cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penya Falconera
A penya Falconera (Peña Alconera en castellano) y tamién dito "Uevo de Morrano" ye una formación rocosa dentro d'o Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara, en o termin de Morrano. A suya altaria maxima ye de 766 m.
O suyo nombre procede d'os falcons, antigament en a penya se criaban falcons.
Esvans
Os esvans son os habitants nativos de Esvanetia, una zona montanyosa a lo norte de Mingrelia, (Cheorchia) charran una luenga caucasica meridional y son cristianos ortodoxos. Como en o caso d'os mingrelians ye polemico dicir si son un pueblo a part u fan part d'os cheorchianos.
Sent Cristau
Saint-Christaud u Sent Cristau puet estar:
Esvans
Dica l'hibierno de 1986-1987 i heba una población talment superior a los 50.000 habitants, dimpués cuasi a metat d'a población de l'Alta Esvanetia emigró t'as tierras planas de Cheorchia.
Anthus campestris
A cistrilla corredera (Anthus campestris (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Motacillidae que se reproduz en gran parti d'o Palearctico central dende lo nordueste d'Africa y Portugal dica Siberia Central y Mongolia Interior. Ye una au migrant que se treslada d'hibierno a l'Africa tropical y a lo subcontinent indio.
Mide 16 centimetros de luengo con una envergadura de 25 a 28 centimetros.
Cagot
300px|thumb|right|Anvista de lo barrio de [[Bozate (Val de Baztán), guetto cagot d'antes mas y habitau encara huei por descendients de los cagoz.]] Os cagoz, mesiellos u gafos yeran un grupo social marguinal que viviba en Francia y nord-este d'Espanya, especialment en Guipuzcua, norte de Navarra, Cinco Villas, Chacetania, Biarn y Gascunya...
El Bigote de Aznar
El Bigote de Aznar, hasta o 2018 La Madre de Aznar Ya Tenía Bigote, ye una banda de punk de Madrid. Ye conocida por fer punk en diferentes lenguas y fue a primer banda que, sin ser aragonesa, fizo cancións en aragonés.
Cagot
No yeran consideratos de lo mesmo grupo etnico que la población cheneral, no lis se permeteba fer muitas cosas y constituiban una casta d'oficio obligata a malvivir y dedicar-sen a triballos artesanals. A suya marguinación yera mes gran en Navarra, Biarn y Gascunya. En la Chacetania y determinatas zonas d'Occitania a suya marguinación yera menor y han deixato menos noticias. La embotada Cagotes de los Canfraners deriva d'esta chent.
O suyo aspecto fisico ye diferent de l'aspecto de la chent de lo Norte de Navarra. Destaca a l'alta frecuencia de lo lobulo de la orella apegato a la piel de la mandibula, a diferencia de la población cheneral, que lo tien a sobén deseparato y con atra forma.
El Bigote de Aznar
Biografía
A banda se formó en diciembre de 2009, manimenos no empecipió a fer conciertos de una traza normal hasta bel anyo más tarde. Dimpués comenzón a fer muchos conciertos, más que más en Centros Socials Okupaus d'a Comunidat de Madrit.
En 2015 quitan o suyo primer album Nuestra Primera Maqueta, con seis cancións, una d'ellas, Rebla Tú, fue a primer canción fecha en Aragonés por un grupo de musicaries de fuera d'Aragón. Un anyo dispués, amanecen n'o documental sobre punk ANTI-TODO.
Cagot
Historia
O suyo orichen ye polemico. Existe una teoría que los relaciona con visigodos, basandose que en occitán ca got significa precisament can got. Atra teoría los relaciona con os cataros.
Los autors Marca y Lardizábal niegan que sigan cataros, pus los cataros amaneixen en Lenguadoc por l'anyo 1170 y desapareixen en l'anyo 1215. Se sape que los cagoz ya existiban en l'anyo 1000, con lo nombre Crestiaas, como se deduce de lo Cartulario de l'Abadía de Luc y de l'antigo fuero de Navarra compilato por Sancho Remíriz en 1070 y que los menciona como Gafos. En l'Alto Aragón occidental y Cinco Villas ye testimoniada documentalment a suya presencia en ciudaz como Chaca u Sos d'o Rei Catolico baixo las demoninacions medievals de "cristianos de Sant Lazaro" u "mesiellos".
El Bigote de Aznar
Biografía
En 2018 quitan l'Anti-Anti-Todo, contradicindo a una famosa frase d'o movimiento punk, más que más por l'album d'Eskorbuto Anti-Todo. En o libro de fuellas que viene en cada album d'a banda charran d'esto: "Somos Anti-Anti-Todo porque no queremos estricallar solamente, tamién queremos construir bella cosa. Y porque si o punk ye Anti-Todo, somos punk a o cuadrau. Mejor que no o punk.". N'este disco hi hai por primer vez un saxofonista.
Cagot
Historia
En 1819 as Corz de Navarra promulgoron leis pa rematar con la marguinación, leis que abrogoron las leis medievals discriminadoras. Tamién se prebó establir cagoz en Madrit, en lo lugar que huei se dice Nuevo Baztán. Bels agoz emigroron ta America, pero a mas gran parte de los cagoz permanexió en os suyos lugars u se'n tornó a la fin.
El Bigote de Aznar
Biografía
Dimpués de bel concierto en Valladolid, Guadalajara, Segovia u Zaragoza y que o batería y a baixista orichinals brinquen d'a banda, quitan o tercer trobajo Grietas en el Ataúd con cancións u frases en castellano, alemán, francés y serbio-bosnio.
N'este album colaborón Pulpul de Ska-p; Alfredo Piedrafita de Barricada; Mimi d'A Palo Seko y Pau de The Birra's Terror, Sekuelas, Niñatus de Chili y Gandhidiasis. Una canción d'iste album llegó n'as 58.000 reproduccions en Spotify en un mes.
Cagot
Historia
Encara con la ley de 1819 prohibindo la discriminación, a suya marguinación duró dica lo sieglo XX en la Val de Baztán. Lo barrio de Bozate en Arizcum (Val de Baztán) yera un guetto cagot, y la chent que huei i vive desciende dreitament de los cagoz.
Pelo
thumb|Pelo humán augmentato 200 vegatas O pelo (d'o latín < PILUS) ye una estructura que apareixe en a piel d'os animals vertebratos mamifers. Ye formato por restas de cuerpos celulars con un alto contenito d'a proteína queratina. En as plantas tamién se dicen pelos a os tricomas, encara que son formatos por celulosa y no tienen cosa a veyer con os pelos animals.
