cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Centro d’Arte y Naturaleza Fundación Beulas
O Centro d’Arte y Naturaleza Fundación Beulas naixe con l'obchectivo d'espardir o conoiximiento d'a relación d'arte y paisache y mira d’estar un centro de referencia formativo con os cursos "Pensar el Paisaje".
Colección Beulas-Sarrate
Conchunto d'obras d'arte donatas por José Beulas y María Sarrate. Artistas:
Debbie Reynolds
Debbie Reynolds (nombre artistico de Mary Frances Reynolds), naixita d'El Paso (Texas) l'1 d'abril de 1932 y muerta en Los Ángeles (California) o 28 d'aviento de 2016, estió una actriz, cantaire y bailarina estausunidense, conoixita por a suya participación en cintas como Singin' in the Rain (1952), y que en 1969-1970 teneba un show propio en The Debbie Reynolds Show.
Tenió un fillo y una filla, Carrie Fisher, que tamién estió una conoixita actriz.
Valdapar
Valdapar ye un mont de 585 metros d'altaria que se troba en o municipio de Sietemo (Uesca).
Linache d'os Cornel
La Casa de Cornel estió una de las casas mes importants de la nobleza medieval aragonesa, documentada dende lo sieglo XII.
Brancas
Tien brancas que s'establioron en Alagón, Zarler y Uesca, una branca mes recient ye una branca infanzona ya en 1780 radicada en Benás, relacionada con o investigador d'o Benasqués Ángel Ballarín Cornel.
Personaches celebres
Pero Cornel V tenió un fillo borde, qui poderba estar l'orichen de la branca de los Cornel que bi ha en Sarllé.
Alfés
Alfés ye un municipio catalán de la comarca de lo Segrián, en a provincia de Leida.
La suya población ye de 319 habitants (2009), en una superficie de 31,90 km² y una densidat de población de 9,97 hab/km².
Cheografía
La localidat d'Alfés se troba situata a 236 metros d'altaria sobre lo ran de la mar.
En lo suyo termin municipal se troba lo espacio natural dito La Timoneda d'Alfés.
A Coloma
A Coloma (oficialment, en castellano, La Coloma) ye una pardina aragonesa en o termin municipal de Barcabo, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. Actualment ye deshabitada.
Localización
A Coloma ye una casa que s'acompanya d'una cort y bels edificios menors auxiliars (posiblement buerdas u cuadras) y una ermita, que feba la función de capiella. A capiella data d'os sieglos XVII y XVIII.
Se troba por debaixo de o castiello d'Espluguiello, en a cuenca hidrolochica d'o barranco de Sant Chils y por tanto, en a compleguera d'o río Susía, en o sector sud-ueste d'a comarca de Sobrarbe que se conoix como o Viello Sobrarbe.
Como particularidat, a Coloma ye en a parte menor que o termin municipal de Barcabo tiene en o costau oriental de l'augua-rompient con o barranco de Sant Chils y a cuenca d'o Susía, pus sacando o castiello d'Espluguiello y a propia Coloma, a resta d'o municipio s'extendilla por a man occidental, en a cuenca hidrica natural de o río Vero.
S'envista bien dende o dito castiello, que ye fácil de localizar pus dica o castiello o camín que sale d'Hespitalet d'Espluguiello ye bien sinyalizau. Dende o castiello d'Espluguiello dica la Coloma l'acceso sí que ye mas complicau, pus no se guarda bien o camín y a vechetación o embaraza.
Benquerencia de la Serena
Benquerencia de la Serena ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de La Serena. Perteneixe a o partiu chudicial de Castuera y a suya población ye de habitants, en una superficie de 41,2 km².
Tamién fan parti d'o municipio os lugars de Helechal, La Nava, Puerto Hurraco y Puerto Mejoral.
O Lupo (fanzine)
O Lupo yera una revista dichital informativa que editó a Colla Unibersitaria por l'Aragonés entre chinero de 1997 y marzo de 2003, escrita principalment en aragonés, anque tamién contenió seccions en castellano. Lievaba por subtítol Fanzine Eleutronico en Aragonés, y teneba o formato d'un boletín informativo.
A suya tematica yera diversa, tractando mas que mas noticias sobre l'estau d'a luenga aragonesa, as asociacions relacionadas con a luenga, convocatorias d'actos y celebracions, articlos de divulgación y atros temas. S'espublicaba con periodicidat alto u baixo bimensual, anque no soleba estar regular. O suyo zaguer numero, o 29, amaneixió pa lo periodo de chinero a marzo de 2003.
Cantón d'Hendaia-Costa Basca-Sud
O cantón d'Hendaia-Costa Basca-Sud (en basco Hendaia-Hegoko Euskal Itsasbazterrako kantonamendua; en francés Canton d'Hendaye-Côte Basque-Sud) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A suya capital ye a comuna d'Hendaia.
Kenneth McArthur
Kennedy Kane McArthur mas conoixito como Ken McArthur, naixito de Dervock (condau d'Antrim), Irlanda d'o Norte o 10 de febrero de 1881 y muerto en Potchefstroom, (Unión Sudafricana huei Sudafrica) o 13 de chunio de 1960, estió un atleta irlandés que compitió por a Unión Sudafricana y aconsiguió estar campión olimpico d'a preba d'a maratón en os Chuegos Olimpicos d'Estocolmo 1912.
Max Ernst
Max Ernst, naixito de Brühl (Imperio Alemán, hue Renania d'o Norte-Westfalia en Alemanya) o 2 d'abril de 1891 y muerto en París (Isla de Francia, Francia) l'1 d'abril de 1976, estió un pintor y escultor alemán, destacato representant d'o Surrealismo y d'o Dadaismo.
Donamartiri
Donamartiri (en basco Donamartiri, en francés y oficialment Saint-Martin-d'Arberoue) ye un municipio d'Iparralde en a provincia de Ultrapuertos, que perteneixe administrativament a lo departamento d'os Pireneus Atlanticos en a rechión francesa de Nueva Aquitania.
A suya población ye de 305 habitants (1999) en una superficie de 14,69 km², con una densidat de población de 20,76 hab/km².
