo 1600 y a influencia d'a obra y d'os suyos metodos abarcó Europa y America mientres muito tiempo.
Tardobispo
Tardobispo ye una localidat d'o municipio d'El Perdigón en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 102 habitants.
En o suyo termín bi ha repuis d'os lugars de Alcamín de Yuso y Alcamín de Suso, hue despoblatos.
Sonorización dezaga de liquida en aragonés
A sonorización dezaga de liquida en aragonés se produce quan as consonants xordas que van dezaga liquida (N, R, L) sonorizan. Bel autor considera que tiene relación con o mesmo fenomeno fonetico que se troba en palabras bascas d'orichen latino.
As sonoras que van dezaga liquida N, R, s'enxorden sobre tot en o sector de Torla-Broto-Vio-A Solana-Tena:
Relacions con atras zonas
Este fenomeno ye caracteristico huei de l'aragonés central, y se crei que tien relación con o substrato basco-aquitano que estió present en l'alta Edat Meya, y fácil que dende o sieglo II aC.
Se troba en palabras bascas d'orichen latín: abendua (aviento), mendi (mont). Como se troba en basco y en aragonés central ye lochico pensar que se produciba en aragonés occidental, y de feito n'i trobamos repuis: espelunga. Tamién bi n'ha restos en o Semontano y mesmo en Selgua (chungareta).
Os restos que'n trobamos en o Baixo Aragón (jungo/chungo, bringo, forgacha), pueden estar producto d'a Repoblación con sobrarbeses. Ye curioso o nombre de l'ave esteparia algaraván en a Ribera Baixa d'Ebro, o qualo puet tener atras explicacions (C > G como en guchiello, gayata) y dimpués adición d'articlo arabe al.
Aurriula
Aurriula (Aurriula en occitán, Orriule en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Demografía
2005: población provisional seguntes o INSEE.
Batalla de Tudela (1808)
Mandaban as tropas espanyolas Francisco Javier Castaños, José de Palafox y Melci, Gregorio García de la Cuesta, Juan O'Neylle, Pedro Grimarest Oller y Manuel la Peña, entre atros; mandaban as tropas franco-polacas Jean Lannes, François Joseph Lefebvre y Michel Ney, entre d'atros.
As baixas espanyolas fuoron muit altas, con 4.000 muertos y 3.000 prisioners, anque os franceses tenioron una cifra de baixas muito mas chicota: 44 muertos y 513 feritos, pasando asinas a controlar a estratechica ciudat de Tudela en o curso d'o río Ebro auguas en alto de Zaragoza.
Perdiz
thumb|right|250px|Perdiz de a [[especie Alectoris rufa]] Perdiz (d'o latín <PERDIX, PERDICIS; en plural perdices) ye a denominación popular que se le da a qualques especies d'aus galliformes, mas que mas a belunas comprendidas en a familia Phasianidae, de mida no superior a os 40 cm de largaria corporal y formas corporals arronchadetas, con a coda curta y preferencia por os hábitats d'espacios ubiertos.
En Aragón, a denominación s'aplica con propiedat a las especies d'os cheneros Alectoris y Perdix que son silvestres en a Peninsula Iberica. Manimenos, a denominación de «perdices blancas» s'ha documentau tamién, en bells puestos de l'Alto Aragón, aplicada en as especies d'alta montanya que en hibierno se tornan blancas, identificadas con o chenero Lagopus, y que tamién s'han documentau con a denominación mas especifica de «gallinetas ciegas» en belatros lugars.
En benasqués y en a parla de a ribagorzana val d'o río Sarrón (Torres, Chuseu), que son dos parlas transicionals con elementos foneticos catalans, s'emplega a variant perdiu (pl. «perdius») ta referir-se a istes animals.
Under Siege 2: Dark Territory
Under Siege 2: Dark Territory (títol orichinal en anglés, en aragonés Baixo sitio 2: territorio fosco, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Alerta máxima 2, en aragonés Alerta maxima 2) ye una cinta de cine d'intriga y acción de cine estausunidense de l'anyo 1995 dirichida por Geoff Murphy seguntes un guión orichinal de Richard Hatem y Matt Reeves (encara que basau en personaches creyaus por J.F. Lawton), con una Banda Sonora Orichinal de Basil Poledouris, una dirección de fotografía de Robbie Greenberg y una producción cinematografica d'Arnon Milchan, Steven Seagal y Steve Perry ta las productoras Regency Enterprises, New Regency Productions y Seagal/Nasso Productions. L'elenco d'a cinta ye formau en os suyos papels principals por os actors Steven Seagal, Eric Bogosian, Everett McGill, Katherine Heigl, Morris Chestnut, Nick Mancuso, Brenda Bakke, Peter Greene, Andy Romano, Kurtwood Smith, Jonathan Banks, Dale Dye y Sandra Taylor.
Tangutz
O reino de Xixia fue desfeito por os mongols en una campanya de Chinguis Khan adrezata enta China en a que morió o Gran Khan. Os actuals Qiang de Sichuan se consideran descendients d'os tangutz.
Son mencionatos en a traducción herediana d'o "Libro de Marco Polo":
Bianca Castafiore
Bianca Castafiore u simplament A Castafiore ye un personache de ficción d'a serie de cómics As aventuras de Tintín, creyada por o dibuixant belga Hergé. Ye l'unico personache destacau femenín, pero a sobén no sale guaire bien parada en os guions d'Hergé, estando manimenos un d'os personaches mas recurrents.