Zoqueta (barba)
Existen distintas formas, como a fina y a de mostaixa y zoqueta unitos arredol d'a boca.
Socotra
Socotra ye una isla de l'Oceano Indico que chunto con atras tres islas forma l'Archipielago de Socotra, situato a 240 km a l'este d'o Cuerno d'Africa.
L'antigo aislamiento d'a isla ha feito que en Socotra bi haiga especies de plantas endemicas, entre as que destaca un parient d'o drago canario, l'árbol d'a sangre de dragón Dracaena cinnabari, que produce una resina dita "sangre de dragón" comercializata dende antigo como colorant u como medicinal. Bi ha una mengranera endemica, a Punica protopunica.
En a fauna de Socotra destacan as especies d'aus endemicas y l'ausencia de mamifers autoctonos a part d'os quiropters.
A més gran part d'a población ye arabe, con una minoría somalí. Beluns d'os arabes charran una luenga semitica diferent de l'arabe, l'idioma socotrí.
Ye mencionata en a traducción aragonesa d'o "Libro de Marco Polo" baixo o epigrafe Dela isla de Scoyra y dimpués la nombran en o epigrafe Dela isla de scoyra et de machiscar:
Pueblica de Campeán
Pueblica de Campeán ye una localidat d'o municipio de Pereruela en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 31 habitants.
La Tarayuela
La Tarayuela ye un pueyo de 1.010 metros d'altaria situau en o municipio de Bordalba, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Urtica
As xordigas u xordicas (scientificament Urtica (Linnaeus, 1753) ) son un chenero de plantas anchiospermas de a familia Urticaceae, con d'entre 30 y 45 especies descritas, y presencia en quasi todas as latitutz subtropicals y temperadas d'os cinco continents.
Descripción
As xordigas son plantas anyals o perens, de port herbacio, y acusadament nitrofilas, por o que muestran una clara preferencia por os puestos en os que s'ha acumulau materia organica u decheccions d'animals. Creixen dica una altaria, que pende de a especie y de l'hábitat a on se trobe, d'entre 10 y 300 centimetros, anque o mas regular en os eixemplars que habitan en a Peninsula Iberica ye que no pasen t'alto d'os 100 cm.
As especies perens tienen rizomas soterranios, que perviven en hibierno baixo tierra mientres as parts aerias d'a planta s'ixecan u pereixen por as cheladas, y tornan a brostar de primaveras. thumb|right|180px|Pelos urticants en una [[branca|branqueta d'Urtica dioica.]] As fuellas as tienen oposadas, con peciolo, de forma lanciolada u ovalada y con a ladera aserrada. Os niervos i son bien marcaus. As parts aerias de a planta (principalment fuellas y tallos), en a mayoría d'especies, son cubiertas de pelos urticants que contienen acido formico, histamina y serotonina, que quan se liberan por punción en os teixius tovos (p. ex. a dermis) d'os vertebraus inducen inflamación.
Santa Llocaia
Santa Llocaia (en francés Sainte-Léocadie) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
Urtica
Hábitat
I ha especies autoctonas d'o chenero Urtica en os cinco continents. Habitan en zonas de clima subtropical y temperau, anque i ha más diversidat d'especies en os temperaus. De regular, precisan unas condicions d'humedat un poquet mas acusadas que no belatras especies herbacias, por o que gosan creixer en puestos con poca insolación.
Santa Llocaia
A suya población ye de 138 habitants, en una superficie de 8,88 km².
Ducha
thumb|300px|Una ducha thumb|300px|Soldaus en unas duchas colectivas Una  ducha  ye un dispositivo a traviés d'o que caye augua sobre un subchecto, estando iste dreito y sin producir acumulación d'augua, ya que la utilizada se diriche dreitament a o desaugüe. Tamién fa referencia a l'acción d'usar iste tipo d'instalación.
Urtica
Hábitat
Todas as especies d'Urtica son fuertement nitrofilas, o que quiere dicir que amenistan un gran aporte de compuestos nitrochenaus de o substrato a on viven. Por ixa razón, son mas freqüents en os arredols de zonas humanizadas; en terrenos abonaus u a on que s'haiga acumulau fiemo y orina d'animals.
Ducha
As duchas se pueden utilizar tanto en cambras de banyo domesticas, como en duchas publicas (garcholas, chimnasios, etc.) y s'han d'usar obligatoriament en a mayoría d'as piscinas publicas.
Urtica
Hábitat
En l'Alto Aragón, son freqüents en os nuclios despoblaus, como conseqüencia de l'acumulación d'ixas substancias en atros tiempos y de l'actual falta de qui las pise, o que en inhibiba o creiximiento quan yeran poblaus.
Ducha
L'acción de duchar-se, se fa normalment en una banyera u plato de ducha, que tien d'una manguera que se puet orientar con as mans u una parti fixa sobre o tozuelo de l'usuario, a on bi ha un cabezal que distribuye l'augua en cuantos churros finos.
San Román de Cameros
San Román de Cameros ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Camero Viejo.
Ducha
En o caso d'os platos de ducha, por un regular son fixas sobre o tozuelo de l'usuario, u bien se troban a o largo de tot o cuerpo en o caso de duchas d'hidromasache, a sobén protechidas por una pantalla de vidre u metacrilato translucido.
San Román de Cameros
A suya población ye de 164 habitants (2006) en una superficie de 47,5 km², con una densidat de población de 3,45 hab/km².
Cheografía
A localidat de San Román de Cameros ye situada a o canto d'o río Leza, a 849 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar y a una distancia de 38 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia yd'a suya comunidat autonoma.
Ducha
Historia
Os suyos orichens se remontan a l'antiga Grecia y a l'antigo Echipto, encara que a ducha moderna se remonta a o sieglo XIX. O doctor Merry Delabost, chefe medico d'a garchola Bonne-Nouvelle, de Roan, inventó a ducha en 1872, pa dar a os presos una millor hichiene. Se tractaba de duchas colectivas, encara que o sistema de churro yera individual, en 1879 l'exercito prusiano fació obligatoria a ducha entre os suyos soldaus y instaló duchas comunas en os barracons.
