cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alta Ribagorza (Catalunya)
Parla
Se i charra catalán ribagorzano pero con muitos menos aragonesismos que en a Ribagorza aragonesa y mes a mán d'o catalán cheneral. Como en la Val de Castanesa, bi ha muitos microtoponimos en aragonés como la mesma tuca Comaloforno (Coma (de) lo Forno), y concretament en la Vall de Boí: Furniello, Copiello, Els Sarradiells, Bertillo, Estallo, Pago y Vall de Llubriqueto. Como se puet veyer bi ha diftongacions d'a E curta latina en o sufixo latín -ELLU(M), contrastando con a luenga catalana actual d'a val (que no diftonga ixa E curta latina), por o que no son toponimos protorromances.
Posac
Posac (Pouzac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de l'Alta Bigorra y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 1.064 habitants (1999) en una superficie de 7,58 km², con una densidat de población de 140,37 hab/km².
Viver (Castellón)
La suya población ye de habitants, en una superficie de 44,9 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Vivel ye situau a piet de la sierra d'el Toro y baixo lo puerto de Ferragudo a 559 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 70 km de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia, y de 70 km de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Toponimia
S'escribe Vivel en la Carta de población que atorgó Chuan Alfonso d'Exerica a favor de 200 cristianos lo 12 d'abril de 1347: .
Lo historiador aragonés de lo sieglo XVI Cheronimo Zurita tamién lo escribiba con L, Bivel:
Operation Pacific
Operation Pacific (títol en anglés, en aragonés Operation Pacific, enguerada en Aragón con o títol de Operación Pacífico) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1951 de cine belico ambientata en a Segunda Guerra Mundial, dirichita por George Waggner, qui temién en ye l'autor d'o guión. Con banda sonora orichinal de Max Steiner y dirección de fotografía de Bert Glennon, en o suyo reparto encluye a destacatos actors como John Wayne, Patricia Neal, Ward Bond, Scott Forbes u Philip Carey.
Aussòs
Aussòs (Aussòs en occitán, Aussos en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
A suya población ye de 59 habitants (2006) en una superficie de 7,86 km², con una densidat de población de 7,51 hab/km².
Constantine John Phipps
Constantine John Phipps, segundo barón de Mulgrave, naixito o 19 de mayo de 1744 y muerto o 10 d'octubre de 1792, estió un marino militar, esplorador, naturalista, politico y noble britanico.
Primeras anyadas
Phipps estudeó en l'Eton College, chunto a lo futuro naturalista Joseph Banks, encara que albandonó os suyos estudios a escape ta embarcar-se con su tío A. J. Hervey en o suyo barco. Asinas, en 1766 partió de Terranova (Canadá) en o HMS Niger, y Banks l'acompanyaba como naturalista.
Actividaz como explorador y naturalista
O 4 de chunio de 1773 partió de Deptford ta o Polo Norte, al mando d'una expedición de dos barcos, Racehorse y Carcass. O naturalista y medico d'a bordo yera o Dr. Irving, y l'astronomo yera Israel Lyons, a mas d'un chóven Horatio Nelson entre os miembros de l'expedición. Plegoron ta Svalbard, encara que os chelos los facioron tornar ta Orfordness o 17 de setiembre. Ye en iste viache cuan Phipps observó l'onso blanco y a morsa, animals que descrebió en 1774 en a suya obra A Voyage towards the North Pole undertaken... 1773.
Actividaz politicas
Constantine John Phipps estió deputado en o Parlamento britanico por Lincoln en 1768–1774, por Huntingdon en 1776-1780 y por Newark en 1784-1790.
Tamién estió Pagador mayor de l'Exercito britanico en 1789–1791, cargo politico ocupato por muitos futuros primers ministros d'o Reino Uniu.
Rabín
Un rabín (hebreu רבי, rabbi seguntes la pronunciación usual, ribbī u rebbi seguntes la pronunciación sefardita oriental y yemenina, rebbe seguntes la pronunciacion yiddisch; plur. רבנים Rabbanim) ye, en lo chudaísmo, un "mayestro" u mes literalment "gran (en o estudio de la Torah)". La palabra deriva precisament de lo hebreu רַב, rav, que significa «gran» en hebreu biblico.
Reservau a ixas envueltas de lo Segundo Templo a los disciplos de los Sabios y ditos a exercer una función publica, se consideró rabín a cualsiquier erudito chuzgau apto pa amostrar a Lei a los profans y pa servir de chuez en un tribunal chodigo, en lo curso d'una ceremonia d'ordinación particular, la semikha. Las funcions de los rabins s'ixamploron considerablement, y esdevinioron une de las figuras centrals de la vida chodiga, exercendo lo rol d'autoridat relichiosa, de consellero, incluitos los afers conchugals, ecetra. En Francia, Napolion dio a los rabins la función de ministro de lo culto, y intauró lo Consistorio central, a on los rabins estioron sozmesos a l'autoridat de lo Gran Rabín de Francia.
Antes de lo sieglo XX no bi heba mullers ordenadas rabín, por haber estau tradicionalment descartadas de los estudios, y fueron ordenadas en corrients heterodoxas de lo chudaísmo, encara que en lo sieglo XVI i ha habiu un precedent, una erudita de lo Kurdistán dita Asenath Barzani, a qui li confirioron informalment lo titol de Tanna'it, equivalent de facto a un titol rabinico.
A figura d'o rabín en a Corona d'Aragón
No toz los que teneban lo títol de rabín exerceban de rabins. En os textos medievals cristianos lo termin rabín tien dos aplicacions diferents: u ye un títol u ye un cargo. Lo títol "rabín" s'atorgaba a chodigos que hesen estudiau la torah y estasen en condicions de fer actividaz pa las que precisaban de conoixencia d'a lei chodiga: Se suposaba que yeran os eruditos, vinclaus dende antigo a los escribanos u soferim y dedicaus a lo estudio d'as Sagradas Escrituras y a suya interpretación. Manimenos pocos n'exerceban lo cargo de rabín en una sinoga; beluns dirichiban la oración y canto (ḥazanim), atros exerceban de matachins («rabín de la degüella» u xoḥet), y bi n'heba que amostraban a luenga hebraica a los ninos, feban part de lo tribunal chodigo (betdín) u feban las fayenas propias de lo notario-escribano (sofer).
