cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blade Runner
Luengas que desafían l'anglés
En Blade Runner se planteya o desafío d'a hechemonía de l'anglés en a ciudat de Los Angeles (California) en l'anyo 2019; en a cinta, i hai residents que charran un mezclallo de luengas europeas y de l'Asia Oriental; actualment, no s'ha plegau a una situación pareixida, encara que s'ha duplicau a cantidat de fablants d'o castellano en ista ciudat entre 1980 y 2010. Os visionarios pronostican que bel día o chinés mandarín será a luenga habitual t'os negocios a ran global.
Autos voladors
En a cinta de Ridley Scott son celebres as imachens d'autos voladors, como o que fa servir o protagonista, Rick Deckard, a qui interpreta l'actor Harrison Ford.
Reconoixencia de l'iris
Os autos voladors son encara una fantasía, pero no l'escaneyo de l'iris, que en Blade Runner s'emplega t'a reconoixencia d'os ditos "replicants". Hue o sistema de reconoixencia de l'iris s'emplega en aeropuertos y puntos de control de mugas.
Intelichencia artificial
En relación con os abances en intelichencia artificial, os "replicants" de Blade Runner pareixen sers humans sinteticos, y no robots, pero no tienen un comportamiento emocional normal; no s'han creyau encara maquinas que combinen o comportamiento d'as personas, o luengache y a mecanica d'o cuerpo humano.
A colonización d'atras planetas
Blade Runner imachinó un mundo en que a mayoría d'os sers humans heba fuyiu a colonias difuera d'a Tierra, mas placientes ta vivir, colonias que yeran chestionadas por interpresas privadas.
A moralidat d'os robots
A cinta planteya tamién una qüestión moral, constando en a sciencia-ficción: as conseqüencias de creyar vida intelichent a semellanza d'os sers humans. "A qüestión que planteya a cinta ye si hemos d'atribuyir l'estatus de personas a las maquinas". Blade Runner fa servir a metafora d'a tecnolochía ta explicar porqué a sociedat decide que bels grupos de personas son acceptables y d'atros no.
Cheleras de ra Labaza
A cheleras de ra Labaza son un conchunto de cheleras d'os Pireneus. Administrativament perteixe a o municipio de Torla-Ordesa, en a comarca de Sobrarbe, se troba situada en o macizo de Camachibosa entre a punda de ra Blanquera (3.227 m) y o pico de Montferrato (3.217 m).
Illas
Illas ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca d'Avilés y partiu chudicial d'Avilés. A suya capital ye lo lugar de Callezuela, en a parroquia d'Illas.
Cheleras de ra Labaza
Constituyen as restas de l'antigo glaciar de ra Labaza. As suyas auguas alimentan o río Ara.
Toponimia
Iste toponimo proviene d'o termín gascón "labas", que a la vegada deriva d'o latín lapis, con o significau de losa.
Naucalpan de Juárez
Naucalpan de Juárez ye un municipio mexicano d'o estau de Mexico.
Illas
A suya población ye de 1.020 habitants (2011) en una superficie de 25,51 km², con una densidat de población de 39,98 hab/km².
Luengas y parlas
En Illas se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa d'Illas se clasifica en l'astur-leyonés central, a on s'incluye l'asturiano central.
Naucalpan de Juárez
A suya población ye de 872 320 habitants (2010) en una superficie de 156,63 km².
Illas
Parroquias
O concello d'Illas ye dividiu en 3 parroquias:
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo norte con Castrillón y Corvera, a lo sud con Les Regueres y Llanera, a l'este con Corvera y Llanera y a l'ueste con Candamu.
Naucalpan de Juárez
Se troba amán de Ciudat de Mexico, en dirección norte, a 2.210 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Finlandia
Finlandia, oficialment Republica de Finlandia (en finés: Suomi u Suomen Tasavalta; en sueco: Finland u Republiken Finland), ye un país miembro d'a Unión Europea dende 1995 y situau en o nord-este d'Europa. Tien buegas a o ueste con Suecia, a l'este con Rusia y a lo norte con Noruega. Por l'ueste y o sud ye rodiada por o mar Baltico, que la desepara de Suecia y Estonia, cruciando os golfos de Botnia y Finlandia, respectivament. A capital y ciudat mas important d'o país ye Helsinki.
En 2011, Finlandia contaba con una población de 5,4 millons d'habitants en un aria de 303 899 km². A mas gran parte d'a población d'o país se concentra en l'extremo sud, en a costa d'o golfo de Finlandia y a suya comarca (incluindo l'Aria Metropolitana d'Helsinki). Finlandia ye o sexto país mas extenso d'Europa y conta con una densidat poblacional baixa de 15,5 habitants por km², o que convierte a lo país en o segundo de menor densidat poblacional d'a Unión Europea. A mas gran parte d'os fineses charran finés (u finlandés) como a suya luenga materna, a cual ye una d'as pocas luengas oficials d'a Unión Europea que no descienden d'a familia indoeuropea. A segunda luenga oficial de Finlandia ye o sueco, charrau como luenga materna por un 5,6 % d'a población.
Etimolochía
L'orichen d'o nombre Suomi ('Finlandia') ye incierto, pero una d'as propuestas mas acceptadas ye que deriva d'a parola proto-baltica žemē, 'tierra'. A suya ortografía ye muit semellant a o termin saami, forma en a cual se denomina o pueblo lapón. Amás d'os parients mas proximos d'o finés —estonio Soome—, iste nombre s'utiliza asinasmesmo por cualques idiomas balticos como o letón y o lituano —Somija y Suomija, respectivament—.
Cheografía
Situada aproximadament entre as latituz 60 ° y 70 ° N, y as longarias 20 ° y 32 ° E, Finlandia ye un d'os países mas septentrionals d'o mundo. D'as capitals mundials, solament Reykjavík se troba mas a o norte que Helsinki. A distancia dende o punto mas a o sud, Hanko en Uusimaa, a o mas a o norte, Nuorgam en Laponia, ye d'1.160 kilometros.
Finlandia tiene uns 168.000 lacos y 179.000 islas. O suyo laco mas gran, Saimaa, ye o cuarto mas gran d'Europa. A Rechión d'os Lagos de Finlandia ye l'aria con mas lacos d'o país; muitas d'as prencipals ciudaz d'a zona, sobre tot Tampere, Jyväskylä y Kuopio, se troban amán d'os grans lacos. A mayor concentración d'islas se troba en o sudueste.