Los Roques
Los Roques son un archipielago situato en o norte de Venezuela en o Mar Caribe, a 176 km de Caracas. Forma una d'as Dependencias Federals Venezolanas. Tien una superficie de 221.120 ha (espacio terrestre y maritimo) y a suya población en 2001 yera de 1.300 habitants.
L'archipielago ye formato por as islas y cayos:
Béisbol
thumb|250px|Un campo de béisbol. thumb|250px|Una pilota de béisbol.
O béisbol (de l'anglés baseball) ye un esporte en que l'obchetivo ye fer cursas, que es poden fer golpeando una pilota con un bate y tocando cuatre bases situadas en as cantonadas d'un cuadrau en o campo, dito diamant. Se chuga con 18 chugadors (9 por equipo) que alternan ta golpear, equipo que ataca, y tirar a pilota, equipo que esfensa y elimina os chugadors de l'atro equipo.
Ye uno d'os esportes mas populars en Venezuela, Chapón, Cuba, Estaus Unius, Nicaragua, Panamá, Republica Dominicana y Taiwán. En Europa no ye guaire popular, encara que bi ha una mica d'intrés en os Países Baixos, Italia y Espanya, estatos que han ganato bel títol europeu.
En Espanya ye regulau por a Reyal Federación Espanyola de Béisbol y Sófbol (RFEBS) que tamién organiza as competicions a nivel nacional. O millor equipo d'a historia en Espanya en as categorías masculina y femenina ye Club Béisbol Viladecans pero en zaguerias o gran dominador masculín ye o Tenerife Marlins y en a femenina o Club Atlético San Sebastián. En Aragón cal destacar que no bi ha federación autonomica sino que una delegación d'a Federación Espanyola, entre os clubs cal destacar o Miralbueno CSS de Zaragoza con dos partecipacions en a División d'Honor, o Club De Béisbol Huesca, conoixitos como Javatos Huesca y o Stadium Venecia.
Estió esporte olimpico dende 1992 dica 2008.
Chalcides chalcides
A vibora d'as garretas (Chalcides chalcides (Linnaeus, 1758) ) ye un reptil d'a orden d'os Squamata y familia Scincidae que se troba dende Italia (incluyidas Sicilia, Cerdenya y Elba), dica lo norte d'Alcheria, Libia, Marruecos y Tunicia.
Aconsigue uns 48 cm de longaria, d'os quals a coda constituye mas d'a metat de l'animal. O suyo cuerpo ye luengo y con forma de sierpe con patas muit reducidas.
S'alimenta sobretot d'insectos.
Épinay-sur-Orge
Épinay-sur-Orge ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto de Palaiseau, o cantón de Longjumeau y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 10.155 habitants (2008), en una superficie de 4,44 km².
25 d'abril
Atros países
right|thumb|250px|O [[Lista de reis de Francia|rei Loís IX de Francia, naixito o 25 d'abril de 1214.]]
Edmond O'Brien
Edmond O'Brien, naixito de Nueva York (Nueva York, Estaus Unius) o 10 de setiembre de 1915 y muerto en Inglewood (California, Estaus Unius) o 9 de mayo de 1985, estió un actor, director y productor cinematografico estausunidense.
Monesterio
right|thumb|300px|[[Claustro d'o monesterio de Bebenhausen, wn Bebenhausen, en Tübingen, Baden-Wurtemberg (Alemanya).]] Un monesterio ye un edificio relichioso concebito ta acullir a os monches, que bi fan a vida en común. En un prencipio, en os alacez d'o monaquismo en o Cristianismo, o monesterio yera nomás a cela d'un solo armitanyo u anacoreta, ta dimpués creixer dica estar un edificio compartito entre os suyos habitadors, clamatos monches.
Edmond O'Brien
Premios
En 1954, Edmond O'Brien recibió un Premio Oscar a o Millor Actor Segundario por a suya interpretación en a cinta The Barefoot Contessa, dirichita por Joseph L. Mankiewicz.
Monesterio
A grandaria d'un monesterio puet estar muy variable: de monesterios muy chicoz a monesterios con una multitud d'edificios monasticos auxiliars ocupatos por un numero variable de monches, de un chicot grupo de tres u cuatro a centenars de monches.
L'emplego d'un edificio ocupato por monches ye común a muitas relichions u filosofías, con a caracteristica común de que os suyos monches habitadors se comprometen a compartir entre éls una vida relichiosa a la marguin d'a sociedat civil en la que ye o suyo orichen. En a mayor parti d'as relichions o establiment d'un monesterio ye sotzmeso a uns reglas d'a comunidat, reglas que regulan aspectos d'a vida en común: o sexo d'os habitadors, a imposición d'o celibato u a renuncia a os dreitos de propiedat privata. Tamién ye regulata en bellas reglas a posibilidat de contactos entre os monches, que pueden estar aislatos de tot d'os atros monches, anque compartan o mesmo edificio. D'atras reglas regulan tamién as relacions d'os monches con a sociedat civil (bi ha ordens dedicatas a l'amostranza, a l'exercicio d'as profesions sanitarias u a d'atros servicios, como a evanchelización d'os seglars u personas allenas a as ordens relichiosas.
O monesterio y os suyos monches cubren as suyas necesidaz vitals (alimentación, ropas u d'atras) de maneras muy variatas: por l'exercicio d'una profesión como l'agricultura u a ganadería ta producir os suyos propios alimentos y bebidas; por a especialización en a producción d'un producto concreto: biera, bebitas alcoholicas, queso, repostería u d'atros; por as almosnas u donacions d'a sociedat civil.
Etimolochía
left|thumb|300px|Monesterio [[Budismo|budista de Taktshang, en Bután.]] A palabra monesterio tien o suyo orichen en o griego μοναστήριον (monastērion), con a radiz μόνος-monos (ye decir, "uno solo"), por estar en os alacez d'o monaquismo cristiano toz os monches armitanyos individuals. O primer autor que se conoix que emplegó a palabra monastērion estió o filosofo chodigo d'o sieglo I Filón d'Aleixandría.
Atras palabras en atras culturas
right|thumb|300px|Monesterio [[Budismo|budista de Punakha, en Bután.]] En atras luengas y culturas s'emplegan atras palabras ta referir-se a os monesterios. Asinas, os monesterios budistas se claman viharas (una palabra d'o idioma pali); as viharas pueden estar nomás ta monches masculins u ta monchas, u mesmo estar nomás un templo de culto. En o Budismo tibetán se claman gompas, y en Tailandia, Laos y Cambocha reciben o nombre de wat.
En o hinduismo os monesterios se claman matha, mandir, koil, u con mas frecuencia ashram; en o Chainismo s'emplega o termin budista, vihara.
Atras palabras en a cultura occidental
En o Cristianismo, s'emplegan tamién atras palabras, como abadía u badía (por estar rechita por un abat, encara que en aragonés a palabra tenió un sentito mas amplio, incluindo-i as ilesias, que yeran clamatas abadías). Tamién se charra a vegatas de prioratos, por estar rechitos por un prior.
Os suyos orichens
right|thumb|300px|O [[monesterio de Santa Caterina d'o Sinai|monesterio de Santa Caterina en o Sinai.]] O monaquismo en o Cristianismo apareixió luego d'a muerte de Chesús de Nazaret, cuan os suyos disciplos s'estendilloron por o mundo. En as primeras comunidaz de cristianos se feba una vida muit simple, en compartindo biens y propiedaz y fendo asinas una vida común, que ye una d'as caracteristicas d'a vida monastica. Diz que o primer monche cristiano estió Sant Chuan Baptista, que yera de relichión chodiga, cuan o naixient cristianismo yera nomás que una secta dentro d'o Chudaísmo.
Arredol d'o sieglo III, chicotas comunidaz s'establioron en os disiertos d'Orient Meyo, ta portar una vida mas reservata y amanata a la vida d'as primeras comunidaz cristianas. Encara que en os alacez viviban separatos unos d'atros, como ermitanyos en espelungas u capanas individuals, dimpués prencipioron una vida en común, en os primers momentos nomás ta cubrir as necesidaz mas basicas, sin necesidat d'edificios comuns. Apareixioron asinas bellos chicoz monesterios en Echipto, Siria u o Sinai, relacionatos con o cristianismo en Echipto. Una personalidat destacata d'istas primeras comunidaz monasticas estió Sant Antón Abat, que yera d'orichen echipcio y vendió os suyos biens ta esdevenir monche.
Os primers monesterios no yeran en realidat mas que meras agrupacions de capanas individuals rodiatas d'un muro, sin mas funcions que a mutua protección y aduya entre os monches, que continaban con a suya vida eremitica, encara que agora con mas contactos con atros monches. Nomás se celebraban conchuntament os oficios relichiosos d'os domingos.
Babor
thumb|250px Babor, en un barco y en cualsiquier medio de transporte en l'augua, ye o costato zurdo en o sentito d'a marcha u, mas exactament, o costato zurdo mirando enta prova (a parti debantera d'o barco). O costato dreito se diz estribor.
O motivo de que en os barcos se le den a os dos costatos nombres diferents a dreita y ezquierda ye ta evitar confusions, ya que os tripulants pueden mover-se libremente entabant y entazaga, y o tripulant que mira entazaga parlará d'a dreita refirindo-se, en realidat, a la ezquierda, y viceversa. En clamar-se os costatos d'a traza antis descrita no bi ha garra confusión posible.
Etimolochía
thumb|left|300px|Vista d'o costato de babor d'o supercrucero "Queen Mary 2". A parola babor procede d'o nordico antigo (o idioma d'os vikingos): bak = esquena, borða = plancha de fusta; "borda d'a esquena". En as antigas barcas de remo no existiban encara os timons fixos en a parte central posterior, por o que o timonero emplegaba un remo con una pala especialment gran ta dirichir a embarcación. Isto lo feba fundindo o remo en l'augua por o costato d'estribor d'a barca, y por tanto dando a esquena a o costato de babor. D'astí que se decise a ezquierda "o costato d'a esquena", en contraposición a o "costato d'o timón", estribor.
Existe un atra versión mas antiga de l'orichen que parla de que os primers navegants d'o mundo, os fenicios (basicament os canaaneus biblicos), cuan saliban dende as costas de l'orient proximo (d'os actuals Líban y Israel) a explorar a Mediterrania meteban en a "borda d'a estrela" a estrela polar ("Starboard" encara en anglés y en atros idiomas) y cuan deseyaban tornar a casa la meteban en a borda oposata, babor (que en anglés, así como en muitos atros idiomas, encara se diz "Port", "puerto").
Senyalización
Toz os obchectos que han de numerar-se abordo, si son en o costato de babor, levan numeros pars (eixemplo: extintors d'incendio, salitas d'emerchencia, etc.)
Sant Valero
Sant Valero u Valero de Zaragoza estió un bispe de Zaragoza (sieglo IV), mayestro de Sant Vicent Mártir y confesor d'a fe cristiana. Ye o santo patrón d'a ciudat de Zaragoza, a on se veneran as suyas reliquias dende o sieglo XII. A suya fiesta se celebra o día 29 de chinero y ye tradición de minchar roscons.
Os documentos no mo'n dicen guaire. Sí que sapemos que estió present en o primer concilio peninsular que se'n tien conoixencia: o d'Elvira, en Granada (306). Prudencio diz tamién que o suyo diacono yera Vicent, muerto en Valencia que le acompanyó en o suyo cautiverio dica a ciudat d'o Guadalaviar mientres a persecución de Dioclecián.
Dimpués d'a invasión musulmana, quan encara feba poco tiempo d'o naiximiento d'o Reino d'Aragón, plegoron noticias de que s'heban trobato as suyas restas mortals en o Pireneu. Se supuso, allora, que o bispe i heba estato exellato. Atras versions tamién dicen que morió exellato en Anet (Eure y Loir). En 1050, lo que se creyeba que yera o suyo cuerpo venerable lo levoron ta a seu bispal de Roda d'Isabana, por ixas envueltas cabecera eclesial d'Aragón.
I habió mas d'un bispe caesaraugustano con iste nombre, en a Edat Antiga. Manimenos no bi ha dandalos -por as Actas d'o Concilio d'Elvira- de que yera un Valero qui gobernaba a diocesi en primerías d'o sieglo IV.
Sutor Basket Montegranaro
O Sutor Basket Montegranaro, conoixito a sobén con l'actual nombre de Sutor Montegranaro, ye un club italiano de baloncesto, fundato en l'anyo 1947. Chuga en a Serie A en a temporada 2012/2013 y en o PalaRossini d'a ciudat d'Ancona como equipo local.
Cantón de Baigura y Mondarrain
O cantón de Baigura y Mondarrain (en basco Baigura eta Mondarraingo kantonamendua; en francés canton de Baïgura et Mondarrain) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A suya capital ye a comuna de Cambo.
Antillón
Antillón ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'a Plana de Uesca. Fa parte d'o partiu chudicial de Uesca.
A suya población ye de habitants en una superficie de 22,43 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
O suyo nombre promana d'o nombre de persona en latín "Antilius".
En un texto de 1145 de l'Archivo d'o Pilar bi ha una referencia a un Sango de Andilon.
Cheografía
A localidat d'Antillón se troba situata a 513 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 35 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Étiolles
Étiolles ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Évry, o cantón de Draveil y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 3098 habitants, en una superficie de 11,65 km².
Vida
thumb|right|200px|Diversidat de vida marina. A vida (localment tamién vita ) ye, dende lo punto d'envista biolochico, lo que fa diferents os sers vivos d'a resta d'a materia natural. Implica las capacidaz de naixer, creixer y morir, y a sobén tamién a de reproducir-se.
A vida biolochica puet definir-se como a capacidat d'administrar os recursos internos seguntes as necesidaz d'adaptación a lo environe, ixo ye, a homeostasis. En filosofía se gosa considerar como una serie de concietos d'o ser humano y lo suyo environe, relacionatos, dreitament u indreita, con a existencia.
Carabaña
Carabaña ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 1.940 habitants (2021) en una superficie de 47,58 km².
Pero Cornel III
Pero Cornel III, 1er Barón d'Alfacharín, estió un caballero aragonés que perteneixeba a la Casa de Cornel.
Enfrentamiento contra Chaime I
Yera cunyato de Pero Ahones y en 1226, cuan este morió s'alzó como líder de Ribagorza y Sobrarbe y s'unió a los nobles aragoneses que se sublevoron contra lo rei. En 1227 plegoron a una concordia que remataba a baralla y dende allora estió consellero de lo rei Chaime I d'Aragón chunto con su tío Ximeno Cornel, y lo rei li cedió una sinyoría de reyalenco que esdebinió la Baronía d'Alfacharín. Tamién li cedió lo castiello de Frescano.
Cruzata contra Mallorca
Participó en la Cruzata contra Al-Mayûrqa en la Huest de la Casa d'Aragón, formata por 150 caballers, y n'estió portabandera.
Carrascal (Monflorite)
Carrascal ye un mont de 567 metros d'altaria que se troba en o municipio de Monflorite-As Casas (Uesca).
En la suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Juancho Hernangómez
Juan Alberto Hernangómez Geuer (28 de setiembre de 1995, Madrit, Espanya), mas conoixito como Juancho Hernangómez, ye un chugador espanyol profesional de baloncesto. Tien una altaria de 2,06 metros y ocupa a posición d'ala-pivot. En l'actualidat chuga en os Toronto Raptors d'a liga NBA d'os Estaus Unius.
Ye chirmano d'o tamién chugador de baloncesto Willy Hernangómez.
Vidallé
Vidallé (Vilaller oficialment en catalán) ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de l'Alta Ribagorza. La suya población ye de 656 habitants (2007), en una superficie de 59,23 km² con una densidat de población de 11,08 hab/km².
Oxóx
Oxóx (Ojós en castellano y oficialment) ye un municipio espanyol situato en a Rechión de Murcia, comarca d'a Val de Ricot y partiu chudicial de Cieza.
A suya población ye de 610 habitants (2011), en una superficie de 45,00 km² y una densidat de población de 13,56 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Oxóx se troba situata a 122 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.
Mugas
O termin municipal d'Oxóx muga a o norte con Blanca y Ricot; a l'este con Ulea y Villanueva del Río Segura; a o sud con Campos del Río; y a l'ueste con Campos del Río.
Toponimia
En textos aragoneses medievals se charra d'a Peña de Xoys, como cuan o 19 de chulio de 1301 Chaime II d'Aragón promete a Juan Osores, mayestre d'a Orden de Sant Chaime, que li tornará o castiello d'ixa penya:
O toponimo Oxox s'ha quiesto relacionar con l'arabe "os ortals", os "casals", sindembargo o feito que se trobe con Penya", puet indicar que se remonte a sus(o) ("d'alto" en aragonés moderno), y sería Penya de d'alto", a l'igual que en Navarra tenemos "Chus la Penya" ("baixo a penya"). O paso d'a s romance ta una x si que sería producto de l'arabización d'a zona, como en os casos de Saetabi y Salonem, que evolucionoron ta "Exativa" y "Exalón".
Acido desoxirribonucleico
thumb|right|100px|Estrutura molecular d'una doble cadena d'ADN. L'acido desoxirribonucleico, tamién conoixito per as siglas latinas ADN u en l'ambito cientifico mes per as siglas anglosaxonas DNA (de l'anglés  D eoxyribu n ucleic a cid), ye un acido nucleico que contiene totas las instruccions cheneticas que s'emplega en o desembolique y funcionamiento d'os sers vivos y tamién de cualques virus. A función prencipal de l'ADN ye l'almagazenamiento d'a información a largo plazo. L'ADN s'ha quiesto comparar a ormino con una receta de cocina, una plantilla u dica un codigo, pos i son comprenditas totas as instruccions requiestas ta producir atros components d'as celulas, como as proteínas y moleculas de l'altro prencipal acido nucleico d'os sers vivos, l'acido ribonucleico (ARN). Os segmentos d'a molecula d'ADN que lievan ixa información se dicen chens, pero altras secuencias d'ADN tienen una función estructural u se troban implicatas en a regulación de l'uso d'ixa información chenetica.
Dende lo punto d'envista quimico, l'ADN se composa de dos polimers largos d'unidaz simples, ditas especificament desoxirribonucleotidos (fendo a distinción d'os nucleotidos d'ARN u ribonucleotidos), con un tronco feito de zucres y grupos fosfato unitos con enlaces de tipo fosfodiéster. As dos cadenas polimericas s'estienden en sentito contrario, con que diz que son antiparalelas. Cadagún d'os zucres se troba unito con una base nitrochenata d'un d'os cuatre tipos que bi'n ha en l'ADN (adenina, timina, citosina y guanina). L'adenina ye complementaria d'a timina y a citosina ye complementaria d'a guanina.
Cabezo d'Anador
O cabezo d'Anador ye un pueyo de 567 metros d'altaria que se troba en o municipio d'Alcalá d'o Bispe (Uesca).
En la suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Ricot
Ricot (Ricote en castellano y oficialment) ye un municipio espanyol situato en a Rechión de Murcia, comarca d'a Val de Ricot y partiu chudicial de Cieza.
A suya población ye de 1.546 habitants (2008), en una superficie de 144,00 km² e una densidat de población de 10,74 hab/km².
Cheografía
A localidat de Ricot se troba situada a 293 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Selección de fútbol d'Andalucía
A Selección Andaluza de Fútbol ye l'equipo nacional de fútbol d'Andalucía. O suyo primer partiu estió contra a Selección de fútbol de Galicia en 1923. O suyo primer partiu internacional contra una selección FIFA lo chugó en 1965 contra Paraguai.
Mialla
A mialla (d'o latín vulgar medialĭa, de aes mediālis, en castellano miaja u meaja, en portugués mealha, en francés maille y en valenciano malla) u mealla mazmodina en Navarra, tamién conoixita com obolo, estió una moneda medieval que teneba a valgua d'a metat d'un dinero de bellón.
Se gosa fer referencia a ista moneda en os Libros de Tresorería d'a Casa Reyal d'Aragón en primerías d'o sieglo XIV. En o Reino d'Aragón siempre valió meyo dinero, como se puet leyer en os Fueros:
En o Reino de Navarra una mealla mazmodina yeran seis sueldos de diners sanchetz y en o Reino de Castiella equivaleba a una seisena parti d'un dinero.
1692
Atros países
right|thumb|250px|O bispe, teologo y filosofo britanico [[Joseph Butler, qui naixió o 18 de mayo de 1692.]]
Mobisón Gran
O Mobisón Gran ye un mont pirenenco de 2.601 metros d'altaria situau en o macizo de Cotiella y administrativament en o municipio de Plan.
Vocal final atona
Gosa dicir-se que as luengas galorromanicas sufren apocopa perdendo a -e y -o finals protorromances que derivan d'as vocals presents en los acusativos latinos -E(M) e U(M), y que las luengas iberorromanicas las conservan.
Vocals finals en galaicoportugués
En galaicoportugués as vocals finals -e, -o se conservan: Forte, Ollo.
Vocals finals en astur-leyonés
En astur-leyonés as vocals finals no nomás se conservan sino que tienen una evolución regresiva, zarrando-sen y devenindo -i e -u, pareixendo-se a la radiz de en latín: Fuerti, Güeyu, derivaus d'as radices de FORTIS y OCULUS a traviés d'os acusativos FORTEM y OCULUM.
Vocals finals en as parlas mozarabes
Se i conoixen casos de conservación de -o final y casos de perda en os parlas mozarabes, mes que mes en sufixos de gran emplego. S'ha dito que en os casos de perda bi ha una influencia d'a fonetica arabe, que tien tendencia a no tener determinadas vocals finals y terminar palabras en consonant (Çait, Al Qait, Xarq, ecetra..).
S'ha dito tamién que as terminacions -uel y -iel, prou estendilladas por a Peninsula Iberica y en especial en Aragón, son mozarabes. Esto ye discutible pus como dimpués s'explicará, l'aragonés d'a Val d'Ebro teneba muita tendencia a perder a -o final y pus en l'Alto Aragón huei se cuaternan toponimos u palabras como Castiel, esquiruel y Pedruel.
Por o que fa a lo mozarabe levantín, se conoixen toponimos con -o final: Montichelvo, Campello, Foyos, pero tamién casos de perda en sufixos de muito uso (Bunyol). N'este zaguer caso ye dificil deseparar lo que ye propio d'o mozarabe y lo que podría estar una tendencia fonetica d'o romanz d'os conqueridors catalans y aragoneses modificando a transcripción de toponimos mozarabes.
Vocals finals en castellano
Encara que o castellano se prene como eixemplo d'iberorromanico, n'esto no ha seguiu historicament a mesma evolución que o galaicoportugués, astur-leyonés y parlas mozarabes. Os lingüístas tradicionals dicen que por o camín de Sant Chaime plegoron influencias ultrapirenencas que facioron que i hese una tendencia a perder as -e, -o finals. Estos lingüístas tradicionals no han considerau que o castellano d'o norte yera en contacto con o navarro-aragonés a traviés d'ixe camín y a traviés d'a via natural constituita por l'Ebro, y que ixo ha puesto estar una influencia important n'este sentiu.
Toledo yera un lugar on o castellano heba substituyiu a una parla mozarabe y no yera tan influiu por l'occitán y o navarro-aragonés; se desvinió que o castellano de Toledo lo prenesen como modelo, fendo que l'apocopa extrema retaculase. Como herencio d'esta apocopa bi ha palabras con -e final, que derivan de palabras que en castellano orichinal teneban -o final, en especial os sustantivos relacionaus con verbos (cante, corte, cuelgue, ecetra...), asinas como muitos toponimos con -e final actual.
E final en adaptacions d'estrancherismos
En castellano se d'adaptan muitos galicismos metendo-lis una -e: restaurante.
Os catalanismos tamién pueden adaptar-sen con -e final, como se veye en juguete, que provién de joguet.
Una d'as formas como o castellano ha asimilau os toponimos aragoneses y apellius con fonetica diferent ha estau con a vocal de refirme -e, que ocupa un vuido que deixó a -o final a desapareixer: Cuarte, Buste, Benasque, Ejulve, Pinseque, Lumpiaque. Tamién lo ha feito en os casos de terminacions en -et, deminutivas u no (Cadrete, Caudete, Oliete, Navarrete).
Tamién os arabismos terminaus en -if, -eit/-ait, -it s'han adaptau con -e final como alcaide, matarife, Generalife, u los toponimos arabes Calaceite, Beceite, Vinaceite presos a traviés d'o catalán u l'aragonés.
Vocals finals en navarro-aragonés
Si existió una tendencia a perder a -o y -e finals en aragonés arcaico preliterario ye bellacosa que encara ye polemica. O feito ye que se cheneralizó en os tiempos de repoblacions occitanas y se daba en bel caso que huei no veyemos en as parlas vivas de l'Alto Aragón.
O final
En aragonés medieval se podeba perder dezaga de -c- u dezaga de -ll-:
En o libro El Aragonés: identidad y problemática de una lengua comentan que en as parlas vivas altoaragoneses a -o final se pierde en muitas ocasions, especialment dezaga -n, -l, y -z:
A perda dezaga -ll- en l'Alto Aragón ya no ye tan comuna como antigament en a Val d'Ebro, encara que la podemos trobar en bel toponimo como Castiel de Boltanya.
Estas palabras s'emplegan en aragonés común, y a mas muitas d'ellas s'han documentau en a Ribera Baixa d'Ebro u Baixo Aragón, u en o lexico u en a toponimia: carnuz, cochín.
A parla aragonesa que millor conserva a perda de O dezaga -n ye o belsetán (como indica o mesmo chentilicio). S'ha visto bel caso de -o final recomposada en un proceso paralelo a la castellanización. Asinas por eixemplo se siente molín desapareixendo a costa de molino en o Viello Sobrarbe. En Ribagorza Baixa a -o final en mano tamién pareixe recomposada.
Labrador
250px|thumb|Un labrador [[alemans|alemán en 1955]] Un labrador u agricultor ye a persona que s'adedica a cautivar a tierra en una explotación agraria pa la extracción y explotación d'os recursos que orichina, tals como: alimentos vechetals como cerials, fruitas, hortalicias, pastos cautivaus y forraches; fibras emplegadas por a industria textil; cautivos enercheticos etc., por cuenta propia.
Vocal final atona
E final
As vals mes alteras d'o sector centro-oriental on se charra l'aragonés centro-oriental no presentan una tendencia tan fuerte a perder a -e final como la que i heba en o Prepireneu u Semontán, y por eixemplo se conserva a -e final en Valle (Vallivió, Sobrarbe y las Valles, ra quiesta valle de Tena) y en Vallivió se diz puande y fuande en cuenta de puent y fuent.
Labrador
Faina
Por un regular, pa o exercicio d'o suyo treballo (faina que se diz "agricultura"), o labrador s'aduya de ferramientas y maquinaria que han iu evolucionando a o largo d'a historia y que han marcau a evolución d'as civilizacions.
Simbolismo
En a cultura occidental, dende la antigüidat o labrador ha estau considerau una fegura d'humildat y sencillez, pero tamién de protección y guida. L'agricultura se representa d'o mesmo modo que a la diosa Ceres, coronada d'espigas, con un aladro a un canto y un arbusto que prencipia a floreixer. A vegadas tien un cuerno de l'abundancia pleno de toda mena de fruitos y as dos mans sobre una pala u ixada.
Vocal final atona
E final
En aragonés cheneral bi ha muitas palabras que se consideraba que siempre han teniu -e final, como rete, parete, sete, palabras que s'emplegan en aragonés común y muitas d'ellas documentadas en as provincias de Zaragoza y Teruel, y doncas, habrían estau d'emplego cheneralizau. Manimenos agora se contempla a posibilidat que tiengan una -e final analochica con a forma castellanizada d'o diminutivo -et (como en mocete en cuenta de mocet).
E final dimpués de grupos consonanticos implosivos
Bel grupo implosivo requiere a presencia d'una vocal, encara que esta s'haiga puesto perder, ye o caso de -br-, -pl- y -cr-. En aragonés s'ha considerau a vegadas que a presencia d'esta vocal ye un occitanismo, pero bi ha autors que consideran que ye un feito autoctono. En son eixemplos comun en aragonés:
En aragonés medieval se perdeba a -e final en os adverbios en -MENTE, que yeran cultismos (dreitament, tutament). Huei os pocos que en quedan en aragonés charrau (tasament, malament), encara amuestran esta perda de consonant final. En aragonés benasqués son mes frecuents y presentan a mesma terminación.
Monesterio de Sant Per de Ciresa
O monesterio de Sant Per de Ciresa ye un monesterio aragonés que se troba situato en o lugar de Ciresa, municipio de la Val d'Echo y comarca d'a Chacetania (Uesca), construito en os sieglos IX a XIII en estilo romanico dencima d'un edificio anterior en estilo visigotico y carolinchio. Ye o monesterio aragonés que se troba situato mas enta o norte, a 882 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en plenos Perinés, y a os suyos piez trescruza l'antiga vía romana dende Zaragoza ta o Biarn.
Vocal final atona
E final dimpués de grupos consonanticos implosivos
Como en a repoblación d'a Comunidat de Teruel, i habió navarros, este caracter lo podemos trobar tamién en los textos escritos en l'aragonés d'as comunidaz aragonesas, por eixemplo en o "Fuero romanz de Teruel" (aplegadamientre).
Monesterio de Sant Per de Ciresa
Establito en 833 por o conte d'Aragón, Galindo Garcés, o monesterio estió un lugar profundament imbricato en a Historia d'Aragón dende os inicios d'a reconquiesta d'as altas vals d'os Perinés y d'a repoblación d'os territorios aragoneses reconqueritos dica o suyo albandono como monesterio en o sieglo XII. Estió en iste monesterio do s'educó o rei d'Aragón Alifonso I, uno d'os mas destacatos monarcas de l'Aragón medieval y autor d'a conquiesta d'a ciudat de Zaragoza en 1118.
Actualment, a ilesia d'o monesterio, que ye l'unico elemento arquitectonico que sigue esistiendo, ye a ilesia parroquial d'o lugar de Ciresa, una localidat naixita y creixita a os piez d'o monesterio.
O monesterio ye protechito legalment, dende 1931, por a suya declaración como Molimento Nacional.
Historia
right|thumb|300px|Cuadro d'o [[pintor alemán Carl von Steuben (1788-1856) sobre a Batalla de Piteus. Museu d'o castiello de Versailles (Francia).]]