Pa parlar de los rabins prencipals, chodigos con un bagache de conoixencias biblicas y talmudicas prou gran los documentos medievals aragoneses gosan fer la palabra latina «magister» u lo suyo equivalent romanz «ma(y)estre». Tamién lis diciban «Rau» o «Rahu» tanto en Zaragoza como en Calatayú y Daroca. Rau u mayestro de la lei yera lo prencipal cargo relichioso de l'alchama chodiga en lo sieglo XIV y XV. Lo suyo oficio yera dito marbiztorá («qui ixemena la Lei»).
Patricia Neal
Patricia Neal, naixita de Packard (Kentucky, Estaus Unius) o 20 de chinero de 1926 y muerta en Edgartown (Massachusetts, Estaus Unius) o 8 d'agosto de 2010, estió una destacata actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1940 dica la suya muerte. Recibió quantos premios mientres a suya carrera cinematografica.
Provincia de Nissa
A provincia de Nissa (Pruvincia di Cartanissetta u Pruvincia ri Nissa en siciliano, provincia di Caltanissetta en italiano) yera una provincia italiana, en a rechión de Sicilia, en l'antigo reino de Sicilia.
Patricia Neal
D'entra a suya filmografía, se puet destacar a suya interpretación en bellas cintas, como Operation Pacific (1951, George Waggner), Breakfast at Tiffany's (1961, Blake Edwards), Hud (1963, Martin Ritt), u In Harm's Way (1965, Otto Preminger).
Provincia de Nissa
Cheografia
A suya población ye de 275.221 habitants (2005), en una superficie de 2.128 km², con una densidat de población de 129 hab/km².
Sàdili
Sàdili (Sàdili en sardo; Sadali, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Provincia de Nissa
Divisións administrativas
Feban parte d'a provincia 22 comunas u municipios, y a suya capital se trobaba en a ciudat de Nissa.
Patricia Neal
Premios
L'actriz Patricia Neal recibió en 1963 un premio Oscar a la Millor Actriz por o suyo papel d'Alma Brown en a cinta Hud, dirichita por Martin Ritt.
Sàdili
A suya población ye de 1.054 habitants en una superficie de 49,88 km², con una densidat de población de 21,13 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sàdili ye situata a 705 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Barraca
thumb|right|250px|Barraca tradicional d'o [[Delta d'Ebro]] Una barraca ye una edificación chica, baixa y de poca cualidat. Bi n'ha de diferents tipos.
Barraca d'o Delta d'Ebro
Yeran cubilars d'os cautivadors de roz.
Barraca d'a Huerta Valenciana
thumb|250px|right|Barraca d'a [[Huerta Valenciana.]] Se feban con canyas, canyizos, bardo y palla.
Barraca murciana y d'a Baixa Segura
As barracas en a Baixa Segura yeran mes pobres que as barracas valencianas porque a tierra perteneixeba a lo clero u a l'aristocracia oriolana.
Barraca de pescataires
Cuasi ya no en quedan. Bi n'ha belunas en l'arredol de L'Albufera, pero con caracters de barraca de Huerta Valenciana.
Barraca de vinya
right|thumb|250px|Barraca de vinya de planta redonda en [[Manresa.]] Son edificacions chicas con planta cuadrada u cercular, feitas con parez de piedra seca. Serviban de cubilar os días de mal orache y pa guardar-ie la ferramenta. En churro d'o Campo de Turia reciben a denominación de cachirulos.
Val d'Espelunciecha
A val d'Espelunciecha ye una chicota val pirenenca que se troba en l'Alto Galligo. Ye situata en a cabecera d'a val de Tena, en a marguin dreita d'o río Galligo en o puesto d'o suyo naiximiento chunto a la muga con Francia.
Entre os espacios naturals d'o Parque Nacional d'os Pireneus y a Reserva d'a Biosfera d'a Comachibosa, y a los pietz d'o pico Anayet y os suyos ibons, yera dica l'anyo 2004 una val virchen. Dende iste anyo a estación d'esquí de Formigal s'estendilló por o fondón d'a val, amán d'o Portalet. A importancia d'a val ta as estacions d'esquí viene d'o feito de que ye a vía natural de comunicación d'as vals de Tena y de l'Aragón a traviés d'a Canal Roya y a Canal d'Izas.
Diferents collas ecolochistas han feito manifestacions en Zaragoza y en o Portalet ta mirar d'aturar as obras en a val y protecher o ecosistema d'os ibons d'Anayet, demandando a declaración d'a zona como Parque Natural de l'Anayet seguntes o Manifiesto de l'Anayet sinyato en 1999.
Toponimia
Tien o suyo orichen en o latín speluncĕlla con o significau d ' 'espelunga' y o diminutivo propio de l'aragonés tensino -iecha.
Anyos 360
Os anyos 360 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 360 y l'anyo 369, istos dos tamién encluyitos.
Benicull de Xúquer
Benicull de Xúquer ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Baixa. La suya población ye de 904 habitants (2007), en una superficie de 3,56 km² con una densidat de población de 253,93 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con Corbera y Polinyà de Xúquer (en la mesma comarca); y con Alchezira (en la Ribera Alta).
Santu 'Asili
Santu 'Asili (Santu 'Asili en sardo; San Basilio, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.414 habitants en una superficie de 44,83 km², con una densidat de población de 31,54 hab/km².
Huerta Valenciana
thumb|right|175px|Localización de la Huerta de Valencia en lo País Valenciano.
