cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cacabelos
Cheografía
A localidat de Cacabelos se troba situada a 483 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Blanca I de Navarra
Estió reina de Navarra dede 1425 dica la suya muerte en 1441.
Orichens familiars
Blanca I de Navarra yera filla de Carlos III de Navarra y Alionor de Castiella, filla d'Henrique II de Castiella y Chuana Manuel.
Antis de plegar d'a cadiera reyal
Seguntes a politica exterior d'o suyo pai, ta fer a paz con o reino d'Aragón, en 1402 Blanca casó con Martín I de Sicilia ''o Chóven, rei de Sicilia, fillo y hereu de Martín I d'Aragón. O matrimonio estió, por poders, en a seu de Catania (Catania, Sicilia) o 21 de mayo de 1402. Cuan en 1409 morió o suyo marito, Blanca esdevenió a suya espondalera y rechió o reino de Sicilia dica 1415, cuan se'n tornó ta Navarra, dimpués d'a muerte d'a suya chirmana Chuana d'Ebreus, que yera dica a suya muerte a heredera d'o reino de Navarra.
O 28 d'octubre de 1416, en Olit, o suyo pai la nombró heredera d'o reino.
En 1420, Blanca fació un segundo matrimonio, con o suyo primo segundo l'infant Chuan d'Aragón, que por iste matrimonio esdevenió rei de Navarra con o nombre de Chuan II. Chuan yera chirmán d'o rei Alifonso V d'Aragón y fillo de Ferrando, y esdevenió rei d'Aragón a la muerte d'o suyo chirmán en 1458. O matrimonio se fació per poders o 6 de noviembre de 1419 en Olit y o 10 de chunio de 1420 en persona en a seu de Pamplona (Pamplona).
Reina de Navarra
Como o suyo esposo, encara que parti d'a nobleza navarra no l'aceptaba, se proclamó rei de Navarra, estió Chuan II d'Aragón qui mandaba en o reino, que quedó sozmeso a la politica que dictaban os intreses de Chuan y, dimpués, a la politica d'a Corona d'Aragón. Asinas, por a intervención de Chuan II en o reino de Castiella en 1428-1429, Navarra perdió bellos territorios mugants con Castiella.
Succesión
Dimpués d'a suya muerte en 1441 o suyo marito s'apoderó d'o reino de Navarra contra os dreitos d'os suyos fillos.
Matrimonios y fillos
D'o suyo primer matrimonio con Martín I de Sicilia ''o Chóven, fillo de Martín I d'Aragón, en tenió a:
Penya Millaris
A penya Millaris ye un pico de 2.582 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sant Lari (Occitania).
Roales de Campos
Roales de Campos ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Campos y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 239 habitants (2007), en una superficie de 22,7 km² y una densidat de población de 10,52 hab/km².
Cheografía
Roales de Campos ye situato a 742 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 95 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Reparto de concellers
Fuent: Roales de Campos, en a pachina web d'a Deputazión Provincial de Valladolit.
ECE Bulls Kapfenberg (baloncesto)
O ECE Bulls Kapfenberg, conoixito a sobén con l'actual nombre comercial de Kapfenberg Bulls, ye a sección de baloncesto d'o club austriaco ECE Bulls Kapfenberg, fundato en l'anyo 2001. Chuga en a Liga ÖBB en a temporada 2012/2013 y en o Sporthalle Walfersam d'a ciudat de Kapfenberg como equipo local.
Camponaraya
Camponaraya (en gallego Camponaraia) ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'El Bierzo.
A suya población ye de 4.246 habitants (2009) en una superficie de 29,13 km², con una densidat de población de 145,76 hab/km².
Jost Vacano
Jost Vacano, naixito d'Osnabrück (Tercer Reich, hue en Baixa Saxonia, Alemanya) o 15 de marzo de 1934, ye un director de fotografía alemán, activo en primeras en o cine alemán y dimpués en o cine internacional dende meyatos d'os anyos 1960.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar as suyas direccions de fotografía en bellas cintas como Schonzeit für Füchse (1966, Peter Schamoni), Die verlorene Ehre der Katharina Blum (1975, Volker Schlöndorff y Margarethe von Trotta), Soldaat van Oranje (1977, Paul Verhoeven), Das Boot (1981, Wolfgang Petersen), RoboCop (1987, Paul Verhoeven), Total Recall (1990, Paul Verhoeven), u Starship Troopers (1997, Paul Verhoeven).
Ray Bradbury
Ray Douglas Bradbury, naixito de Waukegan (Illinois) o 22 d'agosto de 1920, ye un escritor, novelista y guionista estausunidense, con una ampla obra en novelas de terror y sciencia-ficción. Ye muit conoixito por as suyas obras Fahrenheit 451 y The Martian Chronicles, encara que ha recibito quantos premios mientres a suya carrera literaria.
Quim Monzó
Joaquim Monzó i Gómez (mas conoixito como Quim Monzó), naixito de Barcelona (Barcelonés) o 24 de marzo de 1952, ye un escritor, novelista y periodista catalán, que gosa escribir en catalán, encara que tamién tiene bella obra escrita en castellano. Ha recibito cuantos premios mientres a suya carrera literaria.
Formato en a Escuela Massana de Barcelona, a on i estudeyó disenyo grafico, alazetó a suya carrera periodistica mientres os anyos 1970, colaborando en cuantos diarios catalans con reportaches sobre viaches. Dende alavez, ha continato con a suya colaboración en quasi toz os medios escritos u televisivos de Catalunya; antiparte, ha publicato cuantas novelas y ha traducito obras d'autors destacatos, como Truman Capote, J.D. Salinger, Ray Bradbury, Thomas Hardy, Harvey Fierstein, Ernest Hemingway, John Barth, Roald Dahl, Mary Shelley, Javier Tomeo, Arthur Miller u Eric Bogossian.
La Radigüela
La Radigüela ye una plataforma estructural de 288 metros d'altaria situada en lo termin municipal d'Escatrón (provincia de Zaragoza), a lo sud d'una vuelta d'Ebro y a l'ueste de lo zaguer tramo de lo río Martín. En lo suyo cabalto bi ha un vértiz cheodesico.
Los materials de lo cabalto son calsineras d'edat chattiana-acheniana (Oligoceno superior y final), que descansan sobre seqüencias sedimentarias de lutitas, salagons y arenitas con cheso.
