cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luctilhós
Luctilhós (en francés Lutilhous) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 182 habitants(1999) en una superficie de 3,85 km², con una densidat de población de 47,27 hab/km².
Cheografía
O territorio d'a comuna de Lutilhous ye situato a una altaria meya de 573 metros sobre o livel d'a mar, con altarias minima de 439 y maxima de 588 metros.
Sierra d'Aitana
La sierra d'Aitana ye un conchunto montanyoso d'o País Valenciano, situato en a cordelera Prebetica, en o suyo punto con mas altaria, a 1.550 metros sobre o livel d'a mar, ye situada una base militar de control aerio por o que no ye accesible. Ye o primer pico mas alto d'a provincia d'Alicant y fa de muga entre as comarcas d'a Marina Baixa, l'Alcoyán y o Condau.
Forbach
Forbach (en alamanico Fuerboch) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Mosela, en a rechión de Gran Este.
1466
Escaicimientos
right|thumb|250px|O marino y militar chenovés [[Andrea Doria, naixito o 30 de noviembre de 1466.]]
Creixida (hidrolochía)
300px|thumb|right|A riada d'o [[río Guadalaviar|Guadalaviar de 1957 en Valencia.]] Una creixida (u creixita) ye en hidrolochía un augmento d'o livel y cabal de l'augua d'un curso d'augua continental, especialment d'os ríos, podendo salir d'o cauz, desbordar-se y embadinar de tot u en part a suya ribera u plana d'inundación. A causa d'una riada puet estar una tronada, una estación de plevias u os mayencos. As creixidas recibiban tamién a denominación d'aguaduitos en os textos medievals aragoneses y navarros, especialment si produciban desferras. As creixidas d'os ríos son riadas, as d'os barrancos son barrancadas y as d'as garonas, garonadas.
Riadas
As riadas fan part d'a dinamica natural d'os ríos, y producen inundacions de traza natural en a plana d'inundación, plana aluvial, ribera u vega de cada río, contribuindo a la suya formación por sedimentación de materials. Os materials son més gruesos contra més cerca sigamos d'a marguin d'o cauz. Os materials fins tals como as archilas son transportadas por suspensión y sedimentan por tota a plana d'inundación. Os limos y archilas contribuyen a la fertilidat d'o suelo en a ribera, por o que as inundacions representan una fertilización natural d'os suelos agricolas. N'este sentiu son celebres as creixidas d'o Nilo: As creixidas d'o Nilo son mencionadas en os textos antigos y medievals, y se troban en a traducción aragonesa de "La Flor de las Ystorias d'Orient":
O risgo d'inundación se produce quan l'hombre ocupa un aria inundable en una plana aluvial, ye por causas antropicas. Historicament as comunidaz humanas ocupaban preferentement as riberas con cautivos y preferiban tener os nuclios de población luent d'o cauz, por d'encima d'o nivel de risgo conoixiu d'inundación, tendendo a quedar os lugars y ciudaz fuera d'as planas d'inundación. En as "Cronicas d'os Chueces de Teruel" bi ha referencia a muito aguaducho d'o río Guadalaviar y os suyos afluents a causa de tronadas de verano u de mayencos:
As creixidas de l'Ebro tamién son conoixidas dende antigo, y en a Edat Meya bi ha textos medievals escritos en aragonés que en parlan.
Atra traza de referir-se a las creixidas la trobamos en o "Libro de los Emperadors", ir gran:
Dimpués d'a Revolución Industrial se producioron periodos de desembolique urbanistico incontrolau, con a urbanización masiva d'arias inundables en as ciudaz, zonas turisticas y dica en o medio rural. D'esta traza o risgo d'inundación ye previsible, pero a vulnerabilidat y a exposición ye gran.
Barrancadas, garonadas
As creixidas d'os barrancos reciben a denominación de "barrancadas", y en o caso d'as garonas, "garonadas". Os cauces d'os torrents, barrancos, ramblas u garonas gosan estar secos u quasi secos y levan augua dependendo d'o caso mientres u dimpués de grans tronadas, plevias torrencials, quan a gota frida d'a santmigalada u quan os mayencos primaverals dependendo d'os casos. Tradicionalment l'hombre no ha feito construccions a man de torrents, pero o desembolique urbanistico y turistico incontrolau de ciertos países como Espanya, en especial en Levant ha levau a construir casas, torres, y complexos turisticos chusto en o canal de desaugue u o cono de dechección de muitos torrents.
En o sud y este d'a Peninsula Iberica son tipicas as ramblas, que levan augua dimpués d'una tronada de verano, pero especialment quan as plevias d'a santmigalada, que en os dos casos pueden estar muit intensas. En caso de plevias intensas, y especialment quan as gotas fridas gran cantidat d'augua puede circular por ixos cauces a gran velocidat podendo producir inundacions de sopetón muito periglosas. Os aguaduitos d'as ramblas de Daroca han estau importants en a Edat Meya por o menos dende 1392, por eixemplo en l'anyo 1489 o burdel de Daroca quedó embadinau de tot por l'aguaduito d'a Rambla Fondonera, y un d'ells quedó en a memoria colectiva en a leyenda d'o Ruello d'el Miraglo.
En atros tipos de torrents u barrancos pueden producir-se aguaduitos que causan danyos economicos u humans. En un texto de 1322 provinient de Calatayú parlan de l'aguaducho de la val, que malmetió os reganos d'a Vega d'Albudeha:
Periglosidat
A periglosidat d'una creixida depende d'a velocidat d'a corrient y d'o cabal. O cabal dependerá d'a intensidat d'as precipitacions, d'as estacions y d'a infiltración. Estacionalment se parla d'epocas d'estiache quan o cabal ye minimo y epocas de creixida quan ye maximo. Os ríos pirenencos presentan una epoca de creixida en primavera por deschelo dita o mayenco.
O estudio d'as variacions d'o cabal en tota l'anyada se representa en un hidrograma anyal, y comparando diferents diagramas anyals se puet veyer si bi ha un comportamiento regular con a fin de realizar prediccions sobre quan ye més probable que se produgan creixidas.