La Huerta Valenciana (en valenciano, L'Horta de València u L'Horta) ye una comarca historica de lo País Valenciano. En fan part la ciudat de Valencia y toz los municipios de las actuals comarcas de la Huerta Norte, part de los municipios de la Huerta Sud (Alfafar, Benetússer, Catarroya, Massanassa, Paiporta, Lugar Nuevo de la Corona y Sedaví), y parte de los de la Huerta Ueste (Chilviella, Mizlata, Paterna y Picanya). Actualment, se tiende a incluir-ie lo resto de los municipios de ditas comarcas actuals encara que no en formasen parte historicament. Son zonas de las riberas de lo curso baixo de lo río Guadalaviar dica la desembocadura. Los cautivos tradicionals son la roz, las ortalicias y citricos, pero huei los cautivos reblan debant de la expansión de l'aria metropolitana de Valencia, y ye una comarca a saber-lo d'urbanizata y industrializata.
Cheografía
La Huerta de Valencia va dende Pozuel dica L'Albufera y dende los releus de Paterna, Torrent y Montcada dica la linia de costa.
thumb|center|600px|Terrens de los termins de [[Burchazot, Rocafort, Montcada y Alboraia.]]
Costruccions tipicas
thumb|right|225px|Ortal valenciano Bi ha bellas viviendas tipicas porque las caracteristicas de lo terreno. Lo tipo prencipal de vivienda en la Huerta Valenciana ye l'Alquería, belunas mesmo trasformatas en molins d'augua, aproveitando lo curso de las zaicas.
Atra costrucción tradicional ye la barraca valenciana, propia zonas que s'embadinan y tienen poca vechetación arboria. La barraca ye feita con bardo y palla, estando mes comuna en l'arredol de L'Albufera y los rozals.
Zaorejas
A suya población ye de 192 habitants (2006) en una superficie de 189 km² con una densidat de 1,02 hab./km².
Cheografía
Zaorejas ye situato a 1.225 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 110 km de Guadalachara, a capital d'a suya provincia.
Corbera
Corbera ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Baixa. La suya población ye de 3.249 habitants (2007), en una superficie de 20,3 km² con una densidat de población de 150,59 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con Alchecira, Cullera, Fortaleny, Llaurí, Polinyà de Xúquer y Riola.
Pradiella d'Ebro
La suya población ye de habitants, en una superficie de 22,28 km².
Llaurí
Llaurí ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Baixa. La suya población ye de 1.318 habitants(2007), en una superficie de 13,6 km² con una densidat de población de 96,91 hab/km².
Pradiella d'Ebro
Toponimia
Lo toponimo Pradiella se remonta a lo latín PRATĔLLA, forma sufixada con -ELLU y en plural neutro de PRATUS ("prau"). En latín medieval podemos veyer formas latilizadas d'este toponimo romance como Pradella (1135), Patrella, Patrela, Petrellas. Las formas romances que trobamos en textos escritos en latín medieval y en aragonés son Pratiella (en la "Cronica de Sant Chuan de la Penya", con fonetica de l'aragonés central), Patrialla (con fonetica que conserva l'aragonés d'a valle de Vio y bergotés), Pradiela (1167) y Pradiella (dende 1247). La forma mes regular y constant ye Pradiella, que se documenta textos de la Ribera d'Ebro, de Zaragoza, y en los apellius medievals que derivan d'esta localidat. La castellanización postmedieval orichinó lo toponimo actual Pradilla, que prenió oficialment l'apelativo de Ebro dende 1873.
Llaurí
Mugas
Lo suyo termin muga con Alchecira, Corbera, Cullera, Favara, Fortaleny y Sueca.
Pradiella d'Ebro
Toponimia
Clama l'atención la presencia de microtoponimos con component aragonés como Val de Taust en dirección a Taust, Formigales y Galacho de los Fornazos entre Pradiella y Boquinyeni.
Historia
La primera mención de lo lugar ye de 1091; lo rei Sancho Remíriz, dio a lo monesterio de Selva Mayor los diezmos d'Exeya y d'este lugar pa cuan se conquerisen.
Talment siga la Pratiella de la Cronica de Sant Chuan de la Penya:
La reconquiesta definitiva estió con Alifonso I lo Batallero.
L'Estela e Bètharram
L'Estela e Bètharram (en occitán L'Estela e Bètharram; en francés y oficialment Lestelle-Bétharram) ye una comuna de Biarn administrata por o departamento d'os Pireneus Atlanticos, d'a rechión francesa de Nueva Aquitania. Fa parte d'o districto de Pau y cantón d'as Vals de l'Ossa y o Lagoin. A villa fue fundata como una fortaleza en 1335.
Provincia de Catania
A provincia de Catania (Pruvincia de Catania en siciliano, provincia di Catania en italiano) yera una provincia italiana, en a rechión de Sicilia, en l'antigo reino de Sicilia.
L'Estela e Bètharram
A suya población ye de 786 habitants (1999) en una superficie de 8,63 km², con una densidat de población de 91,08 hab/km².
Provincia de Catania
A suya población ye d'1.115.704 habitants (2013), en una superficie de 3.552,20 km², con una densidat de población de 314 hab/km².
Feban parte d'a provincia 82 comunas u municipios, y a suya capital se trobaba en a ciudat de Catania.
Castiello d'Exorcas
O Castiello d'Exorcas ye un castiello construyíu en o sieglo XIII que se troba en Exorcas (Comunidat de Teruel, Aragón). .
Pauli Gerrei
Pauli Gerrei (Pauli Gerrei en sardo; San Nicolò Gerrei, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 977 habitants en una superficie de 62,64 km², con una densidat de población de 15,60 hab/km².
Cheografía
A localidat de Pauli Gerrei ye situata a 365 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Anyos 370
Os anyos 370 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 370 y l'anyo 379, istos dos tamién encluyitos.
Samatzai
A suya población ye de 1.746 habitants en una superficie de 31,12 km², con una densidat de población de 56,11 hab/km².
