cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barranco
Los barrancos son lo resultau de la formación de vallons y lavallos progresivament mes fondos y amplos. Las versants tienen mes tendencia a sufrir erosión en barrancos quan desapareix la vechetación y l'augua corrient se leva lo suelo facilment, en especial en zonas con fuertes plevias y intensas tronadas. La erosión en galachos u barrancos se considera un indicador fisico d'erosión de grau 3 si los sulcos son d'escala metrica. La erosión en barrancos reduce la productividat de las tierras de cautivo favorindo la desertificación.
Toponimia
La caracteristica de no levar augua tot l'anyo (u levar-ne poca por un regular), ha feito que en bella zona d'aragón se nombre como "barrancos" a los regallos, regachos, rigachuelos u arroyos, que a diferencia de los verdaders barrancos no amuestran uns sinyals d'erosión tan visibles.
Tartaros de Baraba
Os tartaros de Baraba (en tartaro Бараба татарлары) yeran a man de 8000 individuos en 1979 y viven en o districto d'os lacos Chany en l'ueste de Siberia y en a Estepa Baraba entre os ríos Irtysh y Om, en a rechión de Novosibirsk sobre tot, pleganto t'o districto de Tevriz en a rechión d'Omsk. Actualment no ocupan un aria compacta y en o suyo territorio bi ha localidaz poblatas por rusos, ucraineses y atros. Son musulmans sunnitas y parlan una luenga turquica d'a branca quipchac.
Luenga
Ye diferent d'o tartaro d'o Volga. Entre Tom y Tobol-Irtysh bi ha parlas de transición entre o tartaro de Baraba y atras luengas tartaras de Siberia. O tartaro de baraba lo charran més que més os viellos y los chóvens fan servir sobre tot o ruso.
Monesterio de Rueda
Lo Monesterio de Rueda ye un monesterio de la Orden de Cistels situau en la Ribera Baixa d'Ebro, que cuan abanzó la reconquiesta aragonesa succedió en importancia politica a lo Monesterio de Sant Chuan de la Penya.
Situación
Ye situau a 74 kilometros de la ciudat de Zaragoza, en dirección ta Castellón. S'alza en la marguin d'Ebro, debant Escatrón, anque lo monesterio ye en terrenos de lo termin municipal de Sastago.
Orichen y evolución historica
Los reis d'Aragón n'empentan l'establimiento pa colonización y evanchelización de nuevas tierras de muga, cuasi deshabitadas, reconquiestas a los musulmans.
L'orichen de lo Monesterio de Rueda encomienza en 1152, cuan los monches de Gimont fundan l'abadía de Nuestra Sinyora de lo Salz en la marguin de lo río Galligo. En 1162, lis cedioron tierras en Burchazut (Villanueva de Galligo) y fundoron l'abadía de Chuncería, que ye lo precedent de Rueda.
En 1182 lo rei Alifonso II d'Aragón cede a los monches lo castiello y villa d'Escatrón. Se tracta d'un puesto en la marguin d'Ebro, mas d'alcuerdo con lo esprito de Cistels, con un terreno pa colonizar a on plegarán dende 1202 pa fundar l'actual monesterio. Poco dimpués encomenzarán las obras que durarán muitos sieglos, con los mesmos altibaixos de lo Reino d'Aragón y la comunidat monastica en particular.
L'actividat constructiva se desembolicará mientres tot lo sieglo XIII. En 1238 se consagraba la ilesia, y en 1292 encara se confirmarán privilechios relacionaus con la extracción de piedra y fusta pa la obra. Pero dica la segunda mitat de lo sieglo XIV y primers de lo XV no puet considerar-se zarrau lo conchunto de la fabrica medieval con las zagueras fases de la ilesia.
thumb|200px|right|Torre mudéchar y claustro.
En los sieglos XVI y XVII se configurará l'actual plaza de proporcions monumentals, destacando por la calidat suya la galería herreriana, que une lo nuevo Palacio Abacial con lo conchunto medieval. Bella decada dimpués, dezaga lo claustro costruirán la gran nau de los nuevos dormitorios y lo noviciato, huei meyo en enrunas. Dende los primers intes de construcción tamién encomienzan las obras d'infraestructura hidraulica como l'azut, la noria u rueda que fan puyar l'augua de lo río dica un acueducto gotico, en parte visible y en parte sotorrano, que reparte l'augua por tot lo conchunto monastico, siguindo las disposicions propias de la Orden.
Con la desamortización de Mendizábal, por los decretos de 1836 y 1837, los biens de lo monesterio los emplegarán pa treballos agricolas, lo patrimonio artistico se dispersará y quedará malmeso, estricallau u desapareixiu en la suya mayor parte.
Fa poco que lo zaguer propietario ha cediu las edificacions postmedievals y la huerta a la Deputación Cheneral d'Aragón. La titularidat de la zona medieval de lo monesterio, que dende la desamortización heba perteneixiu a l'Estau, en 1998 la traspasoron a la debant dita Deputación, con lo compromís d'empentar la suya restauración.
La Puerta Reyal, a la que conduce lo camín de plegada, ha estau l'acceso mes monumental de lo monesterio dende que se costruyó, a primers de lo sieglo XVII. Lo decororon en lo XVIII con una serie de esculturas de temas bernals. Cuan ya s'ha travesau l'amplo zaguán, se puet esnavesar tot lo conchunto de la Plaza de Sant Per, zarrau ta l'ueste por lo Palacio de l'Abate, barroco, que s'une a lo nuclio medieval a traviés d'una gran galería d'estilo herrerián, de proporcions unicas en Aragón. En lo costau norte de la plaza se troba l'antiga hospedería y atras edificacions de menor importancia. La parte de debant la ocupan los piez de la ilesia con una esportalada gotica, y la fin de la galería occidental de lo claustro, a on que tamién se puet plegar a traviés d'una esportalada polida situada baixo la galería. thumb|left|250px|Plaza de Sant Per La ilesia responde a un de los models mas planers entre las tipolochías de la Orden de Cistels: tres naus con triple cabecera plana, sin crucero y cubierta con bovedas de crucería simpla. Encara que se consagrase pronto, en 1238, l'edificio no pareix que se terminase dica lo periodo baixomedieval. Dica se constata un cambio d'obra, pus se pasa de piedra picada a lo tocho y de finestras goticas a las de tracería mudéchar.