Toponimia
L'oronimo Radigüela ye un derivau de l'aragonés radiz con sufixo -uela u de lo latín RADICEM a traviés de RADICULA con cambio de sufixo. Bi ha un microtoponimo homonimo en Forcallo (Campo de Daroca).
En aragonés y en la toponimia aragonesa atras derivacions de RADICEM u radiz son Radiquero, Radiguero y radicón/radigón.
Castellón de Val de Chasa
Castellón de Val de Chasa (Castejón de Valdejasa en castellano) ye un municipio d'a provincia de Zaragoza situato en a comarca de Cinco Villas. A suya población ye de 348 habitants en una superficie de 110,1 km².
Cheografía
Ye situato en o fondón d'o barranco Plano, en una zona clamata monts de Castellón, relacionata con a muela de Lo Castellar, una muela modelata en materials terciarios horizontals. Bi ha pinars de pin borde (Pinus halepensis). A zona estió estratechica en a reconquista d'a val d'Ebro.
O punto de mayor altaria ye o mont Esteban, con 747 m, que marca a muga entre Zaragoza, Taust y Castellón; ye seguito por o Guarizo, de 745 m d'altaria.
Toponimia
Seguntes Antonio Ubieto Arteta, en 1091 yera Castellón, dende 1280 dica 1609 Castellón de Valdejasa, y se castellaniza a Castejón de Valdejasa en 1646.
En latín medieval tamién se podeba escribir Castris de Ualleiasa, seguntes se vei en 1091 en o fuero de Sancho Remíriz.
En o suyo termin municipal se troba l'antigo despoblato medieval de Sora.
Parla
A entonación ye diferent d'a que tienen os lugars d'a comarca y d'o mesmo tipo que L'Almolda, Chiprana y Vals de Sobrarbe. O lexico replecato puede veyer-se en a pachina web d'o lugar. Conservan a palabra Varello, con significato de costera d'as muelas.
Sent Sever (Altos Pireneus)
Sent Sever (Sent Sever en occitán, Saint-Sever-de-Rustan en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val d'Ador-Arrostanh-Madiranés y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 137 habitants (1999) en una superficie de 9,52 km², con una densidat de población de 14,39 hab/km².
Penya Castillón
A penya Castillón (en francés Pène de Millarioux) ye un pico de 2.658 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sant Lari (Occitania).
Arte prerromanico
Asinas, a parabla prerromanico se aplicarba, en o marco temporal, pa tot o lapsus compreso dende a zaguera cincuantena d'anyos d'o sieglo V (caita de l'Imperio Romano d'Occident) dica o sieglo X, y por o que s'ha quiesto vinclar a l'estilismo, l'arte ostrogodo, longobardo, carolinchio, otonián, ecetra. Ye representato en Espanya por:
En Aragón y Catalunya, manimenos, se i troban muestras, previas a lo romanico, d'una arquitectura que poderba estar considerata como predecesora en as suyas formas y tecnicas d'este estilo, mas que no ta fer esferencia con o concepto muito cheneralista d'arte prerromanico, se gosa decir Primer Romanico, seguntes a nomenclatura proposata por l'arquitecto catalán Puig i Cadafalch en o sieglo XX.
Occitán biarnés
O biarnés ye o nombre dau a l'occitán fablau en o Biarn. Ye un subdialecto d'o gascón y fue emplegada como luenga administrativa y churidica en o Biarn y en os países que en yeran ligaus: Navarra, Sola y Foix.
Historicament, a luengua biarnesa fue emplegada en os textos oficials chunto a lo francés dica la Revolución francesa.
Uso d'a luenga
En una enquesta de 1982 feita en o Biarn un 51% d'a población deciba charrar biarnés, un 70% lo entendeba y un 85% yera a favor d'a conservación d'a luenga.
Elada
thumb|300px|right|O mundo griego enta o [[550 aC.]]
Elada (Ελλάδα en griego) significa "país d'os helens" y ye o nombre clasico de Grecia, comprenendo as suyas islas y colonias.
Os historiadors claman Elada a l'antiga Grecia diferenciando-la d'a Grecia actual. Un nombre oficial d'a Grecia actual ye egualment Ελλάς (trascrito en alfabeto latino "Ellas"), relacionato con Elada.
Cadenas de nieu
thumb|250px|Iste sinyal obliga l'uso de cadenas en carretera. thumb|250px|Cadenas en [[rombo. Tienen una mayor eficacia y rendimiento.]] thumb|250px|Furgón [[Unión Sovietica|sovietico equipau con cadenas en escala.]] As cadenas pa la nieu son un sistema antieslisador que se mete en as ruedas motrices d'un vehíclo a motor pa que istas no s'eslisen, quan i hai nieu u chelo en la carretera.
Pueden no estar cadenas propiament ditas. I hai sistemas que van dende una pieza de plastico a un funda de tela. O suyo uso en limita la velocidat a 50 km/h.
A lechislación espanyola contempla os pneumaticos d'hibierno como una alternativa valida a las cadenas de nieu, tal como replega o Reglamento Cheneral de Vehíclos, basau en o Real Decreto 2822/1998 d'o 23 d'aviento.
Existen diferents tipos de cadenas pa la nieu:
Colocación
Tamién cal parar cuenta en que as cadenas son disenyadas pa una grandaria especifica de rueda. Ye important seguir as instruccions con a finalidat de veyer a grandaria de ruedas pa las que son disenyadas.
Funcionamiento
O funcionamiento d'as cadenas ye muit sencillo. O prencipio de funcionamiento se basa en un augmento d'o coeficient de rozamiento, u de fricción, entre o pneumatico y o pavimento cubierto de nieu u chelo. O coeficient de rozamiento pneumatico-asfalto, ye o que popularment se conoixe como adherencia d'o pneumatico. En condicions normals, o coeficient de rozamiento entre o pneumatico y l'asfalto ye idonio (entre 0.4 y 0.6), pero en producir-se nevazos y/u cheladas, o coeficient de rozamiento disminuye substancialment, chenerando a perdida de tracción y maniobrabilidat, y a consiguient perdida de control sobre o vehíclo:
Precaucions dimpués d'o suyo uso
Con as cadenas clasicas, dimpués d'o suyo uso cal procurar de limpiar-las con augua calient u millor posible, a fin d'eliminar-ne a sal que s'escampa por as carreteras d'hibierno, ya que os cloruros d'as sals atacan y corroden l'acero. Y dimpués, guardar-las en a suya caixa en un sitio seco y accesible adintro d'o maletero d'o vehíclo.