Libro de Chosué
O Libro de Chosué ye o seiseno libro de l'Antigo Testamento y o primero d'o Nevi'im hebreu. O libro narra a historia d'a ocupación israelita de Canaán.
En as Biblias catolicas ye o seiseno libro, estando entre o Deuteronomio y o Libro d'os Chueces.
Anyos 380
Os anyos 380 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 380 y l'anyo 389, istos dos tamién encluyitos.
Deuteronomio
Deuteronomio ye un libro biblico de l'Antigo Testamento y d'o Tanakh hebreu. Ye o cinqueno libro, situato dimpués de Numeros y, por consiguient, o zaguer texto d'a Torah ("A Lei") y, ta os cristianos, d'o Pentateuco. En as Biblias cristianas ye enantes d'o libro de Chosué, primer libro d'os libros historicos.
Etimolochía
O libro recibió lo nombre de Deuteronomio porque así yera o suyo títol en a versión griega d'os LXX: déuteros nómos u "Segunda Lei" en oposición a la "Primera Lei" (de Moisés, que a recibió en o Mont de Sinai). A Vulgata lo traduce como Deutoronomium.
Santolaria
Santolaria puet estar:
Anyos 390
Os anyos 390 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 390 y l'anyo 399, istos dos tamién encluyitos.
Brándiz
Brándiz (Brinnisi en brindisín, Brindisi en italiano, Brundisium en latín) ye una comuna italiana de 88.667 habitants (2014) y capital d'a provincia homonima.
Brándiz ye un important centro de Salento en a Italia meridional. A ciudat de Brándiz ha teniu historicament un important paper comercial y cultural a causa d'a suya buena posición enta Orient y a lo suyo puerto natural en a mar Hadriana.
Toponimia
O exotoponimo Brandiz en aragonés se documenta en uns cuantos textos medievals como "Cronica de los Conquiridors" (compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia) y a traducción aragonesa d'o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" (que gosa presentar os toponimos en francés u normando orichinal):
Saona y Loira
Saona y Loira (71) (en francés: Saône-et-Loire, en francoprovenzal Sona-et-Lêre) ye un departamento francés situato en a rechión de Borgonya-Franco Condau.
Recibe o suyo nombre por os ríos Saona y Loira.
Mandilar
O Mandilar u tamién dito Cerro Cuartalé ye una montanya de 2.211 metros que se troba en a provincia de Uesca (Aragón).
Ye situada en a sierra Tendennera y en as suyas versants se i troban as instalacions d'a estación d'esquí d'Aramón Panticosa.
Clematis vitalba
A vetiquera u vetiguera (Clematis vitalba (L. 1758) ) ye una enreligadera natural d'Europa que creixe en selvas, barzals y marguins, con preferencia per a tierra calsinosa.
S'enfila en os árbols, paretz y baranas creixendo-be muito per dencima, a ormino gosando fer l'altura d'éstes. En as marguins, forma una capa cobertera en a resta d'a vechetación. Se reconeixe mas que mas per as simients flotaderas que produce, con forma d'anchelez (aquenios) plumosos de color blanca, que fa en grans cantidaz.
En as zonas mediterranias d'a val d'Ebro se troba restrinchida en os sotos fluvials (urmeras, choperas) estando substituyida en as selvas y matucals mediterranios por Clematis flammula.
thumb|left|200px|Vetiquera seca con as [[simients.]]
Fitonimia
En Aragón tiene diferents formas d'o mesmo fitonimo, y ye una d'as parolas que mas s'han estudiato en función d'a suya distribución, pos pendendo d'os puestos la i dicen con conservación d'as consonants xordas u sonorización d'éstas. Una relación aproximata d'as rechions a on la i dicen de cada maniera ye: vetiquera en a Chacetania, Alto Galligo y Sobrarbe a l'ueste d'o río Cinca, vetiguera a l'este d'o río Cinca (val de Chistau, val d'A Fueva, Ribagorza), belliguera en a val de Benás, meliguera ocasionalment en o sud de Ribagorza, Litera y Cinca Meya, botiquera en o Semontano de Balbastro, y petiquera en a Plana de Uesca y Alcanyiz. En a val d'Ansó le i dicen billuertera, que ye un termino posiblement influiu per l'antigo romance navarro.
Anyos 400
Os anyos 400 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 400 y l'anyo 409, istos dos tamién encluyitos.
Bunyero
O Bunyero (en castellano Buñero) ye una montanya de 1.109 metros en a provincia de Uesca (Aragón).
Ye o punto más alto d'a sierra de la Carrodilla y se troba en a muga entre Peralta y Calasanz (Litera), Graus (Ribagorza) y Estadilla (Semontano de Balbastro). En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Goreta
Goreta (en francés Gourette) ye una estación d'esquí situata en os Pireneus biarneses en a comuna d'Aigas Bonas de camín ta o puerto d'Aubisca.
Tien un total de 30 km de pistas balizatas entre 1.400 y 2 450 metros d'altaria, estando a mayor d'as estacions d'esquí d'os Pireneus franceses.
Saliellas (desambigación)
Saliellas puet estar:
Alcalde
thumb|200px|[[Félix Cerrada y Martín, alcalde de Zaragoza (1905-1906)]]
Provincia de Castrugiuvanni
A provincia de Castrugiuvanni (Pruvincia de Castrugiuvanni u Pruvincia de Enna en siciliano, provincia di Enna en italiano) yera una provincia italiana, en a rechión de Sicilia, en l'antigo reino de Sicilia.
Alcalde
Un alcalde (de l'arabe alqadi, o chuez) ye un politico que tien un cargo municipal que, seguntes a lechislación espanyola, preside a corporación, diriche l'administración municipal y representa a o concello municipal. As funcions d'ista fegura cambeyan seguntes os países y por un regular ye esleito democraticament.
Provincia de Castrugiuvanni
A suya población yera de 176.959 habitants (2001), en una superficie de 2.562 km², con una densidat de población de 69 hab/km².