Invasions musulmanas en o sieglo VIII
Dende a invasión musulmana d'a Peninsula Iberica en os primeros anyos d'o sieglo VIII y a desaparición d'o reino visigodo de Toledo, os musulmans penetroron en l'actual Occitania y ocuporon bellas ciudaz, como Carcasona, Tolosa y atras, dica a redota que sufrioron o 10 d'octubre de 732 a mans de Carlos Martel en a batalla de Piteus y en as batallas posteriors que expulsoron a os musulmans d'os territorios conqueritos a o norte d'os Pireneus (menos en a Septimania). As tropas musulmanas plegoron dica Borgonya u Sens, en o Yonne, amán de París, con l'aduya de bels nobles francos traidors, que dimpués fuoron executatos.
Ta finals d'o sieglo VIII, a muga consolidata entre os territorios d'o Reino franco de Carlos Magno y o Califato de Cordoba yera, alto u baixo, a linia d'as montanyas d'os Pireneus, anque ambos reinos feban incursions ta espullar os territorios d'a muga.
Contraataques d'os carolinchios a finals d'o sieglo VIII y prencipios d'o sieglo IX
right|thumb|300px|L'[[Imperio Carolinchio en 814, con as conquiestas de Carlos Magno.]] Sindembargo, en o clamato Renaiximiento carolinchio de finals d'o sieglo VIII y prencipios d'o sieglo IX, que afectó a l'arte, a a literatura y a toz os ambitos socials, pero especialment a la politica, Carlos Magno, d'a nueva dinastía d'os carolinchios, ambicionaba espardir-se ta o sud, trescruzando os Pireneus, en busca d'a nueva muga natural en o río Ebro, con l'aduya d'o reino de Pamplona, que en ixas calendatas yeran aliatos d'a familia muladí d'os Banu Qasi, anque no habeban buenas relacions con os carolinchios.
Un primer intento de penetración franca estió en 778, cuando Carlos Magno abanzó ta a val d'Ebro acudindo a a clamata de Sulaymán al-Arabi, gubernador islamico de Saraqusta, que s'heba sublevato contra Abderramán I. Iste intento fracasó, culminando en a retirata d'as tropas francas ta o norte y en a suya redota en a batalla de Roncesvals, en o Puerto de Roncesvals, o 15 d'agosto de 778. Bi ha dudas sobre si a batalla no habió lugar realment en a vía romana que trescruza o Puerto Palo, en a val d'Echo, pocos km a o norte de Ciresa, y ista ye a opinión d'Ubieto Arteta. En a batalla bi morió o conte Roldán, que yera sobrín de l'emperador Carlos Magno.
Un segundo intento de penetración Carolinchia en as vals pirenencas aragonesas estió en as anyadas 816-824, saldata tamién con o fracaso y con a muerte d'os contes Eblo y Aznar, en ixa zaguera calendata. Sindembargo, ista zaguera penetración fació en a practica que os musulmans albandonasen as altas vals d'os Pireneus, que lis daban escasos beneficios y yeran difícils de controlar, ta concentrar-se en puntos importants fortificatos en as partes meyas u baixas d'as vals, permitiendo asinas la ocupación real d'as cuencas altas d'as vals, pidiendo nomás que o pago de rentas y impuestos a os habitants d'as altas vals.
A conquiesta franca d'a val d'Echo en 833
right|thumb|250px|A [[portalada prencipal d'o monesterio de Sant Per de Ciresa.]] Dimpués d'os intentos fracasatos d'os carolinchios por ocupar as vals d'os Pireneus, en la primavera de l'anyo 833, o conte Galindo Garcés (fillo de García I Galíndez y conte d'Aragón) dentró dende o norte en a parti alta d'a val d'Echo, a on ye situata Ciresa, asentando-ie o suyo poder, en aquellas envueltas derivato encara de la suya somisión (encara que teorica mas que real) a la cort de los carolinchios. A dentrata se fació por l'antiga calzata romana que trescruzaba la val, dentrando dende l'actual Biarn por lo Puerto Palo ta baixar dica o río Aragón y trescruzar a sierra de Sant Chuan d'a Penya ta rematar en Zaragoza y que dende l'Imperio Romano yera una important vía de comunicación.
A fundación d'o monesterio en 833
O 25 de noviembre de 833 escayeixió lo feito mas important en la historia de Ciresa: la donación d'a finca de Siressa propiedat d'o conte Galindo Garcés ta la fundación en ella d'un nuevo monesterio, que ye o Monesterio de Sant Per de Ciresa.
Ye de suponer que o monesterio, fundato en o mesmo anyo d'a conquiesta d'a val, miraba de fixar en o lugar una población en a parte alta d'a val d'Echo, amás d'estar un puesto d'esfensa d'o territorio y haber as suyas funcions relichiosas.
Como Galindo Garcés concedió a la Ilesia Catolica bellas tierras ta la construcción d'o monesterio, seguntes José Luis Corral o monesterio no sería una fundación carolinchia, sino una reacción indichena d'os aragoneses a la creixent presencia carolinchia en as altas vals pirenencas. Continando a suya tesi, Corral Lafuente creye que os primers monches d'o monesterio no yeran pas d'orichen franco, sino mozarabes refuchiatos que veniban d'a val d'Ebro: ixo puet explicar a presencia d'o rito mozarabe en a redolada dica meyatos d'o sieglo XI.
Antonio Ubieto Arteta observa que bi ha presencia de bels monesterios carolinchios en as compleganzas d'os ríos Aragón, Isabana y Noguera Ribagorzana pero no en as compleganzas d'os ríos Galligo y Cinca, y proposa a explicación que os monesterios carolinchios se troban en ixos tiempos siempre luent d'una ciudat u nuclio urbán important dominato por os musulmans como Exeya d'os Caballers, Uesca, Boltanya u Leida.
Os suyos primers anyos
left|thumb|300px|O [[Crucero (arquitectura)|crucero d'a ilesia de Sant Per.]] O primer abat d'o monesterio estió l'abat Zacarías, qui organizó o monesterio seguntes as reglas aprobatas en un sinodo de bispes celebrato en 816 en a ciudat d'Aquisgrán (a on se trobaba o palacio d'Aquisgrán, construito a finals d'o sieglo VIII ta albergar a seu reyal de Carlos Magno). Ista regla yera inspirata en a regla de Crodegando de Mez.
Sindembargo, ya en 852 (u millor en 848, a calendata de 852 en o documento ye segurament un error), en una vesita a o monesterio por Sant Eulochio de Cordoba, se destacaba l'importancia d'a biblioteca d'o monesterio y de tot o monesterio en cheneral. Sant Eulochio yera bispe de Cordoba y vesitó cuantos lugars en o condau d'Aragón, o condau de Barcelona y o reino de Pamplona, como l'amanato monesterio de Leire.
En 867, Galindo I Aznárez, conte d'Aragón y succesor de Galindo Garcés dende 844, cedió a o monesterio a villa d'Echo, a prencipal localidat d'a val d'Echo. Tamién li donó dimpués tota a val d'Echo, dende Xabierregai (hue termin municipal de Puent d'a Reina de Chaca) ta o lugar d'Auguas Tuertas, en o naixedero d'o río Aragón Subordán en Sierra Vernera (hue en o termin municipal d'Ansó). Ta José Luis Corral Lafuente isto se fació ta reforzar o papel d'o monesterio de Siresa como un gran monesterio vinclato a la suya dinastía condal y a la independencia d'o condau d'Aragón.
En o sieglo X, o monesterio se benefició de l'abance d'a reconquiesta y d'a retauración d'a desapareixita seu bispal de Uesca (con o subsiguient trasllato d'a seu de Chaca ta Uesca), por a cual cosa o monesterio de Sant Per de Ciresa estió mesmo seu bispal dende 922. O monesterio se benefició tamién d'as inversions de capital en a compra de nuevas tierras ta cultivo.
O mesmo conte Galindo I Aznárez fundó dimpués o monesterio de Sant Per en Chaca, que ye baixo l'advocación de Sant Per por estar fundato por monches que proveniban d'o monesterio de Ciresa. En ixas envueltas s'establioron tamién os monesterios de Sant Chuan de Maltrai (en Ruesta) y Sant Martín de Cercito (en a val d'Acumuer).
A crisis por os ataques d'Almanzor
thumb|right|250px|Retrato d'Alifonso o Batallero por [[Manuel Aguirre y Monsalbe (1885).]] En 999, mientres as expedicions d'Almanzor contra os territorios de Navarra y Aragón, o monesterio de Ciresa quedó albandonato. Istas expedicions destruyoron y espulloron también d'atros lugars en as tierras navarras y aragonesas (como Uncastiello), anque tamién en d'atros territorios, como Galicia (Santiago de Compostela) u Catalunya (Barcelona).
En 1063, o monesterio de Sant Per dependeba d'o bispato de Chaca, y en 1077 bi instaló una comunidat de monches benedictins, ta iniviar a suya recuperavión; encara que bels autors afirman que estió en 1072. En ixa calendata yera una capiella reyal, por a cual cosa yera independient de feito d'a diocesi de Chaca.
Recuperación temporal y decadencia definitiva
A finals d'o sieglo XI, Alifonso, fillo d'o rei d'Aragón Sancho Remíriz y d'a suya segunda muller Felicia de Roucy, y que no yera l'hereu d'o reino (l'hereu yera su chermanastro Pietro, fillo d'a primera muller de Sancho, Ainés), estió en o monesterio, ta fer a suya formación cultural y militar como futuro alto cargo d'o reino de su chirmán. Sindembargo, en 1104, dimpués de morir sin succesión o rei Pero I, Alifonso succedió a su chermanastro y esdevenió nuevo rei d'Aragón, con o nombre d'Alifonso I. Alifonso, educato en o monesterio, confirmó en o suyo reinato, en 1113, os previlechios d'o monesterio, y en adhibió de nuevos.
O monesterio inició un periodo de decadencia dende 1145, con a unión definitiva d'o monesterio a o bispato de Chaca.
L'edificio d'o monesterio
right|thumb|300px|L'interior d'a ilesia d'o monesterio de Sant Per de Ciresa. A mayor parte d'a ilesia, l'unico edificio que se bi ha conservato, ye d'a epoca d'esplendor d'o monesterio, d'o sieglo XII. Mas exactament, l'edificio s'alacetó en 1082, como una reforma de l'antiga abadía d'estilo carolinchio. Ista reforma quedó inacabata.
En o crucero bi habió un cimborrio con vuelta semiesferica que, dimpués d'enrunar-se por un incendio, fue substituyiu en o trampo central d'o crucero por una vuelta d'arista y, en os tramos laterals, por una vuelta de canyón.
L'abside tien tres aperturas, combinatas con arcos ciegos, interiorment y exterior, decoratos nomás que por cordons.
En o sieglo XIII, a ilesia fue restaurata, con una obra de menor calidat que a obra inicial, cosa que ye visible a simple vista.
Biens muebles
left|thumb|300px|O Cristo d'o descendimiento, [[escultura romanica en fusta.]] L'edificio bi ha conservato una parte d'o suyo mobiliario, como un Cristo d'o descendimiento, ye fácil que d'o sieglo XII, d'estilo romanico, una Virchen d'o sieglo XIII y uns retablos goticos, de Sant Chuan Evanchelista, la Trinidat, Sant Esteban y Sant Chaime.
A diferencia d'atros edificios d'a redolada d'a mesma epoca, l'ilesia no tien denguna escultura en a suya decoración, que ye asinas de total sobriedat. . L'unico element decorativo en a portalada ye o suyo crismón.
Vocal final atona
Vocals finals en catalán
O catalán pierde as -e y -o finals de traza cheneral (fort, ull), anque dezaga os grupos implosivos presenta -e (aladre, sepulcre, sucre, pebre).
En rosellonés y mallorquín se desvién que muitas palabras que terminan en -ia pierden a -a final y d'esta traza història se pronuncia [is'tori], ràbia ye ['rabi] y gràcia ['grasi].
Cantón d'Ustáriz-Vals d'Errobi y Urdazuri
O cantón d'Ustáriz-Vals d'Errobi y Urdazuri (en basco Uztaritze-Errobi eta Urdazuri ibarretako kantonamendua; en francés canton d'Ustaritz-Vallées de Nive et Nivelle) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A suya capital ye a comuna d'Ustáriz.
Ansoáin
Ansoáin (Antsoain en basco y oficialment, Ansoáin en castellano) ye un municipio de Navarra situato en la comarca de la Cuenca de Pamplona, formando parte de l'Aria Metropolitana de Pamplona, de la merindat de Pamplona y de lo partiu chudicial de Pamplona.