Alternativas
En o mercau i hai alternativas a las cadenas tradicionals:
Masroig
Masroig ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 550 habitants(2008), en una superficie de 15,5 km² y una densidat de población de 35,48 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con El Molar, y Bellmunt del Priorat a lo norte, con Falset a l'este, con els Guiamets a lo sud y a l'ueste con Garcia.
Lisbona
Lisbona (en portugués Lisboa) ye a capital y a ciudat mas gran d'o estato de Portugal. Ye situata en o estuario d'o río Tacho (en portugués Tejo). Antimás d'a capital d'o país ye tamién a capital d'o Districto de Lisbona, d'a rechión de Lisbona, de l'aria metropolitana de Lisbona, y ye tamién o centro prencipal d'a sotzrechión estadistica d'a Gran Lisboa. A ciudat tien una población de 545.796 habitants (2021), y l'aria metropolitana 3 millons, una cuarta parti d'a población d'o país. Lisbona ye a ciudat mas rica de Portugal con un PIB per capita superior a la meyana europea.
Toponimia
En tiempos d'os romanos se deciba Olissipo. D'alcuerdo con Untermann este toponimo fa parte d'atros con l'elemento Ipo-/Ippo- u Oba que se troban dende Lisbona ta Malaga con centro en o Baixo Guadalquivir y que sería presuntament tartesios: On-oba (Uelba), Cord-uba (Cordoba), y atros como Baes-ippo, Il-ipa, Ipo-lca, Ipo-noba, Maen-oba, Ob-ulco u Osson-oba.
A evolución en o romance local mozarabe estió Lisbona, que plegó ta atras luengas como l'aragonés, (ye documentata en as Cronicas d'os Chudeces de Teruel), y ye un apellito prou común. A conquiesta portuguesa d'esta ciudat fació que s'adaptase a la fonetica galaicoportuguesa, on o latín bona evoluciona ta boa, y d'esta traza esdevinió Lisboa.
Falso Chabalambre
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico denominau Javalambre Bis.
Welser Basketball Club Wels
O Welser Basketball Club Wels, conoixito a sobén con l'actual nombre de WBC Raiffeisen Wels, ye un club austriaco de baloncesto, fundato en l'anyo 2000. Chuga en a Liga ÖBB en a temporada 2012/2013 y en o Raiffeisen Arena d'a ciudat de Wels como equipo local.
Montarruegos d'Arriba
Montarruegos d'Arriba (en francés Tuquet de Cauarère, en castellano Peña Blanca) ye un pico de 2.685 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a sierra de Picaruela, chustament en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sant Lari (Occitania).
Ẓā
right|A ẓā en a suya forma aislataA ẓā (en arabe ) ye a decisietena letra de l'alfabeto arabe (ventiseisena u ventisietena, con valor numerico de 900, en l'orden abchadín). Ye una letra solar.
Tartaros
Tartaro (en tartaro татарлар) ye o nombre común que se da a bels pueblos de luenga turquica de Siberia y Europa Oriental.
Ẓā
Representa o sonito consonantico farinchalizato
Tartaros
Etimolochía y significato
O nombre tien un caracter ambigo, no s'aplica a toz os pueblos de luenga turquica, pero bels pueblos de luenga turquica que huei no son ditos tartaros lo yeran dica fa poco. Por atra parte con o termin tartaro s'ha dito tamién a los pueblos mongols en cheneral y en l'Imperio Ruso a os musulmans en cheneral.
Ṭā
Representa o sonito consonantico farichalizato.
Tartaros
Etimolochía y significato
Pareix que lo nombre derive en parte de Ta-ta u Dada, un pueblo mongol que habitaba lo norueste de l'actual Mongolia en o sieglo V. S'emplegó por primera vegata pa describir a los pueblos que dominoron partz d'Asia y Europa dende Chenguis Khan. Dimpués lo termin s'estendilló pa incluir a qualsiquier invasor nomada d'orichen asiatico, tanto de Mongolia como d'Asia Occidental.
Ẓā
Historia
Considerando-la como una variant d'a ṭā, provién, a traviés d'os alfabetos nabateu y arameu, d'a ṭēth fenicia.
Escritura
A ẓā se liga a la letra siguient d'a palabra. Tamién lo fa con a d'enantes, si no ye alif, dāl, ḏāl, rā, zāy o wāw, que nunca no se ligan a la letra posterior.
Río Esera
L'Esera (en castellano río Ésera ) ye un río altoaragonés, afluent d'a Cinca. Naixe en a versant norte d'o macizo d'a Maladeta, a 2.500 metros d'altaria. En a suya val se i troban conoixitos municipios d'a provincia de Uesca como Benás y Campo. Ye un río tipicament pirenenco, alimentato por a fusión d'o glaciar d'Aneto, os mayencos y l'alta pluviosidat d'a suya cabezera.
En Graus reculle un important cabal con o río Isabana. Auguas abaixo ye l'entibo de Barasona, en o qualo naixe a canal d'Aragón y Catalunya.
Hidronimia
O hidronimo Esera s'ha quiesto interpretar a partir d'o celta, como os hidronimos Isar (Alemanya - Austria), Jizera (Republica Checa), Isera (Francia), Isel (Austria), Ijssel (Países Baixos) y Isarco (Italia).
En a Val de Benás recibe a denominación d'aigua mayó (d'acuerdo con as normas ortograficas s'ha d'escribir aigua mayor).
Tartaros
Etimolochía y significato
pero los dicen tartaros en as atras versions d'as Cronicas d'os Chudeces de Teruel u Efemerides turolenses, lo qualo mos fa pensar que existió una alternancia tartaro/tartro como sepulcre/sepulcro u quatre/quatro, u talment que a espardidura d'a traducción d'o Libro de Marco Polo cheneralizó a conoixencia d'a forma tartaro, que por atra part yera usual en catalán medieval, luenga que podió estar transmisora d'este etnonimo oriental, igual que a denominación "vin grec" ("vin griego"), referindo-se a la "malvasía".