Feban parte d'a provincia 20 comunas u municipios, y a suya capital se trobaba en a ciudat de Castrugiuvanni.
Retabillo
thumb|right|180px|Un retabillo. O retabillo (d'o latín < *RUTABELLU ) ye una ferramienta ta empuixar manualment os aridos, como o grano d'os cerials, por un regular ta fer-los tornar enta lo montón quan s'esparden. Consiste d'una tableta de madera enarblada perpendicularment en un astil feito de palo.
Telecadiera
thumb|300px|Telecadieras en [[Australia.]] Una telecadiera u telesiella ye una remontadera que ye formada por una serie de cadieras u siellas penchadas d'un cordón tractor que circula a velocitat fixa y que se refirma en diversas pilonas.
L'altaria d'o cordón respective a lo nivel d'a nieu ye como minimo a necesaria ta que un esquiador pueda pasar por debaixo d'as cadieras sin de tocar con a capeza os esquís d'a chent que ye posada en a cadiera (y que en cheneral levan os esquís puestos). Nomás en plegando ta las estacions de prencipio y final de trachecto, o cordón s'amana más a la tierra, de manera que os culs d'as cadieras quedan a l'altaria d'os chenullos d'os esquiadors, que asinas podran puyar-ie y baixar-ne con facilidat.
Ta evitar que, una vegada que s'han posau, os esquiadors caigan d'a cadiera, ista dispone a sobén d'un elemento de seguridat que lo impide (antigament una cadena que cadagún heba de ligar a los laterals, actualment una barra que se baixa y que a sobén leva incorporau un refirme ta os pietz). O numero de posibles ocupants por cadiera ye d'entre un y ueito, estando as más freqüents hue en día de 4 y 6 personas. Ta mirar de suavizar o impacto de l'orache, a vegadas s'instala en as cadieras una mena de carcasa transparent que se puet baixar voluntariament (igual que as protección de seguridat) que tapa o cuerpo d'os ocupants (pero no os pietz, que continan estando a la intemperie). Son as ditas telecadieras cabinadas.
Remolinos
Remolinos ye un municipio de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca de la Ribera Alta d'Ebro. La suya población ye de 1.088 habitants (2017), en una superficie de 18,48 km² y una densidat de población de 58,87 hab/km².
Cheografía
Ye situau en marguin ezquierda d'Ebro. Bi ha menas de sal chema, muito importants y antigas.
Historia
En 1157, lo conte Remón Berenguer IV atorgó la ilesia con toz los suyos dreitos a la Orden de Sant Chuan de Cherusalén, con las cuevas, (menas), entre Pola y Pradiella. Las menas de sal son mencionadas en los textos medievals escritos en aragonés:
Toponimia
La forma con plural aragonés ye conoixita por un texto de 1164 (de ipsa torre usque ad Remolins).
Lobièr de Haut
Lobièr de Haut (en occitán Lobièr de Haut; en francés y oficialment Louvie-Soubiron) ye una comuna biarnesa d'a val d'Osal, situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos y rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-2.
A suya población ye de 121 habitants (1999) en una superficie de 26,66 km², con una densidat de población de 4,54 hab/km².
Demografia
2007: Población provisional seguntes l'INSEE.
Travis Barker
Travis Landon Barker (naixito o 14 de noviembre de 1975 de Fontana, California) ye un musico, productor, actor y actual batería d'o grupo punk Blink-182, asinas como d'o grupo de rap The Transplants.
Dimpués de pasar por o suyo primer grupo de punk rock, Feeble, Barker prencipió a tanyer a batería en The Aquabats en 1996 con a embotada de The Baron Von Tito. Grabó un álbum con ells, The Fury of the Aquabats!, en 1997. A suya carrera musical cambeó de raso quan dentró en o grupo de pop punk Blink-182 en 1998. Barker se fació prou conoixito por o estilo de pelo mohicano y a suya tendencia a tanyer sin de camiseta, deixando veyer os suyos numerosos tatuaches. Dende alavez s'ha establito como un batería versatil, con colaboracions en muitos prochectos musicals de diferents cheneros como hip hop, punk rock, rock alternativo, skate punk, pop u encluso country. Ha tenito prou aceptación entre a comunidat hip-hop, más que más por as suyas colaboracions con diferents artistas en remixes rock d'as suyas cancions.
Establió a companyía de ropa Famous Stars and Straps en 1999 y a discografica LaSalle Records en 2004. Importants marcas como DC Shoes y Zildjian han disenyato productos con o suyo nombre.
Asta e Bion
Asta e Bion (en occitán Asta e Bionen francés y oficialment Aste-Béon) ye una comuna biarnesa d'a val d'Osal, situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-2. Ye formata por os lugars d'Asta y Bion, y trescruzata por a gave d'Osal.
A suya población ye de 231 habitants (1999) en una superficie de 19,05 km², con una densidat de población de 12,13 hab/km².
Demografia
2004: Población provisional seguntes l'INSEE.
Cullera
Cullera ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Baixa y partiu chudicial de Sueca.
La suya población ye de 23.777 habitants (2008), en una superficie de 53,8 km² con una densidat de población de 441,95 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Cullera se remonta a lo latín COLLARIA y ye un toponimo mozarabe adaptau a la fonetica catalana.
Cheografía
La localidat de Cullera ye situata a 2 metros d'altaria dencima de lo livel d'a mar, a una distancia de 6,9 km de Sueca, la capital de la suya comarca, y 39,8 km de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Historia
Dimpués d'un primer intento en l'anyo 1235 lo rei Chaime I d'Aragón conquirió Cullera lo 15 de chulio de 1240.
Lutz (Alta Garona)
Lutz (Lutz en occitán, Lux en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 171 habitants(1999) en una superficie de 7,59 km², con una densidat de población de 22,53 hab/km².