En lo costau de lo Evanchelio s'ubren capiellas de diferents cronolochías, y se conservan las de Santa Bárbara y la de Sant Bernal, de decoración barroca, a los dos costaus de la primitiva capiella de lo Santo Cristo. Chunto a la cabecera y en lo costau contrario bi ha una sacristía medieval, muito reformata, y un oratorio barroco decorau con esgrafiaus.
Dende la iglesia s'accede a lo claustro, y arredol se distribuyen las dependencias a on s'articula la vida monastica. Lo claustro tamién tenió un lento proceso costructivo, estando mes antiga la galería este on s'ordenan la sala capitular con una portada inigualable y con las tumbas de bel abate, la escalera ta lo dormitorio, lo locutorio dende lo que s'accede a la fosqueta, y, a continación, lo paso ta la huerta y la sala de los monches en l'anglo sudeste. En la galería sud se troba lo calefactorio, lo refectorio con lo pavillón de la fuent u labatorio debant, y la cocina. Lo dormitorio ocupa tota l'ala capitular en la suya planta superior, con una chica estancia independient pa l'abate, chunto a la ilesia, y con un calefactorio nuevo anyadiu a lo medieval en l'anglo opuesto. Tamién existió un sobreclaustro anyadiu, huei desapareixiu, que se'n conserva una galería de arquez recayent a la plaza de Sant Per.
Corz Catalanas
As Corz Catalanas (en catalán Corts Catalanes) u Corz Chenerals de Catalunya (en catalán Cort General de Catalunya) estioron l'organo normativo d'o Prencipau de Catalunya dende o sieglo XIII dica o sieglo XVIII.
Yeran composadas por los clamaus tres brazos: l'eclesiastico, o militar u noble y o reyal u d'as villas. O rei convocaba y ubriba as Corz con una proposición reyal mientres que os brazos yeran os encargaus de lechislar, siempre con o concurso d'o sobirán. Si as leis que s'aprebaban yeran as d'o rei recibiban lo nombre de "Constitucions" (cat. Constitucions); si s'aprebaban as d'os brazos, "Capitols de Corz". Si o rei aprebaba una lei de forma unilateral recibiba o nombre d'"Acto de Corz" y yera menester a ratificación por parti d'as Corz.
As Corz Chenerals d'a Corona d'Aragón celebraban conchunta y simultaniament as Corz d'Aragón, Valencia y d'o Prencipau de Catalunya. O Reino de Mallorca no convocaba Corz y ninviaba a os suyos representants a las d'o Prencipau. Como no se podeban convocar difuera d'o reino d'Aragón, se gosaban celebrar en Monzón u en Fraga, localidaz aragonesas equidistants entre Zaragoza y Barcelona.
A esferencia d'as Corz de Castiella d'a epoca, que funcionaban nomás como organo consultivo a lo que o rei concedeba privilechios y fueros, as Corz aragonesas yeran un organo normativo, ya que os suyos alcuerdos teneban fuerza de lei, en o sentiu de contracto que o rei no podeba revocar.
Seta (Biarn)
Seta (en occitán Cèta-Eigun, en francés y oficialment Cette-Eygun) ye una comuna biarnesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés de Pireneus Atlanticos y rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o cantón d'Aulorón-1, en o districto d'Aulorón.
A suya población ye y 95 habitants (1999) en una superficie de 18,97 km², con una densidat de población de 5,01 hab/km².
Trescruzata por a gabe d'Aspa, muga a lo norte y a l'este con Acós, a lo sud con Borza y Etsaut y a l'este con Laruntz.
Nombre
Apareixe en o "Cartulario d'o Hespital de Santa Cristina de Somport" en romance aragonés como Seta.
Flaminio (metro de Roma)
A gara de Flaminio (en italiano, stazione di Flaminio) ye una gara d'a linia A d'o Metro de Roma, debantada en 1980. A gara se troba amán d'a piazzale Flaminio, en o barrio d'o mesmo nombre en o Municipio I, en os arredols d'a Muralla Aureliana chunto ta piazza del Popolo y amán d'o rione de Campo Marzio.
En a dentrada d'a gara están bells mosaicos d'o Premios Artemetro Roma. Bells pintors d'as obras son: o italiano Paolo D'Orazio y o sudcoreano Lee Doo Shik. A gara d'o metro ye connectada directament con a gara ferroviaria de piazzale Flaminio, orichen d'a linia de tren rechional Roma Nord.
Historia
A gara de Flaminio estió construita como parti d'o trachecto orichinal (dende Anagnina dica Ottaviano) d'a linia A d'o Metro de Roma, debantada en servicio o 16 de febrero de 1980.
Dende 2005 ye clamata "Flaminio-Piazza del Popolo", igual que altras garas amanatas con nuevos nombres con os molimentos y lugars historicos cercanos.
Servicios
A gara apresta os siguients servicios:
Escarmenau
thumb|right|250px|A lana tiene diferents texturas a mesura que se va treballando-la: lana cruda de vellón, lana cardada y lana filada en [[fuso.]] L'escarmenau ye una fayena d'a lana que consiste en desfer o vellón brin a brin con as mans, una vez que ya ye lavau y seco, desfendo os nudos y deseparando as fibras, pa deixar una lana suelta y molsuda que se pueda cardar. L'acción se dice escarmenar.
Wilhelm Marstrand
Nicolai Wilhelm Nikolaj Marstrand, naixito de Copenaguen o 24 d'aviento de 1810 y muerto en ixa mesma capital o 25 de marzo de 1873, estió un destacato pintor y debuixant danés d'o Romanticismo, uno d'os prencipals representants d'a dita Edat d'Oro danesa. Antiparte, estió director d'a Reyal Academia Danesa d'Artes Polidas en 1853-1857 y tamién en 1863-1873.
Herguijuela de Ciudad Rodrigo
Herguijuela de Ciudad Rodrigo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 122 habitants (2007), en una superficie de 23,41 km² y una densidat de población de 5,21 hab/km².
Villar y Velasco
Villar y Velasco ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 114 habitants (2007), en una superficie de 61,70 km² y una densidat de población de 1,85 hab/km².