Bianca Castafiore ye una cantatriz d'opera italiana conoixida internacionalment como O Reisenyor milanés. A Castafiore viacha acompanyada d'a suya secretaria Irma y d'o suyo pianista Igor Wagner. Por un regular, qui son a o suyo costau, mas que mas o Capitán Haddock, no aprecian as qualidatz d'o suyo canto, feito que a ella pareixe importar-le igual. Bianca Castafiore pareixe estar inamorada platonicament d'o Capitán Haddock, encara que nunca no consigue pronunciar bien o suyo nombre (Harrock, Karpock, Kodak...).
Biografia de ficción
A Castafiore apareixe por primera vegada en Le Sceptre d'Ottokar, y tamién ye en Les Sept Boules de cristal, L'Affaire Tournesol, Coke en stock, As choyas d'a Castafiore y Tintin et les Picaros, y apareixiría en Tintin et l'Alph-Art, álbum no rematau por o suyo autor. Encara que pareixe estar una d'es cantaires d'opera mas importants d'a suya cheneración, nomás se le veye cantar bells versos de l'aria d'as choyas, de Fausto. Quan ye de chira se fa acompanyar d'o suyo pianista, Igor Wagner y d'a suya cambrera, Irma.
Lituenigo
Lituenigo (Lituénigo en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Tarazona y Moncayo. A suya población ye de 126 habitants(INE 2014) en una superficie de 11,48 km² y una densidat de población de 11,38 hab/km².
Cheografía
Ye situato en o semontano de Moncayo, en a ribera d'o río Pedrogal a bels 70 km de Zaragoza y a 15 km de Tarazona.
Toponimia
Miguel Dolç creye que estos sufixos tienen una valura posesiva y que ya que ye cerca de Litago, con a mesma base, podrían tener relación con o nombre d'un propietario de fundus romano. Podemos deducir un tal Littus.
Historia
Lituenigo amaneixe en a historia escrita en 1124 a o donar Alifonso I d'Aragón una heredaz a García Ennecones.
Feria d’Oficios perdius de Lituenigo
Ye una feria de caracter etnografico sobre la traza de vida de la chent d'o semontano de Moncayo que se celebra o primer cabo de semana de chulio. Naixe en l’anyo 2001 d'a ideya de Don Jesús Hernandez de quitar ta la carrera toz os oficios representaus en o Museu d’o Labrador y ye cuan a chent d’o lugar se viste d’a epoca ta representar-los a o publico. Ye una chornada con aire festivo acompanyada de mosicos y joteros locals an que se pueden veyer oficios como a siega, a carbonera, labradors, filanderas, o cantero, mondongueras, l'esmolador, o mayestro, cesteros entre muitos atros. En definitiva ye tot un eixemplo de participación ciudadana ta fer homenache a la chent gran.
Tola (Zamora)
Tola ye una localidat d'o municipio de Rábano de Aliste en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 133 habitants.
Idioma armenio
L'armenio (Հայերեն) ye una luenga indoeuropea que ye charrada prencipalment en Armenia, pero un numero important de charradors en atros estaus d'arredol como Cheorchia, Rusia, l'Alto Karabakh (territorio independient de facto en Azerbaichán), Irán, Siria, Liban, Turquía, Grecia y Israel, fendo un total de 6.7 millons de charradors. Ye a luenga oficial en Armenia y en l'Alto Karabakh.
Lexico
G. Ghapantsian ha comparato parte d'o lexico armenio con o lexico conoixito d'a luenga hurrita, y ha establito bellas correspondencias que indica bel tiempo de coexistencia entre l'idioma hurrita d'Urartu y l'idioma armenio antes que desapareixese o primero. Tamién bi ha ampres d'o periodo persa aquemenida.
Ampres d'a luenga d'os parnos, (iranicos nororientals):
Ampres de luentas iranicas noroccidentals d'una etapa entre o 53 d.C e o 428 d.C, en contacto con os partos.
Ampres d'un tercer estratoiranico mes recient, o sasanida, mes destacable y representato por palabras d'o lexico militar, administrativo, churidico y comercial: Tamién bi ha ampres d'o griego y arameu d'os tiempos d'a cristianización.
Hanna Reitsch
Hanna Reitsch, naixita de Hirschberg im Riesengebirge (Silesia, Imperio Alemán, hue Jelenia Góra en Polonia) o 29 de marzo de 1912 y muerta en Frankfurt d'o Main (Hesse, Alemanya) o 24 d'agosto de 1979, estió una piloto alemana, militant activa d'o Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei d'Adolf Hitler, y que tenió muita importancia en a formación d'a Luftwaffe d'o Tercer Reich, a on estió piloto de pruebas, estando condecorada por a suya labor personalment por o propio Hitler con a Cruz de Fierro. En os zaguers días d'a guerra, estió uno d'os zaguers vesitants d'o bunker de Hitler mientres a batalla de Berlín, a on i plegó en un perigloso vuelo dencima d'as linias de l'Exercito Royo y aterrizando en una carrera d'a ciudat.
Mientres os anyos 1960 vivió en Ghana, a on establió una Academia de vuelo sin de motor.
Bouville (Essonne)
Bouville ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 634 habitants, en una superficie de 20,53 km².
Corona de la Reina
Corona de la Reina ye un mont de 629 m d'altaria situau en o municipio de Tardienta.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Malcocinado
Malcocinado ye un municipio extremenyo situau en a provincia de Badajoz y en a comarca d'a Campinya Sud. Perteneixe a o partiu chudicial de Llerena y a suya población yera de 379 habitants en 2016, en una superficie de 26,2 km².