Urtica
Fitonimia
thumb|right|200px|Xordiga y xordica (pronunciadas /tʃor'diga/ y /tʃor'dika/ respectivament) son as formas mas freqüents en aragonés. A pronuncia popular mas freqüent, en o dominio lingüistico de a luenga aragonesa, ye «xordiga» (/tʃor'diga/). En o «Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals» de o naturalista y lexicografo Rafel Vidaller se cita ista forma en lugars distribuius por toda a cheografía de l'Alto Aragón: dende Salvatierra d'Esca, en a muga d'as Altas Cinco Villas con Navarra, dica Biarche y Salas Altas, en o Semontano sobrarbenco, tot pasando por puestos tan destacables como Pandicosa (a tamas de a suya habitual conservación d'as oclusivas xordas, se i documenta /tʃor'diga/), y encara en a ciudat de Uesca. Son tamién puestos en os que s'ha documentau a pronuncia /tʃor'diga/: Sigüés (Altas Cinco Villas), a villa d'Ansó y en Fago (val d'Ansó), Luesia y Sos d'o Rei Catolico (Baixas Cinco Villas), Radiquero y Rodellar (comarca d'o Semontano de Balbastro), en Torla (en a val de Broto), en a Buerda y en Guaso (comarca de Sobrarbe).
San Román de Cameros
Barrios rurals
Perteneixen a iste municipio os lugars de Santa María, Montalvo, Velilla, Vadillos, Avellaneda y Valdeosera.
Urtica
Fitonimia
A forma analoga, anque conservadera con a consonant oclusiva xorda en posición intervocalica, «xordica» (/tʃor'dika/), tamién s'ha documentau en un buen numer de lugars. Vidaller a trobó en as suyas enqüestas en zonas que son, mas que mas, foneticament conservaderas con iste tipo de consonants, en o centro-norte de l'Alto Aragón. En o suyo «Libro de As Matas y Os Animals» a recopila en a villa de Biescas y en a val de Tena en Lanuza, en Sallent y en Pandicosa, a on que tamién i ha trobau a forma «/tʃor'diga/». En a vecina val de Broto, a documenta en Broto y en Torla, anque igual como pasa con Pandicosa, en Torla tamién se i documenta /tʃor'diga/, por o que existen as dos formas. En a val de Vio, anque Vidaller no i documenta sique /tʃor'dika/, en un estudio precedent d'Artur Quintana se troba que /tʃor'dika/ efectivament se diz en Nerín y en Sercué, pero que en todas dos localidaz coexiste con a forma /tʃor'diga/ y dica encara con una mas peculiar, no documentada sique en ixas dos localidaz, que sería a forma pronunciada /ʃor'dika/.
En Ribagorza y en Sobrarbe oriental se troba formas, tanto conservaderas como no, con un incremento ix- inicial. «Ixordiga» (/iʃor'diga/) se documenta en Fonz, en Benás, en Graus, en Esdolomada y en Torres en a primera d'as dos comarcas, mientres que en Sobrarbe la documentón en Tella, en Chistén, en a Espunya y en Puyarruego, todas ellas localidaz que se troban en a compleguera de l'alta Cinca. «Ixordica» (/iʃor'dika/) ye una variant, muito menos común, que Vidaller trobó exclusivament en Vio de a val de Vio, y en Biescas, en l'Alto Galligo. thumb|right|200px Existe a forma pronunciada /ʃor'diga/ que s'ha documentau en a val d'Ansó, a on que coexiste con a forma /tʃor'diga/. Belatras formas variants, como «anxordiga», «xurdiga», «anfordiga», etc. amaneixen de forma anisolada en diferents lugars por tot l'Alto Aragón.
Mikel Balenziaga
Mikel Balenziaga Oruesagasti (Zumarraga, País Basco, 29 de febrero de 1988) ye un futbolista espanyol. Chuga d'esfensa y o suyo equipo ye o Athletic Club.
Fringilla coelebs
O pinchán (Fringilla coelebs (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Fringillidae que mide 14–16 cm. y pesa 19-21 g. Lo masclo tien a suya frent negra, o tozuelo azul y os caixos y o peito moraus. Lo dorso pardo y lo carpón verdosenco. As rayas blancas en as alas y en a coda le fan inconfundible en vuelo. A fembra ye tota ella parda verdosenca, tien a parti inferior mas clara y con o blanco d'as alas y la coda, manimenos menos puro que en lo masclo.
Remallo
thumb|300px|Remallos u reblons. Un remallo u reblón ye un tenederas mecanico permanent. Antis d'estar instalau, un remallo consiste en un eixe cilindrico liso con una cabeza en un cabo. O cabo opuesto a la cabeza se diz coda. En a instalación, o remallo se coloca en un forato foradau, y a coda se vulca u se dobla (ye decir, se desforma), de traza que s'expande a aproximadament 1,5 vegadas o diametro orichinal de l'eixe, mantenendo o remallo en o suyo puesto. En atras parolas, trucar u tirar creya una nueva "cabeza" en o cabo d'a coda escachando o material d'a "coda" mas plano, o que da como resultau un remallo que tien aproximadament a forma d'una mancuerna. Pa distinguir entre os dos cabos d'o remallo, a cabeza orichinal se diz cabeza de fabrica y o cabo deformau se diz cabeza de taller u coda de zarre.
A causa que efectivament i hai una cabeza en cada cabo d'un remallo instalau, puede suportar cargas de tensión. Manimenos, ye muito mas capaz de suportar cargas talladeras (cargas perpendiculars a l'eixe de l'eixe).
As fixacions utilizadas en a construcción tradicional de barcos de fusta, como que os claus de cobre y os pernos de remallo, funcionan seguntes o mesmo prencipio que o remallo, pero yeran en emplego muito antis que s'introducise o termin remallo y, quan se recuerdan, cheneralment se clasifican entre claus y pernos, respectivament.
thumb|300px|Reblando remallos d'un [[Douglas C-47 Skytrain mientres a Segunda Guerra Mundial.]] thumb|300px|Animación d'un reblón que se preta.
Bèucaire (Gers)
Bèucaire (Bèucaire en occitán, Beaucaire en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Baish Armanhac.
A suya población ye de 286 habitants (2006) en una superficie de 16,14 km², con una densidat de población de 17,72 hab/km².
¡Ay, Carmela!