Arrankudiaga
Arrankudiaga (Arrankudiaga en basco y oficialment, Arrancudiaga en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca d'Arratia-Nerbioi.
A suya población ye de 920 habitants (2010) en una superficie de 22,75 km², con una densidat de población de 40,44 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Arrankudiaga ye situata a 93 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
Muladhara
thumb|300px|Muladhara.
Muladhara (en sanscrito: मूलाधार; Mula significa "radiz" y dhara significa "fluxo") ye un d'os siet chakras prencipals seguntes o tantrismo hindú. Ye simbolizau per un loto de quatro petalos y de color rosa u roya.
Se troba en o perineu, entre l'ano y los chenitals. S'asocia con l'elemento tierra, o sentiu d'o flato y l'acción d'excreción.
Almazul
Almazul ye un municipio castellanoleyonés, situau en a comarca d'o Campo de Gomara y provincia de Soria.
A suya población ye de 88 habitants (2014), en una superficie de 67,86 km² y una densidat de población de 1,3 hab/km².
Cheografía
Almazul ye situau a lo sudueste de Sierra Corija, en a val d'o río Algadir a 980 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 40 km de Soria, a capital d'a suya provincia y a 145 km de Zaragoza, a capital d'Aragón.
D'o suyo termin municipal fan parte or lugars de Mazaterón y Zárabes.
Mugas
O termin municipal d'Almazul muga con os termins municipals de Gómara, Villaseca de Arciel, Torrubia de Soria, Quiñonería, Deza, Torlengua y Serón de Nágima.
Vièla de Tursan
Vièla de Tursan (Vièla de Tursan en occitán, Vielle-Tursan en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Lo Mont y cantón d'Ador-Armanhac.
A suya población ye de 303 habitants (2007) en una superficie de 12,81 km², con una densidat de población de 23,65 hab/km².
Houston
Houston (prenunciato en anglés [/ˈhjuːstən/]) ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato de Texas, d'an ye a primera mayor ciudat por o suyo numero d'habitants. Fa parte d'o condau de Condau de Harris, Contado de Montgomery y de Contado de Fort Bend, estando-ne a suya capital.
A suya población ye de 2.303.482 habitants (2016) en una superficie de 1.558,40 km², con una densidat de población de 1.414 hab/km².
Cheografía
A localidat de Houston se troba situata a 13 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Caerdydd
Caerdydd (en galés Caerdydd, en en anglés Cardiff) ye un municipio britanico, d'a rechión de Galas, que ye la suya ciudat mas poblada y la suya capital. Tien una población de 369.202 habitants (2020) en una superficie de 140.3 km², con una densidat de población de 2637 hab/km².
Castillejo de Robledo
Castillejo de Robledo ye un municipio castellanlionés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 160 habitants (2006), en una superficie de 53,06 km² y una densidat de población de 3,02 hab/km².
Lexico de l'aragonés
O lexico de l'aragonés ye en a suya mes gran part d'orichen latín. A lexicolochía amuestra l'orichen d'as palabras presents en l'aragonés dende as diferents luengas que han influito en o latín hispanico d'a on que deriva l'aragonés y dende as luengas que han tenito contacto con l'aragonés ya formato.
L'aragonés, como las altras luengas romances, tien o latín (y mes concretament o latín popular) como fuent principal d'o suyo vocabulario esencial. Igualment, muitos d'os vocables consideratos cultismos u semicultismos proceden bien d'o latín bien d'o griego antigo.
En aragonés bi ha pocas palabras patrimonials d'orichen latín que no sigan comuns con atras luengas romances circumvecinas. Una d'as pocas ye cosirar, derivata d'o latín CONSIDERARE, que talment siga l'aragonés a sola luenga romanz que la conserve. Atro caso talment siga l'adverbio de manera amonico si Alwin Kuhn ye en o cierto remontando-lo a ARMONICUS. A palabra melón ("teixugo") de l'aragonés occidental, relacionata con o latín MELES podría considerar-se d'este grupo de palabras d'orichen latín no comuns en luengas circumvecinas, contrastando con o castellano tejón y o catalán teixó, pero en linia con l'astur-leyonés melandro.
Manimenos, bi ha en a luenga un important sustrato prerromán (celtismos, iberismos, basquismos) que, en o caso d'o vascón, continó en a Edat Meya per o contacto frecuent entre Aragón y Navarra, sobretot entre vals vecinas (asinas bi ha mes gran presencia de basquismos en ansotano que en altras fablas aragonesas).
A influencia d'os altros idiomas romances en l'aragonés ye evident, especialment, en o tocant a las luengas vecinas. Asinas, o catalán y l'occitán (mes que mes o gascón), influyoron de trazas importans l'aragonés medieval. A influencia catalana continó, desfeita ya la Corona d'Aragón, en a faixa de confluencia entre os dos idiomas, (Ribagorza, a on que bi ha parlas de transición), feito que con tota probabilidat orichinó muitas d'as caracteristicas huei consideratas propias de l'aragonés oriental. Rancando d'o sieglo XV, l'idioma romance que mes influencia ha tenito sobre l'aragonés ye o castellano, dica t'o punto de fagocitar-lo a cuasi tot Aragón y fer-ne un sociolecto allá a on que encara se charra, estando consecuenment o vocabulario castellano ixe a lo cual o fablador d'aragonés ha recorrito en muitos casos a manca d'una referencia propia y normativa.
Important ye tamién o cabal lexico d'orichen chermanico que trayoron es pueblos d'o norte d'Europa en as invasions d'o sieglo V, y que ye en cheneral común a lo resto d'idiomas peninsulars, a sobén introdueito per meyo d'o latín vulgar. Ye prou significativa la suya influencia en l'antroponimia peninsular. Muitos chermanismos son goticismos.
En zaguerías, a importancia de l'anglés a livel internacional ha feito que un fascal de neolochismos tiengan l'orichen suyo en ixa luenga.
L'aragonés tamién conta con muitas palabras formatas per composición y derivación propia, vocables d'orichen onomatopeyicos, y neolochismos.
Como ixemplo d'ixa diversidat etimolochica, s'amuestra astí baixo as fuents principals d'as cuals surte o lexico aragonés con bels vocables aragoneses ta contrimuestra:
Nota: En a lista d'alto no i apareix ni o latín, per estar a fuent principal d'a mayoría de vocables aragoneses, ni o castellano u lo catalán per as dificultaz que suposa, a manca d'estudios fundos a lo respective, distinguir y contrimostrar que a procedencia d'un vocable ye castellana u catalana y no autoctona aragonesa.
Persismos
Os persismos de l'aragonés han puesto plegar a traviés d'o griego antigo u de l'arabe. Tamién bi ha atros escenarios de transmisión a traviés de cadenas complexas que implican a unas cuantas luengas de la zona mediterrania (griego bizantín, turco, italiano, ecetra), u d'ambient colonial (hindostaní, malayo, portugués, anglés, ecetra).
Chermanismos
Os chermanismos de distribuyen en diferents estratos que implican as diferents fases d'evolución d'as luengas chermanicas.
Tudesquismos
En aragonés bi muit ha pocos tudesquismos (sable ). L'Academia de l'Aragonés tiene en cuenta a ortografía de bel tudesquismo cheneral en as luengas romances occidentals como tecnicismo quimico, cheolochico y menero en la suya "Propuesta ortografica": cuarz.
Neerlandismos
Bel neerlandismo ha entrau en aragonés a traviés d'o francés. Un neerlandismo prou cheneral ye villabarquín, derivau d'o neerlandés wimmerlkijn a traviés d'o francés vilebrequin.
Entre los neerlandismos locals transmesos por o francés se troba biera en a Val de Tena y rigola en Tella con o significau de "desaugue".
Escandinavismos
Os escandinavismos que han entrau en aragonés lo han feito por vía indirecta. Un camín que han seguiu ha estau a traviés d'o francés (arnés, bidón ). Bi ha uns termins nauticos d'orichen norrén y normando que han plegau a las luengas cercanas a l'aragonés (bolina, estrave, guindar, obenque/obenc, varenga), pero que no son documentadas en esta luenga romanica por no haber existiu una cultura marinera en o suyo territorio historico.
Lusismos y galleguismos
Los lusismos y galleguismos han habiu de pasar a traviés de lo lexico castellano pa entrar en lo lexico aragonés. Son lusismos carambelo y chorizo. Podrían estar lusismos en aragonés las palabras como embarazar, y embarazo, que se dubda d'un orichen galaicoportugués u astur-leyonés en castellano.
Leyonesismos
Ye dificil poder distinguir un leyonesismos d'un castellanismo u un lusismo por provenir d'un mesmo fondo lexico iberorromanico, y por haber pasau los lusismos y leyonesismos normalment a traviés de lo castellano. Podrían estar leyonesismos en aragonés las palabras como embarazar, y embarazo, que se dubda d'un orichen galaicoportugués u astur-leyonés en castellano. Tamién podría estar leyonés l'orichen de congrio, que presenta epentesi d'una -i-, que ye un caracter fonetico tipico de l'astur-leyonés.
Estanyo (elemento)
O estanyo (d'o latín < STAGNUM) ye un elemento quimico de numero atomico 50 y simbolo Sn situato en o grupo 14 d'a tabla periodica d'os elementos.
Lexico de l'aragonés
Castellanismos
O castellano ye a luenga que mes ha influiu en l'aragonés dende o sieglo XV, cuan encomenzó un proceso de diglosia, seguida d'una substitución lingüistica que contina en o sieglo XXI. Os castellanismos pueden estar lexicos, foneticos, morfolochicos y sintacticos.
Estanyo (elemento)
En l'Antiguedat os chacimientos d'estanyo d'Europa Occidental tenioron muita importancia, por eixemplo os de las miticas Islas Casiterides. Actualment mes d'a metat d'a producción mundial d'estanyo provién de chacimientos d'as costas d'o Sudeste Asiatico.
Lexico de l'aragonés
Castellanismos
Bella chirga castellana ha puesto transmitir palabras a l'aragonés. Este ye o caso d'o caló charrau por os chitans, orichen d'a palabra manguant, (adaptau dende mangante).
Italianismos
Son italianismos en aragonés palabras como: A palabra brocato se presenta sin adaptación respecto a la forma italiana orichinal a diferencia d'o castellano brocado, y se podría explicar por existir una mesma terminación en -ato en aragonés central con atras palabras. A forma con a oclusiva xorda intervocalica brocato se feba servir mesmo en castellano d'Aragón d'os sieglos S XVI, S XVII y S XVIII. Curiosament encara se fa servir en castellano chileno.
Villar del Infantado
Villar del Infantado ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 48 habitants (2007), en una superficie de 21,71 km² y una densidat de población de 2,21 hab/km².
Estanyo (elemento)
Denominacions
En os textos medievals se documentan as formas stan, stany y estany. Tamién en bel texto medieval se lei estanyi, en linia con ferri u esti. Derivada d'a forma medieval stany tenemos estanye en a parla local de Sarinyena, con vocal final atona de refirme tipica d'o proceso de castellanización.
A forma sin apocope estanyo la trobamos en Secreto Secretorum:
L'acción de soldar con estanyo ye estanyar.
Municipio Autana
O Municipio Autana (Municipio Autana en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela. Tien una superficie de 12.291 km² y a suya población yera de 754 habitants en 2001.
Lexico de l'aragonés
Italianismos
En bel caso a entrada d'o italianismo ha puesto estar tanto a traviés d'o francés como d'o castellano. A palabra carnaval se troba en estos dos idiomas d'importancia internacional.
Río Ubangi
A superficie d'a suya cuenca hidrolochica ye de 754.830 km², y o suyo cabal en a confluencia con o río Congo ye de 5.936 m³/s.
Dende o suyo naixedero, o río marcha ta l'ueste 350 km, dimpués ya o sudueste, en trescruzando Bangui, a capital d'a Republica Centroafricana, y dimpués marcha ta o sud arredol de 500 km dica a suya confluencia con o río Congo. Dende o suyo naixedero dica bells 100 km dimpués de Bangui, o río Ubangi fa de muga entre a Republica Centroafricana y a Republica Democratica d'o Congo, ta dimpués estar a frontera entre iste segundo país y a Republica d'o Congo dica desauguar en o río Congo.
María Luisa Orobia
María Luisa Orobia, conoixida esportivament como Luisi y naixida de Villanueva de Galligo l'1 de noviembre de 1945, ye una atleta aragonesa especializada en prebas de velocidat y saltos que estió campiona d'Espanya en bells prebas, tenió qualques récords d'Espanya y fue internacional con Espanya cinco vegadas. Chunto a atras aragonesas como Blanca Miret u Rosa Sierra fuoron bellas d'as prencipals figuras d'a tornada de l'atletismo femenín a Aragón y Espanya, dimpués d'a prohibición d'a practica esportiva femenina d'o rechimen de Franco.
Malgurguet
Malgurguet (Margurgued en castellano) ye un lugar aragonés en o municipio de Boltanya, comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca.
Cheografía
O lugar de Malgurguet ye situato a 603 metros d'altaria dencima d'o nivel d'a mar, a una distancia de 97 km de Uesca, a capital d'a suya provincia, de 7 km de L'Aínsa y de menos d'1 km de Boltanya, auguas t'abaixo d'esta villa en seguindo l'Ara. O lugar se troba en a ripa d'o río Ara, en una plana aluvial de menor altitut que Boltanya, y se comunica con a villa capital con un puent per dencima d'o río, situato cualques decenas de metros auguas t'alto d'as zagueras casas de Malgurguet.
A planeta en a que se troba Malgurguet s'inunda con as creixidas mas prencipals d'o río, por lo que a's suyos habitants se's ye meso tradicionalment a motada humoristica de venecianos, pos l'augua se les gosa pagar en a puerta d'as casas con relativa frecuencia. A popular canción de La Ronda de Boltanya «O viento rondador» fa referencia a ixe malnombre que en a val de l'Ara se's mete a os habitants de l'aldeya. Si plebe vino y o río afoga la val, a yo «veneciano» m'agradaría estar.
''Ay! que beatón qu'iba a "volve'-me" en Malgurguet,'' to'l día rezando a o santo que fa plever.
L'aldeya de Malgurguet sofrió importants estroces en a Guerra Civil espanyola, y se'n habió de reconstruir bellas casas, por lo que en l'actualidat no presenta o mesmo aspecto que teneba d'antes. D'as que enantes feban parte d'o nuclio, Casa Cambra, d'as zaguerías d'o sieglo XVI, ye la sola que encara se'n conserva en estando tan antiga.
Provincia de Lidje
A provincia tien 1.016.762 habitants en un territorio de 3.862 km², repartitos en 84 communes (municipios) distribuitos a la vegata en cuatre arrondissements (districtos) : Lidje, Vervî, Hu y Wareme. L'este d'a provincia perteneixeba, antis de 1920 y d'o Tratato de Versailles, a Alemanya (municipios d'Eupen, Malmedy y Sankt Vith).
Lidje ye a la vegata a capital d'a provincia y a suya ciudat mas important a ran economico y cultural.
A provincia disposa d'un important rete d'autopistas enta as grans ciudatz belgas y os países vecins asinas como una conexión TAV (Thalys) con Bruselas y Alemanya. O puerto autonomo de Lidje y l'aeropuerto de Bierset (Lidje) son tamién dos importants ferramientas lochisticas en proceso de realización.
O gubernador d'a provincia ye Hervé Jamar dende l'1 d'octubre de 2015.
Ista provincia tien nueu communes (municipios) de parla alemana (que forman a Comunidat de parla alemana) situatas a l'este d'a provincia. A rechión chermanofona ye incluyita en o districto de Vervî, que poseye alto u baixo 70.000 habitants en una superficie de 854 km².
Cal parar cuenta que dos municipios tienen lo que se diz “facilidaz lingüísticas”. Ye decir, que encara que sían francofonos, os ciudadans pueden exprisar-se en alemán con as administracions publicas. Se tracta d'os municipios de Waimes y de Malmedy.
Vellón
thumb|right|250px|Vellons paraus sobre una [[cleta.]] O vellón (en chistabín velón ) ye la cantidat de lana bruta que se saca chunta d'una mesma uella u mardano en esquirar. Como os pelos d'a lana son pretos y van bien enreligaus, de regular o vellón brinca d'una pieza y se guarda asinas, anque se va estercillando entre que se fa o lavau y esbandiu d'a lana, y remata desfeito quan a lana s'escarmena.
Fritz Leiber
Fritz Reuter Leiber, Jr., naixito de Chicago (Illinois) o 24 d'aviento de 1910 y muerto en San Francisco (California) o 5 de setiembre de 1992, estió un escritor y novelista estausunidense de ciencia ficción, con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera literaria. Ye fillo de l'actor Fritz Leiber.
Linache d'os Entenza
thumb|150px|[[Escudo d'Entença|Escudo d'armas de la casa d'Entenza]] Lo linache de los Entenza u casa d'Entenza estió una antiga dinastía de la Corona d'Aragón que s'orichinó arredol de lo sieglo XI en lo lugar d'Entenza (Baixa Ribagorza oriental, en la Francha Oriental).
Lo primer miembro documentau de la familia estió Berenguer I d'Entenza, que asistió a la Cruzada de Balbastro en l'anyo 1065. Dos nietos de Berenguer I, Berenguer III d'Entenza, sinyor de Zaragoza y Bernal d'Entenza sinyor d'Alcoleya de Cinca, dioron orichen a dos grans linias de lo linache. Posteriorment, en lo sieglo XIII, s'establió la Baronía d'Entenza. Yera situada a uns 90 km més a lo sud, en ciertas zonas de lo Priorato y las Tierras de l'Ebro pa repoblar los territorios que heban abandonato los musulmans. En ixos tiempos los barons d'Entenza estioron tamién co-sinyors de Tortosa. Lo 1313 Guillén d'Entenza y de Montcada (seisén barón d'Entenza) se trobaba endeudau y fació donación de la baronía a lo rei d'Aragón Chaime lo Chusto, qui en prenió posesión a la muerte de Guillén II, establindo l'anyo 1324 lo Condau de Prades pa lo suyo fillo lo infant Remon Berenguer. Asinas los dominios de la Baronía d'Entenza fuoron incorporaus a lo Condau de Prades. L'anyo 1414 Chuana de Prades heredó la baronía y, en contrayer matrimonio con Joan Folch de Cardona, entroncó la Baronía d'Entenza con lo linache de los Cardona.
Teresa d'Entenza se casó con qui sería lo rei d'Aragón Alifonso IV, pero no esdevinió reina consort porque murió cinco días antes de la coronación. Lo rei Pero lo Cerimonioso naixió d'este matrimonio.
Portet Barrat
Portet Barrat (en francés Pourtet Barrat) ye un pico de 2.097 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Isabel Allende
Filla d'o diplomatico Tomás Allende y sobrina segunda d'o politico Salvador Allende Gossens, vivió en Perú, Bolivia y Beirut. Ha treballau en a FAO y en cuantas publicacions como Paula antes d'a suya carrera como escritora. Mientres a suya carrera literaria ha recibito cuantos premios, encluyendo-ie o Premio Nacional de Literatura de Chile (2010).
Oceano Pacifico
L'Oceano Pacifico ye a masa d'augua mas gran d'a Tierra, ocupando a tercera parti d'a suya superficie. S'estendilla alto u baixo 15.000 km dend'o Mar de Bering en l'Arctico por o norte, dic'as marguins concheladas d'o Mar de Ross en l'Antartida por o sud. Adube o suyo mayor amplo (de l'orden de 19.800 km), a alto u baixo 5 graus de latitut norte, estendillando-se dende Indonesia dic'a costa de Colombia. A muga occidental de l'oceano ye l'Estreito de Malaca.
O Pacifico contien alto u baixo 25.000 islas (mas que toz os atros oceanos d'o mundo combinatos), cuasi todas son situadas a lo sud d'a linia d'o Ecuador. O Pacifico cubre un aria de 179.7 millons de km². O punto mas baixo d'a superficie d'a crosta terrestre, a Fuesa d'as Marianas, se troba en o Pacifico.
O primer europeu que alufró a inmensidat de l'Oceano Pacifico estió lo fidalgo y explorador espanyol Vasco Núñez de Balboa, qui o día 25 de setiembre de 1513 dimpués d'haber preso posesión d'as suyas auguas en nombre d'os reis de Castiella, li otorgó o nombre de Mar d'o Sud a la graniza amplaria d'augua que atisbó dende una tuca situada en l'estreito de Panamá.
Municipio Manapiare
O Municipio Manapiare (Municipio Manapiare en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela. Tien una superficie de 32.042 km² y a suya población yera de 991 habitants en 2001.
Vinclos externos
thumb|right|250px|Selva de Manapiare
Estreito de Bering
O estreito de Bering (en anglés Bering Strait, en ruso Берингов пролив) ye un estreito entre os oceanos Pacifico y Arctico, que desepara Asia d'America. O estreito leva lo nombre de Vitus Bering, un explorador danés a lo servicio de l'Imperio Ruso.
O estreito de Bering tien uns 82 kilometros d'amplo en o suyo puesto mas estreito, entre o cabo Dezhnev, peninsula de Chukchi, Rusia, Asia, y lo cabo Principe de Galas, Alaska, Estaus Unius, America. Tien 85 km d'amplaria meya y en o suyo puesto mas fundo tien nomás 90 m de fondura.
1933
Mayo
right|thumb|225px|O cantaire, compositor, musico y productor musical estausunidense [[James Brown, naixito o 3 de mayo de 1933.]]
Pina
Pina puet estar:
Raymond Chandler
Raymond Thornton Chandler, naixito de Chicago (Illinois) o 23 de chulio de 1888 y muerto en San Diego (California) o 26 de marzo de 1959, estió un escritor, novelista y guionista estausunidense de novelas policiacas, muit conoixito en estar o creyador d'o personache de Philip Marlowe (son amplament conoixitas as interpretacions que en fació Humphrey Bogart). A suya obra marca muit funda a suya influencia en ixe chenero literario.
Muskiz
Muskiz (Muskiz en basco y oficialment, Musques en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 7.089 habitants (2008) en una superficie de 21,50 km², con una densidat de población de 329,72 hab/km².
Gracionépel
Gracionépel ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 10 habitants.
Cheografía
O lugar de Gracionépel se troba situato a 965 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye de 1061, recullita en a edición por o suyo chirmán Antonio Ubieto Arteta d'o Cartulario de San Juan de la Peña, en Textos Medievales, 9 (Valencia, 1963), y documenta as variants Gracinopol, Grazanuepelo, Grazanupoli, Grazanuepeto, Graçanopele, Grazanuilepe, Graçanueple, Graznuepela, Grazampoli, Graçample, Graçampilo y Garaçanueple.
Cardau d'a lana
A lana, que ya ye tova y molsuda dimpués d'haber-se escarmenau, se carda clavando-la entre dos «cardas». As cardas son dos peines plans con pugas de fierro que s'agafa con as mans por os mangos en sentiu contrario, y alavetz se tira, pero nunca basto, suave-suave, o que causa que a fibra de lana s'estire y s'escarpixca os nudos entre as pugas. Si se preta con as cardas a lana puede «apedregar-se», que ixo ye formar-se nudos nuevos y piors, con que no se podría filar dimpuesas.
Os brins de lana cardada s'alzan envolicando-los arredol d'una rueca, con a qual se filarán dimpués. A rueca ye un tocho con unas pugas en l'estrimo, por an se pilla os brins de lana que luego se fa baixar arredol. A ixo se le diz «rocar» u «arrocar» a lana. Meter a lana en a rueca teneba por misión poder-la liebar ta o mont u tan que calese, fuera d'a casa, y filar astí sin que una volada d'aire u cosa asinas la tresbatisen, entre que n'a casa se gosaba fer con un canastico.
Aragonesismos en catalán
Os aragonesismos en o catalán son consecuencia d'as relacions entre os aragoneses y os catalanoparlants por vecindat u por emigracions y son mes frecuents en catalán occidental que en catalán oriental.
A vegatas ye dificil diferenciar si son aragonesismos u son producto d'estar en a mesma isoglosa as variedaz orientals d'aragonés y as variedaz occidentals de catalán. Encara que pareixcan aragonesismos palabras como alendar, aplegar, arnar, bellota, lligó, en realidat son palabras autoctonas en catalán occidental que tienen cognatos en aragonés.
A mas, o catalán cuan s'estendilló por a cuenca baixa d'o Segre y Tierras de l'Ebro asimiló palabras d'un mozarabe que yera muito pareixito a o navarro-aragonés (en podeba estar una variant, pus o mozarabe no yera brenca homochenio en tota a peninsula Iberica y ye posible que o mozarabe d'o norte d'a val d'Ebro fuese lo mesmo idioma que o navarroaragonés).
Arredol de Leida s'emplega a preposición enta en cuenta de cap a d'o catalán cheneral. En as parlas tortosinas (Baixo Ebro, Puertos de Moriella, Matarranya), bi ha aragonesismos que han puesto baixar por la val d'Ebro, que antes de la construcción d'os grans entibos yera una via natural de comunicación. En as parlas tortosinas s'emplegan palabras como acotolar, foguerill, lligallo, mas frecuents en lo Matarranya (a on se diz escarbacho, chirigallo, foia, mortalera, sisquera, tartir y bi ha embotadas que amuestran una antiga antroponimia Chamín, Lifonso, Francho, Fagostino). En as parlas tortosinas talment siga un aragonesismo o ictionimo Samaruc, pero o feito que ixe peix no se trobe en Aragón fa que dengún no lo haiga considerato. Uno d'os pocos autors que ha estudiato o tema ye Artur Quintana, manimenos seguntes Francho Nagore Laín no siempre considera como aragonesismos u menciona como aragonesismos lo que ye facil que lo sigan, y tiende a considerar muitas palabras de fonetica no catalana como castellanismos.
En bel lugar d'o catalán occidental que muga u mugó con l'aria aragonesoparlant u ha recibito pobladors aragoneses (Ribagorza oriental, Guadalop-Mezquín, Forcallo, Onda, Valencia Central), se i ha desembolicato una pronunciación d'a G, J xorda africata (como a ch- en aragonés), es lo que se diz apitxat (literalment "pisau"). Pocos especialistas en filolochía catalana lo consideran aragonesismo, pero lo cierto ye que en aragonés medieval ixa pronunciación ya existiba (seguntes Manuel Alvar y atros) y a repoblación d'a Valencia central, on l'aria d'apichat ye mes gran, se fació con catalans y aragoneses.
Alban Berg
Alban Maria Johannes Berg, naixito de Viena (Imperio Austrohongaro, hue Austria) o 9 de febrero de 1885 y muerto en Viena (Austria) o 24 d'aviento de 1935, estió un compositor austriaco d'o Romanticismo, miembro d'a dita Segunda Escuela Viensa, chunto con Arnold Schoenberg y Anton Webern.
Palanques
Palanques ye un municipio valenciano de la provincia de Castellón, situato en la comarca de Los Puertos de Moriella y partiu chudicial de Vinaroz.
La suya población ye de 31 habitants (2007), en una superficie de 14,3 km² con una densidat de 2,17 hab/km².
La Alameda de Gardón
La Alameda de Gardón ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 109 habitants (2007), en una superficie de 32,27 km² y una densidat de población de 3,37 hab/km².
Palanques
Mugas
Lo suyo termin muga con Zurita, Moriella, Lo Forcallo y Castellot.
Municipio Maroa
O Municipio Maroa (Municipio Maroa en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela. Tien una superficie de 13.802 km² y a suya población yera de 890 habitants en 2001. A suya capital ye Maroa.
Lon
Lon (Lon en occitán, Léon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón d'a Costa d'Archent.
Adeje
Adeje ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de Tenerife. A suya población ye de 47.869 habitants (2019), en una superficie de 105,95 km² y una densidat de población de 452.0 hab/km².
Lon
A suya población ye de 1.695 habitants (2007) en una superficie de 64,45 km², con una densidat de población de 26,30 hab/km².
Interferencia d'ARN
A vía d'a interferencia d'ARN se troba en muitos eucarionts, incluyindo-se-ie os animals, y s'enzata con l'acción d'o enzima dicer, que convierte moleculas de ARN de doble cadena (dsRNA) en fragmentos curtos d'a redol de 20 nucleotidos d'ARN (que mantiene a estructura de doble cadena complementaria) que son aptos ta involucrar-se en os procesos d'interferencia. Una d'as dos cadenas de cada fragmento, dita la «cadena guida», se incorpora en o complexo de silenciamiento indueito con ARN (RISC, prenunciar «erre í esecé», no pas «risc»). Un d'os resultatos millor estudeatos son o silenciamiento post-transcripcional de chens, lo cual gosa pasar cuan as bases d'a cadena guida s'aparellan con una secuencia complementaria d'una molecula d'ARN mensacher y ansinas se dispara la catalisi d'o proceso per mans de l'elemento «argonauta», l'elemento activo d'o complexo RISC.
L'efecto tan selectivo anque poderoso que a interferencia d'ARN tiene la ye convertita en una ferramienta experimental prencipal, tanto en as celulas de cultivo (in vitro) como en organismos vivos (in vivo).
O Fraixinal
O Fraixinal (Fraginal en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Pende d'a diocesi de Chaca.
A suya población ye de 6 habitants.
Cheografía
O lugar d'o Fraixinal se troba situato a 800 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Toponimia
En a parla chaquesa se diz Frahinal con pronunciación castellana, d'alcuerdo con bels lingüistas como Chabier Tomás Arias se remonta a l'aragonés orichinal "Fraixinal" (selva de fraixins), palabra que Alwin Kuhn troba como microtoponimo en Echo (Fraxinal ), y que presenta sufixo -al indicador de formacions vechetals.
Tamién cabe a posibilidat que se remontase a una variant de Ferranyal, pero en principio en l'aragonés occidental propio d'a Chacetania existe a palabra "fraxín(o)" pa l'arbol y no se documentan formas tipo Ferrachinal pa o "ferranyal".
José Lahoz
José Lahoz Trol conoixito esportivament como José Lahoz, naixito de Azuara, Provincia de Zaragoza, o 23 d'abril de 1916 y muerto en María de la Uerba o 15 de febrero de 2011, estió un ciclista aragonés pioner d'as competicions de ciclismo en Aragón. Mientres a suya carrera esportiva aconsiguió importants victorias ciclistas en Espanya, y no compitió garra vegata en cursas foranas.
Biografía
Naixito en o Pantano de Moneva, a on treballaba su pai de pastor, pero inscrito en Azuara, fue o cuatreno de siet chirmans. Dica os 13 anyos fue pastor de uellas con una chirmana suya, dimpués prinpicio a treballar como aguador en a construcción d'o ferrocarril Zaragoza-Caminreal y con o suyos primer salarios compró a suya primera bicicleta.
Principió a competir en a pista de l'antigo velodromo de Torrero, o 2 de mayo de 1933 debutó fendo d'os cursas o mesmo diya: una de 25 vueltas en a que aconsiguió o segundo puesto y unatra de 50 en a que estió tercer. Ixe mismo anyo principió a competir en carretera y con 18 anyatas ganó o Campionato d'Aragón.
Ganó importants prebas d'a epoca pero no podió ganar garra etapa d'a Vuelta Ciclista Espanya en a que participó en tres ocasions (1945, 1947 y 1948), en a primera ocasión fue tercer en una etapa y en a 14ena. etapa d'a segunda aconsiguió un segundo puesto dezaga d'o finalizador Delio Rodríguez, que encara hue ye o ciclista con mas victorias de etapa. Partecipó en a primera edición d'a Vuelta a Aragón en a que ganó una etapa y luitó por a victoria dica que en una etapa no podió descansar y o diya següent tenió una mala etapa. En 1941 gana o Circuito Ribera del Jalón, muit prestichioso en ixa epoca, o Cercuito de Tafalla y o Gran Premio de Pascuas (1941 y 1943) y o Campionato d'Espanya Independient de 1951.
En as anyatas que partecipaba en cursas, con os premios d'as cursas no se podeba adedicar-se profesionalment a o ciclismo por ixo teneba una taller de reparación de bicicletas, y como yera muito conoixito no li mancaban clients.
Borza
Borza (en occitán Bòrça prenunziato /borso/, en francés y oficialment Borce) ye una comuna biarnesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-1, en a rechión de Nueva Aquitania.
A suya población ye de 163 habitants (1999) en una superficie de 58,05 km², con una densidat de población de 2,81 hab/km².
Nombre
Apareixe en o "Cartulario d'o Hespital de Santa Cristina de Somport" en romance aragonés como Borza.
Demografía
Ta 2006, población provisional seguntes o INSEE.
Puimorcat
Puimorcat (El Pueyo de Morcat en castellano) ye un lugar d'o municipio de Boltaña, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 5 habitants.
Nombre
En a Edat meya s'escribiba Pueyo de Morcat, Pueio, Puymorcat y Pueio de Matidero.
Pourtet Ouvert
Pourtet Ouvert ye un pico de 2.135 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Kugelmugel
A Republica de Kugelmugel (oficialment en alemán Republik Kugelmugel) ye una micronación situata en Viena, Austria.
Situata en o Prater, o famoso parque de Viena, a Republica de Kugelmugel declaró a suya independencia en 1984, dimpués de bells pleitos entre o artista Edwin Lipburger y as autoridatz austriacas sobre os permisos de construcción d'a suya casa, con forma esferica, que fue construyita en o estato de Baixa Austria y tresladata dimpués por as autoridatz enta o parque. A casa ye zarrata adintro d'una cleta y ye o unico edificio d'a Republica. A suya adreza postal ye o "2 de Antifaschismusplatz" (2 d'a Plaza de l'Antifaixismo, fendo referencia o 2 a o districto vienés de Leopoldstadt), y o suyo fundador ye o president d'un estato con bells cientos de ciudadans no residents. Lipburger refusó bosar impuestos a o gubierno austriaco y prencipió a imprentar os suyos propios sellos, feito por o que fue condenato a la garchola. Nomás a indulchencia d'o president d'Austria le salvó d'estar engarcholato.
thumb|left|250px|Imachen d'a Republica
Dimpués d'a condena, oficials estatals austriacos tresladoron a estructura enta o parque Prater y la encletoron.
Kugelmugel s'ha convertito en una atracción turistica en Viena debito a las suyas historia y arquitectura unicas. A parola "Kugel" significa "esfera" en alemán; a parola "Mugel" ye una esprisión austriaca que significa "muela".
Vallibana
Vallibana u Vallibona ye un municipio de la provincia de Castellón, situau en la comarca de Los Puertos de Moriella. La suya población ye de habitants, en una superficie de 91,4 km² con una densidat de 0 hab/km².
Toponimia
Se crei que lo suyo nombre vien de Valle Iuana. Si ye un compuesto de Val y Bona puet estar un toponimo mozarabe levantín y representaría lo cambio d'una e trabada enta una i: como en Valliplana y Montitxel·lo.
Mugas
Lo suyo termin muga con Castiel de Crabas, con La Pobla de Benifazán, con Rossell, con Caneto, con Chert y con Moriella.
Amor
thumb|150px|O corazón s'emplega muito a sobén como simbolo de l'amor. L' amor (d'o latín, amor, -ōris) ye un concepto universal relacionato con l ' afinidat entre sers, definito de diferents formas seguntes as diferents ideyolochías y puntos d'anvista (cientifico, filosofico, relichioso, artistico). A sobén se puet entrepitar como un sentimiento y o termin gosa asociar-se con l'amor romantico. Ta Gottfried Leibniz, «amar ye trobar en a felicidat d'atro a tuya propia felicidat». En o terreno relichioso presenta grans connotacions espirituals, de forma que trasciende o sentimiento y pasa a estar un estato de l'alma u d'a consciencia, identificato en belas relichions como Dios mesmo. En psicolochía, Robert J. Sternberg creye necesarios ta que exista amor tres elementos: intimidat, pasión y decisión u compromís. Ta Erich Fromm, l'amor ye un arte. En Biolochía, pareixe estar relacionato con a supervivencia de l'individuo y d'a especie. Seguntes beluns, no ye exclusivo d'a especie humana, y tamién puet presentar-se en atros sers.
Pablo Hasél
Pablo Rivadulla Duró (9 d'agosto de 1988 de Leida, Segrián, Catalunya), conoixito tamién como Pablo Hasél Ensslin, y artistica y popularment como Pablo Hasél, ye un rapero y poeta comunista leidano.