Cuatro Mojones
Cuatro Mojones ye un mont de 882 metros d'altaria situau en a quadruple muga entre os municipios de Godollo, Alfama d'Aragón, Castellón de las Armas y Bubierca, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Renaxedura
Renaxedura ye un grupo teatral creyada en Zaragoza en 2009, en l'asociación Ligallo de Fablans de Zaragoza. L'obchectivo d'iste grupo ye que a chent pueda conoixer l'aragonés por meyo d'un teatro que preba de fuyir d'os estereotipos que se gosa asociar a ista luenga.200px|thumb|Ligallo de Fablans
Renaxedura prencipió as suyas actuacions o diya 31 de chulio de 2009 en o Teatro d'o Centro Civico "El matadero" de Zaragoza, con a obra de producción propia "As cartas d'a lola Bisi". Dica agora, ista ye a unica obra desembolicada, si bien son parando-ne un atra.
As cartas d'a Lola Bisi
Ista obra recreya as cartas escritas por Bisitazión u Lola Bisi ta la suya parentalla. Istas cartas recentan a vida d'una moceta en un lugar d'Aragón en os tiempos d'a Guerra d'o Francés. Aquí veyeremos cómo l'aimor de dos chovens endura a guerra contra os franceses, que no ye prou como ta trencar o compromís que o mocet li fa a la suya quiesta. En ista obra no mancan as cancions y bailes en directo.
500px|center|thumb|Cartel d'a obra "As cartas d'a Lola Bisi".
Actuacions
Por l'inte, s'han feito as siguiens representacions:
Actors
Os actors que fan parte d'o grupo son:
Basa
thumb|Basa tradicional en a [[Sierra de Castelltallat]] Una basa u balsa ye una chicota extensión natural d'augua en una fondada d'o terreno u una excavación impermiable feita por a man de l'hombre en un puesto favorable pa poder almacenar augua de plevia. Si no bi ha un mantenimiento adequau d'estas basas, se plenan de tierra y las canals deixan d'aportar augua.
En a val d'Ebro as basas tradicionals que aproveitaban pa que abrevase o bestiar recibiban a denominación de balsetz, as que se feban servir pa fer blando o vimbre yeran as albercas. As dos son comuns en o paisache d'a val d'Ebro, tamién d'o Sistema Iberico y en atros paisaches mediterranios, tanto de tierra plana como de montanya y semontano, y permitiban aproveitar l'augua de plevia. En os Monegros as basas tienen muita importancia, pero tamién en comarcas con mayor pluviosidat. Ciertos lugars luent d'os ríos tienen una basa a cantos d'o nuclio habitau, basa que se fa celebre a nivel comarcal, por eixemplo a Bassa Martina cerca de Val Chunquera y a Basa de Fórnols en atra localidat d'o Matarranya.
Ciertas basas tradicionals yeran impermiabilizadas con archila compactada en o fondón, teneban as paretz feitas de piedra seca u aproveitaban unas caracteristicas d'o terreno favorables a la impermeabilización natural. Tamién se podeban fer de piedra seca de tot, impermiabililizadas con calcina. Podeban estar de dimensions variables, por un regular a partir de 10 m³.
En os reganos modernos as basas, de grans dimensions, son impermiabilizadas con material plastico y tienen como función almacenar augua pa regar.
thumb|200px|Basa de formigón usada pa regar [[avellaneras.]] As basas reculliban l'augua d'una cuenca chicota a on se feban unas canals de tierra que replegaban l'augua y la conduciban enta la entrada d'a basa.
Valor ecolochica
Dende un punto de vista medioambiental as basas mediterranias son importants pa cierta fauna y flora. A biotopo aquatico d'as basas, sigan intermitents u permanents, mantién una relación estreita y intensa con os sistemas ecolochicos terrestres que rodeyan a basa.
Unterneukirchen
Unterneukirchen (en bavaro Untanaikira) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto d'Altötting.
Breuillet (Essonne)
A suya población ye de 8255 habitants, en una superficie de 6,69 km².
Val de Buixaruelo
A val de Buixaruelo (prenunciato u ), en castellano Bujaruelo) ye una val espoblata d'os Pireneus situata en a provincia de Uesca (Aragón). Muga con o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, chusto a o norueste d'a val d'Ordesa, y a on naixe o río Ara.
A dentrada a la val se fa dende a localidat de Torla, indo-se-ne ta a val d'Ordesa, pero esviando-se en o Puent d'os Navarros a la chucha, dende a on se contina por un camín de tierra dica o fenero de Sant Nicolau de Buixaruelo (1.420 m.), a on se i troban un cubillar, un restaurant y un camping, asinas como un polito puent romanico. Dende iste fenero bi ha un buen numero de rotas de meya y alta montanya por os macizos de Tendenera (2.853 m), Comachibosa (3.298 m) y As Tres Serols (3.355 m). thumb|200px|left|Salto de Carpin dica o [[río Ara]]
Por o puerto de Buixaruelo (2.270 m) (2'30 h. dende Sant Nicolau) se puede ir a la parti francesa a on se i troban o cul y o salto d'augua de Gavarnia (o salto d'augua más alto d'Europa con más de 400 m. de caíta vertical), o cubillar de Sarradets (2.587 m), a Breca de Rolando y toda a crencha d'o macizo d'As Tres Serols.
Bolbait
Bolbait (Bolbaite en castellano) ye un municipio valenciano d'a provincia de Valencia, situau en a comarca d'a Canal de Navarrés. A suya población ye de 1.452 habitants (2005), en una superficie de 40,4 km² y una densidat de población de 35,94 hab/km².
Coprinus comatus
O pixacans (Coprinus comatus (Pers., 1797) ) ye un fongo d'a orden d'os Agaricales y familia Agaricaceae que se troba ampliament en feners y praus d'Europa y America d'o Norte, dende chunio dica noviembre. Pareix haber estau introduciu en Australia, Nueva Zelanda y Islandia.
Quan ye choven ye un fongo comestible excelent, en tanto que se consuma una miqueta dimpués d'a suya replega. A especie se cautiva en China como birolla.