Antes d'a decada de 1920 os rusos feban servir a palabra Tatar pa dicir lumerosos pueblos, dende os azerins dica a bellas tribus de Siberia. Dimpués o termin s'ha restrinchito a bels grupos etnicos como por eixemplo os tartaros de Kazán y Siberia que charran una luenga turquica d'o grupo quipchac (como os cazacos, kirguizes y nogais), os tartaros de Crimea, que en charran una d'a mesma branca que o turco d'Anatolia, y os tartaros de Lituania, Polonia y Belarrusia aislatos de tot respecto a los atros.
Os diferents pueblos tartaros, dimpués d'estar chusmesos a los rusos, han desembolicato tendencias nacionalistas como o panturquismo, manimenos os tartaros de Crimea gosan considerar-se a parte d'os atros pueblos tartaros grans, unificatos por a gran diaspora d'os tartaros de Kazán en Siberia.
Lista de comunidatz tartaras
Os tartaros de Crimea u atras d'atras zonas refuchiatos en a Turquía moderna recibiban o nombre de Muchatchirs (como atras minorias musulmanas d'orichen europeu refuchiatas tals como os bosnios u os pomacos), y s'han ito asimilando a los turcos d'Anatolia.
Personaches famosos tartaros u con orichens tartaros
thumb|270px|Tartaro luitando contra un cosaco
Ṭā
Historia
Provién a traviés d'os alfabetos nabateu y arameu, d'a ṭēth fenicia.
Escritura
La ṭā se liga a la letra vinient d'a palabra. Tamién lo fa con a d'enantes si no ye alif, dāl, ḏāl, rā, zāy o wāw, que nunca no se ligan a la letra posterior.
Aznalcázar
Aznalcázar ye un municipio andaluz situato en a comarca de l'Aljarafe y provincia de Sevilla.
A suya población ye de 4.128 habitants (2010), en una superficie de 449,84 km² con una densidat de población de 9,18 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Aznalcázar se troba situata a 66 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 25 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía.
Tarabidau fisico
thumb|325px|Tarabidau fisico tipico d'un ordinador personal: 1. [[Monitor de computadora|Monitor. 2. Placa prencipal. 3. Microprocesador (CPU) y zocalo. 4. Un modulo de RAM y tres ranuras. 5. Dos tarchetas d'expansión y tres ranuras. 6. Fuent d'alimentación. 7. Unidat de disco optico (CD; DVD; BD). 8. Unidat de disco duro u unidad de estau solido. 9. Teclau. 10. xoriguet.]] O tarabidau fisico u hardware ye o conchunto de elementos materials que composan un ordinador. En iste conchunto se incluyen os dispositivos electronicos y eletromecanicos, circuitos, encordaderas, tarchetas, almarios u caxas, perifericos de toda mena y atros elementos fisicos.
O hardware se refiere a toz os components fisicos (que se pueden tocar) d'a computadora: discos, unidaz de disco, monitor, teclau, xoriguet, imprentadora, placas, chips y atros perifericos. En cambeo, o software ye intocable, existe como ideyas, conceptos, simbolos, pero no tien substancia. Una buena metafora sería un libro: as pachina y a tinta son o hardware, mientres que as palabras, oracions, cabos y o significau d'o texto son o software. Una computadora sin software sería tan inútil como un libro con pachina en blanco.
Primer Romanico
Primer Romanico ye la denominación que dimana de l'arquitecto catalán Josep Puig i Cadafalch ta referir-se a l'arte romanico desembolicato en Aragón y Catalunya mientres lo sieglo X.
A proximidat cheografica d'istas rechions, a traviés d'os Pireneus, con o sud de Francia, y la suya receptividat cara a's corrients artisticas venitas d'Europa fizo que en Ribagorza y Urchel, en primeras, y dimpués por tot o Pireneu central, se-i manifestesen d'una traza primerenca muestras d'arte romanico. A mientes que iste estilo no i cualló pas en garra altraparti d'a Peninsula Iberica dica lo segundo tercio d'o sieglo XI, en os condaus aragoneses y catalans se i troban encara en l'actualidat numerosos eixemplos d'anyos anteriors que, si no plenament romanicos, contienen muitas trazas definitorias d'este estilo artistico.
Con obchectivo d'eludir o termin "prerromanico", que gosa ser emplegau como acepción muito mas ampla, encludindo chenericament l'arte altomeyeval y paleocristián, t a mas, en Espanya, l'estilo visigodo, asturiano, mozarabe y de repoblación, Puig i Cadafalch preferiba emplegar a expresión "Primer Romanico" ta fer designio a aquellas anticipacions pirenencas d'o romanico propiament dito. ista denominación ye actualment prou aceptada.
As suyas divisions chenericas son:
Pueyo Alto (La Pobla d'Albortón)
Lo pueyo Alto (en castellano Poyo Alto) ye un cabezo de 528 metros d'altaria que se troba a l'este de la Pobla d'Albortón (Zaragoza). En la suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
La Vansa i Fórnols
La Vansa i Fórnols (  en catalán y oficialment,   en castellano) ye un municipio catalán situato en la comarca d'Alto Urchel, en la provincia de Leida.
La suya población ye de 188 habitants(2008), en una superficie de 106,1 km² con una densidat de población de 1,77 hab/km².
Cheografía
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Banyeres.
Artiodactyla
Os artiodactilos (cientificament Artiodactyla, d'o griego artios "par" y dáktylos, "dido") constituyen una orden de mamiferos ungulatos as extremidaz d'os cualos rematan en un numbro par de didos, d'os cuals lo menos dos se refirman en o suelo. En benasqués lis dicen animals de pata fallada por tener cascos de dos piezas simetricas, como si hesen resultau d'haber fallau un casco orichinal.
Incheniería
thumb|right|250px|O F-15 Eagle Pratt & Whitney F100 ye un [[motor disenyato por incheniers aeroespacials.]] A incheniería se define como a profesión en a cual os conoiximientos d'as matematicas y as ciencias naturals obtenitos a traviés d'o estudio, a experiencia y a practica, son aplicatos con criterio y con consciencia a lo desembolique de medios ta emplegar economicament con responsabilidat social y alacetatos en una etica profesional, os materials y as fuerzas d'a naturaleza ta proveito d'a humanidat. As personas que s'adedican a ella se gosan clamar incheniers.