Gran parti d'a cheografía de Finlandia ye o resultau d'a Edat de Chelo. As cheleras yeran mas gruesas y duroron mas astí en comparanza con a resta d'Europa. Os suyos efectos d'erosión han deixau o paisache finés en a suya mayor parti plano con pocos pueyos y menos montanyas. O suyo punto mas alto, l'Halti a 1.324 metros, se troba en l'extremo norte de Laponia en a buega entre Finlandia y Noruega. A montanya mas alta que a suya tuca ye enterament en Finlandia ye Ridnitšohkka a 1.316 m, dreitament adchacent a Halti.
Habendo estau comprimiu baixo l'enorme peso d'as cheleras, o terreno en Finlandia ye augmentando a causa d'o rebote post-glacial. L'efecto ye mas fuerte arredol d'o Golfo de Botnia, an a tierra s'eleva constantment arredol d'1 cm por anyada. Como que resultau, o viello fondo marino se convierte china chana en tierra ixuta: a superficie d'o país s'expande en bels 7 kilometros cuadraus per anyada. En termins relativos, Finlandia s'eleva dende a mar.
Clima
O prencipal factor que influye en o clima de Finlandia ye a posición cheografica d'o país entre os paralelos norte 60 y 70 en a zona costera d'o continent euroasiatico. En a clasificación climatica de Köppen, toda Finlandia se troba en a zona boreal, caracterizada por veranos calidos y hibiernos chelaus. Dentro d'o país, a temperatura vareya considerablement entre as rechions costeras d'o sud y l'extremo norte, amostrando caracteristicas tanto de clima maritimo como continental. Finlandia ye pro amán de l'Oceano Atlantico como pa estar calentada de contino por a Corrient d'o Golfo. A Corrient d'o Golfo se combina con os efectos moderadors d'a Mar Baltica y numerosos lacos interiors pa explicar o clima inusualment calido en comparanza con atras rechions que comparten a mesma latitut, como Alaska, Siberia y o sud de Gronlandia.
Os hibiernos en o sud de Finlandia (cuan a temperatura meya diaria remaneix por baixo de 0 °C) gosan durar uns 100 días, y en l'interior a nieu gosa cubrir a tierra dende finals de noviembre dica abril, y en as zonas costeras como Helsinki, a nieu a ormino cubre a tierra dende zaguerías d'aviento dica zaguerías de marzo. Mesmo en o sud, as nueiz d'hibierno mas duras pueden fer que as temperaturas baixen a -30 °C, encara que en arias costeras como Helsinki, as temperaturas por baixo de -30 °C son raras. Os veranos climaticos (cuan a temperatura meya diaria remaneix por alto de 10 °C ) en o sud de Finlandia duran aproximadament dende fins de mayo dica meyaus de setiembre, y en l'interior, os días mas calidos de chulio pueden aconseguir mas de 35 °C.
O clima finés ye adecuau pa o cautivo de cerials solament en as rechions mas meridionals, mientres que as rechions septentrionals son adecuadas pa la cría d'animals.
Una cuatrena parti d'o territorio de Finlandia se troba dentro d'o Cerclo Polar Arctico y o sol de meyanueit se puede experimentar entre mas días cuanto mas a o norte se viacheya. En o puesto mas septentrional de Finlandia, o sol no se mete entre 73 días consecutivos entre o verano y no sale en absoluto entre 51 días entre l'hibierno.
Historia
Os cuasi 700 anyos d'asociación de Finlandia con o Reino de Suecia prencipioron en 1154 con a introducción d'o cristianismo por o rei Erik IX de Suecia. Encara que orichinalment estió lo sueco a luenga dominant de l'administración, o finés recuperó a suya relevancia entre o resurtimiento nacionalista de 1842, dimpués d'a publicación d'a epopeya nacional de Finlandia, o Kalevala, por Elias Lönnrot (1802-1884).
A guerra civil finesa (1918) contina estando l'evento mas controvertiu y emocional en a historia d'a Finlandia moderna.
Dica o sieglo XIV, o territorio finés estió disputau por o Reino de Suecia y a Republica de Nóvgorod en as guerras sueco-novgorodenses, quedando o territorio finés dividiu entre todas dos potencias.
En o sieglo XV, Nóvgorod fue anexionau a o principau de Moscú y nuevament esclató o conflicto con o Reino de Suecia, clamau «guerra ingria» (1610-1617), y que deixó a Suecia como potencia dominant d'o territorio finés.
Chulieta (satelite)
Chulieta ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1986 por a sonda espacial Voyager 2.
Finlandia
Historia
Entre 1700 y 1721 se desembolicó a clamada Gran Guerra d'o Norte, en a cual Suecia perdió territorios y influencia en o territorio finés, que pasó a formar parte d'a Rusia Imperial. Manimenos, os conflictos militars con Suecia continoron.
Klagenfurt
A suya población ye de 92.404 habitants (2006) en una superficie de 120,11 km², con una densidat de población de 769,30 hab/km².
Finlandia
Historia
En 1808 esclató a clamada Guerra finesa, que dio como resultau l'anexión de Finlandia por o zar Aleixandre I, creyando o Gran Ducau y asumindo o mandato como o primer duc. O Ducau de Finlandia duró dica finals de 1917.
Klagenfurt
Cheografía
A ciudat se troba a o canto d'o laco Wörthersee (o laco mas calido d'os Alpes), estando trescruzada por o río Glan. Ye situada a 446 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, amán d'a muga con Eslovenia.
Inclusa
thumb|263px|Anvista d'una inclusa d'a [[Canal de Panamá.]] thumb|200px|Inclusas de [[Casablanca (Zaragoza)|Casablanca en a Canal Imperial de Aragón]] As inclusas son obras hidraulicas que premiten ganar desnivels d'o terreno en canals navegables, puyando u baixando as llantas u barcas que se troban en ellas. Pueden fer parti d'as estructuras complementarias d'una entibadera, cuan ista se construye sobre ríos navegables.
Finlandia
Historia
O 6 d'aviento d'ixe anyo, poco dimpués d'a Revolución Bolchevique en Rusia, Finlandia declaró a suya independencia. En 1918 o país experimentó una breu pero amarga Guerra Civil que conmocionó a suya escena politica entre anyos.