O fongo, a vegadas, se puede trafucar con Coprinopsis picacea u con Chlorophyllum molybdites, que son verenosos.
Castiello de Sant Mitier
O castiello de Sant Mitier, bellas vegadas tamién nombrau como castiellos de Sant Mitier en a falsa creyencia de que se tracta de construccions independients, ye un conchunto fortificau debantau en estilo romanico que se troba en a corona d'o tozal de Sant Mitier, en os arredols d'a localidat aragonesa de Sant Mitier, en o termin municipal de A Fueva (Sobrarbe).
Ubicación
O castiello de Sant Mitier, con o de Sibirana en Cinco Villas y cualque altro mas, ye un d'os eixemplos mas marcaus en Aragón de como s'ha puesto aprofeitar as avantallas d'o relieve ta construir estructuras militars bien fácils ta desfensar y de forma relativament economica.
A demés, en a baixant norteste, anque no se produz garra cillo en as proporcions que en a man cuentra, i hai tamién un desnivel muit acusau, lo que en chunto con a paret vertical d'a man sudeste fa que a corona superior de o mont siga una cresta feriosa con muit pocas vías d'acceso posibles, que a tamas sirve ta cosirar o cauz d'o río Cinca cuan esnaviesa por o congosto de l'Entremont.
Aprofeitando tot isto, o castiello de Sant Mitier tiene disposada a suya torre de l'homenache en o punto mas retaculer en a cresta, con o paso viedau de forma natural por toz os suyos costaus treito de a dentrada principal ta fortificación. A capiella que feba servicio ta'l castiello tanca l'acceso a o recinto, motivo por o que a construyón con una atipica forma desfensiva.
Estructura
O castiello se composa d'una torre de l'homenache de base pentagonal, un segmento curto de muralla que encletaba o conchunto por o norte y o nort-ueste, y una ilesia romanica que serviba ta capiella d'o castiello. En alto en un puntón de penya amanau, se troba una torre barranya de base circular, que en realidat yera una parte funcional d'o conchunto y que ye lo que fa que muit a sobén s'haiga parlau de dos castiellos por cuentas d'uno.
A muralla, que nomas existiba en a man norteste pus por a resta de costaus as desfensas naturals la feban innecesaria, se conserva de forma muit vestichial. No i queda si que una ringlera de piedras en tierra, y lo que pareix que habría estau a base cuadrangular d'una torre.
A ilesia, actual ermita de Sant Mitier y Sant Celedonio, data de bel par de decadas dimpués que a resta d'a construcción, y s'ha puesto saber que se comenzó a construir en l'anyo 1044 u 1045 por as criptas, y probablement se consagró en 1055 con a ilesia superior, baixo lo reinau de Remiro I.
Ilesia
thumb|right|200px|A [[ermita de Sant Mitier y Sant Celedonio (Sant Mitier)|ilesia de Sant Mitier y Sant Celedonio dende a torre de l'homenache.]] L'edificio mas destacable ye a ilesia de Sant Mitier y Sant Celedonio. A suya construcción ye especial si se conta con o desnivel en o que se troba, y que con o suyo cuerpo tapaba la dentrada ta castiello, por o que feba preciso pasar-ie por adintro, y por tanto, prener-la como primer paso necesario ta fer-se con o control d'o castiello caso d'ataque.
A ilesia consta d'un cuerpo de tres naus orientadas norte-sud, con tres absides, un ta cadaguna, que protruyen en a frontera sudueste y embarazan muito lo paso por a penya, masiau preto d'entre os absides y o cillo como ta que denguno i podese pasar con seguridat.
Cul (anatomía)
thumb|O cul d'un ser humán.
Castiello de Sant Mitier
Ilesia
A dentrada principal en a ilesia se feba por a cripta inferior, que s'ha quiesto sinyalar que cumple una doble función de fer fácil a desfensa (en tot momento os desfensors se trobarían por alto d'os atacadors) y tamién d'estabilizar y dar un suporte horizontal ta la ilesia en salvando lo desnivel natural d'o terreno.
Cul (anatomía)
O cul (d'o latín < CULUS) ye constituito principalment por os tres musclos glútios (glútio mayor, glútio meyo y glútio menor), os cuals sirven como elevación y el sostenimiento d'a pelvis, a extensión, l'abducción y a rotación d'o fémur y l'abducción y a rotación d'a cuixa.
Castiello de Sant Mitier
Ilesia
A cripta, que en verdat ye dople, anque a segunda ye totalment ciega adintro d'a construccion y no i sirve si que ta alacet, ye la primer construcción de a ilesia que se fizo. Os inicios d'ista construcción, que dimpués s'enamplaría con a construcción d'o templo de tres naus superior, fuen iniciaus por mayestros lombardos.
Se troba restaurada dende 1997.
Cul (anatomía)
En o ser humano, ye a parti inferoposterior d'o tronco sobre a cual descansa o cuerpo cuan ye posato. Ye formato por a piel, o teixito adiposo subcutanio, l'aponeurosi glútia y os musclos: glútio mayor (en os humans, s'ha ido desembolicando mas por l'adopción d'o bipedismo), glútio meyo y glútio menor. En os animals, zona carnosa que rodía l'ano. miniaturadeimagen|Cul de muller A esteatopichia u acumulación de graixa en o cul, se considera una caracteristica adaptativa primitiva muit estendillata en a prehistoria y encara ye un rasgo present en bellas poblacions humanas.
Denominacions populars
I hai una gran variedat de parolas emplegadas popularment pa referir-se a lo cul (u en cualques casos a l'ano) en aragonés. Estes son cualques eixemplos: boforón, bufes, bufete, bufatera, bufera, foforón, forón, focillón, tafanario.
Cerro de Valdemoros
O cerro de Valdemoros ye un cerro de 388 m d'altaria situau en o municipio de Torres de Barbués.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Pyrus communis
A perera (Pyrus communis (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Rosales y familia Rosaceae que ye orichinaria d'Asia occidental, Europa central y oriental. Se creye que desciende de dos subespecies de pereras montesinas, categorizadas como P. communis pyraster y P. communis caucasica.
Algete
Algete ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 20.749 habitants (2021) en una superficie de 37,88 km².
Punta de Baldairán
A punta de Baldairán u pico Batans ye un mont de 2.702 metros que se troba en a muga entre Pandicosa y Torla-Ordesa (Uesca).
10.000 metros lisos
200px|thumb|[[Taisto Mäki crebó a barrera d'os 30 minutos en ista preba en 1939.]] Os 10.000 metros lisos, en atletismo, ye una cursa de fundo en a que s'ha de fer una distancia de 10.000 metros, libres d'obstaclos, o mes rapido posible.
Ye incluida en o programa de prebas oficials a l'aire libre d'os campionatos d'atletismo y a mas a mas ye en o programa d'atletismo en os Chuegos Olimpicos dende Estocolmo 1912 en a categoría masculina, y dende os chuegos de Seúl 1988 en a femenina, en o Campionato d'o Mundo d'Atletismo as mullers precipiaron a competir en ista preba en a II edición en Roma 1987.
Récords
Os récords mundials son: en a categoría masculina de Kenenisa Bekele, con una marca de 26'17’’53; y en a categoría femenina de Junxia Wang con una marca de 29'31’’78. Os récords d'Aragón de 10.000 m lisos son: en a categoría masculina de Antonio Abadía con una marca de 28'07"14 y en a categoría femenina de Luisa Larraga con 31'45"85.
Lulo
Lulo puet estar:
Réjaumont
Réjaumont (Rejaumont en occitán, Réjaumont en francés) puet estar:
Liberty Hyde Bailey
Liberty Hyde Bailey, naixito de South Haven (Michigan) o 15 de marzo de 1858 y muerto en Ithaca (Nueva York) o 25 d'aviento de 1954, estió un destacato botanico estausunidense. En 1903, estió establidor de l'American Society for Horticultural Science.
Corella
Corella (Korella en basco encara que no oficial) ye un municipio de Navarra situato en a comarca d'a Ribera Navarra, merindat de Tudela y partiu chudicial de Tudela.
Buixaruelo
Buixaruelo ye un lugar aragonés, hue despoblau (dende o sieglo XVIII), que se troba en l'actual termin municipal de Torla-Ordesa, en a comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca, en la clamada val de Buixaruelo.
Corella
A suya población ye de 8.100 habitants (2020), en una superficie de 81,35 km² y una densidat de población de 97,09 hab/km².
Buixaruelo
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, la primera cita documental d'o lugar ye de l'anyo 1219, en la obra de María Luisa Ledesma Rubio La encomienda de Zaragoza de la Orden de San Juan de Jerusalén en los siglos XII y XIII, en Publicaciones de la Cátedra Zaragoza, Zaragoza, 1967, y documenta las variants Buxaruelo y Buxerolo.
Corella
Cheografía
A localidat de Corella se troba situada a 371 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 94 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.
Oseya de Sayambre
Oseya de Sayambre (Oseja de Sajambre en castellano) ye un municipio castellanleyonés situato en a provincia de Leyón. A suya población ye de 289 habitants(2008), en una superficie de 73,31 km² y una densidat de población de 3,94 hab/km².
Mugas
O suyo termin muga con Posada de Valdeón y con Asturias.
Parla
A parla d'Oseya de Sayambre ye d'a branca oriental de l'asturleyonés, y ye camín de desapareixer debant d'o castellano.
Zuera
Zuera ye un municipio d'a provincia de Zaragoza (Aragón), situato en a Comarca Central.
A suya población ye de 8.576 habitants (2016), en una superficie de 333,17 km² y una densidat de población de 25,24 hab/km².
Toponimia
O toponimo Zuera ye d'orichen arabe y significa penya. En os textos medievals escritos en latín u en aragonés ye Zuera, Zufera, Zhuera, Çuera, Çuffarie, Çofera, Çoera, Çohera.
Cheografía
A localidat de Zuera se troba situata a 280 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 25 km a lo norte d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya comarca, d'a suya provincia y d'Aragón.
Historia
Esta localidat fue repoblada con gascons dimpués d'a reconquiesta. Estió una villa con voto en as Corz d'Aragón. Seguntes Chuan Baptista Labanya, as aldeyas de Lecinyena y Sant Mateu dependeban de Zuera. En 1366, Pero IV vendió a lo concello de Zaragoza a suya sinyoría y churisdicción en esta villa por 170.000 sueldos chaqueses porque li yera menester recursos en a guerra contra Castiella. Os vecins de Zuera s'oposaban a esto y preboron de recaudar la mesma suma pa que no los deseparasen de la Corona.
Luengas y parlas
A luenga tradicional de Zuera ye o castellano d'Aragón, con substrato aragonés por haber-se charrau esta luenga en a baixa Edat Meya. O lexico d'intrés etnografico de Zuera se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 402. Antiparte, bi ha un estudio lexico publicau en l'anyo 2002.
Fiestas
Os suyos patrons son Sant Licer (evanchelizador de Biarn) y a Virchen de Salz. Tien dos fiestas, as grans en honor a Sant Licer que se celebran a zaguera semana d'agosto, y as chicotas en honor d'a Virchen de Salz, en primavera.
Arraia-Maeztu
Arraia-Maeztu ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco en a provincia d'Alaba ubicau en a comarca d'a Montanya Alabesa.
A suya población ye de 708 habitants (2010) en una superficie de 123,11 km², con una densidat de población de 5,75 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Arraia-Maeztu se troba situada a 659 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 25 km d'a ciudat de Vitoria, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Aletxa, Apinaiz, Areatza, Atauri, Azazeta, Birgarabarren, Birgaragoien, Elortza, Erroeta, Erroitegi, Ibisate, Korres, Maeztu (en ye a suya capital), Musitu, Sabando y Zekuiano.
Nughedu
Nughedu (Nughedu en sardo; Nughedu Santa Vittoria, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana d'Oristán y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 528 habitants (2007) en una superficie de 28,56 km², con una densidat de población de 18,48 hab/km².
Mont Retuerta
O mont Retuerta ye un mont de 880 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Nuévalos y Ibdes, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Sant Chuan lo Viello
Sant Chuan lo Viello (en basco Donazaharre, en francés y oficialment Saint-Jean-le-Vieux) ye un municipio (u comuna) francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos, en o districto de Bayona y cantón de Montanya Basca. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Cisa en Ultrapuertos.
A suya población ye de 880 habitants (1999) en una superficie d'11,64 km², con una densidat de población de 75,60 hab/km².
Historia
En 1178 o rei Ricardo Corazón de Lión prenió o Castiello de Sant Per y lo mandó esboldregar.
Demografía
2007: población provisional de l'INSEE (Fuent: INSEE).
Friticherno
Friticherno estió un sobirán de los visigodos en los anyos 376 y 380. Friticherno dirichió la migración de part de los visigodos a l'Imperio Romano d'Orient trescurzando lo Danubio y la revuelta contra los romanos que condució a la victoria en la Batalla d'Adrianopoli en l'anyo 378.
Breux-Jouy
Breux-Jouy ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón de Dourdan y a rechión d'a Isla de Francia.
Friticherno
Mencions en fuents aragonesas
Ye mencionato en a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya" erroniament como Federich:
Breux-Jouy
A suya población ye de 1228 habitants, en una superficie de 4,68 km².
Amanita caesarea
O uego de rei (Amanita caesarea (Scop., 1772) ) ye un fongo d'a orden d'os Agaricales y familia Amanitaceae que ye nativo d'o sud d'Europa y o norte d'Africa.
Ye un fongo comestible de gran prestichio. Estió conoixiu y preziau per os antigos romanos, qui lo clamoron Boletus. Puede trafucar-se con l' Amanita muscaria. Encara que A. muscaria tien un tape royo distintivo chapurquiau de tacas blancas y molsudas, istas tienden a cayer-se a medida que se fa viello y lo royo brilant tiende a esvanexer-se a un narancha amarillenco.
Alfages
Alfages ye un mont de 390 m d'altaria situau en o municipio de Binacet.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Peraleda del Zaucejo
Peraleda del Zaucejo ye un municipio extremenyo situau en a provincia de Badajoz y en a comarca d'a Campinya Sud. Perteneixe a o partiu chudicial de Llerena y a suya población yera de 555 habitants en 2016, en una superficie de 163,7 km².
Lila Downs
Biografía
Downs de muito choven ya s'intresaba por a musica, y prencipió a suya carrera con nueu anyadas apareixendo en un grupo clamato Alma Mixteca. En 1992 salió d'iste grupo ta fer o suyo primer disco como solista, que salió en 1994, titulau Ofrenda. En 2004 fació a suya primera ronda de conciertos, clamata ''One Blood, en Mexico y os Estaus Unius.
A suya mas recient producción ye l'álbum en directo titulato Lila Downs y la Misteriosa en París que ha estau gravato en París en 2009 y tien muito exito en os mercatos d'a musica hispana en Mexico y Europa, como cantaire, la suya voz la consideran contralto en a musica tradicional, con un rechistro de tres octavas, y mezzosoprano dramática en a musica clasica.
Luigi Negri
Luigi Negri, naixito de Codogno (Lombardía) o 4 d'agosto de 1956, ye un arquitecto y politico italiano d'a Liga Lombarda-Liga Norte, que estió deputato dende o 1992 dica o 2001. Estió lo segundo secretario de la Liga Lombarda.
Dende lo decenio de 2000, Negri compachina la suya actividat politica con lo suyo negocio de antigüedatz.​ Se dedica en particular a l'estudio y a la colección de la porcelana alemana, especialment de Meissen, la primera manufactura europea naixida en 1710.
Hilversum
Hilversum ye un municipio neerlandés situato en a provincia d'Holanda Septentrional.
A suya población ye de 84.573 habitants (2010) en una superficie de 46,24 km², con una densidat de población de 1.856 hab/km².
Gossa
Gossa (Gossa en occitán, Gousse en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Costalat de Shalòssa.
A suya población ye de 248 habitants (2007) en una superficie de 4,09 km², con una densidat de población de 61 hab/km².
Giuseppe Bonno
Giuseppe Bonno, naixito de Viena (Monarquía habsburguica, hue Austria) o 29 de chinero de 1711 y muerto en ixa mesma capital o 15 d'abril de 1788, estió un compositor d'Opera austriaco d'orichen italiano d'o Barroco, formato musicalment en Nápols, que fació a suya carrera musical en a Cort imperial de Viena, a on estió mayestro de capiella dende 1774.
Cerro Moncaraz
O cerro Moncaraz ye un cerro de 880 metros d'altaria situau en o municipio d'Ibdes, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Guarda
Guarda puet estar:
Bernie Sanders
Bernard "Bernie" Sanders, naixito l'8 de setiembre de 1941 en Nueva York (Nueva York, Estaus Unius), ye un politico estausunidense. Dende 2007 ye senador por Vermont, y dende 1983 dica 1987 estió miembro d'a Cambra de Representants, tamién por Vermont.
Otón I d'Alemanya
Otón I d'Alemanya u Otón I d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, naixito de Wallhausen (Reino de Francia Oriental, hue Sangerhausen en Saxonia-Anhalt, Alemanya) o 23 de noviembre de 912 y muerto o 7 de mayo de 973 en Memleben (hue Kaiserpfalz en Saxonia-Anhalt, Alemanya), estió un Rei de Francia Oriental y emperador d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, Rei d'Italia, Duque de Saxonia. Yera fillo d'Henrique I d'Alemanya y d'a suya muller Matilde de Ringelheim, y feba parte d'a dinastía otoniana.
Sant Martín de la Virchen de Moncayo
Sant Martín de la Virchen de Moncayo (San Martín de la Virgen de Moncayo en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Tarazona y Moncayo.
A suya población ye de 284 habitants (INE 2007) en una superficie de 5,48 km² y una densidat de 51,82 hab/km².
Cheografía
Sant Martín de la Virchen de Moncayo ye situato a o piet de Moncayo, a una altaria de 813 metros sobre o livel d'a mar, y a una distancia de 90 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Programa Space Shuttle
thumb|Lanzamiento d'o [[Transbordador espacial Discovery|Discovery en octubre de 2007.]] O programa Space Shuttle estió lo quarto programa espacial tripulau d'a NASA y teneba como obchectivo estar un sistema reutilizable capaz d'abaratir l'acceso a lo espacio. Se preveyeba que i habría un lanzamiento tripulau cada mes con capacidat pa transportar dica 74 personas encara que a la fin o ritmo estió notablement inferior a causa d'o suyo elevau coste (bells 450 millons de dolars). O programa estió finalment cancelau en 2011.
Partis d'o sistema
O Space Shuttle (u tamién clamau STS d'o acronimo d'anglés Space Transportation System) yera composau per tres partis: a nau que yera clamada orbitador, un deposito externo clamau ET (External Tank) y dos codetes laterals de combustible solidos clamaus SRB (Solid Rocket Boosters).
Historia
O programa estió aprebau en mayo de 1972. A causa d'a intervención d'o Pentágono en o prochecto lo transbordador estió en o suyo disenyo final muito mas gran y complexo que lo prochectau orichinalment per a NASA. Asinas yera capaz de carriar elevadas cargas como pesaus satelites militars. O 12 d'abril de 1981, dimpués de quantas anyadas de retardo, desapegó finalment o primer transbordador. O programa estió cancelau en 2011 dimpués de 135 misions enta lo espacio.
Naus
thumb|O [[Transbordador espacial Challenger|Challenger esclata mientres que lo suyo desapegue matando a toz os suyos astronautas a bordo lo 28 de chinero de 1986.]]
Briis-sous-Forges
A suya población ye de 3361 habitants, en una superficie de 10,86 km².
Russula integra
A seta chocolatera (Russula integra' (Linnaeus, ) ) ye un fongo d'a orden d'os Russulales y familia Russulaceae que se troba en as selvas de coniferas d'Europa y America d'o Norte. De gusto suau, ye comestible y se consume en Europa Central.
Río d'Erch
Lo río d'Erch ye un tributario de la marguin ezquierda de Millars que naixe en la Sierra de Férriz. Tiene un recorriu de bells 20 km.
Este río se fa servir de muga entre los términs municipals de Fuents de Rubielos (provincia de Teruel) y Puebla d'Arenoso (provincia de Castellón).
En lo parache de Las Penyas ha escarbau una foz.
Hidronimia
L'hidronimo río d'Erch se documenta en un documento de venda d'Olba por part de lo concello de Teruel (6 de febrero de 1269):
Tamién se documenta en lo pleito sobre las primicias de Rubiuelos y Fuents (1339).
En l'actualidat ye conoixiu como río Rodeche (posible evolución de río d'Erche), u río Morrón (bi ha un microtoponimo Morrón debant de la suya boquera).
Chesaleico
Chesaleico estió un sobirán d'os visigodos que fue esleito rei dimpués de la Batalla de Vouillé. Reino dende l'anyo 507 dica l'anyo 511, quan fue succedito por l'ostrogodo Teodorico lo Gran como rechent. S'especula que morió exsecutau en l'anyo 513.
Punta d'a Tronquera
A punta d'a Tronquera ye una cima pirenenca de 2.689 metros d'altaria situada en o municipio de Canfranc, en o cul d'Ip, en l'Alto Aragón.
Gran Premio d'Aragón de Motociclismo 2012
O Gran Premio d'Aragón de Motociclismo 2012, oficialment Gran Premio de Aragón, estió a tercera edición d'o Gran Premio d'Aragón de Motociclismo y catorcena preba d'o Campionato d'o Mundo de Motociclismo de 2011. Se celebró en o cercuito de Motorland Aragón entre os días 28 y 30 de setiembre de 2012.
La Sierra (Terrer)
La Sierra ye un mont de 843 metros d'altaria situau en o municipio de Terrer, en a provincia de Zaragoza.
Brières-les-Scellés
A suya población ye de 956 habitants, en una superficie de 8,65 km².
Óscar Latas Alegre
Óscar Latas Alegre (Samianigo, 1968) ye un licenciato en Cheografía y Historia y diplomato en Machisterio (ciencias humanas) por a Universidat de Zaragoza. Actualment treballa de tecnico de cultura d'a Comarca de l'Alto Galligo.
Escritor en aragonés ye premiato en bels concursos altoaragoneses. D'entre a suya obra destaca o poemario Ortensia de Chudas, una colección de una ventena de poemas feitos en un cudiau y poliu aragonés de trazas ansotanas con o que l'autor sarrablés plega a las chents con una gran frescura lingüística. Tenió mención d'o premio Arnal Cavero que otorga o Gubierno d'Aragón "por o dominio lingüístico, por o suyo ritmo poetico e por o tono intimista". En prosa ha publicau Petalos de febrero en Bordeus y en 2011 estió o ganador d'o Premio Arnal Cavero, con a novela ''Chuegos florals. Repuis d'asperanza y malinconía'', por "a variedat d'estilos, rechistros y temas que s'achuntan en una obra narrativa de gran sensibilidat y modernidat".
En ensayo destaca o estudio Misión lingüística en el Alto Aragón de Jean-Joseph Saroïhandy y bels articlos d'historiografía de l'aragonés en as revistas Alazet, Fuellas, Luenga e Fablas y Rolde como Enrebesatos istoricos d'o toponimo Samianigo (1999), Tres nuebos poemas de Cleto Torrodellas (2000), Clases de aragonés en a Unibersidá de Barcelona: Odón Apraiz, 1933 (2000), Joaquín Costa e a Pastorada de Capella (2001), Repui d'unatro bocabulario aragonés d'o sieglo XIX: Moner y Siscar (2002), R. Mª Azkue e l'aragonés en 1930: literatura popular chesa e o bocabulario ansotano d'Aznárez (2004), Os bocables recullitos por J. Saroïhandy en Zanui (2005), El aragonés en la revista Jacetania (2006), Bocabulario de pastors sobrarbencos, seguntes A. Schmitt (2006), Bozes de Torla, seguntes l'Atlas Linguistique et Ethnographique de la Gascogne (2007), Un villancico en aragonés del siglo XVII: «Escuchen al montañés», de Francisco Solana (2010), Cartas d'Antoni Maria Badia i Margarit con Veremundo Méndez Coarasa (2010), Los primeros estudios desde Cataluña sobre el aragonés (2014), "Enrique Bordetas Mayor (1867-1938): cuatre lletras inéditas en fabla rivagorzana" (2015) u o Los pioneros extranjeros en la investigación del aragonés y del catalán de Aragón (2020).
Sant Miguel lo Viello
Sant Miguel lo Viello (en basco Eiheralarre, en francés y oficialment Saint-Michel) ye un municipio (u comuna) francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos, en o districto de Bayona y cantón de Montanya Basca. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Cisa en Ultrapuertos.
A suya población ye de 254 habitants (1999) en una superficie de 30,30 km², con una densidat de población de 8,38 hab/km².
Demografía
2005: población provisional de l'INSEE (Fuent : INSEE).
Tozal de las Brujas
O tozal de las Brujas ye un tozal de 406 m d'altaria situau en o municipio de Binazet.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
H. P. Lovecraft
Howard Phillips Lovecraft (mas conoixito como H. P. Lovecraft), naixito de Providence (Rhode Island, Estaus Unius) o 20 d'agosto de 1890 y muerto en ixa mesma localidat o 15 de marzo de 1937, estió un escritor y novelista estausunidense, muit conoixito por a suya serie sobre os Mitos de Cthulhu, una serie de novelas de literatura de terror.
Conchuncions causals en aragonés
As conchucions causals en aragonés introducen proposicions subordinadas adverbials lochicas que indican causa.
Son conchuncions causals en l'aragonés actual porque/perque, que, pos/pu(e)s, como (que), ya que, visto que, dau/dato que e considerando que. En aragonés medieval s'usaba tamién car, por tal como e por tal que:
Conchunción causal "que"
Presenta un uso pareixiu a atras luengas romances:
Conchuncions causals "pu(e)s"/"pos" y "car"
En aragonés medieval se feba servir a conchunción causal car coincidindo con as luengas galorromanicas mugants. Podemos veyer l'uso de "car" en o "Libro d'el Trasoro":
En aragonés actual este uso ha desapareixiu y tenemos a conchunción pu(e)s que ocupa o paper d'a conchunción causal car y d'a conchunción doncas, que ye continuativa u ilativa y no causal. Como eixemplos d'uso de pu(e)s/pos como conchunción causal tenemos:
Conchunción causal "como"
La conchunción "como" no ye una conchunción exclusivament causal y puet tener valor condicional. En benasqués tenemos a variant coma. Como eixemplo d'uso causal tenemos:
Puesque
Deriva de lo latín clasico POSTQUAM y tiene lo suyo cognato en lo francés puisque, habendo preso en castellano la forma puesto que. Enunciaba en aragonés medieval una causa conoixida por toz los interlocutors y mira de convencer.
Visto que
Ye cognato de la locución conchuntiva vu que, que se posa debant de la frase.
Oràs
Oràs (Oràs en occitán [ɔ'ras], Oraàs en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 170 habitants (1999) en una superficie de 10,57 km², con una densidat de población de 16,08 hab/km².
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Nurachi
A suya población ye de 1.619 habitants en una superficie de 15,92 km², con una densidat de población de 101,70 hab/km².
Oràs
Demografía
2004: población provisional seguntes o INSEE.
Sant Miguel Arcánchel
Sant Miguel Arcánchel (en hebreu מיכאל Mîkhā’ēl, "Qui como Dios?"; en griego Μιχαήλ Mikhaíl; en latín Michael; en grabe ميكائيل, Mikha'il) ye seguntes la tradición cristiana y chodiga lo cabo de los Exercitos Celestials y, doncas, principe de los anchels.
Torrefrades
Torrefrades ye una localidat d'o municipio de Bermillo de Sayago en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 167 habitants.