O incheniero debe identificar y comprender os problemas mas importants ta poder realizar un buen disenyo. Beluns d'os problemas ta ixo son a escaseza d'os recursos disponibles, as mugas fisicas u tecnicas, a flexibilidat ta esdevenideras modificacions y adhibicions, y atros factors como lo coste, a posibilidat de levar-lo a cabo, as prestacions y os miramientos esteticos y comercials. Por medio d'a comprensión d'os problemas, os incheniers deducen cuálas son as millors solucions ta concarar as mugas trobatas cuan s'ha de producir y emplegar un sistema.
Rubí de Bracamonte
Rubí de Bracamonte ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 309 habitants (2007), en una superficie de 25,6 km² y una densidat de población de 12,07 hab/km².
Incheniería
Os incheniers emplegan o conoiximiento d'a ciencia y as matematicas y a experiencia apropiata ta trobar as millors solucions ta os problemas concretos. Creyando os modelos matematicos apropiatos d'os problemas que lis premiten d'analizar-los rigurosament y prebar as solucions potencials. Si existen multiples solucions razonables, os incheniers avaluran as diferents opcions de disenyo sobre l'alacet d'as suyas cualidaz y esliyen a solución que millor s'adapta a las necesidaz.
En cheneral, os incheniers miran de prebar si os suyos disenyos logran os suyos obchectivos antis de proceder a la producción en cadena. Ta isto, fan servir entre atras cosas: prototipos, modelos a escala, simulacions y prebatinas de fuerza. As prebatinas refincan que los artefactos funcionan como s'heba previsto.
Os incheniers gosan prener muit en serio a suya responsabilidat profesional ta producir disenyos que se desembolicarán como yera previsto y no causarán un danyo inasperato a la chent en cheneral. D'ordinario, os incheniers incluyen factors de seguranza en os suyos disenyos ta reducir o risque de fallos inasperatos.
A ciencia mira d'explicar os fenomenos recients y sin explicación, creyando modelos matematicos que se corresponden con os resultaus experimentals. Tecnolochía y incheniería son l'aplicación d'o conoiximiento obtenito a traviés d'a ciencia y producen resultatos practicos. Os cientificos treballan con a ciencia y os incheniers con a tecnolochía. Sindembargo, puede haber-ie puntos de contacto entre a ciencia y a incheniería. No ye raro que os cientificos se veigan embrecatos en as aplicacions practicas d'os suyos descubrimientos. Por contra, entre que desembolican tecnolochía innovaderas, os incheniers se troban a ormino explorando nuevos fenomenos.
Tamién puede haber-ie connexions entre as trazas de treballar d'os incheniers y d'os artistas, mas que mas en os campos de l'arquitectura y d'o disenyo industrial.
A incheniería y a humanidat
A prencipios d'o sieglo XXI a incheniería en os suyos muit diversos campos ha lograto explorar os planetas d'o sistema solar con alto grau de detalle, destacando-ie os exploradors que se posan en as superficies planetarias; tamién ha creyato un ordinador capable de redotar a lo campión mundial d'escaques; ha lograto comunicar a lo planeta en fraccions de segundo; ha chenerato internet y a capacidat de que una persona se connecte a iste rete dende cualsiquier puesto d'o planeta con un ordinador portiable y un telefón satelital; ha emparato y permitito innumerables abances d'a ciencia medica, astronomica, quimica y muitas atras. Gracias a la incheniería s'ha creyato maquinas automaticas y semiautomaticas capables de producir con muit poca aduya humana grans cantidaz de productos como alimentos, autos y telefons celulars.
Encara que a incheniería ha puesto fer realidat todas istas marabillas, a humanidat no ha conseguito redotar a fambre d'o planeta, ni muito menos a pobreza, producindo-se en l'anyo 2005 una muerte d'un nino cada tres segundos por causas aprevenibles. Sindembargo iste no ye un problema d'a incheniería sino que mas bien se tracta d'un problema social, politico y economico.
Un aspecto negativo que ha chenerato a incheniería y compete en gran parti resolver a la mesma ye o danyo a lo medio ambient que muitos enantos y productos bafatos de istas disciplinas han chenerato y ye deber y fayena d'a incheniería contribuir a resolver o problema.
Berrocalejo (desambigación)
Berrocalejo puet estar:
The Maltese Falcon (cinta de 1941)
The Maltese Falcon (títol en anglés, en aragonés O falcón maltés, enguerada con en Aragón con o títol en castellano de El halcón maltés) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1941 de cine negro, dirichita por John Huston, que en o suyo elenco incluye entre atros a destacaus actors como Humphrey Bogart, Mary Astor, Gladys George, Peter Lorre u Sydney Greenstreet.
Gosa citar-se a lo critico cinematografico francés d'orichen italiana Nino Frank qui, en un articlo publicau en 1946 en a revista especializada francesa L'Écran Français constataba l'existencia de bellas caracteristicas comuns en quatre cintas d'o cine estausunidense que s'heban enguerau en ixa mesma anyada en Francia y lo rodache d'as qualas s'heba feito entre 1941 y 1944: The Maltese Falcon de John Huston, Double Indemnity de Billy Wilder, Laura d'Otto Preminger y Murder, My Sweet d'Edward Dmytryk. Asinas, la cinta ye considera por bell-uns como la mas antiga cinta de cine negro.
Roturas
Roturas ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya, y comarca de Páramos de Esgueva.
Cheografía
A localidat de Roturas se troba situata a 831 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 60 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Dom Mintoff
Dom Mintoff (Dominic Mintoff, Duminku Mintoff en maltés) ye un politico maltés naixito de Bormla o 6 d'agosto de 1916, dirichent d'o Partit Laburista, qui estió cuantas vegatas Primer ministro de Malta en zaguerías d'os anyos 1950 (cuan o país yera encara una colonia britanica) y mientres os anyos 1970 y 1980, cuan o país plegó a la suya independencia. Politicament, en meyo d'a Guerra Fría, prebó de mantener una politica d'equilibrio entre a OTAN y o Pacto de Varsovia, fendo a mas de puent con a Libia d'o coronel Muamar Gadafi, en una politica muit creticata en bels ambients politicos ccidentals. Antiparte, estió Dom Mintoff qui establió en o país os fundamentos d'o estato d'o bienestar.