Inclusa
Son muit conoixitas as inclusas d'a Canal de Panamá. En Europa, a on que navegación interior ye desembolicata, se puet navegar dende a Mar d'o Norte dica la Mar Negra trescruzando cuantas inclusas.
Finlandia
Historia
Mientres a segunda guerra mundial (1939-45) Finlandia libró tres guerras: a Guerra d'Hibierno (1939-1940), a Guerra de Continación (1941-1944) y a Guerra de Laponia (1944-1945). As dos primeras estioron contra a URSS y a tercera contra l'Alemanya nazi.
Inclusa
O cruce de una inclusa ye una operación prou lenta; ya que bi ha que equilibrar os rans d'augua, primero con o trampo d'a canal a on que se troba o barco y dimpués con l'atro trampo enta on saldrá. Isto se fa plenando u vuedando as arcas u nantas seguntes intrese. Ye por ixo que o consumo d'augua ye considerable; ta disminuyir-lo se mira de no plenar u vuedar a inclusa si no bi ha un barco que quiere trescruzar-la. Iste ye tamién un d'os motivos por os que en cheneral se construyen dos inclusas en paralelo; asínas, parti de l'agua que se vueda d'una se puede emplegar ta plenar l'atra.
Tecnicament, o limite d'esnivel que puet ganar-se con una sola inclusa ye d'alto u baixo 25 m. Ta esnivels mas grans cal pensar en inclusas concatenatas, lo que fa encara mas dificil a operación, u cal pensar en atros dispositivos como:
En Belchica, sobre a canal "du Centre", s'inauguró en 2002 l'ascensor funicular de Strépy-Thieu, que premite ganar un esnivel de 73 m.
Finlandia
Historia
A disolución d'a Unión Sovietica y a suya partición en quince republicas en 1991 cambió a situación cheopolitica de Finlandia, deixando sin efecto os compromisos politicos contraitos con a URSS, o que tenió como consecuencia una mayor integración de Finlandia en Europa. D'iste modo dentró en a Unión Europea en 1995.
Rechions
Finlandia se trestalla en 19 rechions (clamadas en finlandés maakunta y en sueco landskap).
Diez ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:
Demografía
Finlandia conta con arredol de 5,3 millons d'habitants y tiene un promeyo de densidat de población de 17 habitants por kilometro cuadrau. Isto la fa, dimpués de Noruega y Islandia, o país con a población mas espardida en Europa. A distribución d'a población ye muit desigual, ya que a población se concentra en a plana costera d'o sudueste. Arredol d'un 60% vive en lugars y ciudaz, estando 1,2 millons qui viven en l'aria metropolitana d'Helsinki. En Laponia, en cambeo, a densidat de población ye de solament 2 personas por kilometro cuadrau.
Gastronomía
A gastronomía de Finlandia ye conoixida por combinar os productos tradicionals d'o país con as tecnicas y o estilo de la cocina continental contemporania, con una creixent presencia de l'alta cocina. Por a situación y a historia d'o país, o suyo cocina ha recibiu influencias de las cocinas sueca y rusa y en o sieglo XX recibió l'aportación que trayioron os refuchiaus de Carelia. As carnes de cochín y vacuno -y de reno en o Norte-, asinas como o pescau d'augua dulza y d'a costa tienen un paper important en os platos tradicionals, mientres que seguntes as rechions se puede rechistrar amás a presencia de distintos vechetals, tuberclos y fongos. I hai una considerable afición a las carnes de la caza: alce, ciervo y aus. Con frecuencia s'utilizan cerials integrals (mestura, hordio, cibada). Tamién s'emplegan distintos lulos (anayons, anayons royos, anayons agros, moras arcticas y arto amariello) pa acompanyamiento d'a minchada prencipal u pa la elaboración de postres. A leit y os suyos derivaus s'utilizan no solament como bebida sino tamién en numerosas recetas. En la cocina tradicional s'usaban napos y atros tuberclos europeus, que siguen consumindo-se, pero, igual que en atros países europeus, a trunfa se convirtió en l'alimento basico preferiu dimpués d'a suya introducción a partir d'o sieglo XVI.
Virollas tipicas son:
Esporte
dreita|thumb|115px| Ville Ritola
O esporte nacional ye o Pesäpallo, pero os mes practicatos son os esportes d'hibierno, o fútbol, y l'atletismo an que estioron famosos os fineses voladors (Hannes Kolehmainen, Paavo Nurmi, Ville Ritola, Volmari Iso-Hollo y Albin Stenroos) y Lasse Viren, antimás tien una gran tradición en prebas de lanzamientos sobretot en tirada de chavalina con siet medallas d'oro en os Chuegos Olimpicos y muitos atletas campions d'o mundo y d'Europa entre os que destacan Tero Pitkämäki, Tapio Korjus, Arto Härkönen, Aki Parviainen, Seppo Räty y Kimmo Kinnunen entre d'atros.
Entibo de Mediano
L'entibo de Mediano ye un entibo aragonés en os actuals termins municipals d'a Fueva y l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe. Se troba en o cauz d'a Cinca, una mica mes en alto de l'entibo de lo Grau.
Ye uno d'os entibos mes grans d'Aragón, con una superficie de 1.714 hectarias y una capacidat total de 436,35 hm³ (426 hm³ útils).
Recibe o suyo nombre por o lugar de Mediano, afogato por a construcción de l'entibo en 1974. L'entibo de Mediano, chestionato por a Confederación Hidrografica de l'Ebro, ye adedicato mas que mas a subministro d'augua t'os reganos agricolas, encara que tamién ta producir electricidat.
Sinyoría de Montpeller
A Sinyoría de Montpeller (en occitán Senhoriá de Montpelhièr) estió una churisdicción feudal d'o Lenguadoc con centro en a ciudat de Montpeller.
Perteneixió a la familia reyal aragonesa entre l'anyo 1213 y 1349. Chaime I d'Aragón heredó a sinyoría de su mai María de Montpeller, muller de Pero II d'Aragón. Entre 1276 y 1349 perteneixió a os reis de Mallorca, prencipiando con Chaime II de Mallorca, fillo de Chaime o Conqueridor. A la fin en 1349 se vende a la corona francesa.
1994
Atros países
thumb|Cantaire canadiense [[Justin Bieber, naixiu l'1 de marzo de 1994.]]
Marzo
right|thumb|250px|L'actriz, cantaire y politico griega [[Melina Mercouri, muerta o 6 de marzo de 1994.]]