¡Ay, Carmela! (títol en castellano, enguerada en Aragón con o títol orichinal en castellano) ye una cinta italo-espanyola de l'anyo 1990 de cine de comedia y cine de drama ambientata en a Guerra Civil Espanyola. Dirichita por Carlos Saura seguntes un guión d'o mesmo Saura y de Rafael Azcona y José Sanchís Sinisterra, con una banda sonora orichinal d'Alejandro Massó y una dirección de fotografía de José Luis Alcaine, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Carmen Maura, Andrés Pajares, Gabino Diego, Maurizio De Razza y José Sancho.
Sent Cristau (Alta Garona)
Sent Cristau (Sent Cristau en occitán, Saint-Christaud en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón d'Autariba y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 229 habitants (1999) en una superficie de 10,87 km², con una densidat de población de 21,07 hab/km².
San Salvador
San Salvador ye a ciudat mas gran y capital d'El Salvador y d'o departamento de San Salvador. Ye situata en o centro d'o país y teneba una población de 298.988 habitants en 2012.
Cerro d'el Romero
O cerro d'el Romero ye un pueyo de 1.001 metros d'altaria situau en o municipio de Fariza, en a provincia de Zaragoza.
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Vicente Basanta
Miguel Vicente Basanta López, naixito de Zaragoza (Aragón) en 1945, yera un piquero y militant comunista y aragonesista que estió asasinau por un achent d'a policía espanyola o 5 de febrero de 1977 mientres realizaba una pintada en una paret d'a carrera Santa Gema de Zaragoza en a quala se leyeba "Treballo sí, policía no" de conchunta con o simbolo d'a falz y o martiello.
Engafador
thumb|Engafador.
Un engafador ye un dispositivo mecanico que une pachinas de paper u material semellant introducindo una gafa metalica fina a traviés d'as fuellas y doblando os suyos cabos. Os engafadors s'emplegan ampliament en o gubierno, interpresas, usinas, puestos de treballo, fogars y escuelas.
Menas
Os engafadors de paper vienen en dos menas distintas: manuals y electricas. Os engafadors manuals son normalment de man, encara que no son infreqüents os modelos que s'utilizan mientres se colocan en un escritorio u unatra superficie. Os engafadors electricos existen en una variedat de disenyos y modelos diferents. A suya función operativa prencipal ye unir un gran numero de fuellas de paper en rapida succesión. Beluns engafadors electricos pueden unir dica 20 fuellas a la vegada.
Sent Vincenç
Sent Vincenç (Sent Vincenç en occitán, Saint-Vincent en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Vals de l'Ossa y o Lagoin y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 369 habitants (1999) en una superficie de 16,61 km², con una densidat de población de 22,22 hab/km².
Elton John
Elton John (nombre artistico de Reginald Kenneth Dwight), naixito de Pinner (Gran Londres, Reino Uniu) o 25 de marzo de 1947, ye un cantaire, musico (piano) y compositor britanico, uno d'os mas conoixitos d'a musica d'o sieglo XX.
Xenofon
Xenofon (en griego Ξενοφῶν) (Atenas 430 aC/425 aC - † Corinto 355 aC) estió un historiador y mercenario griego. Ye muit conoixito por as suyas obras historiograficas Anabasi, Ciropedia y Helenicas.
Pueblica de Valverde
Pueblica de Valverde ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 254 habitants (2009), en una superficie de 25,76 km² y una densidat de población de 9,86 hab/km².
Cheografía
Ye situato en a Val de Valverde.
Toponimia
Ye pareixito a La Puebla de Valverde en a provincia de Teruel, pero leva o diminutivo castellano -ico, mes frecuent en o castellano oriental.
Lazes
Os lazes son un grupo etnico de luenga caucasiana meridional y relichión musulmana que habita en o cantón nord-este de Turquía entre l'aria entre Trapesonda y a muga turco-cheorchiana.
Modo de vida
Os laz que bi ha en Turquía son a sobén pescataires y mariners.
Historia
Os laz que bi ha en Turquía abandonoron o suyo país en 1878 cuan l'Imperio Ruso lo ocuporó. Os laz d'Adcharia fuoron deportatos ta Uzbekistán o 15 de noviembre de 1944.
Barreiros
Barreiros ye un municipio gallego d'a provincia de Lugo, situato en a comarca d'a Mariña Oriental.
Cheografía
A localidat de Barreiros ye situata a 5 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Salelles
Salelles (en francés Saleilles) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de la Costa Sorrosa y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 4.354 habitants, en una superficie de 6,12 km².
Pelé
Edson Arantes do Nascimento, conoixiu esportivament como Pelé, naixiu de Três Corações, Minas Gerais, Brasil o 23 d'octubre de 1940 y muerto en São Paulo, o 29 d'aviento de 2022, estió un futbolista de brasilenyo ye reconoixiu per muitos especialistas, exfutbolistas y aficionaus como un d'os millors futbolistas y esportistas de toz os tiempos, mientres a suya carrera esportiva estio premiau cuantas vegadas como millor futbolista por o que fue apodau O Rei.
Dende 1956 dica l'anyo 1974 desembolicó a suya vida esportiva en o Santos de Brasil. Retirau inicialment, torna a chugar a lo futbol per los problemas economicos ocasionaus per unas malas inversions y accepta una ofierta d'o New York Cosmos que teneba d'antes de retirar-se. Chuga mientres tres anyos en a liga profesional d'Estaus Unius an se convierte en una celebridat en un país an lo futbol yera un esporte minoritario y practicament desconoixiu.
Empire State Building
O Empire State Building ye una torre d'oficinas de 102 plantas situata en a ciudat de Nueva York, estando actualment o segundo gratacielos mas alto d'ista ciudat. O suyo nombre proviene d'o sobrenombre d'o estato de Nueva York, o Estato-Imperio (en anglés Empire State). Fue construito entre 1929 y 1931, mientres a Gran Depresión estando a suya inauguración l'1 de mayo de 1931. Tien 102 plantas y un total de 381 metros d'altaria (443,5 m si se i considera l'antena superior). D'estilo art decó, fue disenyato por William F. Lamb d'o estudio d'arquitectos Shreve, Lamb and Hermon. Gracias a lo baixo pre d'a mán d'obra mientres a Gran Depresión, a suya construcción se fació en nomás 410 días, y 3.400 obrers i treballoron allora.
thumb|right|200px|Imachen de l'interior d'o Empire State A escavación d'os alacetz prencipió lo 22 de chinero de 1930, y o 17 de marzo prencipió a construcción, a un ritmo de 4,5 pisos por semana. Tién 1.860 escalerons que puyan dica o piso 102, son muit populars por a maratón que se i fa: puyar toz os escalerons de l'edificio, acción que puet durar entre 30 minutos y dos horas. Ye situato a lo canto d'a Cinquena Avenita con a Carrera 34 West, d'a zona d'o Midtown. Superó a lo Edificio Chrysler y se convirtió en o simbolo de poder d'os Estaus Unius, estando lo gratacielos mas alto d'o mundo mientres 42 anyos. Perdió iste títol en 1974, cuan s'inaguró a Torre Sears, en Chicago y tamién o títol d'edificio mas alto de Nueva York un anyo dimpués, en 1975, con a inaguración d'as Torres Cheminucas, l'atentato contra as Torres en setiembre de 2001 y a suya destrucción fació que l'edificio tornase a estar o mas alto de Nueva York, dica que o 30 de abril de 2012 o One World Trade Center tornase a estar l'edificio mas alto d'a Ciudat.
Iste edificio, dende o suyo orichen ya estió protagonista d'un d'os mas grans films de Hollywood, "King Kong". A suya imachen apareixe en mas de 100 cintas. Encara que ha estato superato en altaria actualment por atros gratacielos, o Empire State ye tot un simbolo, tanto en a ciudat de Nueva York como en a resta d'o mundo. Actualment se puet puyar a l'observatorio situato en a planta 86, dende a on bi ha unas vistas a-saber-lo politas de tot Manhattan. Iste piso ye visitato por 3,5 millons de personas a l'anyo.
En a cultura popular
O Empire State Building ye un escenario recurrent de escenas de cintas de cine, inspiración ta pintors, amás de estar un puesto ta fer fotos d'o Sky line de Manhatan.
A cinta mas conoixita y que fació iste edificio popular en tot o mundo ye a primera versión de King Kong de l'anyo 1933, d'os anyos dimpués d'a embotada de l'edificio, cinta que espanto a tot o mundo con l'aparición d'un gorila chigant, y que esdevino una cinta y un d'os monstruos clasicos d'o cine. Bi ha cualques versions d'ista cinta como as de 1976, 2005 y 2017.
Tamién ye popular a cursa que se fa dende l'anyo 1978 que consiste en puyar o gratacielos por a escalera dica o piso 68 o mas rapedo posible. Partecipan corredors de tot o mundo y ye organizata por os New York Road Runners.
DocFetcher
thumb|300px|DocFetcher. DocFetcher ye un programa buscador d'escritorio de codigo ubierto que funciona en Microsoft Windows y Linux. Ye escrito en Java y tien una interficie grafica d'usuario basada en SWT.
A diferencia d'os motors de busca d'escritorio prominents, como que Google Desktop, solament indexa y rechira documentos, y solament en carpetas que han estau seleccionadas por l'usuario.
Organero
Un organero ye una persona a qui s'acomanda a construcción, l'afinación, a reparación y a conservación d'os organos. Por un regular, os organers no gosan treballar por libre, s'organizan en tallers d'organería, d'una traza prou pareixita a los primitivos gremios: con un mayestre organero que diriche o taller, un u mes oficials y, a vegatas bels aprendices de l'oficio, dito organería.
A l'igual que en atros gremios u confrairías profesionals, os organers son mencionatos en os textos medievals aragoneses:
Veyer tamién
File:Souvigny orgue historique Clicquot (1783).JPG|Orgue François Henri Clicquot (1783), Souvigny
Programa Artemis
miniaturadeimagen|Programa Artemis.
O Programa Artemis ye un programa espacial tripulau d'a NASA, actualment en desembolique, que los suyos obchectivos son levar una muller a la Luna y establir una colonia permanent astí.
O programa prene o suyo nombre d'a deidat griega Artemisa.
Astronautas
thumb|[[Zena Cardman ye un d'os posibles astronautas en plegar a la Luna iste sieglo.]] O 10 de chinero de 2020, o 22 ° grupo d'astronautas d'a NASA, embotau as "tartugas" (en anglés turtles), se graduó y estió asignau a lo programa Artemis. Beluns d'os astronautas volarán en as misions Artemis enta la Luna y pueden estar parte d'a primera tripulación en volar enta Marte.
Motacilla alba
L' enganyapastors (Motacilla alba (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Motacillidae que se reproduz en gran parti d'Europa y lo Palearctico asiatico y partis d'o norte d'Africa. Ye una au resident en as partis mas atemperadas d'a suya aria de distribución, pero per lo demás migra a Africa.
Mendigorría
Mendigorría (en basco Mendigorria) ye un municipio de Navarra situato a 42 km d'a ciudat de Pamplona. A suya población ye de 1061 habitants(2006), en una superficie de 39,1 km² y una densidat de 27,14 hab/km².
Toponimia
Pareixe que o suyo nombre significa O mont royo. En o Fogache de 1495 se menciona en Zaragoza a un Pascual de Mendigurrea. En textos medievals navarros, inspiratos en fuents orals bascas y romances, as formas d'o toponimo son Mendigurria (1350), Mendigorria (1070) y Mandegorria (1215), y como chenitibo dezada d'uns antroponimos Mendigorrico (1350) y Mendigorriquo (1280).
Lista d'espacios naturals d'Aragón
thumb|200px|Indicador d'a Red Natural d'Aragón en a [[Reserva d'a Biosfera d'Ordesa-Comachibosa]] Los espacios naturals d'Aragón perteneixen a diferents categorías dependendo de lo grau de protección. En total cubre un aria de 160.983,95 ha d'espacios naturals protechidos, lo que suposa o 3,37% d'a superficie total d'o país (47.719 km²).
Parques nacionals
250px|thumb|[[Parque nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols|Ordesa y Tres Serols]] Lo solo parque nacional que bi ha en Aragón ye:
Molimentos naturals
250px|thumb|[[Molimento Natural d'o Naixedero d'o río Pitarc|Naixedero de lo río Pitarc]] Los molimentos naturals son:
Paisaches protechius
250px|thumb|A [[Refuchio de Fauna Silvestre d'a Lacuna de Sarinyena|Laguna de Sarinyena]] Los paisaches protechius son:
Reservas de la Biosfera
La sola reserva de la Biosfera que bi ha en Aragón ye la suma de dos espacios naturals:
Reservas naturals
Las reservas naturals son:
Ribera
thumb|right|250px|A ribera de l'[[Ebro en a Riocha.]] A ribera (d'o latín <RIPA) ye l'aria de terrenos plans y accesibles que se troba en os arredols d'un río, que pueden ser ocupaus por selvas de ribera u sotos, gleras u, por contra, trobar-se mayoritariament aprofitaus ta l'agricultura. Puet ocupar totalment u parcial a plana aluvial d'o río.