Pallaruelo (desambigación)
Pallaruelo (que gosa pronunciar-se /paʎa'ɾwelo/~/paʎa'ɾwælo/~/paʎa'ɾɣwelo/) puede estar:
Ranueco
thumb|right|150px|Una [[rana masclo «ranucando».]] Un ranueco puede estar:
Suhuskune
Suhuskune (Suhescun en francés) ye un municipio francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Cisa en Ultrapuertos.
Demografía
(fuent: Insee).
Doubtful Sound
300px|thumb|Anvista de Doubtful Sound Doubtful Sound ye un fiordo situau en o Parque Nacional de Fiordland en a parti sudueste d'a Isla d'o Sud en Nueva Zelanda. Se troba en a mesma rechión que Milford Sound, un fiordo mas chicot, encara que mas conoixiu. No ye posible plegar dica Doubtful Sound por carretera como lo ye con Milford Sound.
Gèra e Belesten
Gèra e Belesten (en occitán Gèra e Belesten; en francés y oficialment Gère-Bélesten) ye una comuna biarnesa d'a val d'Osal, situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos. Fa parte d'o districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-2.
Doubtful Sound
O capitán James Cook le dió o nombre de "Doubtful Harbour" (literalment "Puerto d'a duda") mientres a suya vesita en 1770, ya que dandaliaba y a la fin no dentró en o fiordo ya que no yera seguro si yera navegable. Dimpués fue denominau Doubtful Sound por balleners y cazataires de focas.
Gèra e Belesten
A suya población ye de 166 habitants (1999) en una superficie de 12,82 km², con una densidat de población de 12,95 hab/km².
Pantasma
thumb|200px|Un pirata pantasma Os pantasmas u fantasmas (d'o griego φαντασμα, "aparición", a traviés d'o latín phantasma) u totons son, en a mitolochía popular de muitas culturas, espritos u almas desencarnatas que se manifiestan entre os vivos de manera perceptible (por eixemplo, prenendo una apariencia visible, producindo sonitos u olors u desplazando obchectos). A creyencia en pantasmas, testimoniata dende os primers textos escritos sumerios y echipcianos, se troba estendillata en cuantas versions. Estudios recients endican que muitos occidentals creyen en pantasmas y en a vida dimpués d'a muerte.
Gèra e Belesten
Demografia
2007: Población provisional seguntes l'INSEE.
Perdiguera (desambigación)
Perdiguera puet estar:
Pantasma
En occident, os pantasmas se prexinan a sobén como almas en pena que no pueden trobar descanso dimpués d'a muerte y quedan ligatos entre o mundo d'os vivos y d'os muertos. A imposibilidat de trobar descanso responde a una faina que o difunto ha deixato pendient u inconclusa: asinas, puet tratar-se d'una victima que reclama venganza u d'un criminal que por bella razón (por eixemplo haber estato apedecato con simbolos sagratos) tien retrasato lo suyo ingreso en o purgatorio u infierno. Seguntes bellas confesions cristianas, os pantasmas habitan en o limbo, un puesto entre o cielo y o infierno, a on que i van as almas d'os ninos sin de baptizar.
Patriot Games (cinta)
Patriot Games (títol en anglés, en aragonés Chuego de patriotas, enguerada en Aragón con o nombre de Juego de patriotas) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1992 de cine d'intriga y cine d'acción dirichita por Phillip Noyce, que en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Harrison Ford, Patrick Bergin, Sean Bean, Samuel L Jackson, Anne Archer, Thora Birch, James Fox u James Earl Jones, entre d'atros. O guión ye de W. Peter Iliff, Donald E. Stewart y Steven Zaillian, basato en una novela de Tom Clancy d'a serie sobre Jack Ryan, tetulata Patriot Games.
Pantasma
En as civilizacions orientals (como a civilización chinesa) muita chent creye en a reencarnación. Os pantasmas son aquellas almas que no pueden estar 'reciclatas' porque han deixato bel quefer por rematar. Os exorcistas pueden aduyar a lo pantasma y reencarnar-lo u fer-lo desapareixer d'a existencia. En a creyencia chinesa, a mes de reencarnar, un pantasma puet tamién optar a la immortalidat, transformando-se en semidios, u puet ir a lo infierno y sufrir eternament. Puet, en zagueras, morir de nuevo y convertir-se en "pantasma d'un pantasma".
En a mayor parti d'as culturas, as aparicions de pantasmas son asociatas a una sensación de miedo. Bel teorico d'a Nueva Era racionalizan a creyencia tradicional afirmando que os pantasmas son cumulos d'enerchía negativa.
Pantasmas en Aragón
En tot Aragón son muit comuns as historias sobre pantasmas y castiellos u casas encantatas a on que viven pantasmas. Asinas por eixemplo se diz que en o castiello de Lobarre vive o pantasma de Donya Violant y en o castiello de Mont Aragón viven os pantasmas d'unos monches en l'antiga ilesia. Tamién en o castiello de Marcuello apareixen visions de guerrers pantasmas luitando.
Vilhèras d'Aussau
Vilhèras d'Aussau (en occitán Vilhèras d'Assau; en francés y oficialment Bilhères) ye una comuna biarnesa d'a val d'Osal, situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos y rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o cantón d'Aulorón-2 y d'o districto d'Aulorón.
Pantasma
Pantasmas en Aragón
Ta calmar a los muertos, mas que mas si han tenito una muerte violenta, ye tradición chitar pedretas en o mesmo puesto a on que morioron. Tamién, en atros puestos como Castanesa, se feban d'antis mas ofrendas de comida en as sepolturas como se documenta en o sieglo IX. Asinas existiba o "pan de muerto" u "pan d'almas" que se levaba ta la ilesia ta ofreixer-lo a los muertos.
Vilhèras d'Aussau
Demografia
2005: Población provisional seguntes l'INSEE.
Pantasma
Pantasmas aragoneses famosos
250px|thumb|[[Celina, un d'os pantasmas mas famosos d'Aragón, vive encara en o palacio d'os contes d'a Vinyaza.]]