Rabosa
thumb|right|250px|Rabosa roya ([[Vulpes vulpes).]] Rabosa u raboso ye un zoonimo popular que en aragonés gosa designar a las especies de canido chicorronas, d'orellas grans y coda larga y densa que en zoolochía son por lo regular agrupaus en a tribu Vulpini, adentro d'a familia Canidae.
Zoonimia
En os documentos aragoneses medievals i gosa apareixer derivatos d'o termin «Vulpecula», de tradición més latinizadera, que fa pensar que enantes estes animals hesen puesto conoixer-se como Golpella en o territorio d'Aragón. Esta hipotesi se refirma con qualques toponimos en a provincia de Zaragoza y La Riocha, que responden a formas como «vulpellars», «gulpellars», ecetra.
Bi ha dos hipotesis sobre a existencia d'as variants con -p- y con -b-:
Queda ubierta a interpretación sobre si son castellanismos adhibitos a la parla local u si representan un caso de conservación d'a xorda intervocalica -P- como en capuzar u capín, pero a forma rabosa ye a que tien tradición escrita y aria més gran.
Valeriana officinalis
A valeriana (Valeriana officinalis (Linnaeus, ) ) ye una planta d'a orden d'os Dipsacales y familia Caprifoliaceae que ye nativa d'Europa y Asia.
L'extracto crudo de radiz de valeriana puede tener efectos sedants y ansioliticos, y se vende comunament en capsulas de suplemento dietetico pa promover o suenio, manimenos no i hai prebas clinicas suficients de que sía eficaz pa iste proposito.
Broto
Broto (en grafía medieval Brotto) ye una villa situata en a valle de Broto, a o norte d'a provincia de Uesca, en a comarca de Sobrarbe. O municipio tien un total de habitants, repartitos en 11 nuclios, d'entre os cuals Broto ye o mas gran, con 255 habitants (2005). 150px|thumb|left|O caracteristico campanar d'a ilesia fortificada de Broto, d'o [[sieglo XVI|siaglo XVI.]] O lugar de Broto ye a cabezana tradicional de tota a valle de Broto, y tradicional seu d'o Concello de Broto, institución d'a valle que d'antigos feba funcions de parlamento u deputación de toz os lugars d'a valle, a on que s'empentaban as decisions que heban d'implicar toz os habitants d'ella; concesions d'exploitacions agropecuarias, regulacions economicas y de logueros, facera (especialment importantes con as valles gasconas), tribunal, etc. A institución encara ye funcional, y hue en tiran os municipios de Torla y o mesmo Broto, con funcions mas minguatas que no en os tiempos d'os antigos fueros reyals, que con auspicio d'a casa reyal aragonesa la regulón por primera vegata en o siaglo XVIII.
O concello feba as suyas reunions adintro de l'edificio d'a cárcel, edificio que enclui dependencias que s'emplegón dica o siaglo XVIII como a prisión, y a on que bels reclusos i deixón gravatos en as paretz, que son hue uno d'os atractivos toristicos d'a villa.
O nuclio de Broto s'estructura arredol d'a carretera nacional, dita Avenita d'Ordesa en o suyo paso por o lugar, con toz os comercios encaratos enta ella. A ilesia se troba en o cobalto d'o lugar, en o mesmo canto d'a carretera que a cárcel, anque a segunda ye a man d'o río. Por o canto sud d'a carretera s'ha de mirar a Plaza d'as Ferrerías (tamién dita "d'a Santa Cruz" u "d'os Suportals") que ye una d'as mas bonicas visions d'o lugar.
thumb|left|220px|O [[río Ara en Broto.]] Os dos barrios de Broto son separatos uno a cada ripa de l'Ara, con o barrio d'a Santa Cruz en o norte, y o barrio d'os suportals en o sud. D'antis mas, yeran chuntos por un puent romanico, que estiore destruyito en a Guerra Civil espanyola, hue soztituyito por uno de formigón. Actualment, de puents romanicos nomás que bi ha remaso l'uno que trescruza por alto d'o Sorrosal a man d'a Cadreita d'o Sorrosal que brinca bien d'alto d'a paret de roca y cai por baixo d'o lugar. O puent viello d'o Sorrosal ye hue en diya trancato a o paso de personas, que han de pasar por l'uno de paralelo, que s'alza a bien pocos metros y que mesmo endreita ta Oto.
Toponimia
O toponimo Broto ye formato a partir de Bergua y de Oto. O segundo formant ye o resultato d'a evolución d'o latín ALTU d'acuardo con una lei fonetica que perdió fuarza en o siaglo XII, por o que significa "Bergua Alto" y ye un caso de toponimia correlativa.
Ilesia de Sant Per
miniaturadeimagen|Ilesia de [[Sant Pero, Broto.]] thumb|left|150px|A portalada d'a ilesia de Broto, consagrata ta [[Sant Pero.]] thumb|right|150px|Una imachen de [[Sant Chuan en a portalada d'a ilesia. Se lei "S. IOAN".]] A ilesia actual, a ilesia de Sant Per Apóstol de Broto, que ye la ilesia parroquial d'o lugar, s'alzó en o siaglo XVI con una caracteristica forma, de caracters transicionals d'os estilos predominants d'ixa epoca, d'o gotico aragonés enta o renaixentista. Ye un edificio muito mas gran que no l'usual en as ilesias d'a valle, poderosa y de formas firmeras, tien o campanar ramatato en almenas y bi son visibles por tota a suya frontera una serie d'aspilleras t'a suya defensa. Ye un eixemplo caracteristico d'ilesia fortificata altoaragonesa.
A portalada tien cinco arquivueltas que, superpuestas, deixan as fuallas d'a puerta cubiertas. Actualment, ta privar a dentrada cuan a ilesia ye cerrata, bi son mesas unas Baranas de fiarro de forcha, con motivos ornamentals. A portalada tien tamién figuretas de santos trucatas en a penya, con una d'ellas que diz "S. IOAN" en o nombre d'o santo que representa. Tamién se i lei l'anyada d'a construcción d'o templo: 1578.
Vulpini
Os vulpins (scientificament Vulpini) son una tribu de mamiferos carnivoros en a familia Canidae, una d'as dos tribus en as que se divide a subfamilia Caninae, estando l'atra Canini. Corresponden alto u baixo con os animals que en aragonés se diz coloquialment «rabosas» u «rabosos».