Carracedelo
Carracedelo ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'El Bierzo.
A suya población ye de 3.712 habitants (2009) en una superficie de 32,32 km², con una densidat de población de 114,85 hab/km².
Iago
Iago ye un personache ficticio de debuixos animaus creato por Will Finn, John Musker, Ron Clements, y Howard Ashman en l'anyo 1992. Es un loro rojo parlante de plumas rojas que es un personaje secundario en Aladdin''.
Falset
Falset ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato (en ye la suya capital), en la provincia de Tarragona.
La suya población ye de 2.807 habitants (2008), en una superficie de 31,6 km² y una densidat de población de 88,83 hab/km².
Cheografía
Falset ye situato a 364 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.
Mugas
Lo suyo termin muga a lo norte con Porrera a l'este con Pradell de la Teixeta, a lo sud con Marçà, a lo sudueste con lo Masroig, a l'ueste con Bellmunt del Priorat y el Lloar y a lo norueste, con una cantonera de Gratallops.
Economía
La prencipal autividat economica de Falset historicament ye l'agricultura, con cautivos d'abellanera y vinya, amás d'oliveras y almendreras.
Pär Lagerkvist
Pär Lagerkvist, naixito de Växjö (Suecia) o 23 de mayo de 1891 y muerto en Estocolmo (Suecia) l'11 de chulio de 1974, estió un escritor, novelista, poeta y dramaturgo sueco, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1951. Antiparte, estió miembro de l'Academia de Suecia.
Benissanó
Benissanó (Benissanó en catalán, Benisanó en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de lo Campo de Turia y de lo partiu chudicial de Liria.
La suya población ye de 2.274 habitants (2011) en una superficie de 2,3 km² con una densidat de población de 988,70 hab/km².
Cheografía
La localidat de Benissanó se troba situata a 70 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 24 km de la ciudat de Valencia, la capital de la suya provincia y de lo País Valenciano.
Puntallana
Puntallana ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de La Palma. A suya población ye de 2.506 habitants (2019), en una superficie de 35,10 km² y una densidat de población de 71 hab/km².
Pararrayos
thumb|200px|Un [[rayo impactando en o pararrayos d'a Torre CN en Toronto, Canadá.]]
Un pararrayos ye un instrumento de protección contra os rayos inventau en l'anyo 1752 por Benjamin Franklin que tien por obchecto estar l'elemento con más posibilidatz de recibir l'impacto d'o rayo en un aria determinada. En caso de cayida d'o rayo sobre o pararrayos, iste canaliza a suya enerchía de forma más u menyos controlada dica a correspondient toma de tierra, evitando asinas os posibles danyos a construccions y personas presents en a zona.
Montluçon
Montluçon ye una comuna occitana, en o departamento francés d'Alier y rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.
Tien una superficie de 20,67 km², una población de 41.362 habitants en 1999 y una densidat de población de 350 hab/km².
Carucedo
Carucedo ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'El Bierzo.
Montluçon
Historia
Estió Guillén, fillo d'Archambaud IV de Borbón qui construyó lo suyo castiello, reconstruyito en o sieglo XIV, chunto con as murallas d'a localidat, por Loís II, duque de Borbón.
Carucedo
A suya población ye de 656 habitants (2009) en una superficie de 35,00 km², con una densidat de población de 18,74 hab/km².
Montluçon
Historia
En 1529, dimpués d'a incorporación a la Corona d'as posesions d'o contestable de Borbón, Montluçon s'encorporó tamién a la Corona.
Carucedo
Cheografía
A localidat de Carucedo se troba situada a 594 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Montluçon
Historia
En a Segunda Guerra Mundial, a Wehrmacht ocupó a ciudat, por a suya fabrica de caucho sintetico. Por ixó estió bombardiada por os Aliatos a nueit d'o 15-16 de setiembre. Morioron 36 habitants d'a ciudat.
Pavo (chenero)
Pavo (Linnaeus, 1758) ye un chenero d'aus galliformes en a familia d'as fasianidas con dos especies reconoixidas en l'actualidat: Pavo cristatus, o pavo reyal, y Pavo muticus, o pavo reyal verde. As dos especies son oriundas de o sudest asiatico.
Estura
thumb|300px|Estura
Estura (Torre Astura en italiano) ye una fortaleza maritima con torre en planta pentagonal, costruita sobre las enrunas d'un palacio d'a epoca de l'Imperio Romano. Ye d'alto u baixo a 5 km a lo sud de la ciudat de Nettuno, en a rechión italiana d'o Lazio.
Historia
Lo "Libro de los fechos et conquistas del principado de la Morea" diz que dimpués d'a batalla de Tagliacozza Corradín de Hohenstaufen fuyió ta Estura, pero dimpués lo sinyor d'Estura lo conoixió y lo vendió a Carlos d'Anchú, que lo escabezó.
Avatar: The Way of Water
Avatar: The Way of Water (títol orichinal en anglés, enguerada en Aragón con o títol en castellano Avatar: el sentido del agua) ye una cinta estausunidense de cine de sciencia ficción de l'anyo 2022, dirichida por James Cameron y producida per James Cameron y Jon Landau con guión de James Cameron,Rick Jaffa y Amanda Silver, protagonizada per Sam Worthington, Zoe Saldaña,Sigourney Weaver, Stephen Lang y Kate Winslet.
Luengas biu-mandara
As luengas biu-mandara son una familia lingüistica que incluye 79 idiomas y dialectos (seguntes o SIL) fablatos en Africa. Fan parti d'as luengas chadicas.
Actualment a clasificación en brancas se realiza por letras y numeros.
Lucena
Lucena, puet estar:
Txindoki
Txindoki, Larrunarri u Ñañarri ye un mont de Guipuzcua, País Basco, situato en a Sierra d'Aralar (amán d'a muga con Navarra). Se situga en o termin municipal d'Amezketa y tien 1.346 metros d'altaria. A rota de puyata que se fa servir a ormino s'alazeta en l'aparcamiento de Larraitz (podendo-se-ie acceder en auto por Zaldibia, por Abaltzisketa u por Amezketa).
A reconpensa en puyar dica a tuca ye guaranciata ya que dende ista se pueden veyer as montanyas d'a Sierra d'Aralar, as montanyas de l'ueste de Navarra, as montanyas de l'este de Bizcaya, as comarcas de Goierri y Tolosaldea, os montes mas emblematicos de Guipuzcua y en días de sol dica a mesma Mar Cantabrico, y ya muit luent as tucas nevatas d'o Pireneu Occidental.