Atro tipo d'estudios sobre o cabal que se fan son os hidrogramas de creixida, en os que se veye o tiempo de respuesta dende a caita d'a precipitación dica l'inte quan s'observa o cabal punta u maximo. En o caso d'as ramblas y os uadis o tiempo de respuesta ye de pocos minutos y as creixidas producen flash floods u "inundacions lampedo". En a zona prepirenenca as barrancadas dimpués d'una tronada se producen de sopetón auguas enta baixo, con un tiempo de respuesta breu, como se desvinió o 7 d'agosto de 1996 a las 19:00 horas en Biescas quan cayó una precipitación de 160 l/m2 en 45 minutos y l'augua s'entibó en os barrancos de Sías, Betés, y Arás por a existencia en o suyo cauz de piedras y ramas y dimpués baixó a una velocidat de 4 m/s inundando o camping de las Nieves, que yera en un cono de dechección con materials sedimentaus d'atra barrancada pareixita 50 anyadas enantes.
Predicción
As mesuras pa predecir as inundacions son as previsions meteorolochicas, os diagramas de variación d'o cabal y fer mapas de risgo.
Arna
thumb|Arnas.
Creixida (hidrolochía)
Prevención
As mesuras estructurals son a construcción de diques, l'augmento d'a capacidat d'o cauz, esbarrar cauces, mesuras de conservación d'o suelo y reforestación, construcción d'entibos, y creyación d'estacions de control. A reforestación de Sierras Espuña a zaguers d'o sieglo XIX estió una mesura efectiva pa prevenir as desferras por as creixidas d'o río Segura en a rechión de Murcia.
As mesuras no estructurals son fer modelos de simulación de creixidas, plans de protección civil con sistemas d'alerta, seguros y aduyas publicas y ordinación d'o territorio con restriccions en l'uso d'o suelo dependendo d'o risgo. Con as mesuras no estructurals se reduce a vulnerabilidat.
Arna
A estructura interna de l'arna ye un grupo densament empaquetau de celdas prismaticas hexagonals feitas de cera d'abellas, clamau bresca. As abellas utilizan as celdas pa almagazenar birolla (miel y polen) y auespar a las crietas (uegos y corcas).
Ribas (Zamora)
Ribas ye una localidat d'o municipio de Viñas en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población yera de 48 habitants en o 2013.
Creixida (hidrolochía)
Ordinación d'o territorio pa prevenir creixidas
En a ordinación d'o territorio a lechislación espanyola estableix en o Reyal Decreto 849/1986 que bi ha tres zonas con restricción d'uso d'o suelo:
Tomás o Eslau
Tomás o Eslau (naixito arredol d'a decada de 760 – octubre de 823) estió un militar de l'Imperio Bizantín d'alto ran mientres o reinato de León V l'Armenio, y que dimpués d'a muerte d'ixe emperador dirichió una revuelta de gran mida contra l'emperador Miguel II que fue esclafata con aduya bulgara quan yera tan extendita que plegaba a asitiar Costantinoble.
Serviba en o Exercito Bizantín chunto con León V l'Armenio y Miguel II quan yeran simples oficials, y teneba o ran de protostrator baixo Bardanes Tourkos en o thema d'Anatolikon, con seu en Amorion. Quan fue asesinato León V l'Armenio y s'asentó en a cadiera imperial o suyo rival Miguel II encomenzó una rebelión.
Citas
Apareixen quantas citas y referencias a Tomás o Eslau en a historiografía aragonesa. Asinas por eixemplo, en o "Libro d'os Emperadors" en parlan sobretot en o capítol dedicato a Miguel II:
Chuan Zonaras considera que a perduga de Creta se debió a no poder defender-la a causa d'o estato de guerra civil entre Miguel II y Tomás o Eslau.
Pui Arcol
Pui Arcol ye un mont de 2.417 metros d'altaria que se troba situau en o municipio de Sallent de Galligo (Aragón).
Miranda (Gers)
Miranda (Miranda en occitán, Mirande en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda (en ye a suya capital) y cantón de Miranda-Astarac (tamién en ye a capital).
Bangladesh
A Republica Popular de Bangladesh (বাংলাদেশ en idioma bengalín) ye un país y estato d'o sud d'Asia en o subcontinent indio, que se troba rodiato cuasi de raso por territorio indio de fueras d'en a suya parte sudeste, que muga con Birmania, y en o sud, a on muga con o golfo de Bengala. A mayor part d'a población d'o país ye d'etnia bengalina, fablants d'o idioma bengalín y de relichión musulmana. A suya capital de Bangladesh ye a ciudat de Dhaka, que ye amás a prencipal ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants. Politicament, Bangladesh ye una democracia y s'estructura como una Republica parlamentaria, estando actualment o suyo President Zillur Rahman y o suyo Primer ministro Sheikh Hasina. Bangladesh fa parte d'as Nacions Unidas, d'a Commonwealth (dende 1972, dimpués d'a suya independencia), de l'Asociación Sud-asiatica t'a Cooperación Rechional, d'a Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation y de l'Organización t'a Cooperación Islamica.
A suya población ye de 171.700.000 d'habitants (2016) en una superficie de 147.570 km², con una densidat de población de 1.319 hab/km². Ye o ueiteno país con mas población d'o mundo y tamién uno d'os estatos con mayor densidat de población.
As suyas mugas actuals s'establioron en 1947 cuan se produció a Segunda partición de Bengala entre India y Pakistán, cuan Bangladesh formaba part d'iste segundo estato baixo o nombre de Pakistán Oriental. O país proclamó a suya independencia de Pakistán o 26 de marzo de 1971, feito que reconoixió a comunidat internacional o 16 d'aviento de 1971. Bangladesh no plegó en a suya independencia so que en meyo d'una guerra de secesión con Pakistán, recebindo o nuevo estato en ista luita o refirme y l'aduya d'a India y d'a Unión Sovietica. Sindembargo, con a independencia prencipió un periodo de fundas luitas socials y politicas en Bangladesh, con cuantos golpes d'estato que han contribuito a ralentizar o creiximiento economico y o desembolique d'o país.
Dende o punto d'anvista cheografico, Bangladesh se troba situato en o delta d'o río Ganches, a on iste desaugua en o golfo de Bengala. Iste feito determina a gran riqueza agricola natural d'o país, encara que tamién tiene consecuencias negativas en forma de desastres naturals asociatos a las creixitas d'o río Ganches u de bel un d'os suyos afluyents.
Antiguidat
250px|thumb| O Puesto archeolochico de [[Mahasthangarh. Os suyos repuis son de l'anyo 600 aC.]] Os repuis de civilización mas antigos que s'han trobato en la rechión de Bengala datan de fa cuatre mil anyadas, cuan a rechión yera poblata por os pueblos dravidicos, pueblos tibeto-birmans y pueblos austro-asiaticos. No se conoixe l'orichen exacto d'a palabra "Bangla" u "Bengala", encara que se creye que deriva de "Bang", que ye o nombre d'una tribu de parla dravida que s'establió en a rechión alto u baixo en l'anyo 1000 aC.
En ista comarca, o reino de Gangaridai se i establió dende zaguers d'o sieglo VII aC, encara que dimpués s'adhibió a o reino de Bihar, ta rematar en quedar en mans d'o ser sometidos por los imperios de Mágadha, Nanda, Maurya y Sunga. Dende o sieglo III dica o sieglo VI dC, Bengala fació parte d'os imperios Gupta y Harsha Vardhana. Dimpués d'a caita d'iste zaguero, un líder bengalín dito Shashanka fundó un reino de curta durada en Bengala, estando asinas Shashanka considerato como o primer rei independient en a historia de Bangladesh.
Edat Meya
Dimpués de un periodo de desórdens, a dinastía budista d'os Pala gubernó a rechión mientres cuatrecientos anyos, que continoron con un reinato mas corto d'a dinastía hindú d'os Sena. L'Islam l'introducioron en Bengala en o sieglo XII comerciants musulmans y misioners sufís; as conquiestas musulmanas posteriors aduyoron a difundir l'Islam por toda la comarca.
Os comerciants europeus i plegoron a zaguers d'o sieglo XV, y a suya influencia creixió dica que a Companyía Britanica d'as Indias Orientals obtenió o control de Bengala dimpués d'a batalla de Plassey en 1757. A sangrienta rebelión de 1857, conoixita como a rebelión d'os cipayos, comportó a transferencia de l'autoridat dende a Companyía enta la corona britanica, con un virrei britanico que administraba o territorio. Mientres o dominio colonial, as fambres estioron una constant, encluyindo-ie a conoixita como gran fambre de Bengala de 1943, mientres a Segunda Guerra Mundial, que fació mas de 3 millons de muertes.
O sieglo XX
Entre 1905 y 1911, se fació una primera partición de Bengala, que fracasó, y que prebaba de dividir ixa provincia d'o Raj britanico en dos zonas, estando-ne Dhaka a capital d'a zona oriental. Cuan en 1947 l'Imperio bitanico concedió a independencia y se dividió a India seguntes as creyencias relichiosas d'os suyos habitants, en a dita partición d'a India, se fació a segunda partición de Bengala: a suya parte occidental s'integró en a India y la suya parte oriental s'adhibió a Pakistán, esdevenindo-ne una provincia dita Bengala Oriental (y que dimpués fue renombrata como Pakistán Oriental), con a suya capital en Dhaka.
O Pakistán Oriental
Asinas, cuan se produció a descolonización d'a India en 1947 as zonas d'ixe país con mayoría musulmana s'organizoron formando un estato dito Pakistán, pero ixas rechions no teneban continuidat territorial, y Bengala Oriental, una parte d'o estato de Bengala con mayoría musulmana, esdevinió o Pakistán Oriental como parte d'o nuevo estato de Pakistán, tenendo a suya capital en Dhaka.
Ya en os primers anyos d'independencia encomenzoron os conflictos politicos con Pakistán Occidental, a on se trobaban os centros de decisión politica d'o nuevo estato:
O descontento con o gubierno central sobre as cuestions economicas y culturals continó augmentando mientres a siguient decada, estando alavez cuan a Liga Awami amostró estar a voz politica d'a población de parla bengalina. En os anyos 1960 a Liga proclamó o Programa de Seis Puntos que preconizaba l'autonomía d'a rechión y en 1966, o suyo president Sheikh Mujibur Rahman fue engarcholato, no estando liberato dica 1969 dimpués d'un levantamiento popular que no teneba precedents en o país.
A guerra d'independencia
Esdevinió asinas o prencipio d'una guerra, a Guerra de liberación de Bangladesh (que en recibir os sublevatos l'aduya d'India en aviento esdevenió a Guerra indo-pakistanesa de 1971, que remató o 16 d'aviento con una ampla victoria de l'exercito indio de Jagjit Singh Aurora, con a consecuencia d'a independencia de Pakistán Oriental con o nombre de Bangladesh, "Bengala Oriental". Mientres as luitas por a suya independencia, Bangladesh recibió tamién l'aduya diplomatica y economica d'a Unión Sovietica.
A independencia
En plegar en a independencia, en Bangladesh s'establió una democracia parlamentaria dirichita por Mujibur Rahman, dirichent d'a Liga Awami que heba estato liberato d'a garchola o 22 d'aviento y que estió o ganador (con mayoría absoluta) en as eleccions chenerals d'o 7 de marzo de 1973. Sindembargo, en 1973 y 1974 se produció una fambre en o país y Mujibur Rahman proclamó o estato d'urchencia en aviento de 1974, plegando en 1975 a establir-ne un rechimen de partiu unico, o Baksal. O 15 d'agosto de 1975 se produció un golpe d'estato militar en o cual s'asasinó a Mujibur Rahman y a cuantos miembros d'a suya familia.
Dende alavez se producioron una serie de golpes d'estato militars mientres tres meses, dica que plegó en o poder o cheneral Ziaur Rahman, qui restablió un sistema democratico y fundó o Bangladesh Jatiyatabadi Dal (Partiu Nacionalista de Bangladesh, BNP en as suyas siglas en anglés), gubernando o país dica o suyo asasinato en 1981 por os militars. En 1982 un atro sangriento golpe d'estato fació que plegase en o poder o cheneral Hossain Mohammad Ershad, qui gubernó dica 1990, cuan dimitió por presions internacionals.
Bangladesh tornó a estar asinas una atra vegata un sistema democratico, y en as eleccions chenerals de 1991 ganó Khaleda Zia, viuda de Ziaur Rahman y lider d'o BNP, esdevenindo asinas a primera muller primer ministro de Bangladesh. En 1996 la succedió Sheikh Hasina Wajed, filla de Mujibur Rahman supervivient d'a mortalera d'a suya familia en 1975 y lider d'a Liga Awami, ta perder as eleccions en 2001, cuan tornó en o poder o Bangladesh Jatiyatabadi Dal.
Cheografía
left|thumb|250px|Anvista dende o espacio d'o [[delta d'o Ganges, en una imachen d'a NASA.]]
Cheografía fisica
En trobar-se o país en un delta plano, a mayor parte d'o país se troba a menos de 12 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar y mesmo un 10% d'o suyo territorio se troba situato baixo o ran d'a mar, fendo-lo tamién muit vulnerable a inundacions por tifons u asociatas a la temporata d'os monzons, y fendo tamién que o país siga muit vulnerable dabant d'o escalfamiento global. Antiparte, o 80% d'a plevia se concentra de chunio a octubre, con os monzons, y nomás que o 20% d'a superficie d'o país se troba protechito d'as inundacions y poseye sistemas de drenache d'as auguas y de medios d'irrigación. Asinas, cuantos desastres naturals s'han escaicito en o suyo territorio, destacando-ne en as zagueras anyadas o ciclón Bhola (1970, con 500.000 muertos), un desastre natural que ye en l'alacet d'a guerra que condució a la independencia de Bangladesh.
S'estima que alto u baixo o 50% d'o territorio de Bangladesh sería baixo las auguas d'o golfo de Bengala nomás que o nivel d'a mar creixese d'un metro. Os Sundarbans forman a mayor parte d'as tierras de costa d'o país, en una selva tropical declarata Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco y que ye a mayor superficie de manglar d'o mundo, a on i vive una gran variedat d'especies animals y vechetals, destacando-ne o tigre de Bengala (Panthera tigris tigris), una subespecie d'o tigre (Panthera tigris) que se troba menazata d'extinción. Como curiosidat, a ciudat de Cox's Bazar, que se troba situata a o sudeste de Bangladesh, amán d'a muga con Birmania, poseye una placha de 120 km de longaria, que ye asinas a placha de mayor longaria d'o mundo. right|thumb|250px|Trachectoria d'o [[ciclón Sidr o 15 de noviembre de 2007, a on se i marcan en color azul as comarcas inundatas por as auguas, con 3.300 muertos.]] O clima de Bangladesh ye un clima tropical, con hibiernos suaves dende o mes d'octubre dica o mes de marzo, con un verano calido y humedo dende marzo dica chunio y con os monzons dende chunio dica octubre. Un feito que agrava las consecuencias d'a suya climatolochía ye a deforestación en a cordelera de l'Himalaya, que ye o puesto a on i naixen os ríos que trescruzan Bangladesh, que fa quer as plevias pleguen en o delta con importants creixitas en os ríos y no pas como s'escayeceba d'antis mas, cuan as auguas plegaban con creixitas menos intensas pero con mayor durada en o tiempo. Isto tamién agrava o fenomeno d'a erosión en o país, que se troba tamién con importants problemas medio-ambientals por a suya propia deforestación. Si a ixo s'adhibe que as creixitas d'os ríos coinciden con a puyata d'a marea en un país plano de raso, se puet veyer cualas en son as consecuencias en forma d'inundacions y d'atros desastres naturals, que plegan en o país cada anyada. Amás d'o ciclón Bhola en 1970, cal mencionar as inundacions de 1998, cuan as plevias d'o monzón estioron muit intensas coincidindo amás con un deschelo important en a cordelera de l'Himalaya, prevocando asinas a muerte de mas de 1.000 personas y a perduga d'a suya vivienda ta d'alto u baixo 30.000.000 de bengalins, amás d'a muerte d'alto u baixo 130.000 animals domesticos. Tamién o ciclón Sidr o 15 de noviembre de 2007 fació 3.300 muertos con unas perdugas economicas valoratas en 1.500 millons de dólars.
Flora y fauna
200px|thumb|Tigre de Bengala (Panthera tigris tigris). Os Sundarbans forman a mayor parte d'as tierras de costa d'o país, ye una selva tropical declarata Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco y ye a mayor superficie de manglar d'o mundo, a on i vive una gran variedat d'especies animals y vechetals belunas de las cuals son protechitas por periglo d'extinción.
Fauna
L'animal mes representativo de Bangladesh ye o tigre de Bengala (Panthera tigris tigris), una subespecie d'o tigre (Panthera tigris) que se troba menazata d'extinción y ye un emblema ta o país y considerato como un d'os animals nacionals. Atro d'os animals nacionals ye o Doel u Doyel (en bengalín: দোয়েল) Copsychus saularis un ave apreciata por o suyo canto y surte en os billets.
Flora
A flora ye tamién muit variata destacando as especies d'os manglars, os nenufars que son a flor nacional d'o país y l'Artocarpus heterophyllus que ye un árbol que tién un fruito que ye a fruita nacional d'o país.
Cheografía politica
Dende o punto d'envista d'a cheografía politica, Bangladesh se divide en divisions (bibhags, বিভাগ), districtos (zila u jela, জেলা), upazila u thana (os succesivos gubiernos nombran ixas realidaz administrativas por uno u atro nombre), parishad y municipios.
En o país se troban siet divisions, recebindo cadaguna d'ellas o suyo nombre a traviés d'o nombre d'a suya capital: división de Rangpur (con capital en Rangpur), división de Râjshâhî (con capital en Râjshâhî), división de Dhaka (con capital en Dhaka), división de Sylhet (con capital en Sylhet), división de Khulna (con capital en Khulna), división de Barisâl (con capital en Barisâl) y división de Chittagong (con capital en Chittagong). As siet divisions se dividen en 64 districtos, y istos se dividen en 482 upzailas. Cal parar cuenta que en istas divisions administrativas no se i fan eleccions, so que l'administración de rechions, districtos, upzailas y atras subdivisions menos la fan funcionarios de carrera y no pas politicos profesionals. Nomás bi ha eleccions en o nivel d'as alcaldías.
As prencipals ciudatz de Bangladesh son:
Politica
right|thumb|250px|L'interior de l'edificio d'o [[Parlamento de Bangladesh.]] Bangladesh ye, dende o punto d'anvista politico, una democracia y s'estructura como una Republica Republica parlamentaria, estando actualment o suyo President Zillur Rahman y o suyo Primer ministro Sheikh Hasina. Bangladesh fa parte d'as Nacions Unidas (dende 1974), d'a Commonwealth, de l'Asociación Sud-asiatica t'a Cooperación Rechional, d'a Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation y de l'Organización t'a Cooperación Islamica. Una d'as caracteristicas d'o país ye que o Islam ye oficialment a relichión d'estato.