Son canidos más chicorrons que os miembros d'a tribu Canini, como lobos, chacals y cans domesticos. Tienen as orellas grans y a coda larga y densa, y son depredadors de vertebraus menors, como radedors, reptils y paixaros, anque tamién minchan insectos, uevos, bayas y fruitos bordes diversos. A especie más tribuida ye Vulpes vulpes, que habita en Eurasia y America d'o Norte.
Condado de Treviño
Condado de Treviño (en basco Trebiñu Konderria) ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Ebro y partiu chudicial de Miranda d'Ebro.
Cheografía
A localidat de Condado de Treviño ye situada a 552 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 100 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Aguillo, Albaina, Añastro, Argote, Armentia, Arrieta, Ascarza, Bajauri, Burgueta, Busto de Treviño, Cucho, Dordóniz, Doroño, Franco, Fuidio, Golernio, Grandival, Imiruri, Laño, Marauri, Muergas, Obécuri, Ocilla y Ladrera, Ogueta, Ozana, Pangua, Pariza, Samiano, San Martín de Zar, San Vicentejo, Saraso, Taravero, Torre, Treviño, Uzquiano, Villanueva Tobera, Ajarte, Araico, Arana, Caricedo, Meana, Mesanza, Moraza, Moscador de Treviño, Ochate, Pedruzo, San Esteban, San Martín de Galvarín, Sáseta, Uralde y Zurbitu.
Noguera (desambigación)
Noguera puet ser:
Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1960
Os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1960, conoixitos tamién como VIII Chuegos Olimpicos d'hibierno, estioron os Chuegos Olimpicos d'hibierno celebratos en Squaw Valley (Estaus Unius), dende o 18 de febrero dica o 25 de febrero de 1960. I participoron 665 atletas (521 varons y 144 mullers) de 30 países.
Cervus elaphus scoticus
Distribución
Esta subespecie se troba en os Higlands y islas d'Escocia y en determinadas partz d'Anglaterra como Westmorland, Devon, Somerset y New Forest. Tamién se troba en o condau de Kerry y en Donegal (Irlanda).
Plampalacios
Plampalacios (/plampa'laθjos/~/pɾampa'laθjos/) ye un lugar aragonés d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. Actualment se troba deshabitau.
Cheografía
Plampalacios ye a 2 kilometros en sudeste de Cosculluela de Sobrarbe, a suya antiga cabecera municipal, en a valle d'o río Cinca.
Antigament yera bien comunicau porque aman d'os casars i pasaba la carretera tradicional de Balbastro ta l'Aínsa, pero dende a inundación d'o pantano de Mediano, en 1969, a carretera fue desviada y o camín de Plampalacios quedó como un desbarro, cubierto por l'augua entibada. En l'actualidat, se i puede arribar por un camino que baixa dende Cosculluela de Sobrarbe, y con pior sender tamién dende Camporretuno.
Como a etimolochía d'o suyo nombre indica, Plampalacios ye en un plano debaixo de o tozal de Cosculluela, a on que a valle d'a Cinca forma ya lo cul, mas cantimplano, y a población disposaba de huerta con regano que se quitaba de lo río Cinca.
Por a suya posición, aman d'o río, a Plampalacios lo expropión entero en os anyos 1960, pus heba de quedar inhabitable a consecuencia de a proximidat d'a lamina d'augua maxima de o pantano de Mediano. Cualques casas d'a localidat quedan inundadas en as anyadas que l'embalse ye mas alto, anque a diferencia de Mediano, l'augua nunca no cubre a población entera.
As casas fuén dinamitadas en a decada de 1990 ta privar o riesgo d'accidents. Se i conserva la ilesia parroquial, de Sant Bertolomeu, detada en o sieglo XVIII. Aman d'a población, anque a un poquet mas d'altaria y por ixo a salvo de l'entibo, i ha una ermita d'o sieglo XVII consagrada a l'advocación d'a virchen María, que se conoix como ermita de la virchen d'o Plano.
Toponimia
O toponimo «Plampalacios» se composa de dos lemas, prou evidents, que son «plan» y «palacio», con un significau intuible de «palacios -casas grans- en un plano» u «plano de palacios». Manimenos, no i ha documentacions antigas de o nombre que no estase ya fosilizau en ista forma unida: Se troba como Plampalacios en o documento mas antigo que se'n tiene, que ye la suya aparición en o fogache de 1488
Cosa (Teruel)
Cosa ye un municipio de la provincia de Teruel (Aragón), situau en la comarca de Xiloca. La suya población ye de habitants, en una superficie de 54,8 km².
Cheografía
Ye situau en lo interfluvio entre Xiloca y lo río de Barrachina. Comprende lo lugar de Corbatón.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Alpenyés, Pancrudo, Lidón, Rubiuelos, Banyón, Calamocha, Barrachina y Torre los Negros.
Historia
Perteneixió a la sexma de Barrachina de la Comunidat de Daroca.
Toponimia
Bi ha un barranco dito Barranco del Cajigar que puet representar una castellanización de caixigar.
Albert (cinta de 2015)
Albert ye una cinta danesa de cine d'animación de l'anyo 2015, dirichida por Karsten Kiilerich y producida por Kim Magnusson, Tivi Magnusson y Anders Mastrup con guión de Karsten Kiilerich, con as voces en a versión orichinal d'Alfred Bjerre Larsen, Oscar Dietz, Asta Nordby y Peter Zhelder.
Gadoni
Gadoni (Gadoni en sardo; Gadoni, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 990 habitants en una superficie de 43,50 km², con una densidat de población de 22,76 hab/km².
Cheografía
A localidat de Gadoni ye situata a 696 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Funtana Raminosa.
Porcia (satelite)
Porcia ye un .satelite d'Urano. Estió descubierto en 1986 por a sonda espacial Voyager 2.
Alameda de la Sagra
Alameda de la Sagra ye un municipio d'a provincia de Toledo, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de habitants, en una superficie de 33  km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Río Savinja
miniaturadeimagen|O salto d'augua de [[Rinka, o naixedero d'a Savinja]]
Fuents
O rianchón naixe d'o salto d'augua de Rinka, que fluye por un cauz regulau dica o estremo inferior d'a val de Logar, a on desemboca en o rigachuelo Jezera, dende a on se torna en o río Savinja. Iste manantial ha estau declarau patrimonio natural, y o salto d'augua de Rinka ye un d'os más polius y conoixius d'Eslovenia. Ye o más alto d'os 20 saltos d'augua d'a Val de Logar y ye vesitau mientres tot l'anyo. D'hibierno ye popular entre os escaladors de chelo. A millor vista d'o salto d'augua ye dende a siella de Kamnik (en esloveno Kamniško sedlo).