Sallent de Galligo
Sallent de Galligo (en castellano Sallent de Gállego), tradicionalment Sallent, ye un municipio aragonés situato en a capecera d'a Val de Tena (comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca) chunto a lo entibo de Lanuza, baixo a Penya Foratata. Iste municipio muga con Francia en O Portalet.
Posata en o cobalto d'a Val de Tena, a 1.305 m., baixo la Penya Foratata, ye la capeza d'a albala municipal, que encluye a los lugars de Fornigal, Lanuza y Portalet y as Entidatz Locals Menors de Tramacastiella, Sandiniés y Escarriella.
Toponimia
En a microtoponimia de Sallent bi ma muitos casos de -ch- en cuenta de -ll- que indican una fase lingüistica con presencia de sonitos cacuminals comparables a la che vaqueira, sobretot en o sufixo -iello, que se presenta como -iecho, -iacha, ecetra. O toponimo troniecho ye intresant tamién porque Alvin Kuhn lo relaciona con o latín THRONUS d'o catalán trona ("predicadera") y o castellano trono ("cadiera reyal").
Historia
Citata por primera vegata en 1279, Sallent, con 66 fuegos en 1488, yera en a Edat Meya a población mes gran d'a Val de Tena, anque os suyos repuis proceden de muito enta zaga como lo contrimuestran bels remenches megaliticos trobatos en comarcas amanatas.
A o largo d'a suya historia Sallent ha dato a o Reino d'Aragón ilustres personaches como Chuan de Lanuza, chusticia d'Aragón asinas como atros nueu chusticias, siet virreis, doctors, catredaticos, canonches, deputaus d'o Reino aragonés, chefes militars y personaches como Fermín Arrudi (o Chigant Aragonés), en epoca más recient.
Demografía
{{DemogAragón |1362= |1495=70 |1842= 464 |1857= |1860= |1877= 622 |1887= 702 |1897= 672 |1900= 696 |1910= 745 |1920= 718 |1930= 636 |1940= 578 |1950= 877 |1960= 554 |1970= 776 |1981= 924 |1991= 886 |1992= |1994= |1996= 983 |1998= 1.016 |1999= 1.027 |2000= 1.053 |2001= 1.081 |2002= 1.148 |2003= 1.172 |2004= 1.227 |2005= 1.316 |2006= 1.384 |2007= 1.400 |2008= 1.376 |2009= 1.480 |2010= 1.542 |2011= 1.536 |2012= 1.512 |2013=1.490 |2014=1.484|2016=1.461}|2019=1.478 |2020= |2021= |2022=1.557}}
Personalidaz naixitas de Sallent de Galligo
Categoría principal: Naixitos de Sallent de Galligo.
Castiello de Visiedo
O Castiello de Visiedo ye un castiello construyiu en o sieglo XIV que se troba en Visiedo (Comunidat de Teruel, Aragón). .
Amadina fasciata
L' amadina faxata (Amadina fasciata (Gmelin, 1789) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Estrildidae que se troba en Africa.
Tien un plomache de color parda arena palida con tacas negras per totas partis. Tienen una coda de color parda negra, una barba y caixos gruesos y blancos, y una taca parda castanya en a suya tripera. As patas son d'una color rosada. Lo masclo adulto tien una banda roya brilant en o suyo garganchón, mientres que os masclos chovens tienen una banda roya liucherament mas amortada.
Milford Sound
250px|thumb|Milford Sound con o [[Rahotu|pico Rahotu a la ezquierda]] Milford Sound (en maorí Piopiotahi) ye un fiordo situau a o sudueste d'a Isla d'o Sud de Nueva Zelanda, incluyiu en o Parque Nacional de Fiordland, a Reserva marina de Fiordland y en Te Wahipounamu, puesto declarau Patrimonio d'a Humanidat. Ha estau trigau como o millor destín de viache en una enqüesta internacional (a 2008 Travelers' Choice Destinations Awards feita por TripAdvisor) y reconoixiu como o destín turistico mas famoso de Nueva Zelanda. Rudyard Kipling lo nombró anteriorment como a ueitena marabiella d'o mundo.
La Yunta
La Yunta ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 107 habitants (2013), en una superficie de 55,98 km² y una densidat de población de 1,91 hab/km².
Favara (Valencia)
Favara (Favara en catalán y oficialment, Favareta en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Baixa y partiu chudicial de Sueca.
La suya población ye de 2.048 habitants (2007), en una superficie de 9,40 km² con una densidat de población de 217,87 hab/km².
Cheografía
La localidat de Favara ye situata a 12 metros d'altaria dencima de lo livel de la mar, a una distancia d'11,8 km de Sueca, la capital de la suya comarca y partiu chudicial, y a 44 km de la ciudat de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Alchecira, Cullera, Llaurí y Tavernes de la Valldigna.
Santu Sperau
Santu Sperau (Santu Sperau en sardo; San Sperate, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 6.821 habitants en una superficie de 26,15 km², con una densidat de población de 260,84 hab/km².
Idioma leyonés
A luenga leyonesa u leyonés (llingua llionesa, llionés, en atra ortografía llingua llïonesa y llïonés) ye una luenga d'o complexo astur-leyonés, complexo que puet considerar-se como una luenga u como un conchunto de luengas relacionatas (que fa u fan parte d'o conchunto de luengas romances, derivata dreitament d'o latín).
O mirandés (Miranda de l Douro, Portugal) ye una parla d'iste complexo en continación dialectal con o leyonés occidental y con influencia portuguesa. Os elementos no castellanos d'Extremadura son reivindicatos como extremenyo y son consideratos por qui fan esta reivindicación como un codialecto d'o leyonés adintro d'o complexo astur-leyonés.