Antiparte, o president de Bangladesh ye esleito por o Parlamento de Bangladesh, que tién a suya seu en o Jatiyo Sangshad, un edificio que se troba en a capital d'o país (Dhaka) y que ye obra de l'arquitecto Louis Kahn.
En 1972 se redactó y aprebó a Constitución de Bangladesh, que ye encara vichent (aunque se li han feito 14 enmiendas, bel unas prou importants.
O poder chudicial de Bangladesh s'estructura dende a Corte Suprema de Bangladesh, os chueces d'a cuala los nombra o president d'o país.
Acrocephalus schoenobaenus
O carrasclís chicot (Acrocephalus schoenobaenus (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Acrocephalidae que ye migratoria y cruceya lo Sahara pa salir d'as suyas arias de reproducción europeas y asiaticas y pasar d'hibierno en Africa.
Bangladesh
Politica
Os dos principals partius politicos son o Partiu Nacionalista de Bangladesh (BNP), un partiu dirichito por Khaleda Zia que troba os suyos aliatos entre os partius islamistas (como o Jamaat-e-Islami Bangladesh y o Islami Okiya Jot); l'atro gran partiu d'o país ye a Liga Awami dirichita por Sheikh Hasina Wajed, que gosa aliar-se con os partius d'ezquierda u partidarios de solucions politicas laicas. O tercer partido d'o país ye o Partiu Jatiya (JP), un partiu amplament enfrontato con o BNP. En 2005 se prohibioron os partius islamistas Jagrata Muslim Janata Bangladesh (JMJB) y Jama'atul Mujahideen Bangladesh (JMB), en atribuir-se-lis a comisión de cuantos atentatos.
Esporte
250px|thumb|right| Seleción de Bangladesh de Críquet. A Chunta d'o Control d'Esportes de Bangladesh regula o funcionamiento de 42 federacions nacionals esportivas de Bangladesh. O esporte nacional ye o kabaddi, anque son muito mes populars o cricket y dimpués o fútbol. Atros esportes populars son o hockey sobre hierba, o tenis, o badminton, o balonmán, o voleibol, i l'aixedrez.
O equipo nacional de cricket se claseficó por primera vegada para o Campionato d'o Mundo de Cricket en l'anyo 1999, y dimpués ha millorato o suyo nivel ganando a seleccions de primer nível.
Ha partecipato en 7 edicions d'os Chuegos Olimpicos, encara que sin ganar denguna medalla. .
Competicions esportivas
Bangladesh chunto a India y Sri Lanka estió seu d'a Copa Mundial de Críquet.
Subirats
Subirats ye un municipio catalán situato en a provincia de Barcelona, comarca de l'Alto Penedés y partiu chudicial de Vilafranca del Penedès. A suya población ye de 3.008 habitants (2007), en una superficie de 55,91 km² con una densidat de población de 53,8 hab/km².
Subirats ye situato a 243 metros sobre o ran d'o mar, a man d'o puerto de l'Ordal. D'o suyo termin municipal, que ye o mas gran d'a comarca de l'Alto Penedès por a suya superficie, fan parte or lugars de Ca l'Avi, Can Bas, Can Batista, Can Cartró, Cantallops, Caseria Can Rossell, Els Casots, Lavern, Ordal, El Pago, Sant Joan y Sant Pau d'Ordal, amás d'as urbanizacions de Can Rossell, Casablanca y La Muntanya Rodona.
Josip Broz Tito
Josip Broz Tito, en alfabeto cirilico Јосип Броз Тито, conoixito tamién como Tito, estió un politico yugoslau, militant d'a Liga d'os Comunistas de Yugoslavia, que plegó a o cargo de President de Yugoslavia, continando-ie en o cargo dende o 14 de chinero de 1953 dica la suya muerte. Yera naixito de Kumrovec (Imperio Austrohongaro, hue Croacia) o 7 de mayo de 1892 y morió o 4 de mayo de 1980 en Ljubljana (Yugoslavia, hue Eslovenia). Se fació muit popular en o suyo país y mesmo en toda Europa cuan dirichió mientres a Segunda Guerra Mundial a resistencia d'o suyo país contra a Wehrmacht d'o Tercer Reich que heba ocupato Yugoslavia en 1941.
Candelero
thumb|Un candelero.
Un candelero  (d'o latín < *CANDELARIU )ye un traste destinau a la iluminación, consistent en un piet u una columna mas u menos luenga, de dos brancas u mas, con casquillos pa endurar dreitas sendas velas.
Os candeleros existen a lo menos dende os tiempos d'os antigos romanos. Se mencionan ya en a Biblia y se pueden fabricar con toda mena de materials, fendo que adopten innombrables formas.
Istán
Istán ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Malaga. A suya población ye de 1.469 habitants (2021) en una superficie de 99.33 km² con una densidat de población de 15 hab/km².
Ur (Alta Cerdanya)
Ur (en francés Ur) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 332 habitants en o 2007, en una superficie de 6,79 km².
Samuel Morse
Samuel Finley Breese Morse, naixito de Boston, Massachusetts (Estaus Unius) lo 27 d'abril de 1791, yera un inventor y pintor que, de conchunta con o suyo asociau Alfred Vail, inventó y instaló un sistema de telegrafía en Estats Unitos, o primer d'a suya clase. Se tractaba d'o telegrafo Morse, que permitiba transmitir mensaches por meyo d'empentas electricas zifradas en o codigo Morse, tamién inventau por ell.
L'1 de chinero de 1845, Morse y Vail facioron a devantadera a primera linia telegrafica d'Estaus Unius entre Washington y Baltimore, que feba servir o suyo sistema de telegrafía.
Río Basa
O río Basa ye un río pirenenco afluent d'o río Galligo, que descurre por os municipios de Samianigo y Yebra de Basa, en a comarca en l'Alto Galligo. Naixe amán d'o parache conoixiu como puerto de Fablo, entre os despoblaus de Fablo y Espín, en un d'os barrancos d'a sierra de Portiello en a comarca natural de Vallibasa, u val d'o río Basa, a la que da nombre o río.
O río trescruza d'Este ta Ueste a Vallibasa, desembocando en o Galligo auguas abaixo de municipio Samianigo Baixo.
John Lennon
John Lennon (John Winston Lennon), naixito de Liverpool (Merseyside, Reino Uniu) o 9 d'octubre de 1940 y muerto asasinato o 8 d'aviento de 1980, estió un cantaire, musico y compositor britanico, uno d'os fundadors de The Beatles.
Himno de Navarra
L'Himno de las Cortes (Gorteen ereserkia en basco) ye l'himno d'a Comunidat Foral de Navarra, y s'establió como himno oficial por a Ley Foral 7/1986, de 28 de mayo, que regulaba os simbolos de Navarra y que fue substituyida y derogata por a Lei de Simbolos de Navarra de 2003, de 4 d'abril.
Parolas
A letra de l'Himno de Navarra (en castellano y basco) ye:
Nazismo
thumb|A [[esvastica, simbolo indoeuropeu adoptato por o nazismo]] O nazismo u nacionalsocialismo (de l'alemán Nationalsozialismus   ) ye a ideolochía y practicas d'o Partiu Nazi d'Adolf Hitler; y as politicas adoptatas por o gubierno de l'Alemanya Nazi dende l'anyo 1933 dica 1945, un periodo tamién conoixito como Tercer Reich. O nombre oficial d'o partiu yera Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) — “Partiu Nacional Socialista d'os Treballadors Alemans”. O nacionalsocialismo yera relacionato con o faixismo, encara que bels autors l'han considerato a versión mas radical y violenta d'iste, sobre tot por as consideracions racistas, especialment antisemitas. Belatros elementos definidors d'ista ideolochía son l'antiparlamentarismo, o nacionalismo etnico, a oposición a lo liberalismo social, politico y economico, l'anticomunismo, u a euchenesia de "vida no mereixedora de vida" que remató con l'Holocausto.
O termin nazi lo creyó lo ministro de propaganda Joseph Goebbels, fendo-lo servir ta referir-se a los miembros d'o suyo partiu, o Partiu Nacionalsocialista d'os Treballadors Alemans (NSDAP), mientres un d'os suyos descursos. Dende allora, a palabra nazi prencipió a emplegar-se ta tot o que se relacionaba con o rechimen e a ideolochía nacionalsocialistas. O descurso nazi promulgaba a conquiesta de Lebensraum ("espacio vital") ta la raza aria, amás d'a desaparición de toz os individuos, grupos y etnias consideratos indeseyables por o Tercer Reich, que remató con un chenocidio a gran escala, con a creyación de campos de concentración y campos d'exterminio.
Montcassin
Montcassin (Montcassin en occitán, Moncassin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de Miranda-Astarac.
A suya población ye de 119 habitants (1999) en una superficie de 13,93 km², con una densidat de población de 8,54 hab/km².
Comarcas d'a Riocha
400px|thumb|Comarcas d'a Riocha A comunidat autonoma d'a Riocha (Espanya) no tien una división oficial de comarcas. Tradicionalment s'ha dividito en os nueu partius chudicials que existiban en l'antigüedat, correspondients a Aro, Santo Domingo de la Calzada, Nachera, Logronyo, Torreciella en Cameros, Calagorra, Arnedo, Alfaro y Cervera del Río Alhama.
Antimás, A Riocha gosa dividir-se en tres rechions, estando istas l'Alta, Meya y Baixa, seguntes o cauz d'o río Ebro, tenendo cadaguna d'ellas a zona d'a val en a suya parti norte, de clima mediterranio y a zona d'a sierra en a zona sud, de clima continental.
Barana
As baranas gosan estar estructuras remanents. Se construyen de materials de buena duración, como metals; p. ex. o fierro u l'acero, y en bels casos son enclastadas por a parte d'abaixo sobre un muro baixo u bel calcil, o que cumple una doble función: d'una man dota de basamiento a la estructura, y de l'atra la fa mas dificil de socavar.
Pueden estar de rellau, pero tamién de tela metalica sustentada sobre percullo de fusta u metal, en as suyas variants mas economicas. Un espacio cercau con baranas ye un barandau.
Etimolochía
A parola «barana» conta con dos variants a dintro d'o dominio lingüistico de l'aragonés: «baranya» y «baranna». A primera s'ha documentau en a val de Tena, y a segunda diz que sería un localismo lexico d'as vals de Bielsa, a on que en l'actualidat a pronunciación d'o grupo -NN- se ye perdendo.
Todas tres formas dimanan d'o latín <VARANDA, una parola con probable orichen celta. Manimenos, bels autors defensan que o etimo en latín ye una voz amprada de luengas indoiranicas, como o sanscrito.
A reducción d'o grupo -ND- dende o latín ye un fenomeno freqüent en bellas parolas aragonesas. As formas con -n-, como barana, son normals en buena cosa de l'Alto Aragón, mientres que formas en as quals a -ND- ha evolucionau a -ny- gosan estar mas locals en l'aragonés actual. Por contra, as formas en as quals a -ND- ha evolucionau a -nn-, anque pueden haber estau mas freqüents y cheograficament distribuitas en o pasau, se troban recluidas quasi en exclusiva en qualques vals de o Pireneu central, como Bielsa, a val de Tella y puet estar que dica no fa guaires anyos, tamién en Chistau y belatros puestos d'a comarca de Sobrarbe.
Manimenos, nian en os puestos a on que o grupo -ND- ha evolucionau y se muestra como -n- en «barana», os derivaus d'ista parola, como barandau u barandiello, tornan a presentar-lo. En puestos a on i dicen «baranna», por contra, se sole trobar derivaus con -nn-, con formas como «barannato» u simplament «baranato».
Tintín
Tintín ye un personache de cómic creyau por o dibuixant belga Hergé, protagonista d'a serie As aventuras de Tintín. As suyas aventuras percipioron a publicar-se por fasciclos en a revista Le Petit Vingtième en 1929.
Se tracta d'un choven y agudo reportero que, acompanyau d'o suyo inseparable can Milú, s'embarcará en una serie d'aventuras que lo levarán por os cinco continents enfrontinando-se a sobén a toda una colla de malvaus (Rastapopoulos, Allan Thompson, o doctor Müller, etc.) rodiau d'os suyos amigos, que irá conoixendo con o tiempo, como o capitán Haddock, o profesor Tornasol u os poco enfortunaus detectives Asín y Azín, entre atros.
Hergé baptizó a o suyo personache inspirándo-se en l'álbum de Benjamin Rabier Tintín Lutin, que apareixió en 1897, y a vestimenta de Tintín se pareixe a la d'otro personache d'o mesmo álbum, Onésimo. En l'álbum de Rabier, 'Tintín' ye o hipocoristico d'o nombre Martin, si bien tamién podría estar-lo d'Augustin. En cuanto a la suya "personalidat", Tintín se puet considerar como o "descendient" de Totor, un precedent personache creyado por Hergé en 1926.
Georges Bernanos
Georges Bernanos, naixito de París o 20 de febrero de 1888 y muerto en Neuilly-sur-Seine (Altos d'o Sena, Isla de Francia) o 5 de chulio de 1948, estió un escritor y novelista francés. Yera fundamentalment d'ideyas catolicas y conservadoras. Sindembargo, con a suya obra Les Grands Cimetières sous la Lune, a on charraba d'as mortaleras d'os franquistas en as Islas Balears, prenió postura a favor d'a Segunda Republica Espanyola mientres a Guerra Civil Espanyola. Antiparte, encara que estió militant d'Action Française y d'os Camelots du roi, mientres a Segunda Guerra Mundial no s'adhibió a o colaboracionismo d'a Francia de Vichèi sino a la Francia Libre.
Diário de Notícias da Madeira
O Diário de Notícias da Madeira ye un periodico centenario madeirense, con un tirache meyo en mayo de 2010 de 14.565 eixemplars. Y, tamién, o periodico rechional portugués de mayor difusión y circulación.
Historia
Fue fundato o 12 d'octubre de 1876 por Alfredo César de Oliveira, hombre notable d'a cultura madeirense. Dende primerias o diario publica tot tipo de moticias, mas que mas rechionals, ta mirar de trucar o ficacio y intresar a toz os grupos socials, sin deixar nunca d'esfender os problemas reals d'os madeirenses. En o primer numero que amaneixió destaca en a suya editorial una frase que traduce o carácter y obchectivos d'o periodico:
Dende 2005, dimpués de l'adquisición d'o periodico por Lusomundo Serviços, perteneixe a o Grupo Controlinveste Media.
En 2010, en a 12ena edición d'o "European Newspaper Award", o Diário de Notícias da Madeira fue premiato con o títol "Jornal Europeu do Ano", en a categoría de diario local, una distinción inédita en a historia d'o periodismo en Madeira.
Henry Hathaway
Henry Hathaway (nombre artistico de Henri Leonard de Fiennes), naixito de Sacramento (California) o 13 de marzo de 1898 y muerto en Hollywood (tamién en California) l'11 de febrero de 1985, estió un director y productor cinematografico estausunidense, que destacó por os suyos western, a sobén interpretatos por l'actor John Wayne.
Desmond Tutu
Desmond Mpilo Tutu, mas conoixiu simplament como Desmond Tutu, naixiu de Klerksdorp, Sudafrica, o 7 d'octubre de 1931 y muerto en Ciudat d'o Cabo o 26 d'aviento de 2021. Estió un relichioso y pacifista sudafricano que adquirió fama internacional mientres lo decenio de 1980 a causa d'a suyo luita contra lo apartheid, prencpalment fen-do costau a Nelsonb Mandela. Tutu estió lo primer sudafricano negro en estar triau y ordenau como arcebispe anglicano de Ciudat d'o Cabo (Sudafrica) y dimpués primado de l'alavez Ilesia d'a Provincia d'Africa Meridional (actualment Ilesia Anglicana d'Africa Meridional). Estió laureado con o Premio Nobel d'a Paz en 1984.
La Bastideta
La Bastideta (La Bastideta en occitán, Labastidette en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Muriel y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 1.328 habitants (1999) en una superficie de 6,27 km², con una densidat de población de 211,80 hab/km².
Molèra
Molèra (en francés Molère) ye un lugar y una antiga comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra y rechión d'Occitania. A comuna feba parte de l'antiga provincia de Bigorra. S'unió l'1 de chinero de 2017 a la comuna de Benquèr pa formar a nueva comuna de Benquèr e Molèra.
Latín
O latín ye una luenga orichinal d'o Latium (Italia). Yera a luenga oficial d'a Republica Romana y de l'Imperio Romano. Actualment ye a luenga oficial d'a Ciudat d'o Vaticano. Encara que s'ha d'aclarir que o que clamamos latín, realment ye un estato antigo (o d'a edat clasica) d'una luenga, conservata nomás en a escritura durant cuantos sieglos dimpués de que a luenga fablata ya s'aleixase d'a escrita en forma de cuantos dialectos, d'os que dimpués naixioron as luengas romances. Istas variedaz charradas d'o latín las conoixemos como latín vulgar, un términ obsoleto ta os nuestros días.
L'alfabeto latino
L'alfabeto latino consiste en as siguients letras: A letra Y /i greka/ y Z /zeta/ no apareixeba que en palabras griegas.
Vocals
O latín clasico teneba 5 vocals /a, e, i, o, u/ con diferencias de cantidat vocalica que yera una caracteristica distinguidora en bels casos. Dimpués, por a era tardana, ista distinción de cantidat desapareixió a favor d'a calidat vocalica. Seguntes as estatisticas, tamién en a epoca clasica, a valura distinctiva d'a cantidat vocalica amaneixeba poquismas vegatas, y a mayoría d'as vocals atonas yeran por un regular breus; y as tonicas, largas. Isto fació que dimpués que as vocals largas no apareixesen que en silabas accentuatas (como ye en l'italiano actual u en diferents dialectos d'o castellano). Se suposa que as vocals breus yeran antimás mes ubiertas que as suyas correspondients largas (por ixo, en a epoca tardana, as vocals I y U breus esdevinioron en E y O en a fabla popular en muitas rechions, como ye actualment en a mayoría d'as luengas romances, fueras d'o sardo, que por ixo dicen que ye a luenga romance mes conservativa). O latín teneba antimás dos semivocals: /j/ y /w/ que bels autors consideran nomás como alofonos de I y U.
Semivocals
As semivocals d'o latín yeran AU /aw/, (EU /ew/), AE (< latin antigo AI) /ai/ y OE (< latín antigo OI) /oi/, pero istas zagueras en a epoca tardana esdevinioron as dos en /e/, a primera tenendo una pronunciación mes ubierta. Dimpués tamién desapareixió AU, cambiando ta una /o/ ubierta (cf. MAURUS > MORUS, CLAUDIA > CLODIA) en a parla popular.
Consonants
O sistema consonantico d'o latín yera relativament simple (como os de l'aragonés y o castellano actuals). Bi heba dos series de consonants oclusivas: oclusivas xordas /p, t, k/ y oclusivas sonoras /b, d, g/, as zagueras ye fácil que con una pronuncia mes débil; dos fricativas xordas: /f, s/ – ye posible que a pronunciación real d'istas fuese [φ] (fricativa bilabial sorda) y [ś] (fricativa apico-alveolar xorda), mes que [f] y [s] dental; liquidas: /l, r/ – a L, regular que tenese dos alofonos: velar en fin de silaba y palatal en os grupos inicials CL- y PL-, y a R tamién teneba dos alofonos: una vivrant simple y una multiple; y finalment, dos nasals: /m, n/. L'H no yera realment un fonema, y bien luego perdió a suya valura fonetica: cf. ARENA (< HARENA). Istas consonants yeran representatas con as siguients letras: P, T, C/Q, B, D, G, F, S, L, R, M, N. A letra V yera una representación grafica d'a /u/ y a semivocal /w/ (en o latín clasico no se distinguiba las letras u y v). Tamién existiba a letra X que no representaba dengún fonema especial, pero serviba ta marcar o grupo fonemico /k/+/s/ (o /g/+/s/): cf. LEX (< *LEGS), plural LEGES.
En muitos casos a F- inicial latina correspondeba a una /bh/ inicial indoeuropea, como podemos veyer en FRATER, FAGUS y FRAGILIS, que en muitas brancas indoeuropeas ye con BR-, (y se vei en palabras anglesas como brother, beech, to break).
En o latín tardano (a zaguers d'a Edat Antiga), bella consonant sufrió cambios foneticos:
Os grupos consonanticos griegos CH, PH y TH se pronunciaban /k/, /f/ y /t/ respectivament.
A declinación nominal
O latín, como una antiga luenga indoeuropea, yera una luenga flexiva con un alto grau de flexión nominal y verbal. Se diferenciaba 5 casos gramaticals: nominativo, acusativo, dativo, chenitivo y ablativo, antimás en bels casos i heba tamién o caso vocativo. Pero realment, muitas vegatas, istos casos significaban nomás dos u tres formas distintas, porque, por eixemplo en os pronombres personals: NOS = nominativo y acusativo; NOBIS = dativo y ablativo; NOSTRUM, NOSTRI = chenitivo. Como se puet veyer, bi ha 5 casos, pero nomás 3 formas distintas ta ellos.
Existiban tres cheneros: masculín, femenín y o neutro (anque dimpués as palabras d'iste zaguer se fusionoron con o masculino). Os adchectivos heban de concordar con os substantivos en numero, chenero (igual como pasa en as luengas romances) y caso.
En a segunda declinación predominan as parolas masculinas (PORCUS, FAGUS), con pocas parolas femininas referents a lo terreno (HUMUS, ALVUS, COLUS), chemas, plantas, árbols (PIRUS), lugars y ciudaz. Tamién bi n'ha de neutras (VIRUS, VULGUS, CASTELLUS).
En a tercera declinación bi ha parolas masculinas (PATER, FRATER), femininas (MATER), y neutras (TEMPUS).
En a cuatrena declinación no bi ha que sustantivos, que pueden estar masculins (CANTUS, PORTUS, ARCUS), feminins (NURUS, SOCRUS, MANUS) u neutros (CORNU, GENU, GELU).
En a cinquena declinación no bi ha que sustantivos, que pueden estar masculins (DIES), u feminins (FACIES, GLACIES).
O sistema verbal
En latín clasico bi heba cuatro conchugacions:
En latín vulgar lo infixo incoativo -ĒSC- orichinó una conchugación incoativa de verbos acabaus en -ĒSCERE.
Caneto (Castellón)
Caneto (Canet lo Roig en catalán) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de lo Baixo Mayestrato, partiu chudicial de Vinaroz y provincia de Castellón.
Adchars
Os adchars (en cheorchiano აჭარლები) son un pueblo de luenga cheorchiana y relichión musulmana que habita a rechión autonoma d'Adcharia, en o cantón sudoccidental de Cheorchia, mugant con Turquía. O suyo centro cultural, administrativo y industrial ye Batum.
Caneto (Castellón)
La suya población ye de 897 habitants (2008), en una superficie de 68,7 km² con una densidat de población de 13,06 hab/km².
Latín
Lexico
O lexico latino puede estar d'orichen indoeuropeu d'acuerdo con as leis foneticas que s'han dau progresivament dende o proto-indoeuropeu enta o latín, podendo-se-ie veyer equivalencias con atras luengas indoeuropeas.
Adchars
Modo de vida
Os adchars d'as costas y faixas litorals tienen una agricultura subtropical desembolicada, os adchars d'as montanyas tienen a ganadería como base d'a suya economía tradicional.
Caneto (Castellón)
Cheografía
Ye situato en la cuenca meya de lo río Cervol, a 329 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 77 km de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia, y 150 km de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Adchars
Luenga y parla
Charran o dialecto gurio d'a luenga cheorchiana, con muitos ampres turcos (y tamién arabismos y persismos plegaus a traviés d'o turco).
Latín
Lexico
Manimenos tamién bi ha palabras d'orichen indoeuropeu que han plegau dende atras luengas con as que ha teniu contacto o latín (griego, galo, luengas chermanicas, ecetra), y tamién palabras d'orichen no indoeuropeu (etrusco, arameu).
Caneto (Castellón)
Historia
Chaime I d'Aragón cedió Cervera del Maestre chunto con Caneto a los hespitalers. Pasó a la Orden de Montesa a prencipios de lo sieglo XIV.
Adchars
Historia
En o sieglo XVI os otomans conquiroron amplas zonas d'o sudueste de Cheorchia. Muitas comunidaz locals se convirtioron a lo islam y prenioron a luenga turca, principalment en os sieglos XVII y XVIII. Os adchars conservoron a luenga cheorchiana.
Latín
Etrusquismos
Son palabras d'orichen etrusco: arvina ("lardo", "sebo"), atrium (entrada d'a casa), fala ("torre u columna de fusta"), haruspix, histrio ("actor"), lanista, lars, maecenas, satelles ("guardaespaldas"), stilus ("instrumento pa escribir").