Afluyents
Os prencipales afluyents d'a Savinja son Jušef y Klobaša en Solčava, Lučnica en Luče, Ljubnica en Ljubno, Dreta en Nazarje, Paka en Šmartno ob Paki, y Ložnica y Voglajna con Hudinja en Celje.
Hidronimo y etimolochía
O nombre Savinja (documentau en fuents escritas en 980 como Sovuina) deriva de *Savьn′a, a la vegada derivau d'o hidronimo Sava, d'o que ye afluyent. O nombre alemán Sann ye rechistrau más tardi. En o dialecto local, o río se conoixe como Sáu̯ńe. A forma *Savьn′a habría d'haber derivau en Savnja como nombre esloveno actual, pero fue reformau seguindo o modelo de Hudinja. Se creye que, probablement, o nombre no siga d'orichen eslau, sino d'orichen preeslau más antigo.
O nombre alemán Sann también s'emplegó en bellas fuents anglesas más antigas; por eixemplo, en a novena edición d'a Encyclopædia Britannica de 1911.
A vida a o largo d'o río
Os navaters de Ljubno recorrioron o río dica a decada de 1950. En a suya memoria, una escultura de bronze d'un navatero (Splavar), creyada en 1961 por Boris Kalin, se troba en o canto ezquierdo d'o río en Celje.
1880
Atros países
right|thumb|250px|O vriolinista y compositor polaco [[Henryk Wieniawski, muerto o 31 de marzo de 1880.]]
Miguel Santolaria
Ye miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa y autor de un Catálogo de remataduras en aragonés (tirada a ciclostil, 1983), de bels articlos en a revista Fuellas como Prosa y verso de Tonón de Baldomera (lº 37, 1983), u bel cuento curto Chapaletiando (lº 50/51, 1986), d'entre atras. Obtenió en 1995 l'accesit en o Premio Arnal Cavero por a suya novela inedita Arcosanchuán de birabolas.
Ye fendo un diccionario analochico conceptual aragonés que publica en a web www.zirano.com, d'o que da cuenta en os articlos: "Zirano Cúpula, una aplicación de las variables conceptuales de la semántica conceptual multilenguaje" (2009) u "Conzeutos culturáls propios de l'aragonés. Localizazión por meyo de l'Arbol Conzeutual (potenzialmén) Unibersal d'a Plataforma Intercultural Multílenguache Zírano" (20013-2014).
Tiene publicatas cuantas obras en idioma aragonés:
- Mal d'amors. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, 1983. (Teatro)
- L'erenzio. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, 1988. (Novela)
- As charradas de Tonón. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a  Fabla Aragonesa, 1987. (Asayo)
Rosalinda (satelite)
Rosalinda ye un .satelite d'Urano. Estió descubierto en 1986 por a sonda espacial Voyager 2.
20 de marzo
Atros países
right|thumb|250px|O director cinematografico y guionista danés [[Carl Theodor Dreyer, qui morió o 20 de marzo de 1968.]]
Rosa micrantha
A rosera nana (Rosa micrantha (Borrer ex Sm., 1812) ) ye una planta d'a orden d'os Rosales y familia Rosaceae que se troba dende Marruecos, pasando per a peninsula iberica y la rechión alpina, dica Escocia, per l'este dica Polonia, en o sud dende Italia dica lo Caucas y Asia Menor, pasando per os Balcans.
Sant Feliu de Buixalleu
Sant Feliu de Buixalleu ye un municipio catalán situau en a comarca d'a Selva, provincia de Chirona y partiu chudicial de Blanes.
A suya población ye de 811 habitants (2009), en una superficie de 61,46 km² con una densidat de población de 13,2 hab/km².
Uelba
Uelba (Huelva en castellano y oficialment) ye una ciudat andaluza, capital d'a provincia de Uelba. Etimolochicament, deriva d'o nombre que tenba mientres l'Imperio Romano, Onoba.
Sant Feliu de Buixalleu
Mugas
O suyo termin municipal muga con Arbúcies, Santa Coloma de Farners, Riudarenes, Massanes, Hostalric, Fogars de la Selva, Breda y Riells i Viabrea.
Uelba
A suya población ye de 149.410 habitants (2010), en una superficie de 149 km².
Amecameca
Amecameca ye un municipio d'o estato de Mexico, en Mexico. A suya población ye de 38.907 habitants en una superficie de 84,1 km².
Laco Malawi
O laco Malawi (tamién dito laco Nyasa, laco Nyassa, laco Niasa u laco Niassa) ye un laco que se troba situato en Africa, fendo parte d'a val d'o Gran Rift. Ye administrato por Malawi (a iste país perteneixe a mayor parte d'a suya superficie), Mozambique y Tanzania.
Amecameca
Se troba a man de Ciudat de Mexico, en dirección norte. O municipio tien una minoría etnica azteca e per ixo s'ha puesto conservar lo nombre tradicional en la luenga d'istos: Amaquemecan.
Laco Malawi
Situato a 474 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, recibe as auguas d'o río Ruhuhu y d'atros ríos mas chicoz, y desaugua a traviés d'o río Shire, un afluent d'o río Zambeze. A suya fondura maxima ye de 706 metros, ocupando una superficie de 29.600 km², con amplaria maxima de 70 km y una longaria de 560 km. O volumen d'agua entibata ye de 8.400 km³.
En o laco se troban dos grans islas, a isla de Likoma y a isla de Chizumulu, administratas por Malawi.
O laco Malawi pasó a estar conoixito por os occidentals dimpués d'as exploracions d'o britanico David Livingstone.
Cupido (satelite)
Cupido ye un .satelite d'Urano. Estió descubierto en 2003 por Mark R. Showalter y Jack J. Lissauer.
Sandiás
Sandiás ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.
Cheografía
O lugar de Sandiás se troba situato a 1160 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Villaconejos de Trabac
Villaconejos de Trabac ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 484 habitants (2007), en una superficie de 31,64 km² y una densidat de población de 15,3 hab/km².
Castrillón
Castrillón ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en la comarca d'Avilés y partiu chudicial d'Avilés. A suya capital ye lo lugar de Piedras Blancas, en a parroquia de L'Aspra.
A suya población ye de 22.893 habitants (2011) en una superficie de 55,34 km², con una densidat de población de 451 hab/km².
Luengas y parlas
En Castrillón se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa de Castrillón se clasifica en l'astur-leyonés central, a on s'incluye l'asturiano central.
Parroquias
O concello de Castrillón ye dividiu en 9 parroquias:
Onso (desambigación)
Onso puede fer referencia a:
William Holden
William Holden (nombre artistico de William Franklin Beedle, Jr.) estió un actor estausunidense, naixito o 17 d'abril de 1918 en O'Fallon (Illinois) y muerto o 12 de noviembre de 1981 en Santa Monica (California), activo en o cine estausunidense dende zaguerías d'os anyos 1930.
D'entre a suya filmografía, se puet citar as suyas interpretacions en cintas como The Man from Colorado (1948, Henry Levin), Submarine Command (1951, John Farrow), Sunset Boulevard (1951, Billy Wilder), The Moon Is Blue (1953, Otto Preminger), Stalag 17 (1953, Billy Wilder), Sabrina (1954, Billy Wilder), The Bridges at Toko-Ri (1954, Mark Robson), Picnic (1955, Joshua Logan), The Bridge on the River Kwai (1957, David Lean), The Horse Soldiers (1959, John Ford), The World of Suzie Wong (1960, Richard Quine), Alvarez Kelly (1966, Edward Dmytryk), The Devil's Brigade (1968, Andrew V. McLaglen) u Network (1976, Sidney Lumet).
Premios
William Holden recibió o Premio Oscar a o Millor Actor en 1953 por o suyo papel en a cinta Stalag 17, de Billy Wilder.
En 1950, William Holden fue nominato a l'Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta Sunset Boulevard, de Billy Wilder; tamién en 1976 por a suya interpretación en Network, una cinta dirichita por Sidney Lumet.
Urdès
A suya población ye de 224 habitants (1999) en una superficie de 5,89 km², con una densidat de población de 38,03 hab/km².
Toponimia
Ye un caso de terminación -ès, que equivale a la terminación -iés en la toponimia aragonesa. Seguntes Gerhard Rohlfs se remonta como "Urdòs" y "Urdués" a l'antroponimo Urdo, que ye cuaternato en una inscripción de Rems, pero no descarta que vienga de Uritu, nombre d'un alfarero.
O toponimo apareixe dende 1220 (títols d'a Orden de Malta ), y apareixe en as formas Urdess (1286, títols de Biarn ) y Urdeix (1376, manuscritos militars d'o Biarn ).
Cheografía
Urdès ye situato a una altaria meya de 150 metros sobre o livel d'a mar, con altaria minima de 109 metros y maxima de 246 metros.
O termin d'a comuna ye trescruzato por o río Jeule, un afluent d'o Gave de Pau.
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).
Comunicacions
A comuna ye trescruzata por dos carreteras de nivel departamental: a D233 y a D263.
Hespital
Un hespital u clinica ye un edificio destinato a tener cura d'as patolochías u malautías y d'os traumatismos masiau complexos ta poder estar tractatos en o domicilio, en un centro de salut, u en o estudiet d'un medico. A os grans hespitals tamién se les diz centro hespitalario de referencia.
En la mayoría d'os países desenvolicatos, respective a o domicilio y o estudiet d'o medico, o centro hespitalario presenta l'avantalla de tener:
D'atra man, a presencia de numerosas patolochías exposa a un risgo d'infección nosocomial.
Bel hespital tien un servicio d'urchencias, y mesmo tamién un servicio móbil d'urchencia y de reanimación.
Historia
A parola hespital viene d'o latín hospes, "huespede" u "vesita", pero tamién "ahuespador". De hospes se derivó hospitalia, "casa ta vesitas foranas". Alavez a parola feba referencia a mesons u cubillars a on que un guarda hespitalero ufriba refuchio a viachers y pelegrins, por ixo a sobén se trobaban en puestos de paso y camins. D'a epoca medieval podemos trobar eixemplos d'hespitals en Aragón en puertos pirenencos con un gran paso de pelegrins como o Hespital de Benás u o Hespital de Santa Cristina de Somport.
Dimpués hospitalia se transformó en hespital ta designar o puesto d'auxilio a os viellos y malautos, con o significato que hue se fa servir.
Hespitals en Aragón
A sanidat publica en Aragón se divide actualment en ueito sectors sanitarios, cadagún con a o menos un hespital prencipal y cuantos centros de salut:
Amás existen atros hespitals como o Hespital Psiquiatrico de Calatayú y o Hespital Militar de Zaragoza y centros privatos como o Hespital Sant Chuan de Dios de Zaragoza, a MAZ a Clinica Montpellier de Zaragoza, a Clinica Nuestra Sinyora d'o Pilar, a Clinica Quirón de Zaragoza u a Clinica Santiago de Uesca.
Roemeria hybrida
L' ababol morado (Roemeria hybrida ((L.) DC., 1821) ) ye una planta d'a orden d'os Papaverales y familia Papaveraceae que se fa servir en chardins per a suya color en contraste con atras flors.
Ducau de Neopatria
O Ducau de Neopatria estió un territorio historico situau en Grecia, en a rechión de Tesalia. Administrativament yera dividiu en as capitanías de Siderocastron, Neopatria y Salona. O ducau teneba seu en Neopatria.
Fue conquiesto en l'anyo 1319 por o infant aragonés Alifonso-Frederico de Sicilia con tropas almogávars y feito ducau en unión con o d'Atenas. A ciudat de Neopatria la pobloron aragoneses pero poquet a poquet fue decayendo. Part d'os territorios d'o ducau en Tesalia fuoron conquiestas por os serbios en 1337 con Esteban Dušan. Dimpués d'o gubierno de Rocher de Lauria (1362-1370) as enrestidas de l'Imperio Bizantín fuoron disminuindo progresivament o suyo territorio, dica que o ducau fue redueito nomás a la ciudat.
En 1377 o rei Pero lo Cerimonioso prenió lo títol ducal pero en 1390 tot o ducau cayó en mans d'os florentins. O títol de duque de Neopatria se mantenió nominalment ta os reis aragoneses y os suyos succesors dica la fin d'o reinau de Carlos II d'Aragón.
Lista de Duques de Neopatria
220px|left|thumb|Ducau de Neopatria
Tijuana (municipio)
A suya población ye de 1.589.683 habitants (2005) en una superficie de 1.239,49 km².
Cerra
thumb|right|250px|Cerras d'un pincel. A cerra (d'o latín <CIRRUS, «bucle», u de <CIRRA ) ye o pelo de largaria meyana y basto que tienen bells tipos de mamiferos, como os chabalins y os tocins, y tamién o pelo natural u sintetico que se mete en as escobas, es cepillos u es pincels.
En Sobrarbe a parola se puet aplicar tamién a o pelo d'as personas quan se lleva de malas trazas, de forma parellana a como en castellano s'emplega la parola «greña»: T'an vas con ixas cerras?. En os anyos 1990 se le soleba dicir tamién a os chovens que seguiban determinadas esteticas asociadas con o pelo largo, como a d'o Heavy Metal, a os qui a modo de chanza u pa burchar-les se les deciba «cerrudos». «Mia-te tú el tío cerras ixe» «A cerra que llevas, que no te dixa vier!», etc.
De forma figurada, a parola cerrudo tamién puet emplegar-se pa nombrar o vello corporal si abunda, como en a mazada «Hombre cerrudo, hombre fortudo».
Santa María del Val
Santa María del Val ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 98 habitants (2007), en una superficie de 46,31 km² y una densidat de población de 2,12 hab/km².
Perdita (satelite)
Perdita ye un satelite d'Urano. Estió descubierto en 1999.
Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1964
Os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1964, conoixitos tamién como IX Chuegos Olimpicos d'hibierno, estioron os Chuegos Olimpicos d'hibierno celebratos en Innsbruck (Austria), dende o 29 de chinero dica o 9 de febrero de 1964. I participoron 1.091 atletas (892 varons y 199 mullers) de 30 países.
Chuan Baptista Escoto
Perteneixeba a la familia d'os Escoto u Scotti d'orichen chenovés, establita en Monzón en o sieglo XVII.
Intervinió en a Guerra de Succesión Espanyola en l'exercito de l'Archiduque Carlos contra os Borbons. Dimpués d'a derrota d'os partidarios d'os Austrias en a Corona d'Aragón siguió a lo servicio d'o reino d'Austria y l'emperador Carlos VI premió os suyos servicios en 1730 con o títol de conte en Italia, con o suyo feudo hereditatio en a Tierra de Culturano. En o siguiente decenio yera Gubernador y Capitán Cheneral de Timişoara, una ciudat a man d'a muga con l'Imperio Otomán, on morió deixando o principal d'a suya fortuna a la emperadriz María Teresa, legatos a los suyos parients d'Aragón y fundacions para dotes de doncellas pobres naixitas de Las Pauls, Castanesa y Barbaruens.
Fonetica d'o francés
A fonetica d'o francés explica a traviés de lei fonetica a buena part d'a evolución dende o latín orichinal ta o francés moderno. Tamién ye un criterio pa identificar os galicismos present en atras luengas.
Vocalismo
O sistema vocalico de partida en a evolución dende o latín ta o francés ye o sistema vocalico d'o latín vulgar u sistema qualitativo italico que en l'aragonés y as atras luengas galorromanicas y iberorromanicas. Manimenos as vocals d'o francés amuestran una diferent evolución pendendo si a silaba ye libre u zarrada, a l'igual que en as atras luengas d'Oil.
Silaba libre
A Ĭ curta evolucionó ta oi en silaba libre:
A Ē luenga latina evoluciona ta oi en silaba libre:
Tamién se produció esta evolución en as silabas trabadas en as que a consonant ya heba evolucionau ta una i:
O diptongo oi evolucionó ta /óe/ primero, en o sieglo XIII ta /oé/, y en o sieglo XVI ya existiba una pronunciación en /uá/ que se fació normativa dimpués d'a Revolución Francesa.
A Ĕ curta latina evolucionó ta ie en silaba libre dando resultaus pareixius a los de l'aragonés:
As Ā luenga y Ă curta latinas se palatalizan en silaba libre esdevenindo una e. Esto representa una d'as diferiencias mes importants entre francés y occitán.
A Ŏ curta latina evolucionó ta eu en silaba libre: Se sabe que primero a Ŏ curta esdevinió una o ubierta, que dimpués diftongó en uó. O diftongo uó disimiló ta ué, que remató fusionando-se con o diftongo eu en una /ö/ que se representa ortograficament como eu, de fueras de silabas con c y g.
A Ō luenga latina en silaba libre evolucionó ta eu Se sabe que primero diptongó en -ou-, que dimpués se disimiló en eu, que remató fusionando-se con o diftongo ué en una /ö/ que se representa ortograficament como eu.
A Ŭ curta latina en silaba libre evolucionó ta eu:
A Ū luenga no amuestra evolucions diferents en situacions de silaba libre u zarrada, en os dos casos se produce la suya palatalización ta /ü/ d'acuerdo con una tendencia present en o galorromance.
Silaba zarrada
A Ō luenga latina en silaba zarrada u rematada en consonant evolucionó ta o en o sistema vocalico d'o latín vulgar, pero dimpués en francés evolucionó ta u pa ocupar o espacio fonetico vuido creyau por haber-se dau enantes a evolución d'a u latina ta ü. N'esta evolución o francés coincide con atras luengas que tienen ü como l'arpitán, l'occitán, o retorromanico y as luengas galoitalicas, por o menos en part d'os respectivos dominios linguisticos. En francés antigo s'escribiba o u u pero dende o sieglo XIII s'imposó a grafía ou.
Consonantismo
En o consonantismo destaca a lei fonetica por a que o francés y atras luengas d'oil palatalizan o fonema /K/ d'a silaba latina inicial CA-, quedando una africada representada graficament como una ch-
Esto tamién s'observa en a evolución d'a cheminada latina -CC-:
As consonants oclusivas intervocalicas latinas sonoras -B-, -D-, -G- y xordas -P-, -T- y -K- tienden a desapareixer:
PBC CSKA Moscú
O Professional'nyj Basketbol'nyj klub CSKA (en ruso ПБК ЦСКА Москва) ye a sección de baloncesto d'o club poliesportivo ruso CSKA Moscú, fundato en l'anyo 1924. Ye o club mas laureado de Rusia y uno d'os mas importants d'Europa y d'o baloncesto FIBA. Chuga en a PBL en a temporada 2013/1014 y en o Universal'nyj Sportivnyj Kompleks CSKA d'a ciudat de Moscú como equipo local.