En Aragón, a sobén se fa extensivo o termin ribera ta referir-se a las poblacions que i ha en o corso d'o rio, y como extensión d'iste uso, fa parte de a toponimia oficial en o nombre de qualques comarcas en as que a presencia d'un río ye principal, historicament y cheografica, en as relacions d'entre os lugars que as forman.
En textos medievals d'a zona occidental d'Aragón (as comunidatz aragonesas y a Ribera Alta de l'Ebro) se troba tamién l'uso d'a palabra bega (d'o basco <ibaiko, d'«ibai», río) como palabra romance:
Ista palabra fa parte d'un lexico común en as luengas iberorromanicas occidentals, y s'escribe «vega» en castellano y asturleyonés.
Usos
Dende o punto d'envista de l'agricultura, as riberas son zonas muit fértils por l'acumulación de sedimentos que s'ha dau historicament y encara se da. Son tamién zonas en as que a instalación de reganos ye más fácil, pus resulta economico construir-ie un rete de zequias y regallos que permitan quitar l'augua d'o propio río ta abastecer os cautivos. Isto augmenta considerablement a productividat de os terrens de ribera, o que lieva aparellau un incremento en o numero d'asentamientos humanos a lo largo d'a historia, y de a población que cada asentamiento gosa tener.
Como resultau de tot isto, as riberas suelen estar as zonas más densament pobladas. Isto lieva bells riesgos asociaus, pus como os terrenos a on que s'instala as ditas poblacions son a sobén inundables, l'impacto d'as creixidas d'o río en a población humana puet estar directo. Tradicionalment iste riesgo se neutralizaba de forma parcial en instalando os lugars en puestos altos, como os pueyos, que además permitiban a millor defensa y a posibilidat que se cosirase a ribera dende o nuclio habitau. Manimenos, en o sieglo XX y sieglo XXI, muitos lugars han deixau de contemplar ista mesura de prevención en a edificación, y s'ha dedicau a tierra más baixa a usos que no son purament agropecuarios, tot permitindo-se a extensión de cascos urbans en o cul de a ribera, sobre terrenos potencialment inundables a malas que i haiga una riguada.
Santa Maria la Mar
Santa Maria la Mar (en francés Sainte-Marie) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Perpinyán, o cantón de Perpinyán-2 y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 3.452 habitants, en una superficie de 10,29 km².
Linda Evans
Linda Evans (nombre artistico de Linda Evenstad), naixita de Hartford (Connecticut) o 18 de noviembre de 1942, ye una actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1960.
Encara que gosa estar conoixita nomás que por a suya partecipación en series de televisión como The Big Valley (1965-1969) u Dynasty (1981-1989), tamién fació bellas cintas, como The Klansman (1974, Terence Young), Mitchell (1975, Andrew V. McLaglen) u Tom Horn (1980, William Wiard).
Congosto de Ventamillo
thumb|250px|Congosto de Ventamillo El congost de Ventamillo ye un congosto que dona acceso a la vall de Benás situada en Ribagorza, en Aragón, entravesau por el riu Esera en pasando entre las poblacions de Seira y El Ru. Ye una enorme foz, con paretz verticals de més de 300 metros, d'uns 2.200 metros de llargaria en el suyo tramo més angosto, que abarca dica 10 km en total, per la que transcorre la carretera N-260, construyida en 1916. La fisonomía de la zona son basicament rocas calcarias y ye el puesto per on los glaciars descendeban d'el macizo de la Maladeta y baixaban de las montanyas.
Fa alto u baixo 40.000 anyos, el puesto d'el congosto de Ventamillo se trobaba sepultau per el glaciar de l'Esera, dan unas grans dimensions de dica 36 km y 800 metros de fondura en determinaus puestos. Mientres el deschelo d'iste glaciar, las corrients d'aigua que circulaban por astí van anar erosionand la roca dica orichinar iste singular paso.
Actualment, el congosto de Ventamillo desfruta d'una flora de clima atlantica, encara que denantes d'el periodo de las glaciacions, que han esculpiu la fisonomia de la foz, el clima de la zona eba tropical. De manera excepcional, trobem una planta que no existe en digú altro puesto d'el món, la Petrocopsis pseudoviscosa. Tamé i proliferan altras plantas molt habituals en valls y montanyas de la planeta, coma son Sempervivum u la borraina.
Val de l'Ara
A val de l'Ara, dita «valle de l'Ara» en Sobrarbe, ye la val d'o río Ara en tota a suya extensión, dende o viver d'o río en a val alta de Buixaruelo dica la suya esembocadura en o río Cinca en l'Aínsa. Esnaviesa tot lo suyo recorrido en territorio d'a comarca de Sobrarbe, estando en chunto con a val d'a Cinca un d'os dos exes fluvials arredol d'os que s'articula cheograficament la dita comarca, pasando que ye lo río Ara l'exe fluvial prencipal d'o quadrante nort-occidental mientres que la Cinca el ye d'a metat oriental. O propio río Ara s'esemboca en a Cinca en a localidat de l'Aínsa, aproximadament en o centro cheografico d'a comarca, por lo que a val s'extingue en ixe punto.
O río Ara, que determina la val, naixe a 2620 metros d'altitut en a baixant espanyola d'o pico Comachibosa y s'esaugua en a Cinca en a localidat de l'Aínsa, a una altitut de 528 metros, por lo que en total salva una diferencia de 2092 metros, con un desnivel aproximato d'o 3% en o suyo corso. A lonchitut d'o río, y per isto de la suya val, ye de 66 km.
O nombre natural en as parlas de Sobrarbe ye «valle», no per garra castellanismo, sino per conservación d'a «e» final atona etimolochica d'o latín (lat. valle, vallis) que se fa en as parlas patrimonials de la dita comarca en o caso d'a parola «val» y qualcunas más. A forma no ye si que concident con a fonetica d'o mesmo termino en castellano, pero a suya presencia en as parlas sobrerbencas no ye garra caso de sostitución lexica como sí que el son muitos altros en l'actualidat. Tot isto ye perque cara a la standardización de l'aragonés, en os anyos 70 y 80, se proposó dende o prencipio l'emplego d'a variant diatopica «val» que ye la más común en altras comarcas (Ribagorza, Semontano de Balbastro, Chacetania...), per motivos d'equanimidad y pragmatismo, ta tot l'idioma. Isto ye puesto fer pensar a muitas personas que a variant «valle» ye un castellanismo lexico en l'aragonés de l'aria concreta que ye a comarca de Sobrarbe, pero en realidat no el ye, y se tracta d'un termino patrimonial de tot en a comarca.
A val de l'Ara tradicionalment recibe diferents nombres en seguntes qué parte d'o suyo transecto total se trobe, como tamién pasa con altras vals que discurren per comarcas de cheografía accidentada. As mugas d'entre unas y as altras "sub-vals" se son establitas, tradicionalmet, d'alcuerdo con fitos cheograficos envistables u que ne marquen sostancialment o recorrido.
Val de Cervillonar
200px|thumb|right|O [[puent de Sant Nicolau de Buixaruelo (sieglo X), en dó que remata la val de Cervillonar.]] A Val de Cervillonar, nombre que dimana de l'abundancia de hierbas umbeliferas que i creixen («cervillons» son as inflorescencias caracteristicas d'ixe tipo de plantas), ye la primer parte d'a valle dende lo naixedor d'o río Ara en as garras sud-orientals d'o mallo d'a Comachibosa dica la confluencia con o «barranco de Lapazosa» (o barranco que baixa a man ezquierda d'o camín d'o Puerto de Buixaruelo), trobando-se os dos corsos en a ermita de Sant Nicolau de Buixaruelo. En iste segmento, o río Ara recibe por a dreita l'augua d'o río Ordiso y d'o río Otal, as suyas valletas, perpendiculars a la de Cervillonar siempre por a dreita y paralelas d'entre ellas, reciben os nombres de val d'Ordiso y val d'Otal.
A lonchitut de l'Ara en o transecto d'a val de Cervillonar ye de 14,8 km, y o desnivel promeyo dica que íste arriba en o puent de Buixaruelo s'ha calculato en 8,72 %. Por lo tanto, ye un d'os transectos más luengos de tota la val, pero per trobar-se expoblato y estar d'acceso deficil y a demés, espacio natural protechido, ye un d'os espacios más exconoixitos de Sobrarbe.
Rafael Azcona
D'entre a suya ampla filmografía, se puet mencionar belunos d'os suyos guions en bellas cintas como El pisito (1959, Marco Ferreri y Isidoro M. Ferry), Plácido (1961, Luis García Berlanga), El verdugo (1963, Luis García Berlanga), La grande bouffe (1973, Marco Ferreri), Un hombre llamado Flor de Otoño (1978, Pedro Olea), La escopeta nacional (1977, Luis García Berlanga) Patrimonio nacional (1981, Luis García Berlanga) Nacional III (1982, Luis García Berlanga) La Corte de Faraón (1985, José Luis García Sánchez), La vaquilla (1985, Luis García Berlanga), El bosque animado (1987, José Luis Cuerda), ¡Ay, Carmela! (1990, Carlos Saura), Belle Époque (1992, Fernando Trueba), Tirano Banderas (1993, José Luis García Sánchez), La niña de tus ojos (1998, Fernando Trueba), La lengua de las mariposas (1999, José Luis Cuerda), u Los girasoles ciegos (2008, José Luis Cuerda).
Val de l'Ara
Val de Cervillonar
A val de Cervillonar, como tot lo que se troba en a compleguera d'a val de Buixaruelo, yera tradicionalment un puesto d'expleitación maderera exclusiva ta os habitants d'a val de Broto, pero como expleitación ganadera i compartiban os dreitos de pastura con os habitants de Gavarnía.
Rafael Azcona
Premios
Rafael Azcona recibió un Premio Nacional de Cinematografía en 1982 y o Premio Goya d'Honor en a suya 12a edición en 1997 por a suya labor cinematografica.
Val de l'Ara
Val de Buixaruelo
thumb|right|200px|A cadreta de Carpín sobre l'Ara, en a val de Buixaruelo. A partir de Sant Nicolau, a val d'o río Ara se conoix con o nombre de val de Buixaruelo dica que arriba en o puent d'os navarros, a on que lo río Ara recibe per a ezquierda l'augua d'o río Arazas que dimana d'a val d'Ordesa, que ye lateral por ixa man d'a val de l'Ara. A val de Buixaruelo fa aproximadament 6 km, d'os quins, a lo menos, sólo lo primer kilometro ye más u menos obierto, y ye en ixe endreto en dó se troba l'hespital. Os cinco kilometros siguients discorren en un paisache amagato, de pocino, per debaixo os pacos d'o Pico d'o Turbón d'Otal (2319 m) y o tozal d'o Cebollar (2175 m) y d'o solano d'o mallo d'a Penya Mondarruego. O congosto que se forma, en o qual o río corre con auguas bravas, ha per nombre a «Garganta d'os navarros» y en chunto con a val d'Ordesa constituye un d'os paisaches que millor maravilloron a lo pireneísta francés Lucien Briet.
La Manzanera (Pozuel de Fariza)
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Val de l'Ara
Val de Buixaruelo
En o transecto que fa per a val de Buixaruelo, o río Ara recibe, en iste orden, a o «barranco d'o Cebollar» y a o «barranco d'a liena de Mondiniero» per a dreita, os dos barrancos que tansament sí fan garra cabal y no tienen valletas resenyables, pero per a man ezquierda recibe l'augua d'o «barranco d'a faixa de Buesa» que anque tampoco no fa guaire cabal que alportar-le a o rio, forma una valleta más recuesta y envistable, en a baixant de solano d'o mallo d'o Mondarruego.
As altas vals pirenencas, anque inhabitables en amás parte de l'anyada, teneban una función vital como proveyederas de recursos naturals ta os habitants d'as localidaz que se troban poquetz kilometros más t'abaixo, y serviban tamién como puestos de paso prencipals en os viaches transpirenencos que se fesen. Per motivo d'isto, y per lo duro que yera trescruzar os puertos, dende a Edat meya se i fayoron hespitals en os puestos estratechicos a canto y canto d'os trangos más duros d'ixes viaches, en os que seglars u relichiosos i dasen cubillo a os viachers a cambeu que cumplisen unas condicions d'alcuerdo tácito ta lo buen funcionamiento de l'hespital. En o cabo baixo d'a val de Cerbillonar, a on que ísta pasa a convertir-se en a val de Buixaruelo, se troban as enrunas de l'hespital de Sant Nicolau de Buixaruelo, que estió fundato en o sieglo XII por hespitalers gascons que i aduyaban a os que esnavesaban ixes puertos. A ilesia de l'hespital ye a sola enruna que i queda dreita, y recibe o nombre d'ermita de Sant Nicolau de Buixaruelo.
