cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cheyenne (Wyoming)
Cheografía
A localidat de Cheyenne se troba situata a 1.848 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.
Loma
250px|thumb|Paisache con lomas. 250px|thumb|Paisache con lomas en [[Tennessee.]]
Bi ha lomas de diferents escalas. Bi'n ha que son pueyos luengos, con poca pendient y no guaire alteros, y tamién lomas que son linias d'o perfil d'o releu que va dende una punta dica atra y que pueden estar consideraus sarraus u mesmo sierras.
Jules Verne
Obras prencipals
thumb|Jules Verne en a portada de L'Algerie.
Loma
En Aragón bi ha muitos toponimos con a forma loma as suyas variants (lumo) u os suyos derivaus lomaza, lometa, lomarro, etc...
A documentación d'a palabra loma ye antiga, y a part de trobar-se en toponimos antigos, tamién se troba en textos medievals. En o texto en o que mugan o termin d'o Monesterio de Piedra en 1260-1265, bi n'ha una cita intresant, que ilustra que en o concepto de loma entra a ideya de largura y puede formar una locución adverbial espacial:
Remunye
Remunye (en castellano Remuñe u a vegadas Remuñé) puet fer referencia a:
Cigales
Cigales ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 3876 habitants (2007), en una superficie de 61,4 km² y una densidat de población de 63,12 hab/km².
Roger Corman
Roger Corman (nombre artistico de Roger William Corman), naixito de Detroit (Michigan) o 5 d'abril de 1926, ye un director cinematografico, guionista y productor cinematografico estausunidense.
Montolar
Montolar ye un mont de 503 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Aussen (Alta Garona)
Aussen (Aussen en occitán, Ausseing en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 67 habitants (2006) en una superficie de 5,88 km², con una densidat de población d'11,39 hab/km².
Reconquiesta
A reconquiesta estió un proceso historico en o que os reinos d'o norte d'a Peninsula Iberica que teneban una clase dirichent cristiana ocuporon os territorios de tota a Peninsula, que yeran baixo o poder d'una clase dirichent musulmana. Encara que siga denominata "reconquiesta cristiana" u simplament "reconquiesta", o mesmo proceso se produció en atros países d'Orient Meyo como Cheorchia, u temporalment en l'Imperio Bizantín y Armenia. Se considera que encomenzó en l'anyo 722 con a revuelta de Pelai y remató en l'anyo 1492 con a conquiesta de Granada. Estió un proceso complexo y con unas cuantas fases.
En a reconquiesta participoron as Ordens militars, belunas naixitas en as Cruzatas como a Orden d'o Temple, a Orden d'o Santo Sepulcre u a Orden d'o Hespital, y belatras como o Orden de Sant Chaime naixitas en a mesma reconquiesta.
Dimpués d'a reconquiesta se produciba un reparto u distribución de tierras, y a venita de poblacions cristianas d'atras zonas, o que se conoixe como a "Repoblación". Con a repoblación se produció a concentración cheografica en comarcas u vicos concretos d'as poblacions d'a Peninsula que s'heban islamizato en o periodo anterior y no heban estato forachitatas. Os cristianos mozarabes se fusionaban con os cristianos y a vegatas participaban ellos mesmos en a repoblación. Con a repoblación tamién se produció a substitución d'as parlas mozarabes por as luengas d'as clases dirichents d'os reinos d'o norte. L'arabe lo manteneban belunas d'as comunidaz islamizatas, sobretot en o sud y en o Reino de Valencia.
Primeras expansions d'os reinos cristianos
thumb|Molimento a Pelai. Bi habió dos focos de resistencia cristiana, uno en a Cordelera Cantabrica, que condució a la formación d'o Reino d'Asturias, y atro en os Pireneus representato por os territorios pirenencos baixo poder d'a población autoctona u d'una nobleza d'orichen franco. A lo principio as autoridaz musulmanas d'o norte d'Africa u de Cordoba no veyeban un periglo prou evident como pa fer campanyas pa fer desapareixer os microestatos cristianos, en zonas que no lis intresaban guaire. A expansión d'os estatos cristianos yera moderata, a vegatas a expansión retaculaba, por eixemplo cuan as campanyas d'Almanzor.
Pelai I, vencedor seguntes a leyenda en a batalla de Covadonga enta l'anyo 720 no restauró garra estato visigodo. D'alcuerdo con Ibn Khaldun estió "un rei nuevo que reinó sobre un pueblo nuevo".
Os francos ocuporon Septimania con Pepín lo Petit en l'anyo 756 y dimpués Carles Magno (768-814) intervinió en os Pireneus y val de l'Ebro ocupando amplos territorios en bels casos pa cutio y en belatros temporalment con o que se creyó a Marca Hispanica.
A primera gran intervención d'os cristianos en o centro d'Espanya se produció cuan una guerra civil que enfrentó en a Meseta Central a los berbers y a los arabes. O rei Alifonso I d'Asturias atacó a los berbers d'a Meseta norte, que yeran ocupatos en a guerra contra os arabes, y temporalment s'apoderó de muitas ciudaz. Derrotatos os berbers, habió de dixar as ciudaz que heba conquiesto y se levó a muitos cristianos a los territorios d'o norte que podeba defender.
Alifonso II, Ordonyo I y Alifonso III empentoron un proceso de repoblación en o Reino d'Asturias. As tierras repoblatas esdeveniban propiedat d'os labradors que se i estableixen, (sistema de presura).
En os territorios pirenencos y levantinos tamién se producen repoblacions. En a Marca Hispanica os feitos destacables son a ocupación franca de Barcelona en l'anyo 801 y l'aseguración d'una muga en a linia d'o río Llobregat con Wildredo I (878-897). En a Marca Hispanica bi ha diferencias notables con a situación en Navarra u en Asturias. Bi ha intercambios comercials, una millor conservación d'o patrimonio clasico y una arquitectura con influencias clasicas.
Abances d'os sieglos XI y XII
O califato de Cordoba s'heba esminglanato en una trentena de reinos Taifas. Por atra part se produció una unificación territorial en o centro-norte cristiano en a persona de Alifonso VI de Castiella que achuntó Castiella, Leyón y Galicia, o que li permitió adquirir a hechemonía peninsular. Alifonso VI feba pagar "parias" a los reinos taifas de Zaragoza, Toledo, Badajoz y Sevilla.