Encara que no ye a montanya mas altera de Guipuzcua, si que'n ye d'as mas conoixitas, politas y fotografiatas d'o País Basco, debito a o suyo peculiar perfil piramidal, gracias a o que s'ha ganato a embotada d'o Cervino Basco. Se tracta, quasi de seguras, d'a montanya mas popular entre os montanyeros de Guipuzcua, y a que mas puyatas rechistra a o largo de tot l'anyo (competindo en popularidat con os monts Aiako Harriak, Aizkorri, Ernio u Adarra). Ye una montanya emblematica en as suyas comarcas mugants de Goierri y Tolosaldea.
Nombre
thumb|250px|left|Anvista d'o barrio de [[Larraitz visto dende a parte baixa d'o mont Txindoki: a dreita se troba l'aparcamiento y o merendero, dende a on se gosa prencipiar a puyata enta o mont Txindoki.]] O nombre antigo u orichinal d'ista montanya ye Larrunarri u Ñañarri, estando conoixito d'antis mas con istos nombres en a redolada. En a segunda metat d'o seiglo XX, os suyos nombres orichinals fuoron substituyitos por o de Txindoki (nombre d'una txabola u corral que se trobaba en a suya versant oriental); en estendillar-se a practica d'o montanyismo en ixas envueltas y con a sonoridat que teneba ixe nombre ta os castellano-parlants, en zaguerías iste nombre de Txindoki estió o nombre que remató por fer-se servir ta denominar a ista montanya.
En el numero 4 d'a revista Pyrenaica (1927), publicata por a Federacion Basca de Montanya, Pyrenaica, se describe a sierra d'Aralar en charrar d'o Larrunarri se i diz (pach.21):
Mitolochía
Seguntes a mitolochía basca, ye uno d'os puestos a on i vive a diosa Mari, que tien a suya espelunga baixo d'a tuca.
Fratercula arctica
O flairet (Fratercula arctica (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Alcidae que ye nativa de l'Oceano Atlantico.
Pasando l'agüerro y l'hibierno en l'oceano ubierto d'as fredas mars d'o norte, o flairet torna a las redoladas costeras a l'encomienzo d'a temporada de reproducción en zaguerías d'a primavera. Fa niedo en colonias en o cobalto d'as cinglas, cavando un cado en o qualo mete un solo uego blanco.
Ye l'au oficial d'a provincia canadiense de Terranova y Labrador.
Mide de 28 a 30 cm de luengo dende a punta d'o suyo pico gruixudo dica la suya coda de punta roma. A suya envergadura ye de 47 a 63 cm y en tierra mide uns 20 cm d'altaria. Lo masclo ye per un regular un mica mas gran que la fembra, pero tienen a mesma color. A frent, a coroneta y a foyeta son de color negra brilant, igual que la esquena, as alas y la coda. As partis inferiors de l'au, o peito, a tripera y las coberteras inferiors d'a coda son blancas. Totas dos patas y los grans pietz palmeaus son de color narancha brilant, lo que contrasta con as zarpas esmoladas y negras. Lo pico ye muit distintivo. De costau, o pico ye amplo y triangular, pero visto dende alto, ye estreito. A metat amán d'a punta ye de color roya anaranchada y la metat amán d'o tozuelo ye grisa.
A dieta d'o flairet consiste quasi en a suya totalidat en peix.
Historicament, os flairets s'atrapaban y se minchaban frescos, salaus en salmuerra u zafumaus y ixucaus. Os flairets agora son protechius per a lechislación, y en os países an a caza encara ye permitida, como Islandia y las Islas Feroe, as leis estrictas aprevienen a sobreexplotación.
Lurte (grupo)
Lurte (Os Musicos d'a Companyía Almugávar) ye un grupo de folk de Zaragoza que canta en aragonés y en espanyol. Fan servir instrumentos tradicionals aragoneses como a gaita de boto, donzaina, trompa de Ribagorza, chiflo, chicotén, tarota y percusión.
En as suyas actuacions levan ropas como as d'os antigos almogávars.
Berrocalejo de Aragona
Berrocalejo de Aragona ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
A suya población ye de 43 habitants (2018) en una superficie de 9,01 km², con una densidat de población de 4,33 hab/km².
Cheografía
A localidat de Berrocalejo de Aragona se troba situada a 1.092 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 9 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Soldaat van Oranje
Soldaat van Oranje (títol en neerlandés, en aragonés Soldato d'Orange, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Eric, oficial de la reina, Eric, oficial d'a reina en aragonés) ye una cinta neerlandesa de l'anyo 1977 de cine belico y cine de drama ambientata en a Segunda Guerra Mundial, dirichita por Paul Verhoeven seguntes un guión d'Erik Hazelhoff Roelfzema, Kees Holierhoek, Gerard Soeteman y Paul Verhoeven, con una dirección de fotografía de Jost Vacano y una banda sonora orichinal de Rogier van Otterloo. Producita por Rob Houwer ta Excelsior Films, Film Holland, The Rank Organisation y Rob Houwer Productions, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Rutger Hauer, Jeroen Krabbé, Derek de Lint u Edward Fox.
Tauriscos
200px|thumb|Pueblos celtas y ilirios en [[Iliria y Panonia enta l'anyo 50 aC.]] Os tauriscos estioron un pueblo celta habitador d'os Alpes Orientals, Norico y Panonia. Plinio lo Viello afirma que tauriscos yera l'anterior nombre d'os noricos. G. Alfóldy concluye que o etnonimo clarament celtico de tauriscos yera propio d'un pueblo d'os Alpes Orientals y que dimpués s'extendilló a las poblacions celtizatas dende o sieglo III aC de Norico y Panonia, desapareixendo esta denominación bel tiempo dimpués por cheneralizar-se a denominación de noricos relacionata con o nombre d'un reino con capital el Noreia. A etimolochía d'o etnonimo puet tener relación con a denominación celtica d'o "toro" u d'a "montanta" punchaguda como Tauern u Torla, y podría referir-se a los montanyeses locals en cheneral.