Val de Broto
thumb|right|200px|Paisache d'a val de Broto. A val de Broto ye a val d'o río Ara dende o «puent d'os navarros» y a desembocadura de l'Arazas dica o «recolón de Boyars», debaixo d'Asín de Broto, con un recorrido que s'aproxima a la ventena de kilometros. Encluye dos municipios prencipals, que son Torla y Broto, anque o total d'aldeyas que dependen d'ixe zaguer no se troban totas fisicament a dinto d'a val, sino que qualcunas perteneixen a la redolada d'o Sobrepuerto (en l'actualidat, expoblata, pero que tradicionalment heba tenido un rechimen especial de relacions entre os suyos lugars por mor de l'anisolamiento cheografico que ye tan patent). A val de Broto, dica con tot y con ixo, ye o primer transecto con población que o río Ara se troba quan esnaviesa cara a la Cinca.
A val de Broto ye una val estreta dica que sobrepasa Torla (a villa de Torla s'asienta en un garrot que cierra bella mica la val per debaixo suyo), en a que o río ye creyato una glera esteril per as consecutivas inundacions, lo que i ye feito que no s'haiga puesto fer garra uebras ta caultivar-ie, preservando-se en un segmento que fa alto u baixo bells 6,2 km un entorno de corrols de selva de ribera (chopos, tremoletas, alvernices...) que s'alternan en os recolons que fa o río. En as creixidas, l'augua gosa arribar en as marguins d'a val, fendo que qualsiquier intento de plantificar-ie bella uebra agricola corra o periglo de veyer-se cacegata con l'augua. En lugar de tot ixo, os torleses i han solido caultivar siempre en articas y faixas feitas en as garras d'as dos baixants d'a val, más que no a o canto d'a glera.
Aquila chrysaetos
L' alica crabitera (Aquila chrysaetos (Linnaeus, 1758) ) ye una au rapinyadera d'a orden d'os Accipitriformes y familia Accipitridae que ye a especie d'alica de mayor distribución. Istas aus son de color parda fosca, con un plomache pardo dorau mas claro en a foyeta. As alicas inmaduras d'ista especie gosan tener blanco en a coda y a ormino tienen marcas blancas en as alas. As alicas crabiteras fan servir a suya achilidat y velocidat combinadas con pietz poderosos y zarpas enormes y esmoladas pa atrapar una variedat de presas, sobretot liapres, coniellos, marmotas y atros chicotz mamifers terrestres.
Arròs de Nai
Arròs de Nai (Arròs de Nai en occitán, Arros-de-Nay en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ouzoum, Gave y Riberas d'o Neez y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
1452
Aragón
right|thumb|250px|O rei [[Ferrando II d'Aragón, qui naixió o 10 de marzo de 1452.]]
Teleferico
300px|thumb|Teleferico d'o [[Midi de Bigorra]] Un teleferico ye un sistema de transporte aerio constituyiu por cabinas penchadas d'una serie de cables que s'encargan de fer abanzar a las unidaz a traviés d'as estaciones. Quan as cabinas van por tierra se diz funicular.
A esferencia prencipal con una telecabina ye que o teleferico gosa constar d'una u pocas cabinas de gran capacidat, mientres que as telecabinas en tienen a-saber-las y más chicotas.
Historia
L'uso de cables (ya sigan metalicos como d'atros materials, mesmo vechetals) pa sustener una cabina y poder asinas tresladar personas u obchectos con facilidat, superando accidents cheograficos y cursos d'augua, se pierde en o tiempo.
Nomás en o sieglo XVIII se decumentan os primers usos estables y regulars.
En 1907 fue ubierto en Sant Sabastián (Monte Ulia) o primer teleferico pa o trasporte de personas, prochectau por o incheniero espanyol Leonardo Torres y Quevedo y albandonau en agosto de 1912. En 1908 s'engueró en Bozen a primera instalación pa pasachers d'Europa Central: se tracta d'o Kohlerer Bahn (u funivia del Colle), encara en servicio.
En l'anyo 1966 s'installa por primera vegada un teleferico en l'Etna, o primero en un vulcán activo y l'unico en constant menaza de reconstrucción: fue reconstruyiu dimpués d'as erupcions de 1971, de 1983, de 1985, de 1990 y d'os anyos 2001-2002.
En 1979 fue enguerau en Zermatt o teleferico de Klein Matterhorn, a 3.883 metros d'altaria, y ye o punto d'anvista mas alto d'Europa, mientres que o teleferico más alto d'o mundo (4.765 m), asinas como o más luengo (12,5 km), ye o teleferico de Mérida (Venezuela), en o parque nacional de Sierra Nevada de Mérida, que une a ciudat de Mérida con o pico Espejo.
Entre os pioniers d'as tecnicas de teleferico mudernas cal remerar a o incheniero sudtirolés Luis Zuegg, nativo de Lana y fundador d'a interpresa Hölzl, agora Doppelmayr Italia, asinas como o incheniero alemán Adolf Bleichert de Leipzig (Saxonia), inspirador d'o sistema moderno d'os telefericos y fundador d'Adolf Bleichert & Co., una d'as mas grans interpresas de costrucción de telefericos d'o mundo en o sieglo XX.
En a decada de 1990 bi habió una gran concentración de construtors de telefericos. Hue en día o mercau mundial ye dominau por as interpresas Doppelmayr y Leitner.
Pumarejo de Tera
Pumarejo de Tera ye una localidat d'o municipio de Melgar de Tera en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 236 habitants.
Tronzador mecanico
thumb|right|300px|Tronzador mecanico.
O tronzador mecanico ye una ferramienta con una cadena de metal, tal como las unas d'as bicicletas, pero con dients mes punchutas, amontatas en una espada u estructura central, tamién metalica, que fa de guía ta a trachectoria d'a cadena. A cadena ye alavez movita per un motor interno d'o traste, que per un regular s'alimenta con benzina.