En 1085 o reino de Castiella conquirió Toledo y a suya redolata y o suyo rey renueva o títol imperial d'a peninsula Adelphonsus Imperator Toletanus, Magnificus Triunphator. Os musulmans de Sevilla reaccionan clamando a los almurabiz. Atros reinos musulmans deixan de pagar parias. Os almurabiz vencioron a los castellanos y leyoneses en as batallas de Sagrajas (1086), Consuegra (1097) y Uclés (1108).
En Valencia o Cit Rodrigo Díaz de Vivar consiquió resistir a los almurabiz, pero a la suya muerte a taifa de Valencia cayó. En Levant os almurabiz fuoron aturatos por Alifonso I lo Batallero, vencedor en a batalla de Cutanda, que li permitió conquerir o Sistema Iberico y a val meya d'Ebro.
O resultato d'este periodo de reconquiesta cristiana estió a ocupación castellana y leyonesa d'o Sistema Central (y d'o sud d'a cuenca d'o río Duero, que quedaba asegurato). Dimpués d'a caita de Toledo estos exterensos territorios fuoron repoblatos y os reis aplicoron un rechimen legal de fueros que permitiba o predominio d'a ciudat (u d'a nobleza resident en a ciudat) sobre amplos territorios. Se formoron as "comunidaz de villa y tierra" y poderosos concellos (Ávila, Segovia, Salamanca). Ávila y Segovia esdevinioron ciudaz-fortaleza que aseguraban a muga en o Sistema Central.
Bellas zonas d'a cuenca d'o río Tacho no fuoron repoblatas. En Toledo y o suyo antigo reino quedaba muita población autoctona que manteneba restos d'organización d'o periodo islamico anterior. L'antigo Reino de Toledo, y en especial a suya capital, recibioron inmigración occitana y francesa d'una traza pareixita a la val d'Ebro.
O Sistema Iberico, (tanto l'ocupato por Aragón como l'ocupato por Castiella) s'organizó d'alcuerdo con o modelo d'o sud d'o Duero y o suyo dreito, que favoreixeba a la chent que defendeba a muga, ye l'orichen d'as comunidaz de Calatayú, Daroca, Molina d'Aragón, etc... Lo mesmo se desvinió en l'Alta Extremadura en a redolata de Plasencia.
Se produció a reconquiesta d'a Catalunya Nueva y se produció una colonización agraria que en part la empentó a Orden de Cistels.
Os almuades eclixoron a los almurabiz en o norte d'Africa y invadioron a peninsula, aturando a reconquiesta castellana y leyonesa en as cuencas d'o Guadiana y Guadalquivir. A intervención d'os almuades no aturó guaire a reconquiesta en Levant, a diferencia d'o que se desvinió en o centro. A razón d'esto ye que o rei Lop d'a taifa de Murcia resitiba a expansión d'os invasors nortafricanos y no podeba defender os suyos territorios d'o norte. D'esta traza os aragoneses abanzaban por as cuencas d'o Guadalaviar y Guadalop en tiempos d'Alifonso II lo Casto y uns mercenarios navarros creyoron a sinyoría d'Albarracín en circunstancias escuras.
Fase principal
En o centro-norte se produció a unificación d'os reinos de Castiella y de Leyón en 1230 baixo a figura de Ferrando III. A unión d'os dos reinos significó a continación d'as linias d'ataque d'os leyoneses en Extremadura y d'os castellanos en l'alta Andalucía.
En l'ueste o reino de Portugal podió reconquerir tota a frontera occidental dica l'Algarve, d'alcuerdo como o Tractau de Sabugal de 1231 en o que Castiella y Portugal se repartiban os territorios pa reconquerir.
Este periodo remató enta 1265-1285. Se produció una revuelta d'os musulmans d'Andalucía y Murcia en 1265. Os benimarins intervinioron en a Peninsula Iberica en 1275 y aturoron por bel tiempo o proceso de conquiestas cristianas. En Levant a Corona d'Aragón ya yo participaba guaire en a reconquiesta, y encomenzaba a adrezar a suya expansión politica enta a mar Mediterrania, as Viespras Secilianas se produciban en 1282.
Fase final
A fase final ye representata por a resistencia d'o reino Nazarín de Granada a la presión d'os reinos cristianos y a la conquiesta castellana, feito que remató con a caita de Granada en tiempos d'os Reis Catolicos.
Cervillego de la Cruz
Cervillego de la Cruz ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 118 habitants (2008), en una superficie de 21,89 km² y una densidat de población de 5,39 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cervillego de la Cruz ye situata a 755 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 54 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
A Villa (Pallaruelo de Monclús)
A Villa (oficialment, en castellano, «Lavilla») ye un lugar d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblau.
A Villa se troba en as garras occidentals d'a sierra de Campanué, alto d'un recuesto en cosirando a fondonada d'a Fueva, aproximadament, dende a cota d'os 1000 msnm. En comparanza con os demás nuclios d'a redolada, que son chicorrons y sin guaire construccions que os formen, A Villa disposa de 3 viviendas y dica una ilesia propia.
Como os altros nuclios d'a baixant occidental d'a sierra de Campanué, va estar parte d'o municipio historico de Pallaruelo de Monclús en antes que no s'achuntase con Moriello de Monclús y dimpués con a Fueva. Os nuclios en a man fuevana d'o Pallaruelo de Monclús tienen una pista forestal (transitable en 4x4) que os comunica con Formigals en baixando por Cotón, y con Troncedo por a Torre.
Districto de Kitzingen
O districto de Kitzingen (en alemán Landkreis Kitzingen) ye un districto situau en Bavera, Alemanya.
Gots (Lomanha)
Gots (Gots en occitán, Goutz en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 163 habitants (1999) en una superficie de 19,26 km², con una densidat de población de 19,29 hab/km².
Toponimia
O toponimo puet remontar-se a la presencia de visigodos que bi heba en Occitania primero como foederati y dimpués con un estato propio, o "Reino Visigodo de Tolosa".
Los Ramons
Los Ramons (en castellano Los Ramones) ye un lugar de lo termin municipal d'Olba, en la comarca de Gúdar-Chabalambre y en la provincia de Teruel.
Toponimia
Como en atros barrios rurals d'Olba y Sant Agostín, recibe o nombre d'os suyos primers pobladors cristianos, a familia Ramón.
Churriana de la Vega
Churriana de la Vega ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Granada. A suya población ye de 15.741 habitants (2021), en una superficie de 6,60 km² y una densidat de población de 2.205,45 hab/km².
Monofilia (filochenetica)
thumb|right|250px|Esquema de diferents grupos filocheneticos. Un grupo monofiletico ye o conchunto amariello. En Filochenia, a monofilia (d'o griego "un solo linache") ye la qualidat principal d'un grupo d'organismos que dimanan y son evolucionaus a partir d'una mesma población ancestral común y toz os descendients d'ixe antipasau común se troban incluitos en o grupo. L'adchectivo que fa referencia a un grupo con monofilia ye monofiletico.
Por contraposición a un grupo que sía monofiletico, un grupo parafiletico ye ixe a on que s'incluye os descendients d'un mesmo organismo pero no i son toz. Un grupo polifiletico ye un grupo d'organismos que no tienen antipasaus comuns.
Carlos Cabezas
Carlos Eduardo Cabezas Jurado (14 de noviembre de 1980 en Malaga) ye un chugador profesional espanyol de baloncesto, hue retirau. Tien una altaria de 1,86 metros y ocupaba a posición de base.
William Dennis Elcock
William Dennis Elcock (Osgathorpe, Leicestershire, Anglaterra, 11 d'aviento de 1910 - † Londres, Anglaterra, 7 d'octubre de 1960) (que soleba sinyar os suyos escritos como W. D. Elcock) estió un filologo romanista y profesor universitario britanico, especializau en o estudio d'as luengas latinas y romances de Francia y o Pireneu (encluítos cualques estudios sobre l'aragonés). Exerció como cabeza d'o departamento de luenga francesa en a Westfield College de Londres y catedratico de filolochía romanica y literatura francesa medieval en a Universidat de Londres, dende 1947 dica a suya muerte. Partecipó en a Segunda Guerra Mundial en ran de tenient en l'exercito britanico.
Carlos Cabezas
Ha estato internacional con Espanya y formó parte d'os clamatos Juniors de Oro. Con l'absoluta estió un d'os integrants que logró a medalla d'oro en o Campionato d'o Mundo d'a FIBA 2006 celebrato en Chapón y dos medallas, una d'archent y atra d'oro, en os EuroBasket d'Espanya 2007 y de Polonia 2009, respectivament.
William Dennis Elcock
Obtenió a graduación en a Universidat de Manchester en 1932 y se licenció en Letras por a Universidat d'Edimburgo en 1934. En a segunda metat d'os anyos 30 fayó cualques viaches por o sud de Francia y o norte d'Espanya, interesando-se por dos luengas romances por as que heba ganau intrés en as anyadas que estió estudiant universitario: o gascón y l'aragonés. O suyo treballo d'investigación estió muit sistematico y exhaustivo si se compara con belaltro filologo d'o suyo tiempo, fendo recopilacions de formas homologas d'un mesmo termino en 15 u dica 25 localidaz diferents en cada baixant d'o Pirineu ta dimpués discutir-las y quitar conclusions sobre as diferencias, a sobén aduyando-se con a representación grafica en mapas d'os puestos a on que i heba recopilau cada termino ta poder acotar as rechions cheograficas en as que s'extendeba cada rasgo fonetico que heba quiesto estudiar.
Por os suyos treballos se sabe que Elcock conoixeba bien y heba leito as publicacions de Jean-Joseph Saroïhandy y que yera familiraizau con os treballos mas recients d'o suyo contemporanio Gerhard Rohlfs, aprofeitando a suya propia estanza en bels lugars que estes dos autors heban vesitau en os suyos treballos de campo ta aprefundir y perfeccionar os mostreyos que fayoron con nuevos cuestionarios y entrevistas con informants que o francés y l'alemán ya i heban conoixiu. En Nerín (val de Vio, Sobrarbe) entrevista a la nuera d'un informant de Saroïhandy, casada en a casa d'o mariu pus l'amo viello ya i faltaba, y se sorprende con que mientres que en as notas de Saroïhandy se muestra un aragonés muit puro, o solo paso d'una cheneración (20 anyos alto u baixo) entre a estanza d'o francés y la d'éll en a mesma casa ya i ye deixau paso a una parla mayoritariament castellana, estando as expresions de l'amo viello que o propio filologo britanico les amuestra refusadas «por bastas» en boca d'a suya nuera.
En l'Alto Aragón, Elcock critica cualques conclusions de Rohlfs sobre a etimolochía de bellas parolas, que l'alemán atribuiba a lo basco (Baskische Reliktwörter im Pyrenäengebiet, 1927) pero que Elcock planteya que podesen estar de radices mas diversas, como celticas u mesmo dica latinas encriptadas por una fonetica de fuerte substrato basco, como ye la que en cheneral constata que ye prencipal en os suyos estudios tanto en o gascón como en l'aragonés. En iste sentiu, Elcock rompe con a clasica pretensión de muitos filologos que os toponimos aragoneses y gascons d'explicación deficil son cuasi toz dimanaus d'o basco, y introduz una nueva visión sobre l'asunto en sucherindo mas que probables etimolochías indoeuropeas (latinas, celticas, etc) ta muitos macro y microtoponimos d'o norte d'a rechión (Vachimanya < Vallis Magna; ...), amprando ta postular-lo criterios bien simples que en os tiempos d'él encara no yeran si que material d'hipotesis pero que en l'atualidat se tienen por confirmaus (p. ex. A tendencia a tornar -ch- as -ll- d'o latín en dialectos constitutivos como lo tensino; caso d'o toponimo «Vachimanya»). A toponimia de l'Alto Aragón estió l'obchecto de dos d'as suyas obras tardanas: «Toponimia menor del Alto Aragón» (1949) y «Placenames in the valley of Tena (Aragon)» (1953).
En 1938 expublicó en París «De quelques affinités phonétiques entre l'aragonais et le béarnais» (Sobre acualques finidaz foneticas entre l'aragonés y o bearnés), libro en o que analiza exhaustivament os fenomenos foneticos que heba decumentaus a un y a l'altro costau d'o Pireneu con cuestionarios y treballos de campo en os anyos previos a l'esclatido d'a Guerra Civil, trazando muitas relazions de fenomenos que no se troban si que en estas dos luengas de tot lo que ye a Romania y que son singularment compartius d'entre la un y l'altro idioma. A editorial aragonesa Xordica publicó a traducción de María Esther Castrejón a l'espanyol d'ixe libro, en 2005.
Tamién son traducius, en iste caso enta l'aragonés, tres articlos sobre ista luenga, y publicatos en a revista Luenga e fablas: «Un grupo semantico en o romanze alpino» (1998) y «O enigma d'o fardacho en aragonés» (2007), as dos por Francho Nagore y «O prefixo re- en a toponimia pirinenca» (2006), por Óscar Latas.
Fonzaleche
Fonzaleche ye un municipio d'a comunidat autonoma d'a Riocha, en a comarca d'Haro.
A suya población ye de 161 habitants (2006) en una superficie de 17 km², con una densidat de población de 9,47 hab/km².
Cheografía
O lugar de Fonzaleche se troba situau a 563 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 57 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Ciguñuela
Ciguñuela ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 391 habitants (2007), en una superficie de 30,40 km² y una densidat de población de 12,86 hab/km².
Cantón d'o Valais
O cantón d'o Valais (d'o latín Vallis, en alemán Kanton Wallis y en francés Cantón du Valais, en francoprovenzal Cànton du Valês) ye un cantón suizo.
O Valais tien una superficie de 5.225 km², con una población de 278.200 habitants (2003) y una densidat de población de 53,24 hab/km².
Cabezo del Sillón
O cabezo del Sillón ye un mont de 601 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza.
En a suya cima se pueden trobar as enrunas d'un castiello y un asentamiento de zaguerías d'a Edat de Bronze.
Irving Cummings
Irving Cummings, naixito de Nueva York (Nueva York, Estaus Unius) o 9 d'octubre de 1888 y muerto en Los Ángeles (California, Estaus Unius) o 18 d'abril de 1959, estió un director cinematografico, actor, productor y guionista estausunidense.
Galiatz
Galiatz (Galiatz en occitán, Galiax en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de Pardiac-Ribèra Baisha.
A suya población ye de 189 habitants (1999) en una superficie de 6,05 km², con una densidat de población de 31,24 hab/km².
Casper (Wyoming)
Casper ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato de Wyoming, d'an ye a segunda ciudat por o suyo numero d'habitants. Fa parte d'o condau de Natrona, estando-ne a suya capital.
A suya población ye de 53.569 habitants (2010) en una superficie de 75,50 km², con una densidat de población de 800,50 hab/km².
Cheografía
A localidat de Casper se troba situata a 1.560 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a o canto d'o río North Platte.
America Central
330px|thumb|America Central America Central u Centroamerica ye un subcontinent d'America; situato entre a muga d'o sud de Mexico, en Norteamerica, y a muga d'o norueste de Colombia, en Sudamerica. A vegadas s'encluye como parti d'America d'o Norte. A l'este muga con o golfo de Mexico y l'Oceano Atlantico, y a l'ueste con l'Oceano Pacifico. En o dito istmo de Panamá, que en fa parte, ye a on se construyó o canal de Panamá ta trescruzar-lo y comunicar ixos dos ocians ta o transporte maritimo.
Bisalto
Se conoixe como bisalto u bisarto a dos tipos diferents d'especies d'o chenero Pisum:
America Central
Cheografía
Os países que forman America Central son:
America Central tien una superficie d'alto u baixo 335.547 km².
Coccinellidae
Os coccinelidos (en nomenclatura cientifica y en latín, Coccinellidae) son una familia d'insectos adintro d'a orden d'os coleopteros (son escarabaixos). En aragonés, solen clamar-sen cuquetas de Dios/oz, cuquetas de Santa Catalina u simplament Catalinas. O nombre «mariquita» que tamién se gosa sentir ye demanato con toda probabilidat d'o castellano, como tamién «marieta» en ye d'o catalán.
A distribución d'as cuquetas de Dioz ye global, podendo-se-ne trobar especies per tot o planeta treito d'os polos, y tot habendo-se-ne descritas bellas 4.500. Totas a cuquetas de Dioz gosan estar chiquetas, d'entre 1 y 10 mm de lonchitut, con colors bien bitariscas (de regular, con malletas negras sobre os elitros royos u naranchas) y nomás un par d'alass ta volar, que son cubillatas debaixo d'os elitros. A capeza y lo torax gosan estar negros, y las patetas, curtas y con colors diversas, siempre son foscas.
A suya alimentación, tanto en os adultos como en as larvas, ye cuasi totalment basata en o polecón, que ne consumen as cucas en gran cantidat. En muitas culturas, per mor d'a suya alimentacion se's considera animalons beneficiosos ta l'agricultura y dica, en cualques puestos, sinyal de buena suerte.
Formicidae
Atta, Ponera, Cerapachys
Myrmecia, Pseudomyrmex, etc.
Formicomorph
Aneuretinae
Dolichoderinae
Formicinae
Myrmeciomorph
Myrmeciinae
Pseudomyrmecinae
Cerapachyinae
Ecitoninae
Leptanilloidinae
Aenictinae
Dorylinae
Aenictogitoninae
Mollón de la Grallera
O mollón de la Grallera (en castellano Mojón de la Grallera) ye un mont de 309 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza.
Formicidae
Leptanillomorph
Leptanillinae
Poneromorph
Amblyoponinae
Ponerinae
Ectatomminae
Heteroponerinae
Proceratiinae
Myrmicomorph
Agroecomyrmecinae
Myrmicinae
Armaniinae
Sphecomyrminae
Brownimeciinae
Formiciinae
Paleosminthurinae
Las fornicas u fornigas (cientificament Formicidae) son una familia d'insectos, que se caracterizan sobretot porque forman colonias complexas, a suya distribución abarca toz es continentes y i hai especies en tot lo mundo menos en l'Antartida, Gronlandia, Islandia, y parte d'a Polinesia.
Corz de Fraga-Zaragoza-Calatayú (1460-1461)
As Corz de Fraga-Zaragoza-Calatayú de 1460-1461 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en as localidaz de Fraga, Zaragoza y Calatayú y convocadas por o rei Chuan II d'Aragón.
Obertauern
Cheografía
Obertauern se troba en o sudeste d'o estau de Salzburgo en a cordelera de Radstädter Tauern entre os 1.630 y os 2.526 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. O centro hibernal ye amán d'o punto mas alto d'o collau de Radstädter Tauern por o que pasa a carretera de Katschberg (en alemán Katschberger Straße u B99). Obertauern ye trestallau en dos districtos: St. Johann/Pongau y Tamsweg, por o que ye deseparau en os municipios d'Untertauern (Pongau) y Tweng (Lungau). A muga entre os dos municipios ye en o punto mas alto d'o puerto, estando asinas o centro d'a estación d'esqui.
Celtas y romanos
Obertauern tien una luenga historia que prencipia con os celtas (sieglos IV–I aC). Ya existiba una calzada romana que trescruzaba o paso d'o Tauern (en os Alpes) dica Iuvavum (Salzburgo). S'han puesto trobar marcas feitas por os carros romanos que cubriban ista ruta, asinas como fitas antigas que amostran l'uso d'iste puerto por os romanos. A millora d'a calzada se fació probablement en tiempos de l'emperador Claudio (anyos 41-54).
Desenvolique d'a ciudat
A primera vegada que se nombra o Radstädter Tauern ye en l'anyo 1207. En 1224, os rechistros dicen que bi heba una chicota ilesia en o cobalto d'o paso. En 1517, son decumentadas dos posadas en o Tauern, fendo referencia a las casas de Schaidberg y Wisenegg. Istos dos edificios encara son en servicio actualment. En 1519, s'enampló a carretera ta permitir o paso de carruaches. En 1764, l'arcebispe Sigismund de Schrattenbach ubrió una oficina postal en Untertauern, a on bi heba dos servicios postals cada semana. En 1870 a freqüencia s'incrementó a quatre por semana, y, en 1895, yeran dos por día. En 1902, se rechistran os primers esquiadors.
O centro turistico d'Obertauern
En 1920, dimpués d'a Primera Guerra Mundial, os primers esquiadors plegoron enta Obertauern a piet y tresportando o suyo equipache con caballos. Entre 1925 y 1927, se facioron as conoixidas cursas d'autos y motos de Tauern, eventos que atrayeban a muitos vesitants. A chent d'Obertauern data a fundación d'o suyo lugar en o día 8 d'aviento de 1929, ya que ye o día en que prencipió a pasar por primera vegada de traza regular o trafico a traviés d'o paso de Tauern d'hibierno. En 1948, s'instaló a primera remontadera en Seekarhaus. Entre 1948 y 1960, as pistas las feban os propios esquiadors, por una hora de treballo en a preparación d'as pistas teneban gratis 3 baixadas. As carreteras y as proteccions contra os lurtes s'amillororon en 1950 y se construyoron tamién as primeras remontaderas de percha. A creyación d'o primer hotel en a localidat d'Obertauern estió en 1952. Entre 1952 y 1961, s'instaloron muitos telesquís, telecadieras y telecabinas modernos.
D'os ueitanta dica l'actualidat
En 1961 dentró en servicio una moderna telecabina en Zehnerkar. A l'anyo venient, en 1962, Obertauern se convirtió en o nombre oficial d'a localidat. Un anyo dimpués, a primera maquina pisanieus motorizada d'Austria prencipió a treballar en Obertauern, ya que dica alavez as pistas yeran pisadas a piet por os propios esquiadors. Por ixas envueltas se creyó a "Escuela popular ta esquiadors" (Schifahrende Volksschule) en a que os alumnos esquiaban de tardis dimpués d'as clases normals d'o maitín.
En 1965, Obertauern estió un dos puestos trigaus por The Beatles ta apareixer en a suya cinta "Help!". A localidat fue trigada por estar una d'as pocas zonas que teneban nieu por ixos tiempos.
Cantón de Vaud
O cantón de Vaud (en alemán Waadt, d'o latín Pagus Waldensis, en francoprovenzal Cànton de Vôd) ye un cantón suizo.
Obertauern
D'os ueitanta dica l'actualidat
En l'anyo 1967 se construyó a primera pista fendo servir un bulldozer. O resultau estió un gran cambeo d'o terreno ta fer as pistas mas facils de mantener y de baixar ta os esquiadors, permitindo asinas o suyo uso a un mayor rango d'usuarios. A traviés d'una serie de remontaderas se creyó o precursor de l'actual cercuito de Tauern (Tauernrunde).
Montelaimar
Montelaimar (en francés Montélimar) ye una localidat y comuna francesa que se troba en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Obertauern
D'os ueitanta dica l'actualidat
Obertauern s'ha estableixiu tamién como un d'os prencipals centros d'après ski d'Austria. O Edelweißalm y a zona d'arredol de Lürzer Alm son reconoixius internacionalment.
Fosal d'o desconoixiu
En o punto mas alto d'o collau se trona o "fosal d'o desconoixiu" (en alemán Friedhof der Namenlosen). Dita denominación viene d'os tiempos en que a chent travesaba o collau de Tauern a piet con vestius y equipación malos, muito a sobén con mal orache, morindo muitas vegadas como resultau. A ormino istos viachers no yeran identificaus y por ixo yeran apedecaus como "desconoixiu". Actualment iste ye tamién o fosal d'a localidat d'a estación d'esquí d'Obertauern.
Gots (Gers)
Gots (Gots en occitán, Goux en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
Obertauern
Esquí y snowboard
O esquí ye o esporte mas popular en Obertauern, seguiu d'o snowboard. A estación d'esquí tien alto u baixo 100 kilometros de pistas paradas y 26 remontaderas que son capables de tresportar entre 48.000 y 49.000 personas por hora. As remontaderas d'a estación se dividen entre 1 telecabina, 19 telecadieras y 6 telesquís. As pistas se graduan fendo servir o tipico sistema de colors, con pistas fácils marcadas en azul (61%), meyas en royo (35%) y dificils en negro (4%). A pista d'o Gamsleiten 2 ye a pista d'esqui con mayor pendient d'Austria. Os no esquiadors pueden prener toz os remontaderas ta puyar, encara que nomás o Zehnerkarbahn y Grünwaldkopfbahn se pueden pillar ta baixar. Os vesitants pueden aparcar l'auto en un d'os 24.000 m² d'aparcamientos que se troban chunto a las pistas. A interpresa Liftgemeinschaft Obertauern (LGO) ye responsable de mantener as remontaderas.
Gots (Gers)
A suya población ye de 84 habitants (1999) en una superficie de 5,36 km², con una densidat de población de 15,68 hab/km².
Obertauern
Esquí nordico
A más d'as pistas d'esquí alpín y snowboard, Obertauern ufre atras actividatz esportivas d'hibierno. Os vesitants pueden fer servir os 26 kilometros de pistas paradas ta esquí nordico, incluyindo una que se fa servir en a copa d'o mundo, asinas como bellas pistas ta fer senderismo.
Formicidae
S'estima que i hai entre mil billons y diez mil billons de fornigas vivindo sobre la Tierra y lo suyo dominio ecolochico se puet medir per a suya biomasa: estimacions realizadas en distintos entornos indican que represientan per termin meyo lo 15-20% d'a biomasa total d'os animals terrestres, que s'eleva a cuasi lo 25% en a zona tropical. D'alcuerdo con estas estimacions, la biomasa de totas las fornigas existents en o mundo sería semellant a la biomasa total de toz es seres humans.
Muitas culturas humanas las utilizan como alimento, medicina y como obchecto de rituals. Manimenos, a suya capacidat d'esclatar recursos provoca que las fornigas dentren en conflicto con os humans, ya que pueden danyar cultivos y invadir edificios, per unatra parte cualques especies son muito valoradas en o suyo papel d'achents de control biolochico.
Tienen 6 garras y antenas, y belunas tienen alas.
En a cultura popular
En a cultura popular a ormino se les utiliza de forma moralista y eixemplarizant representando lo treballo intenso y lo esfuerzo cooperativo per o suyo treballo duro.
Son comuns as suyas aparicions en cuentos pa ninos y en fabulas, estando especialment conoixida la d'O Ferfet y La Forniga de Esopo, asinas como en textos relichiosos como la Biblia u l'Alcorán.
En o cine
Las fornigas en o cine han inspirau numerosas cintas d'animación como Antz, A Bug's Life, Minuscule: La vallée des fourmis perdues u The Ant Bully con muito exito d'espectadors y taquilla, tamién cal destacar la popular serie de debuixos animaus Atom Ant (La forniga atomica).
Tamién ye un tema recurrent en cintas de tematica de ciencia ficción y de terror, entre las que cal destacar Them! y The Naked Jungle (con Charlton Heston) totas dos de l'anyo 1954, Phase IV  de 1974, Empire of the Ants con Joan Collins y Ants las dos de 1977, It Happened at Lakewood Manor de 1998, Destination: Infestation de 2007, u las cintas basadas en o personache de Marvel dito Ant Man (Ant Man de 2015 y Ant Man and the Wasp de 2018) entre d'atras aparicions en atras cintas de l'Universo Marvel.
Obertauern
Pases d'esquí
Obertauern tien o suyo propio forfait que, dende a temporada 2012/13, tamién ye valido ta la vecina rechión de Großeck-Speiereck, que se troba a nomás 15 kilometros de distancia. O Lungo Ski Pass (ta a rechión Obertauern - Lungau - Katschberg) y o "Super Salzburg Ski Card" (Estau de Salzburgo) tamién son validas, pero no'n ye o pase de Ski Amadé.
Thomas Hobbes
Thomas Hobbes, naixito de Malmesbury (Wiltshire, Anglaterra) o 5 d'abril de 1588 y muerto en Derbyshire (Anglaterra) o 4 d'aviento de 1679, estió un filosofo anglés, encara que tamién teneba obras d'Historia u Matematicas. A suya obra mas conoixita (Léviathan, de 1651) ye una obra con una influencia considerable en a Filosofía muderna, con os suyos conceptos d'o contrato social u d'o estato de naturaleza.
Lidòs
Lidòs (en francés Lizos) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 78 habitants(1999) en una superficie d'1,73 km², con una densidat de población de 45,09 hab/km².
Ursidae
Ursidae ye una familia de mamiferos placentarios dentro d'a orden Carnivora, en a suborden Caniformia. En as luengas romances o suyo nombre cientifico, Ursidae, que ye en latín, tiende a adaptar-se como ursidos. Se corresponden con os animals que se diz popularment onsos.
Os onsos son animals omnivoros que de regular minchan muitas radices, tuberclos, bayas y fruita, amás de carne. Manimenos a suya dieta pende d'a especie y i hai casos estrimos, como l'onso polar (Ursus maritimus), en os cuals a carne ye parte principal porque habitan en puestos aon que no se troba garra atro tipo d'alimento, u como l'onso panda (Ailuropoda melanoleuca) que basa la suya alimentación en plantas como ye o bambú y no mincha alimentos d'orichen animal (como uegos y insectos) si que mui de cabo ta cuan.
Caracteristicas
Os onsos se caracterizan por a suya capeza de mida gran, orellas chicas, redondas y tiesas, uellos chicos, un cuerpo a-saber-lo pesau y robusto, y coda curta. As patas son curtas, fuertes, con zarpas de cinco didos y unglas firmes y curvas. A suya morfolochía y as mesuras d'o cuerpo les fa tener un caminar pando d'aspecto, que aparenta malas trazas, pero son duenyos d'una gran potencia muscular y pueden adubir velocidaz inesperadas si pretan a correr.
Caminan sobre as plantas d'os piez y palmas d'as zarpas debanteras, de forma que tienen marcha plantigrada. Esta traza de refirmar as patas, que comparten con os sers humans y os Primates, ye bien poco frecuent entre os mamiferos, unica entre os Carnivora, de forma que a sobén a parola «plantigrado» s'emplega como sinonimo d'onso. Entre os sentius, tienen mala vista y oyiu regular, pero l'olfacto se conta de normal entre os millors d'os animals terrestres.
D'hibiernos, bellas especies d'ursidos pueden hibernar. Este ye o caso d'as especies d'o chenero Ursus, anque la suya hibernación no ye completa y no plegan a reducir os parametros vitals dica en o punto que lo fan atros animals hibernadors.
As especies actuals d'onsos fan entre 1 y 2,8 metros de largaria y pesan entre 27 y 780 kilogramos. Os masclos son mas grans que as fembras y pueden luitar entre ellos por l'aparellamiento. As litadas son d'uno, dos u pocas vegadas dica tres cadiellos. As crías viven con su mai entre 1 y 3 anyos, dica que ella torna a quedar prenyada. Por ixa razón, todas as especies d'onsos tienen taxas de natalidat baixas (siguen una estratechia demografica de depredador culminal: pocas crías, alta supervivencia en condicions normals), y son fuertement vulnerables frente a la caza u a cambeos ambientals prefundos.
O pelache ye largo y cerrudo, y de regular d'una sola color; marrón, blanca u negra. Como excepcions, l'onso andino (Tremarctos ornatus) tiene dos tacas de pelo blanco u rubio arredol d'os uellos, l'onso malayo (Helarctos malayanus) tiene un collaret claro en o peito, y l'onso panda (Ailuropoda melanoleuca) ye tot de color blanca pero con a orellas, morro, patas y huembros de color negra, de manera que tiene una apariencia mui caracteristica. Amás, os cadiellos de diferents subespecies d'Ursus arctos gosan tener una taca mas clara arredol d'os huembros que s'esbande a mesura que se fan adultos.
Dentición
Os ursidos tienen una dentición peculiar entre os mamiferos carnivoros. As muelas carnuceras son mas aplanadas que en atras familias de carnivoros, sin tanta cresta, y han reduciu a efectividat inicial pa trinchar carne y s'han tornau millor aprofitables pa masticar materia vechetal. No tienen premolars u son mui reducius, anque esto ya sí que ye mas común entre os carnivoros. Guardan manimenos os dients canins prominents que les sirven pa luitar y pa abatir as presas.
Distribución
As diferents especies d'onsos habitan u han habitau en gran variedat d'habitats en Europa, Asia y America. En Africa i hai poblacions mui chicorronas en as montanyas de l'Atlas, que pertenecen a l'onso pardo (Ursus arctos). En Australia no i hai prebas de que i haiga habitau miembros d'Ursidae nunca.
Taxonomía
250px|thumb|right|Onso andino ([[Tremarctos ornatus), solo miembro vivo d'o chenero Tremarctos, subfamilia Tremarctinae, y a la vegada sola especie d'onso autoctona de Sudamerica.]] thumb|right|250px|L'onso bezudo ([[Melursus ursinus), propio d'o sub-continent indio, ye la especie d'onso en a cual se basa o personache de Baloo en a obra o Libro d'a Selva, de Rudyard Kipling.]] thumb|right|250px|L'onso panda ([[Ailuropoda melanoleuca) puestar que sía la especie mas peculiar d'os ursidos.]]
Historia evolutiva
A filochenia d'a familia Ursidae ha suscitau siempre gran debate entre os zoologos, con especies cuasi paradigmaticas de clasificación que s'ha feito y defeito y tornau a fer a-saber-las vegadas, como ye o panda (Ailuropoda melanoleuca): en primeras considerau un ursido, plegó a clasificar-se como Procyonidae, una familia de Carnivora a la cual pertenece o mapache (Procyon lotor), pa que l'analís molecular d'ADN a la fin haiga rematau por demostrar que ye efectivament un ursido, en 1989.
En l'actualidat, pareix que ye platero que a familia Ursidae amaneixió en o sud d'o que huei ye Europa fa arredol de 38 millons d'anyos. O suyo primer antipasau conoixiu ye Ursavus elemensis, un mamifero que teneba alto u baixo la mida d'un can domestico, de menos de 50 Kg, que principiaba a tener caracters propios d'os ursidos, como as muelas carnuceras rebaixadas, pero encara teneba atros simplesiomorfismos ancestrals comuns con atros grupos de Carnivora como os canidos. thumb|right|250px|Cranio d'[[Ursus deningeri. L'onso de Deninger ye una especie fósil recurrent en muitos chacimientos pleistocenos d'Europa y o suyo rechistro remata cuan principia a trobar-se restas d' Ursus spelaeus, por o cual posiblement sía lo suyo antipasau.]] Tamién ye demostrau que o linache filetico de o panda fue o primero en deseparar-se d'a resta, y no como se creyeba enantes; que o linache d'esta especie (subfamilia Ailuropodinae) y o de l'onso andino (subfamilia Tremarctinae) s'esbarrón chuntos pa deseparar-se entre si mas tarde. Esta conclusión mete clarament a la subfamilia Ailuropodinae como primer escisión en a familia, y dimpués se deseprararían os linaches Ursinae y Tremarctinae.
A mas a mas, sabemos dende os primers anyos 2000 que a subfamilia Ursinae, a que mas especies vivas tiene (6 en total), se deseparó en un periodo curto de tiempo en un evento de radiación evolutiva. Encara i hai dubdas razonables sobre as relacions de parentesco evolutivo entre os diferents «onsos negros»: Ursus americanus, U. thibetanus y Helarctos malayanus, pero se presenta claro que l'onso bezudo Melursus ursinus fue o primer ursino en deseparar-se-ne, creyando un linache monofiletico que chustificaría la creyación d'un chenero, Melursus, pa él.
A la suya vegada, se tien indicios que Ursus americanus, l'onso negro americano, y Helarctos malayanus, l'onso malayo, habrían evolucionau como taxons chirmans. Esto fa parte d'a paradoxa que rodeya a l'onso negro americano, pos anque no s'haiga trobau chustificación encara pa separar-lo d'o chenero Ursus, ye prou diferenciau con atros miembros d' Ursus, como l'onso polar (Ursus maritimus) y todas as subespecies d'onso pardo (Ursus arctos), y poco en apariencia d'atros ursinos que no i son, en ixe chenero. Atras evidencias moleculars suchieren que U. americanus y Ursus thibetanus serían especies prosimas entre sí, de traza mas concluyent, lo que induce a pensar en un clúster de tres especies que diverchen a-escape las unas y las atras respective a la linia principal, dando talment o linache d'Helarctos malayanus como primer resultau y contino las atras dos. Si ixo estase asinas, caldría que se tornase a considerar a posibilidat d'habilitar un chenero propio pa l'onso negro americano y l'onso tibetano, d'alcuerdo con os regles d'a cladistica.
Ursus arctos
thumb|right|250px|Onso pardo (Ursus arctos). A especie Ursus arctos ye la mas amplament distribuida en o planeta, con poblacions que van dende a Peninsula iberica dica lo cabo oriental de Siberia, y en America d'o Norte dende Alaska dica Mexico. Se le conoix vulgarment como «onso pardo» en Europa y como «onso griso» en Nordamerica y Asia. En toda esta inmensidat, U. arctos ye una especie monotipica. L'analís de datos d'ADN mitocondrial ha revelau que existe 6 grupos de poblacions diferenciables en o mundo, posiblement consecuencia d'eventos d'isolamiento succesivo que sufrirían as poblacions d'onso pardo entre o periodo d'as glaciacions pleistocenas. Estes grupos cheneticos son:
Amás, as prebas d'ADN mitocondrial sobre poblacions europeas (grupo V) ha contrimostrau que en cheneral i hai poca variabilidat interna en ellas, mientres que son bel poquet mas diferenciadas entre poblacions. As poblacions mas diversas cheneticament son as d'Escandinavia, a on que sorprende porque se fizo un programa d'exterminio d'esta especie en a primer metat d'o sieglo XX que no deixó vivos si que a 35 onsos, de qui toz en son descendients.
Cantillana
Cantillana ye un municipio andaluz situato en a comarca de Vega del Guadalquivir y provincia de Sevilla.
A suya población ye de 10.921 habitants (2012), en una superficie de 107,70 km² con una densidat de población de 99,35 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cantillana ye situata a 34 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 31 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía. Se troba a o canto d'o río Guadalquivir.
Los Lucas
Los Lucas ye un lugar de lo termin municipal d'Olba, en la comarca de Gúdar-Chabalambre y en la provincia de Teruel.
Toponimia
Como en atros barrios rurals d'Olba y Sant Agostín, recibe o nombre d'os suyos primers pobladors cristianos, a familia Lucas.
Ursidae
Ursus maritimus
thumb|right|250px|Onsos polars (Ursus maritimus). De l'onso polar (Ursus maritimus) se creyeba que yera la especie mas choven d'a familia, considerada muito tiempo una descendient directa de bella población americana d'Ursus arctos, d'alcuerdo con l'ADN mitocondrial. Manimenos, un estudio de l'anyo 2012 sobre comparación de marcadors de l'ADN nucleyar contrimostró que yera mas antiga d'o que se pensaba, tot remontando-se la orichen mas probable a fa arredol de 600.000 anyos.
Se veiga tamién
Atras familias de carnivoros:
Ixantigosa
Ixantigosa (u A Ixantigosa en aragonés fovano, /iʃanti'gosa/; oficialment, en castellano, «La Jantigosa» ) é un mas despobllau d'el municipio de la Fueva, en la comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca, onque cheograficament perteneixe a la val de l'Esera. Actualment no tiene dingún habitant.
Ixantigosa eba un mas albocau a la val de l'Esera en un cantimpllano po'l canto oriental de los baixants de la Serra de Campanué que fa separada esta val de la Fueva, onque seiga parte d'el municipio fovano. Pa allegar-ie cal puyar dende'l canto ribagorzano de los arredols de Santa Llestra. Por la suya ubicación é, chunto con Rolespé, el llugar mas oriental de Sobrarbe.
Los espobllaus mas cercanos po'l canto de la Fueva son: la Torre, Solaniella y la Villa.
Toponimia
El toponimo Ixantigosa proviene d'el latín SENTICOSUS (puesto con muchas barzas), y se torna a trobar como microtoponimo en Graus (Xantigosa).
La Lana (Gers)
La Lana (La Lana en occitán, Lalanne en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
Lista de molimentos d'a Comunidat de Calatayú
Lista de molimentos d'a Comunidat de Calatayú catalogaus como Bien d'Intrés Cultural:
Cogeces del Monte
Cogeces del Monte ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 828 habitants (2007), en una superficie de 73,48 km² y una densidat de población de 11,26 hab/km².
Cogeces de Íscar
Cogeces de Íscar ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 152 habitants (2007), en una superficie de 13,41 km² y una densidat de población de 11,33 hab/km².
Filochenia
thumb|right|300px|Esquema d'a filochenia de dos especies de plantas, 1 y 2, a partir d'un antipasau común (especie ancestral). A filochenia fa referencia a la relación de parentesco entre dos sers vivos, especies u taxons en cheneral. O termino s'ha preso tamién en lingüistica historica, secundariament, pa nombrar as relacions en a clasificación d'as luengas humanas en función d'a suya orichen común. En lingüistica, o termino filochenia ye amprau d'a biolochía.
A filochenetica ye a disciplina d'a biolochía sistematica que s'ocupa de determinar a filochenia, y consiste en o estudio d'as relacions evolutivas entre os diferents grupos d'organismos a partir d'a distribución de caracters ancestrals y derivaus en cada taxón, emplegando pa ixe fin matrices d'información de moleculas d'ADN y d'a morfolochía. Con a información se debuixa os árbols filocheneticos, que son a base d'a clasificación filochenetica d'os sers vivos. A filochenetica fa parte d'as escuelas de biolochía sistematica, en chunto con a taxonomía clasica u linneana, a cladistica y a fenetica.