Charles Crichton
Charles Crichton, naixito de Wallasey (Merseyside, Anglaterra) o 6 d'agosto de 1910 y muerto en Londres o 14 de setiembre de 1999, estió un director cinematografico britanico, activo en o cine britanico dende meyatos d'os anyos 1930.
D'entre a suya filmografía, se puet citar as cintas Dead of Night (codirector, 1945, con Michael Redgrave, Mervyn Johns, Frederick Valk y Roland Culver), Against the Wind (1948, con Robert Beatty, Simone Signoret, Jack Warner y Gordon Jackson), Dance Hall (1950, con Donald Houston y Petula Clark), The Lavender Hill Mob (1951, con Alec Guinness, Stanley Holloway, Sid James y Alfie Bass), Hunted (1952, con Dirk Bogarde, Jon Whiteley, Elizabeth Sellars y Kay Walsh), The Titfield Thunderbolt (1953, con Stanley Holloway, George Relph, Naunton Wayne y John Gregson), The Battle of the Sexes (1959, con Peter Sellers, Robert Morley y Constance Cummings), u A Fish Called Wanda (1988, con John Cleese, Jamie Lee Curtis, Kevin Kline y Michael Palin).
Perissodactyla
Clasificación
As tres familias resilients de perisodactilos actuals son ficadas adintro de dos subordens: Hippomorpha (literalment, con forma de caballo) y Ceratomorpha, es que tienen cuernos. As altras cinco familias coneixitas d'iste grupo evolutivo son extinguitas.
Gabriel Antonio Pereira
Gabriel Antonio José Pereira Villagrán, naixito de Montevideo (Virreinato d'o Río d'a Plata, Espanya, hue Uruguai) o 17 de marzo de 1794 y muerto en Montevideo (Uruguai) o 14 d'abril de 1861, estió un politico uruguayo, partecipant en as luitas por a independencia d'o suyo país respective d'Espanya y que ocupó quantos cargos mientres a suya carrera politica. Estió ministro d'Hicienda y plegó en 1838-1839 a estar President d'Uruguai (interín) y tamién n'estió en 1856-1860.
Les Valls d'Aguilar
Les Valls d'Aguilar ye un municipio catalán situato en la comarca d'Alto Urchel, en la provincia de Leida.
Arte romanico
thumb|right|250px|A Ilesia de Sant Per de Larrede, en o [[Sarrablo (Alto Aragón). Un eixemplo de templo romanico aragonés.]]
L'arte romanico estió o estilo predominant en Europa durant d'os sieglos XI, XII y parti d'o XIII.
L'arte romanico estió l'arte cristiano, como agrupación de bels estilos diferents que heban estau emplegaus a l'alta edat meya (romanos, prerromanos, bizantins, chermanicos, arabes...), que plegó a unificar bellas trazas comuns a totas as suyas manifestacions. No estió pas producto d'una evolución local u vinclada clarament ta una nacionalidat concreta, si que se produció arredol de bels países, como Francia, Alemania, Italia u Espanya. En cadagún d'istos paises apareixió con matices propios, pero en toz éls se i manifestaban trazas comuns que fan d'o romanico o primer estilo artistico internacional d'ambito europeu.
Dica o sieglo VIII, bellas fitas historicas fación posible que s'extendillase un esviellamiento d'a cultura europea: A puyada a lo trono d'os Capetos en Francia, a consolidación d'o cristianismo, l'encomienzo d'a reconquiesta en a Peninsula Iberica, y fundamentalment, a naixencia d'as luengas romances arredol d'o viellL'Imperio Romano, son as fitas que marcón iste surtimiento.
thumb|right|175px|O campanal d'a seu de [[Vic (en a comarca d'Osona, Catalunya) ye uno d'os mas claros eixemplos d'o romanico catalán.]]
thumb|right|175px|O portico d'o [[Monesterio de Leyre, a Navarra.]]
O termin romanico, como vocable que fa referencia ta l'estilo artistico, fue emplegau por primera vegada en 1820 por De Grabille, incluindo en iste termin tot l'arte que se i feba antis de l'arte gotico, dica a caita de l'Imperio Romano d'Occident, por analochía con o termin "luengas romanicas"; asinas, l'arte romanico substituye l'arte antigo d'a mesma manera que as luengas romances substituyoron o latín.
Posteriorment, l'acepción d'o termin romanico se restrinchió ta l'arte que se feba en Europa occidental en os sieglos XI y XII, encara que hue bi ha bellas discrepancias arredol d'a exactitut de l'espacio y d'os tiempos que cubrió iste estilo.
thumb|right|220px|A colechiata de Sant Martín d'Elines, en [[Cantabria.]]
T'a definición d'iste estilo arquitectonico, ye fundamental a reforma que fació a orden monacal cluniacense, como resultau d'una revisión en profundidat d'as órdens benedictinas. O monesterio de Clunyego, en Francia, establiu en 930, esdevenió en ista epoca o mas gran difusor d'ista reforma, fendo-ne una gran expansión y conseguindo que a traviés d'os suyos monesterios l'arte romanico se difundise por tota l'Europa cristiana.
thumb|right|180px|Caneciellos en a ilesia de Sant Chuan Baptista, de Villanueva de la Nía, [[Cantabria.]]
Antes que Clunyego no capitalizase o extendillamiento d'o romanico, ya s'heba desembolicau en a rechión italiana de Como, igual como en os Pireneus espanyols y franceses, o que s'ha clamau Primer Romanico, especialment en o Pireneu catalán (provincias como Lleida u Chirona) y aragonés, an se troban muitos eixemplos (fundamentalment en Uesca) de construccions d'iste sub-estilo caracteristico. Os mayestros de Como, con os suyos apariellos de madonería, a estructura d'una nau con as suyas populars "bandas lombardas", igual como as primeras vueltas de canón d'as ilesias aragonesas y catalanas, posaron as bases ta un rico desembolique de l'arquitectura romanica:
A epoca dorada d'o estilo, por a suya calidat y firmeza, s'extendilló t'a zaguera metat d'o sieglo XI y a primera d'o sieglo XII, plegau dende Francia y transmeso fundamentalment a las comarcas que trescruza o Camín de Sant Chaime. As caracteristicas d'iste tiempo estioron:
Actualment, belúns d'os millors eixemplos d'arquitectura romanica a gran escala se troban en Castiella y Leyón. Istos son: