cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia d'Aragón
Aragón chus os Habsburgo (1516-1701)
upright|thumb|left|Portalada d'una edición d'os [[Anals d'a Corona d'Aragón de de 1610, escritos por Cheronimo Zurita.]] thumb|upright=1.2|Aragonia Regnum, mapa d'o [[Reino d'Aragón d'os cartografos Willem y Joan Blaeu, a partir d'o mapa de João Baptista Labanha y publicato arredol d'o 1640.]] Cuan Ferrando II murió en 1516, Aragón, como la resta d'Espanya, pasó a mans d'o suyo nieto, Carlos I. O reino d'Aragón no representaba allora nomás que una chicota parti d'o vasto imperio de Carlos I. A historia d'Aragón ye sinyalata por a multiplicación d'as tensions entre as institucions monarquicas espanyolas, que tienden enta la centralización, y las institucions medievals locals, que tienden enta la conservación d'as particularidaz y d'os previlechios locals. Por eixemplo, a Enquesición, que se desembolicó mientres lo sieglo XVI, esdevino un meyo ta la monarquía espanyola ta enguiliar os fueros, imposando asinas una chusticia excepcional por ensomo d'as chusticias particulars locals.
Maguer Aragón n'enduró de problemas importants entre 1590 y 1591, as ditas Alteracions d'Aragón, Felipe I d'Aragón y II d'Espanya mató a lo Chusticia d'Aragón Chuan V de Lanuza, escomencipió a ceder a moniquet toz os suyos dreitos. Posteriorment, en as Corz d'Aragón, achuntatas en Tarazona, Felipe I d'Aragón y II d'Espanya determinó de remodelar as institucions aragonesas, encara que no las suprimiba. O rei se reservó la potestat d'esleir a lo virrei, mesmo si no yera aragonés, y a lo Chusticia d'Aragón. Antimás, la deputación d'o Reino tresbatió lo control d'os treudos, a cosirada d'o territorio, asinas como lo nombramiento d'os representants d'as ciudaz. En zagueras, Felipe I d'Aragón y II d'Espanya imposó un treudo de 700 000 libras ta los aragoneses. O sieglo XVII fue un periodo de decadencia ta las institucions aragonesas. En 1598, Felipe II d'Aragón y III d'Espanya viedó a las Corz d'Aragón d'achuntar-sen: ista entredición perduró dica la fin d'o reinato d'él, en 1621. En 1626, as Corz d'Aragón, acuchentatas en Balbastro, dentran en conflicto con o rei Felipe III d'Aragón y IV d'Espanya. Aragón se vido aforzato a bosar-ne d'impuestos particularment muito gravosos ta refirmar l'esfuerzo en a guerra en Alemanya y en os Países Baixos. A rechión se trobaba allora afundata en a pobreza, apezonata ta los pillaches y la mendicidat. A guerra s'estendilló mesmo por Aragón; ya que, en 1641, s'achuntó un important exercito ta chusmeter a Catalunya.
En primerías d'o sieglo XVI, a población puyó ta 51 540 fogaches, isto ye 210 000 personas alto u baixo. O desembolique economico fue encara feble y la clase dirichent viró enta Castiella, verdadero corazón d'Espanya. O sieglo XVI suposó un periodo de creiximiento, tanto economico como demografico. Pero as epidemias de peste, a la fin d'iste sieglo, fizon tornar a reducir os livels de población ta aquels observatos en os sieglos XIV y XV. En 1526, a beta de victoria de Pavia, Carlos I d'Aragón y Espanya y V d'Alemanya imposó a los mudechars aragoneses a conversa enta lo cristianismo: istos moriscos son masivament convertitos y baptizatos, pero a mayor parti alzoron en secreto la relichión musulmana. En 1610, Felipe II d'Aragón y III d'Espanya decretó l'itamiento d'os moriscos de toz os reinos y Estatos d'a Corona d'Espanya, o que endució enta lo partimiento de cualques 70 000 personas d'Aragón. As zonas desentas se repobloron con franceses, navarros y catalans. Pero isto no empachó pas una inchent baixada d'a producción y un perdimiento important de riqueza ta la rechión.
Os Borbons en Espanya (1701-1808)
upright=1.2|left|thumb|Mapa francés d'o Reino d'Aragón, de [[Nicolás de Fer en 1706.]]
upright=1.2|thumb|Densidat de población d'Espanya seguntes o [[Censo de Floridablanca en 1787 (mapa en espanyol).]]
thumb|left|Detalle d'o Naiximiento d'a Virchen, tollito d'a serie de pinturas realizatas por [[Francisco de Goya ta la Cartuixa d'Aula Dei en 1774.]]
thumb|upright=1.2|Trestallo d'Espanya en intendencias en 1720. En noviembre de 1700, o rei Carlos II d'Habsburgo fenece sinse descendencia. Iste eslee ta heredar toz os suyos dominios a un nieto de Loís XIV de Francia, Felipe de Borbón, qui esdevién rei d'Espanya chus o nombre de Felipe IV d'Aragón y V d'Espanya. En 1702, ye recibito por as Corz d'Aragón como rei; pero, en 1705, Aragón, como la resta d'a Corona, prene parti por l'hereu d'Habsburgo, l'archiduque Carlos d'Austria, mientres la Guerra de Succesión. Nomás que bellas ciudaz, como Calatayú y Tarazona, captuvon o suyo refirme ta Felipe IV d'Aragón y V d'Espanya. A beta d'a batalla d'Almansa, en 1707, Felipe IV d'Aragón y V d'Espanya abolió toz os dreitos aragoneses y adoptó diversas mesuras restrictivas, pero Carlos d'Habsburgo los restablió a la anyada siguient. En 1713, o Tractau d'Utrecht entima la victoria definitiva de Felipe IV d'Aragón y V d'Espanya y las transformacions embocan en os Decretos de Nueva Planta. Istos decretos se traducen en l'abolición d'a Corona d'Aragón y, doncas, d'o Consello Reyal d'Aragón, asinas como a circumducción d'os Fueros d'os Reinos d'a Corona d'Aragón, l'anulación d'os previlechios en vigor en os suyos municipios y la disolución d'a organización territorial d'os reinos. Aragón, a partir d'allora, se rechirá por as leis de Castiella y esdevendrá una simpla provincia d'o Reino d'Espanya. En o plan fiscal, un intendent cusirará a partir de 1720 l'aplicación d'as decisions reyals en Aragón.
Aragón sofrió una grieu crisi economica. Entre que a propiedat d'a tierra remane en mans de grans propietarios, a presión sobre los chornalers creixe y la pobreza entre a población augmentan. Burniatos por a miseria, os chicoz propietarios as suyas tierras ta los grans terratenients. Entre 1763 y 1766, Aragón n'endura de fambreras importants en as ciudaz, o que rebaila un despagamiento y se producen a-saber-los movimientos de revuelta. O Censo de Floridablanca fa veyer que Aragón ye, a la fin d'o sieglo, una d'as rechions menos poblatas d'Espanya: l'actual provincia de Uesca amesura 162 530 habitants, a de Teruel 191 118 y la de Zaragoza 269 407; id est, arredol de 623 000 habitants en Aragón, o que representa nomás que lo 6% d'a población total d'Espanya.
Con tot y con ixo, Aragón esdevién a primera rechión productora de trigo d'Espanya. A construcción d'a Canal Imperial d'Aragón, que dopla a l'Ebro, heba como obchectivo millorar o comercio. En 1771, naixió en Fuent de Todos, amán de Zaragoza, o mas celebre pintor espanyol d'o sieglo XVIII, Francisco de Goya. A partir de 1771, iste ye muito activo a lo servicio d'o consello de fabrica d'a Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar, ta que decora la vuelta d'a capiella d'a Virchen y la d'o coro. Dimpuesas, treballó en os frescos d'a Cartuixa d'Aula Dei, a lo norte de Zaragoza. Dimpués d'haber adquiesto granizo renombre en a rechión, dixó Aragón por Madrit en 1775.
A crisi napoleonica y Guerra d'o Francés (1808-1814)
left|thumb|Qué valor!, grabato de [[Francisco de Goya, alusión a lo paper chugato por Agustina d'Aragón mientres lo Primer Setio de Zaragoza (1810-1814).]] upright|thumb|L'asaltamiento de Zaragoza, ilustración d'o [[Setios de Zaragoza|Primer Setio de Zaragoza, de January Schudolski (1845).]] upright|thumb|left|Episodio d'o Setio de Zaragoza: asaltamiento d'o Monesterio de Santa Engracia, o 8 de febrero de 1809, ilustración d'o [[Setios de Zaragoza|Segundo Setio de Zaragoza, de Louis-François Lejeune.]] upright=1.2|thumb|Trestallo d'Espanya en [[prefecturas mientres l'administración chosefina en 1810 (mapa en espanyol).]] En marzo de 1808, o rei Carlos IV ye empentato a abdicar por su fillo, Ferrando, qui esdevién rei. Napoleón Bonaparte, con a desincusa d'arbitrache entre pai y fillo en a conferencia de Bayona, entre abril y mayo d'o mesmo anyo, en profita ta apoderar-se d'Espanya. O Devantamiento d'o 2 de Mayo en Madrit, que da prencipio a la Guerra d'o Francés, n'incisca de reaccions semblants en as ciudaz aragonesas. O brigadier José de Palafox y Melci, partisán de Ferrando VII, debant d'o dandalo d'on conte de Sastago y d'o ministro Antonio Cornel, encabezó la rebelión en Aragón y s'esmoscó de l'exercito francés en L'Alfranca, amán de Patriz. A rebelión se fornió tamién de chefes surtitos de ringlas populars, como Jorge Ibor y Casamayor, embotato lo "Tío Jorge".
O 24 y 25 de mayo, a población se sublevó en Zaragoza y prenió las armas en favor d'a familia reyal espanyola. o 6 de chunio, o cheneral de brigada Charles Lefèvbre-Desnouettes se metió a lo mando d'un destacamento y burnió sinse greveza a las tropas d'o Marqués de Lazán en Tudela y en Mallén, y dimpuesas, a las tropas de labradors ninviatos cuentra él en Alagón. Iste cheneral metió un setio debant de Zaragoza lo 15 de chunio de 1808. L'11 de chulio, os franceses heban ocupata la mayor parti d'a ciudat, pero la resistencia esdevín fura en o Reyal Monesterio de Santa Engracia, entre l'1 y l'11 d'agosto. As mullers, como Agustina d'Aragón, participoron en o combatimiento. mientres lo mes d'agosto, os franceses fuoron repelitos y debioron albandonar a ciudat o 15 d'o mesmo mes.
L'exercito francés se fizo enta lo sud, an Pierre Dupont de l'Étang sofrió una redota en Bailén. O 23 de noviembre de 1808, o mariscal Lannes, dirichindo a 30 000 hombres, escobó a los espanyols de Francisco Javier Castaños en a batalla de Tudela. Escartato lo periglo espanyol, os mariscals Moncey y Mortier tornan a escomencipiar o Setio de Zaragoza, lo 20 d'aviento de 1808. Os franceses dentran en a ciudat a primeras de chinero, pero o suyo abanz dificil, pus totas as fuerzas d'os asetitatos puyan dica 50 000 hombres y los franceses nomás disposan que de 22 000 hombres redolatos por enemigos exteriors, en estar tot Aragón en insurrección. A Mortier se li encomendó de dispersar a los insurchents, entre que Lannes vien ta prener as tirandas d'o setio. Iste li demandó a Palafox "paz y capitulación"; pero Palafox li retartió "guerra y cultro". Dimpués de bels encarnizatos combatimientos en as carreras, os franceses se fizon duenyos d'a mayor parti d'a ciudat, enducindo una pierda elevata de 70 000 zaragozanos. O 20 de febrero, mientre os franceses rematan una mina enorme, o consello de defendimiento de Zaragoza ninvió una deputación ta lo mariscal Lannes ta sinyar a suya capitulación. Zaragoza, asetiata dos vegadas, yera completament esboldregata.
En os meses siguients, Aragón en conchunto cayió a mans d'os franceses. Uesca fue ocupata en 1809, entre que la rechión fue gubernata por chenerals franceses. Os combatimientos se fizon enta lo sud d'Aragón. O 23 de mayo de 1809, l'exercito francés de Louis-Gabriel Suchet s'enfrontinó cuentra los espanyols de Joaquín Blake y Joyes mientres la batalla d'Alcanyiz, que s'apocó con a victoria espanyola. Un mes mas tardi, o 18 de chunio de 1809, os dos chenerals se troban atra vegada mientres la batalla de María, con victoria francesa. En 1810, Aragón se trestalló en tres prefecturas, dirichitas por prefectos afrancesatos fidels a lo rei Chusé: Ebro y Xalón (Zaragoza), Ebro y Cinca (Uesca) y Guadalaviar (Teruel).
En zagueras, Aragón, muito abatanato en a Guerra d'o Francés, fue liberato en o mes de febrero de 1814.
O barambán politico
upright|left|thumb|Blasón d'o Gubernio politico d'Aragón de par d'o [[Trienio Liberal|Triennio Liberal entre as anyadas 1820 y 1823.]] upright=1.2|thumb|Trestallo territorial d'Aragón en cuatre provincias, aprés o trestallo provincial de 1822. A tamás d'o refús d'aplicar a Constitución de Cadiz, Ferrando VII ye empentato por os liberals espanyols enta aplicar-la a partir de 1820. Ye la empezadura d'o Triennio Liberal, tres anyadas de gubierno liberal, dende 1820 dica 1823. As primeras reformas miran de modernizar Espanya. Ye dintro d'ista bastida cuan s'entachonó lo trestallo provincial d'o país en 53 provincias. Aragón se trestalla en cuatre provincias: Zaragoza, Uesca, Teruel y Calatayú. Iste trestallo provincial s'alaceta en os criterios de densidat de población, de grandaria y de coherencia cheografica. Os nombres d'as capitals provincials se prefirioron a los nombres d'as antigas rechions ta designar as nuevas provincias. En 1822, se restablioron os intendents provincials como representants d'o Ministerio d'Hicienda. A fin d'o Triennio Liberal y a tornada de l'absolutismo, en 1823, acotola iste trestallo: Aragón allora torna a haber as suyas antigas mugas.
En setiembre de 1868, se formoron en as tres grans ciudaz aragonesas -Zaragoza, Uesca y Teruel- Chuntas Revolucionarias que proclamoron a degradación moral d'Isabel II y, doncas, enducioron un barambán favorable ta Amadeu I. Sindembargo, zapament, iste fizo escarda d'Aragón y de Navarra en o escudo d'Espanya, ta remplazar-los per os colors de Saboya, o que n'inciscó de despagamiento en tals rechions. En 1876, iste rei deleixó y dimpués se proclamó a Primera Republica Espanyola. O barambán se desembolicó de tal traza que as cadieras reservatas a os deputatos aragoneses pasoron enta os republicans en as eleccions de mayo de 1873. upright=1.2|thumb|Conflictos durando a Primera Republica (mapa en espanyol). Istos esdevenimientos enducioron a Tercera Guerra Carlista entre tropas carlistas y os fidels ta la Primera Republica, dimpuesas de que o pretendient carlista Carlos de Borbón, Duque de Madrit, prometese de restablir os fueros suprimitos per os Decretos de Nueva Planta. En o Mayestrato, o militar carlista Pascual Cucala consiguió arreplegar 3000 hombres ta lo bando reyalista. O cheneral carlista Marco de Bello tamién en reclutó de tropas, que yeran ditos "companyía d'o Pilar" en referencia ta la Virchen d'o Pilar. Pero iste fracasó debant de Casp, antis de refusar a os republicans en Cantaviella en 1874. Enfortitos os carlistas con tropas procedents de Catalunya y Valencia, iste menó la guerra dende ista ciudat, antis d'estar-ne forachitato. China chana, as tropas carlistas escamporon u rebloron definitivament debant d'o nuevo rei, Alifonso XII en 1876.
L'anarcosendicalismo se bi desembolicó manimenos d'una traza considerable, entro a lo punto de fer-ne uns d'os bastions d'os sindicatos d'a CNT y d'a FAI. A esferencia d'atras rechions d'implantación anarquista -como Catalunya-, se tractó d'un anarquismo labrador, a on a custión d'a reforma agraria estió predominant. As desigualdaz socials n'inciscoron de vadas y de manifestacions, cada vegada mas numbrosas entre 1917 y 1923. Os sindicatos CNT y UGT s'alioron ta fer abanzar as suyas reivindicacions: en 1919, Zaragoza conoixió lo numero de vadas mas gran d'Espanya. Tamién os atentatos anarquistas son cada vegada mas numbrosos: en 1920, bels anarquistas enristioron o cuartel d'o Carmen en Zaragoza y asasinoron a dos empleyatos d'o concello. O 4 de chunio de 1923, estió lo cardenal y arcebispe de Zaragoza Juan Soldevilla y Romero qui estió asasinato.
O 13 de setiembre de 1923, o cheneral Miguel Primo de Rivera arrampló lo poder meyant un golpe d'estau refirmato per o rei. Iste golpista, o 30 d'octubre d'ixe anyo, recibió lo refirme d'a Unión Regionalista Aragonesa, una colla de personalidaz qui manifestaban a suya adhesión a truca d'o reconoiximiento d'una ampla autonomía ta Aragón. En aviento, tal colla presentoron un "prochecto sobre las bases ta un estatuto d'a rechión aragonesa dintro de l'Estato espanyol", pero garra iniciativa suya estió habita en cuenta. A dictadura de Primo de Rivera no estió masiato estricta; s'instauró a censura y s'alcorzoron as libertaz publicas, pero se produció un gran desembolique, prencipalment en: as comunicacions per carretera y ferrocarril -se construyó a linia de ferrocarril de Canfranc-, politica hidraulica -se fundó a Confederación Hidrografica de l'Ebro y s'enamploron o rete de reganos en 72 163 ha- y milloras en os lugars d'as tres provincias -s'edificoron numbrosos centros escolars y atras infrastructuras-. Manimenos, a penar de tot isto, Primo de Rivero se vido empentato enta la dimisión en chinero de 1930.
Cambios administrativos y transformacions economicas
L'Estato n'encetó nombrosas de grans obras. En 1852 se confirmó lo prochecto de conexión ferroviaria entre Zaragoza y Barcelona. A intinción d'amillorar as relacions comercials entre Francia y Espanya levó a la construcción d'una linia ferroviaria entre Pau y Zaragoza -vía Canfranc, a on s'edificó una graniza gara internacional, inaugurata en 1928-, a linia Pau-Canfranc. As grans obras miraban tamién d'amillorar os reganos d'a Val de l'Ebro y as comunicacions meyant a excavación de canals. A Canal d'Aragón y Catalunya se remató con a empenta de Joaquín Costa en 1906. A Canal de Lodosa s'escomencipió a excavar a partir de 1915, pero no se remató dica 1935. A Canal de Bardenas, prochectata dende 1865 y encara mas anglucioso, rancó nomás en 1928, gracias a la construcción de l'Entibo de Yesa. En 1927, se creó a primera radio d'ista rechión, Radio Aragón. En 1928 s'inauguró en Zaragoza l'Academia Cheneral Militar, destinata ta la formación d'oficials de l'exercito: o suyo primer director estió lo cheneral Francisco Franco.
As exposicions se multiplican, como as exposicions aragonesas de 1868 y 1885. Pero a mas important fue a Exposición Hispano-Francesa de 1908, que fizo honra d'escaparate ta las interpresas aragonesas. Os edificios d'estilo modernista se multiplicoron, tanto en as grans ciudaz como en as chicotas. Iste estilo, adoptato per as clases burcesas d'a sociedat, fa veyer a suya importancia en primerías d'o sieglo XX. Zaragoza espleitó d'una man d'obra abundant y barata, procendent de l'exodo rural. Zaragoza remató concentrando a mayor parti d'as fabricas, o que endució un desequilibrio demografico cada vegada mas important en Aragón.
A Segunda Republica Espanyola y a Guerra Civil Espanyola (1931-1939)
De par d'a Segunda Republica Espanyola, entre 1931 y 1939, Aragón fue una rechión clau en a politica espanyola y en a Guerra Civil que la siguió. Durando iste periodo, a rechión n'experimentó de cambeos significativos en termins politicos, socials y economicos.
Politicament, Aragón se fizo en un d'os bastions d'o movimiento obrero y anarquista en Espanya. O movimiento anarquista hubo un gran influxo en a rechión, especialment en a provincia de Zaragoza, a on adubió controlar bels municipios. También Aragón fue una rechión a on surtioron fuertes tensions politicas entre os partitos de cucha y dreita. De feito, entre 1931 y 1936, hubon puesto no menos de nueu badas chenerals en Aragón. Per atro costato, lo 7 de chunio de 1936 se presientó debant d'as Corz Chenerals espanyolas un abantprochecto d'estatuto d'autonomía ta Aragón, chus o modelo d'os estatutos basco y catalán, que estará l'alacet d'as reivindicacions autonomistas posteriors, en zagueras d'o sieglo XX.
En termins socials, a Segunda Republica Espanyola en trayió d'importants abances ta la rechión, como a reforma agraria, que afectó especialment a os latifundios aragoneses. Ista reforma premitió a os labradors d'acceder a la tierra y, doncas, d'amillorar as suyas condicions de vida. Tamién se i produció un important desembolique cultural, con a creación de nuevas institucions culturals y a promoción d'o patrimonio cultural y artistico.
En o tocant ta la economía, Aragón experimentó un important creiximiento industrial de par d'a Segunda Republica Espanyola. Zaragoza esdevino un centro industrial clau en Espanya, con o establimiento de nuevas fabricas y lo medro d'a producción de biens manufacturatos. upright=0.5|thumb|left|Blasón d'o [[Consello d'Aragón|Consello Rechional d'Esfensa d'Aragón.]] upright=1.2|thumb|Territorio administrato per o [[Consello d'Aragón|Consello Rechional d'Esfensa d'Aragón (mapa en espanyol).]] Manimenos, l'esclatito d'a Guerra Civil Espanyola, aprés a prebatina de golpe d'estato de chulio de 1936, empachó la consolidación d'o prochecto d'autonomía. Dende os primers días d'a guerra, Aragón se trobó trencato en dos: a metat occidental, con as capitals provincials de Zaragoza e Teruel, cayó en mans d'o bando sublevato; l'atra metat permadió fidel ta la Republica. Chus l'influxo de milicias populars anarquistas e comunistas, Aragón constituye, entre 1936 e 1937, un marco ta prebatinas d'una chestión anarquista orichinal, adintro lo marco d'o Consello Rechional d'Esfensa d'Aragón. Entre 1936 e 1939, numbrosas d'as batallas mes importants, como Belchit, Teruel e a la fin l'Ebro, han como escenario as provincias aragonesas. Dimpuesas d'a ofensiva d'Aragón, en 1939, tot Aragón tomba chus l'autoridat franquista.
A Dictadura Franquista
Durando lo periodo d'o Franquismo, que adubió dende a Guerra Civil (entre 1936 e 1939) dica la muerte d'o dictador Francisco Franco en 1975, a comunidat autonoma d'Aragón experimentó una tanyida de transformacions politicas, economicas e socials significativas.
Dende o punto de vista politico, Aragón estió chus o rechimen autoritario e centralizato de Francisco Franco. De par d'iste tiempo, se restrinchioron as libertaz politicas e se bi imposó una cerenya censura sobre os meyos de comunicación e la esprisión publica. As institucions politicas autonomas se suprimmioron e lo poder se centralizó en o gubierno franquista en Madrit. Aragón no tuvo un paper sinyalero en a presa de decisions politicas a ran nacional e penió una manca de representación durando iste periodo. Con tot e con ixo, en 1953, Francisco Franco zarró lo Pauto de Madrit con os Estatos Unitos, que premitió a obredura de bases estatunitenses, como a Base Aeria de Zaragoza, a l'ueste de Zaragoza. Espanya en recibió a truca d'aduya alimentaria e de materias primas. Doncas, a base de Zaragoza acullió numbrosas unidaz d'a Fuerza Aeria d'os Estatos Unitos, que en 1992 estió evacuata y en 1994, a la fin, tancata, e que huei ha un uso comercial como Aeropuerto de Zaragoza.
En o tocant a la economía, a situación en Aragón de par d'o Franquismo estió caracterizata per una economía agraria e una industrialización uegata. A rechión se basaba prencipalment en l'agricultura, con una fuerte presencia d'a producción de cerials, vin e aceit d'oliva. Manimenos, a modernización agricola estió uegata e, doncas, as condicions de vida d'os agricultors esdevinioron dificils. A industrialización se centroron en dembas como a minería, a producción d'enerchía e a manufactura, pero ista resultó escasa ta empentar un desembolique economico cerenyo en a rechión. Manimenos, Aragón sofrió un exodo rural e una mingua demografica importants en as zonas rurals. Con obchecto de tornar a dinamizar a rechión, Zaragoza espleitó en 1964 d'un plan de desembolique en a bastida d'os polos de desembolique nacionals.
En l'ambito social, o Franquismo tuvo un impacto significativo en a vida cutiana d'as personas en Aragón. A represión politica e a manca de libertaz civils cheneroron un clima d'esquiseranza e control social. S'imposó una politica de nacionalismo espanyol e se reprimioron as identidaz rechionals e culturals. Antimás, as desigualdaz socials persisitioron, con una falta d'acceso ta servicios basicos como a educación e l'atención medica ta muitas personas. Per atro costato, as primeras manifestacions estudiantils en Zaragoza estioron durament reprimitas. En 1970, a Universidat de Zaragoza se zarró, dimpuesas una creixent achitación estudiantil que reclamaba a libertat. En 1974, as tres deputacions provincials de Uesca, Zaragoza e Teruel decidioron de chuntar-sen en o sino d'a Deputación Cheneral d'Aragón. En mayo de 1975 se creó lo Comité Aragonés de Luita per a Libertat y en chunio d'o mesmo anyo, a Chunta Democratica.
D'a Transición democratica dica huei
Pero con l'arribada d'a Transición, y con ella d'a democracia, Aragón en 1978 esdevenió una comunidat autonoma, composata por as provincias de Uesca, Zaragoza y Teruel estando a suya capital a ciudat de Zaragoza.
Ridley Scott
Ridley Scott, naixito de South Shields (Tyne y Wear, Anglaterra) o 30 de noviembre de 1937, ye un director cinematografico y productor cinematografico britanico, activo en o cine britanico dende meyatos d'os anyos 1960 y con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar bellas cintas, como Alien (1979, con Tom Skerritt, Sigourney Weaver, Veronica Cartwright, Harry Dean Stanton, John Hurt, Ian Holm y Yaphet Kotto), Blade Runner (1982, con Harrison Ford, Rutger Hauer, Sean Young, Edward James Olmos y Daryl Hannah), Thelma & Louise (1991, con Susan Sarandon, Geena Davis, Harvey Keitel, Brad Pitt, Michael Madsen y Christopher McDonald), Gladiator (2000, con Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Connie Nielsen, Oliver Reed, Derek Jacobi, Djimon Hounsou, Ralf Möller y Richard Harris) u Black Hawk Down (2001, con Josh Hartnett, Eric Bana, Ewan McGregor, Tom Sizemore, William Fichtner y Sam Shepard).
New Orleans Pelicans
Os New Orleans Pelicans conoixitos d'antis mas como Charlotte Hornets y New Orleans Hornets, ye un club de baloncesto estausunidense d'a ciudat de Nueva Orleans fundato en l'anyo 1988. Chuga en a NBA, a maxima competición de baloncesto d'os Estaus Unius y o pabillón a on chuga como local ye o New Orleans Arena.
Dende a suya creyación l'equipo estió conoixitos como Os Hornets (Charlotte Hornets y New Orleans Hornets) dica as zaguerias d'a temporata 2012-2013, en o a que franquicia cambea o suyo nombre por Hornets Pelicans.
Punda Escuellas
A punda Escuellas (en castellano Punta de las Escuellas) ye una montanya de 2.507 metros que se troba en a provincia de Uesca (Aragón).
Encausse
Encausse (Encausse u a vegadas tamién En Causse en occitán, Encausse-les-Thermes en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 591 habitants (1999) en una superficie de 8,15 km², con una densidat de población de 72,52 hab/km².
Benferri
Benferri ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de la Vega Baixa d'a Segura. La suya población ye de 1.892 habitants (2010), en una superficie de 12,40 km² y una densidat de población de 152,58 hab/km².
Mugas
200px|thumb|left|Lo termin de Benferri respecto a los atros municipios de lo Baixo Segura Lo termin municipal de Benferri muga con un enclau de lo termin de Granja de Rocamora a l'este, con Redovà a lo sureste y con Oriuela a lo norte y a lo sud.
Anyos 960
Os anyos 960 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 960 y l'anyo 969, istos dos tamién encluyitos.
Laval
Laval pueden estar:
Punta de Mallarruego Central
A punta de Mallarruego Central ye una montanya de 2.683 metros que se troba en a provincia de Uesca (Aragón).
Anyos 970
Os anyos 970 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 970 y l'anyo 979, istos dos tamién encluyitos.
Pico de la Retuerta
O pico de la Retuerta ye un mont de 1.492 metros d'altaria situau en o municipio de Fuent Frida, en a provincia de Teruel, en a sierra de Pelarda.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Submediterranio
250px|thumb|right|Anvista d'a [[Penya Montanyesa dende A Buerda, eixemplo de paisache de montanya en o dominio submediterranio con caixicos marcescents.]] O dominio submediterranio ye una ampla zona de transición entre a Rechión Mediterrania y a Rechión Eurosiberiana. Ocupa zonas d'o norte d'a Peninsula Iberica, Occitania, Norte d'Italia, Balcans, Crimea y Anatolia.
Nunila Ennéguiz de Pamplona
Nunila Ennéguiz de Pamplona, de vegadas escrita como Nunilona Iñíguez de Pamplona u como Nunila Ennéguiz u Nunilona iñíguez (en basco Nunilona Enekoitz Iruñekoa) estió princesa reyal de Navarra y contesa consort d'Aragón entre os anyos 820 y 833 por o suyo matrimonio con García I Galíndez.
Submediterranio
En a Peninsula Iberica Bolòs (1985) denomina territorio submediterranio a lo dominio climatico d'os caixicos d'as especies Quercus humilis y Quercus faginea pro parte y tamién d'o Quercus pyrenaica d'o sector carpetano-atlantico., seguindo a orientación d'autors como Walter y Meusel.
Nunila Ennéguiz de Pamplona
Biografia
Yera filla d'o rei Enneco Ariesta, qui gubernó Navarra entre l'anyo 824 y 852, y d'Oneca Velázquez, una noble de Pamplona.
Submediterranio
Rivas Martínez (1973, 1990) no considera adequato individualizar estar arias de transición.
Nunila Ennéguiz de Pamplona
Biografia
Nunila perteneixeba a la dinastía d'os Ennéguiz que gubernó Navarra mientres o sieglo IX.
Submediterranio
A especie que millor sinyala l'ambient submediterranio europeu ye Quercus humilis, una especie de caixico intermeya entre os caixicos marcescents y los caixicos comuns. As formacions submediterranias tamién pueden consistir en selvas dominatas por arbols tipicament mediterranios como o "carrascal montán" u selvas dominatas por árbols tipicament atlanticos como o "fayar con buixo", formacions que trobamos en os Prepireneus y cordeleras costera-catalanas. En as sierras d'a versant mediterrania a man d'a costa bi ha representacions poco extensas de selvas dominatas por diferents combinacions d'arbols caducifolios ("selvas mixtas submediterranias"), d'extensión redueita.
Nunila Ennéguiz de Pamplona
Biografia
Se casó con García Galíndez, un noble d'orichen bascón. O suyo mariu se sirve d'iste matrimonio ta pedir l'aduya d'o suyo suegro Enneco Ariesta y replegar un eixercito suficientment gran ta atacar o condau d'Aragón, derrocar a o conte Aznar I y prener o títol. Ye asinas como en 820 Nunila esdeviene condesa consort d'Aragón.
En 833 Nunila y García renuncioron a o condau en favor dò suyo fillo, Galindo Garcés (?-844), que estió conte d'Aragón dica a suya muerte en 844.
Futbolista
250px|thumb|Un futbolista Un u una futbolista ye un esportista de sexo masculín u femenín que chuga un d'os diferents tipos de fútbol.
S'estimat que i hai 250 millons de futbolistas en o mundo, y muitos chugan atres formas de fútbol.
The Great Train Robbery
The Great Train Robbery puet estar:
Punta de Mallarruego Sud
A punta de Mallarruego Sud ye una montanya de 2.684 metros que se troba en a provincia de Uesca (Aragón).
The Great Train Robbery (cinta)
The Great Train Robbery (cinta) puet estar:
Sufixo -endo
Lo sufixo -endo ye un sufixo derivau de lo participio de futuro pasivo latín de las conchugacions segunda y tercera y que se fa servir en aragonés pa creyar adchectivos y substantivos que en la suya mes gran part son cultismos y semicultismos.
La variant -iendo corresponde a los verbos de la tercera conchugación que terminan en -io y a verbos de la quarta conchugación.
Los substantivos con este sufixo en realidat presentan la forma -enda, que se remonta a lo plural neutro de lo participio.
Comparanza con atras luengas romances
En atras luengas romances tamién se troba terminacions u sufixos cognatos. En catalán se presenta como -ena: berena, ofrena por la evolución de lo grupo -ND- ta -n-, evolución que estió común en aragonés preliterario, pero que huei se troba en palabras aisladas sobre tot en la zona oriental u en la mes gran part de los casos en benasqués, a on que se documenta ixena y brena por estar palabras patrimonials y dihendes por estar castellanismo.
Acibella Garcés de Gascunya
Acibella Garcés de Gascunya (880-?) estió contesa consort d'Aragón por o suyo matrimonio con Galindo II Aznárez.
Filla de García Sánchez de Gascunya y Munia de Perigord y mai d'Andregoto Galíndez, futura contesa titular d'Aragón.
Riera
300px|thumb|right|Riera dels Molins en la [[provincia de Chirona.]] Riera ye una denominación tradicional que reciben u han recibiu los arroyos u regallos en part de los dominios lingüisticos catalán y aragonés.
En l'actual dominio lingüistico aragonés s'emplega en Adauesca y atras localidaz de lo Semontano de Balbastro. Tamién se documenta en Abaruela de Tubo, Alcorisa y Berche, y debió tener una distribución mas gran por Aragón en un pasau recient porque fegura en lo diccionario de la DRAE con sinyal de rechionalismo aragonés.
En l'antiga Comunidat de Daroca bi ha textos antigos con la palabra riera y cursos d'augua que baixan dende sierra Pelarda nombraus con lo chenerico riera.
Manimenos, lo significau que amuestran estos textos ye lo de "plana d'inundación" u "ribera", diferent de l'hidronimo chenerico de las rieras que baixan dende sierra Pelarda.
Etimolochía
Ye un posible catalanismo, de feito dende las zonas orientals como lo Semontano de Balbastro y Monegros se torna a trobar en Alcorisa y Berche no guaire luent de Penyarroya de Tastavins y La Codonyera (a on que s'emplega esta palabra en catalán local). Manimenos, si ye una formación con lo sufixo -era sobre la radiz río u riu, s'ha puesto dar tamién en aragonés devez que en catalán y estar una palabra común.
Los toponimos La Riera en dominio astur-leyonés s'explican como una variant de Ribera con perda de la consonant -b-.
Rieras en lo dominio lingüistico catalán
En catalán lo termin riera menos en catalán nordoccidental que en catalán central. En l'Alto Mayestrato prene un significau coincident con lo de "ribera", y existe la denominación de riera del Bergantes a partir de Lo Forcallo. La partida con                                                     huerta de lo termin municipal de Val de Robres a piet de la sierra de l'Arca y travesada por lo río Pena ye conoixida como La Riera.
Bizcaya
Bizcaya (Bizkaia en basco y oficialment, Bizcaya en castellano) ye una provincia espanyola y un territorio historico d'a Comunidat Autonoma d'o País Basco. A suya capital ye Bilbau.
Muga a lo sud con Alaba, a l'este con Guipuzcua, a l'ueste con Cantabria y a lo norte con a mar Cantabrica. A suya superficie ye de 2.217 km², con una población d'1.136.181 habitants (2005) y una densidat de población de 512,49 hab/km².
Ken Russell
Ken Russell (Henry Kenneth Alfred Russell), naixito de Southampton (Hampshire, Anglaterra) o 3 de chulio de 1927 y muerto en Londres (Anglaterra) o 27 de noviembre de 2011, estió un director cinematografico britanico, activo en o cine britanico dende meyatos d'os anyos 1950 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, se puet citar bellas cintas, como Women in Love (1969, con Alan Bates, Oliver Reed, Glenda Jackson, Jennie Linden y Eleanor Bron), The Devils (1971, con Oliver Reed, Vanessa Redgrave, Dudley Sutton, John Woodvine y Gemma Jones), Tommy (1975, con Ann-Margret, Oliver Reed, Roger Daltrey, Tina Turner, Elton John, Eric Clapton, Keith Moon, Paul Nicholas, Jack Nicholson y Robert Powell) u Altered States (1980, con William Hurt, Blair Brown, Bob Balaban, Charles Haid, Thaao Penghlis y Drew Barrymore).
Codaruìna
Codaruìna (Codaruìna en sardo; Valledoria, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 3.822 habitants en una superficie de 24,45 km², con una densidat de población de 156,31 hab/km².
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de La Ciaccia y La Muddizza.
Anyos 980
Os anyos 980 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 980 y l'anyo 989, istos dos tamién encluyitos.
Punta de Mallarruego
Punta de Mallarruego puet fer referencia a:
Punta de Mallarruego Norte
A punta de Mallarruego Norte ye una montanya de 2.704 metros que se troba en a provincia de Uesca (Aragón).
Nieto
thumb|right|250px|[[Agüela con as nietas d'ella (Groβmutter mit drei Enkelkindern), olio sobre lienzo de Ferdinand Georg Waldmüller, de 1854.]] O nieto (femenino: nieta) ye o fillo (u filla) d'un fillo u d'una filla d'a persona. A mesma persona ye l'agüelo u agüela con as nietas y nietos suyos.
Como os atros parentescos, en aragonés s'introduce con o posesivo atono mi, tu, su, etc. y no pas (u poquetas veces) con o posesivo tonico que por lo común ye cheneral en aragonés: Mi nieto, tu nieta, tus nietos, etc. contra os muito más minoritarios o mío nieto, a tuya nieta, etc. A excepción la marca os casos que se mete o posesivo dezaga: a nieta nuestra, que sí son más normals.
Etimolochía
A parablas «nieto» y «nieta» vienen d'o latín <NEPTUS, <NEPTA, que probablement dimana de <NEPOS, -TIS, con os significaus en latín de «sobrino» u «nieto».
Athletic Club (fútbol femenín)
L'Athletic Club, a sobén conoixito como Athletic de Bilbao, ye a sección de fútbol femenín de l'equipe espanyol d'o mesmo nombre, con seu en a ciudat de Bilbau. Fue establito en 2002 y chuga en a Primera División d'Espanya. Ye o club con más titols de campión de liga d'Espanya.
Serrara Fontana
Serrara Fontana (Serrara Fontana en napolitán, Serrara Fontana en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 3.205 habitants (2010), en una superficie de 6,69 km², con una densidat de población de 479,07 hab/km².
Cheografía
O suyo termin municipal muga con as comunas de Barano d'Ischia y Forio.
Barranco de l'Aglot
O barranco de l'Aglot u barranco de Yenefrito (en castellano Barranco Laulot) ye un barranco pirenenco d'o municipio de Pandicosa.
Naixe en a basa de ras Chornaleras baixo a punta de Mallarruego (2.683 m) y s'une en un forcallo a o río de ra Ripera pa formar o río Bolatica.
Sobrino
thumb|right|250px|Un zagal en a [[voda de su tío.]] O sobrino (femenino: sobrina) ye o fillo u a filla d'un chermano u chermana d'una persona. A mesma persona ye o tío u a tía con os sobrinos d'ell/ella.
Bethany Hamilton
Bethany Meilani Hamilton (naixita o 8 de febrero de 1990 de Lihue, Hawaii) ye una surfista estausunidense. Ye famosa por haber sobrevivito a l'ataque d'un tiburón que le rancó o suyo brazo zurdo, y por haber continato, a tamas d'as grieus feridas en o mundo d'o surf profesional.
Sobrino
Como os atros parentescos, en aragonés s'introduce con o posesivo atono mi, tu, su, etc. y no pas (u poquetas veces) con o posesivo tonico que por lo regular s'emplega en aragonés: Mi sobrino, tu sobrina, tus sobrinos, etc. contra os muito más minoritarios o mío sobrino, a tuya sobrina, etc. A excepción la marca os casos que se mete o posesivo dezaga: a sobrina nuestra, que sí que son más comuns.
Selección masculina de fútbol de Belchica
A selección belga de fútbol en neerlandés: Belgisch nationaal voetbalelftal; en francés: Équipe nationale Belge de football, en alemán: Belgische Fußballnationalmannschaft) ye l'equipe nacional masculino de fútbol de Belchica. Os suyos títols encluyen una medalla d'oro en os Chuegos Olimpicos de 1920.
Bethany Hamilton
Os primers anyos
Hamilton prencipió a competir en categorías inferiors de surf con ueito anyos d'edat, soniando con convertir-se bel día en una surfista profesional. Asinas en 1999 ganó a 23ena edición d'o Haleiwa Menehune Championships. En febrero de 2000, quedó 1º entre as ninas de "menos de 11 anyos", 1ª en a categoría de ninas "menors de 15" and 2ª en a categoría de ninas "menors de 12 anyos" en o campionato Volcom Puffer Fish. Consiguió un sponsor, Rip Curl, que l'aduyó en os primers trangos d'a suya carrera ta convertir-se en surfista profesional.
Tangsudo
Tangsudo, "o arte de man china", ye un arte marcial tradicional coriana. Ye enfilato en a disciplina y en a practica de formas y seqüencias d'esfensa propia. Hwang Ki, establidor d'iste arte, dició que lo heba creyato de viellos textos sobre subak (una arte marcial coriana encara más viella) mientres vivió en Manchuria en a decada de 1930. O karate chaponés y bellas artes marcials chinas pueden haber influito en tangsudo. En muitos aspectos, o tangsudo ye pareixito a lo karate y taekwondo.
Sobrino
Etimolochía
«Sobrino» viene d'o latín <sobrinus, que ye un derivau de SOROR («chermana») + o sufixo de relativo -INUS, y que significa «Lo d'a chermana».
Tangsudo
En tangsudo s'emplega la terminolochía coriana. Cada tecnica (a patada, a punyada etc.) tien o nombre tipico coreano.
Bethany Hamilton
Ataque d'o tiburón y recuperación
O 31 d'octubre de 2003, Hamilton se'n fue de maitins a surfeyar a la placha de Tunnels Beach, en Kauai, con a suya amiga Alana Blanchard y o pai y o chirmán de Blanchard. Arredol d'as 7:30 d'o maitín, y con numerosas tartugas en a zona, Bethany yera chitata dencima d'a suya con un brazo por difuera ficato en l'augua, quan un tiburón tigre de 4.3 m l'atacó, rancandole o brazo chusto por debaixo d'o huembro. Si o mueso d'o tiburón hese estato nomás 5 centimetros mas adintro, l'ataque habría puesto estar mortal. Perdió quasi un 60% d'a suya sangre. Os suyos amigos l'aduyoron a remar ta tornar enta a placha, y le facioron un torniquet con a correya d'una tabla de surf en o suyo brazo antis de levar-le-ne enta o Hespital Wilcox Memorial. Chustament ixe día operaban a su pai d'o chenullo, pero retrasoron a operación deixando o quirofano ta libre Bethany. Dimpués d'a operación habió de permaneixer siet días mas recuperandose en o hespital. thumb|250px|left|As plachas de [[Kauai, a on se produció l'ataque]] A tamas d'as grieus nafras a resultas de l'accident, Hamilton querió continar con a suya carrera como surfista. Poco menos d'un mes dimpués torno a puyar-se en a tabla y a surfeyar. En primeras, fació servir una tabla especialment feita ta ella, una mica mas luenga y mas gorda, que le feba mas fácil remar. Luego observo que teneba que pataquiar muito mas ta compensar a perda d'o suyo brazo zurdo. Dimpués d'un periodo en que habió de tornar a aprender a surfeyar con un solo brazo, ya yera preparata atra vegada ta competir. Alavez tornó a emplegar tablas mas cortas y competitivas.
En chulio de 2004, Hamilton gano o premio ESPY a la "Millor tornada d'un esportista". Tamién reculló un premio especial en a edición de 2004 d'os Teen Choice Awards.
En 2005, con un solo brazo, Hamilton consiguió a 1ª posición en o Campionato Nacional d'a NSSA, una meta que ya heba mirato de conseguir antis de l'ataque d'o tiburón. En 2008, prencipió a competir como profesional en as World Qualifying Series (WQS) de l'ASP (Association of Surfing Professionals). En a suya primera competición contra muitas d'as millors surfistas d'o mundo remató en 2ª posición.
Cerro Cabezo
O cerro Cabezo ye un pueyo de 1.475 metros d'altaria situau en o municipio de Rubiales, en a provincia de Teruel, en a sierra de Penya Redonda.
Bethany Hamilton
En os medios
Dende l'ataque, ha apareixito en diferents series y programas de televisión como 20/20, Good Morning America, Inside Edition, The Oprah Winfrey Show, The Ellen DeGeneres Show, The Today Show y The Tonight Show, asinas como en as revistas People, Time y American Girl. Amás, amaneixió en a primera portalada d'a revista niNe. Hamilton tamién ganó $25.000 o 7 d'agosto de 2009 en o programa de televisión Are You Smarter Than a 5th Grader? (en anglés "Yes mas intelichent que un nino de primaria?").
Cerro Cabezo
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Bethany Hamilton
En os medios
En 2004, MTV Books publicó o libro de Hamilton, Soul Surfer: A True Story of Faith, Family, and Fighting to Get Back on the Board (ISBN 0-7434-9922-0), que describe a suya experiencia. O libro mira de servir como inspiración a la chent ta realizar os suyos suenios a tamas d'as adversidatz. A historia de Hamilton tamién apareixe en un documental curto dito Heart of a Soul Surfer, dirichito por Becky Baumgartner. Se describe como un "documental basato en a fe", y describe o corache de Hamilton ta superar l'ataque d'o tiburón.
O 16 de mayo de 2010, apareixió en un episocio d'a serie de l'ABC Extreme Makeover: Home Edition. En marzo de 2011, Bethany fació un vidio ta a pachina web cristiana "I am Second" contando a suya experiencia dimpués de l'ataque d'o tiburón y como a suya creyencia en Dios l'aduyó a superar-lo.
En 2011, AnnaSophia Robb fació o papel de Bethany Hamilton en a cinta Soul Surfer, en a que actuó chunto a Dennis Quaid, Helen Hunt y Carrie Underwood. A cinta s'estrenó o 8 d'abril de 2011.
Orés
Orés ye un municipio aragonés en a comarca de Cinco Villas (en o norueste d'a provincia de Zaragoza). Perteneixe a o partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers, y fa parte d'a comarca de Cinco Villas. O suyo termin municipal tien una superficie de 54,5 km² con una población de dreito de 107 habitadors (INE 2011) y una densidat d'1,96 hab/km². A suya población permanent ye menor. O codigo postal ye 50619.
Cheografía
Se troba a una distancia de 104 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón, y a 28 km d'Exeya d'os Caballers, a capital de Cinco Villas y d'o suyo partiu chudicial. As suyas coordenadas cheograficas son: 42º 17' N, 1º 00' O. A suya altaria ye de 647 metros sobre o livel d'a mar, chunto a lo río Orés. Ye clavau en o piet d'a Sierra de Luna, entre os ríos Farasdués u Agonías y Arba de Biel.
Climatolochía
Temperatura meya anyal, 12,5°. Plevida anyal, 600 mm.
Demografía
A meyaus d'o sieglo XX, a Guerra Civil primero, y a industrialización mas entadebant, con l'atracción d'as grans ciudaz, entre ellas Zaragoza, fan decreixer a escape a población, mas que mas a partir d'os anyos sixanta, dica plegar en a población actual.
Historia
Os primers habitadors conoixius d'o territorio en do s'asienta Orés estioron os bascons. Enta part d'o sieglo VIII aC o territorio estió ocupau temporalment por os suessetans, y mas entadebant plegoron as dominacions romana y visigoda, y a musulmana, encara que o suyo dominio efectivo no ye platero.
Orés estió un lugar de Luesia dica a Lei de nueva planta d'as Corz de Cádiz (1834). Estió en poder d'os musulmans por 210 anyos de contino, ya que en 933 fue liberada por o rei don Sancho Abarca, de conchunta con a villa de Luesia y os atros lugars d'ista: Farasdués y Asín.
As guerras con os musulmans continoron y istos lugars cambioron de mans cuantas vegadas, quedando en una situación penible. Asinas, en veyendo a pobra situación en que se trobaban, don Sancho III lo Mayor reedificó a villa de Luesia en l'anyo 1030, dimpués d'haber edificau a ilesia de Sant Salvador d'a mesma villa (1014).
O rei de Navarra Sancho III establió a buega sudoriental d'os suyos dominios en a cercana villa de Biel, con o que en establir-se o nuclio inicial d'o Reino d'Aragón, por legación testamentaria d'iste rei a Remiro I d'Aragón, a muga sud d'o reino s'establió en as vecinas villas d'Uncastiello, Luesia y Biel. Asinas, Orés estió entre muito tiempo territorio buegant entre os reinos cristiano y musulmán.
Sierra de Lacunarda
La sierra de Lacunarda ye una aliniación montanyosa d'as sierras exteriors pirenencas con dirección NE-SW. Ye situada en a comarca d'o Semontano de Balbastro, y en a provincia de Uesca. La suya superficie perteneixe a lo termin municipal de Colungo. La principal altaria ye Lacunarda con 943 m.
Orés
Historia
A villa de Luesia, igual como os lugars d'Orés, Farasdués y Asín, perteneixioron a la corona reyal dica l'anyo 1270, alto u baixo, reservando-se ta ella os diezmos y primicias d'os mesmos. Por ixos anyos fación donación o rei Don Chaime I d'istas poblacions, con as suyas primicias respectivas, a Donya Teresa Gil de Vidaure y a o suyo fillo Don Pedro.