A categoría d'idioma leyonés tendría mes sentito cheografico que dialectal, porque en o conchunto de parlas no castellanas d'as provincias de Leyón y Zamora unas tienen mes relación con l'asturiano occidental y o mirandés (con os que constituyen l'asturleyonés occidental), atras mes relación con l'asturiano central (con o que constituye l'asturleyonés central) y atras con l'asturiano oriental y cantabro (con os que constituye l'asturleyonés oriental).
Belagarda e Adolins
Belagarda e Adolins (Belagarda e Adolins en occitán, Bellegarde en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
Oquillas
Oquillas ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de Ribera del Duero y partiu chudicial d'Aranda de Duero.
A suya población ye de 63 habitants (2008) en una superficie de 14,98 km², con una densidat de población de 4,20 hab/km².
Rana
thumb|right|200px|Rana verda, d'a especie [[Pelophylax esculentus.]] Ranas (d'o latín «rana» con o mesmo significato) ye una denominación popular de cualques especies d'amfibios compresos en a orden Anura, caracterizatos por a lonchitut d'as suyas patas zagueras, muito mas desarrollatas que no as debanteras en os adultos, y a manera de desplazar-se fendo brincos que a sobén equivalen a cualques vegadas a lonchitut d'o suyo cuerpo.
Santu 'Idu
Santu 'Idu (Santu 'Idu en sardo; San Vito, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 3.895 habitants en una superficie de 231,55 km², con una densidat de población de 16,82 hab/km².
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de San Priamo y Tuerra.
Saboya (departamento)
A suya capital ye a ciudat de Chambéry, y ye formato por 3 districtos, 19 cantons y 292 comunas.
Johann Balthasar Neumann
Johann Balthasar Neumann, naixito o 27 de chinero de 1687 d'Eger (Bohemia, en os dominios d'os Habsburgo en o Sacro Imperio Romano Chermanico, hue Cheb, Republica Checa) y muerto o 19 d'agosto de 1753 en Würzburg (que en ixe inte feba parte d'os dominios seculars d'o bispato de Würzburg, hue adhibito a Bavera), estió un arquitecto y incheniero militar alemán d'o barroco, que amás prenió parte en cuantas batallas d'os Habsburgo contra os otomans.
Pico Sarllé
O pico Sarllé (en castellano pico Cerler) ye una montanya que prene o suyo nombre d'o lugar de Sarllé, a on se troba y ye bien visible dende o mesmo. Se formó fa 390 millons d'anyadas en una erupción volcanica.
Presienta dos versants prencipals muit diferenciadas. A ueste tien un aspecto menazant y remera a la silueta d'o K2 mas que mas quan d'hivierno ye cubierto por a nieu, ya que tien l'aspecto d'una piramide quasi perfecta formada por un camatón de bloques de granito. As suyas atras versants, manimenos, son muito mas suaus y fan parti d'a estación d'esquí de Sarllé por lo que as telecadieras tresportan esquiadors por as suyas laderas.
Puyada
A puyada a o pico Sarllé puet fer-se en menos de dos horas dende os llanos de l'Ampriu y a visión dende a suya cima ye impresionant, ya que se i pueden alufrar en un panorama de 360º a curta distancia as cimas mas altas de tot o Pireneu: as tucas d'Aneto, Maladeta, Malpás, Perdiguero, Cllarabida, Pocetz, o Turbón u a tuca de Vallhibierna, antimás de toda a val de Benás.
Punta Lopé
A punta Lopé ye un mont pirenenco de 1.905 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Broto y Fanlo.
Luengas mon-khmer
thumb|right|320px|Brancas lingüisticas d'a familia de luengas mon-khmer. As luengas mon-khmer son una familia lingüistica autoctona d'o Sureste d'Asia. Gosa a considerar-se un d'os dos camals primarios d'o filo austroasiatico, estando-ne l'altro lo d'as luengas munda, encara que bellas clasificacions recients s'han esbarrato d'ista dicotomía con nuevas clasificacions (Peiros, 1998; Diffloth, 2005).
D'entre toz es idiomas mon-khmer, en descollan dos: o vietnamita, oficial a Vietnam, a on que lo parlan uns 75 millons de personas; y lo khmer u cambochán, oficial a Cambocha, a on que ye parlato per uns 15 millons.
Cheograficament, os idiomas mon-khmer s'estallan en tres faixas:
Faixa septentrional
Faixa meridional
Mausoleu d'os Atilios
O molimento ye en o norte d'o termin municipal de Sadaba, en a muga con os termins municipals d'Uncastiello y Layana, y amanato a una villa romana en Uncastiello (os Banyals) y a una capiella en termin de Sadaba. Ye a 300 metros de distancia, alto u baixo, d'a carretera de Sadaba ta Ayerbe por Uncastiello.
A man d'o lugar trescruzaba una vía romana que dende Zaragoza s'adrezaba ta Pamplona y Astorga, trescruzando por Farasdués y Sofuentes.
O marco historico
Iste mausoleu ye en una rechión que fue romanizata intensament. Encara que en o sieglo II aC, en a plegata a la redolada de l'Exercito romano o territorio perteneixeba a os suessetans, una tribu celta, os romanos albandonoron basicament o territorio a os suyos aliatos, os bascons, anque por a suya importancia economica, pronto l'administroron dreitament.
As planas que bi ha dende Sadaba dica Exeya d'os Caballers, l'antiga Segia, yeran mui aptas ta l'agricultura y estioron o centro d'una redolada muy productiva en cerials. Ye asinas como apareixió a familia d'os Atilii u Atilios, una familia de l'aristocracia rural romanizata, que fació construir o Mausoleu y que ye tamién relacionada con atras obras amanatas. Tres cheneracions d'ista familia fueron apedacatos en o mausoleu.
Os restos
L'edificio ye construito con piedra d'arena d'a redolada, y hue no ye conservata mas que a suya portalada.
As inscripcions
250px|left|thumb|As inscripcions En o Mausoleu bi ha tres inscripcions:
Bibliografía consultata
Blázquez Martínez, José María: El dístilo sepucral de Iulipa y el mausoleo de los Atilios, en .pdf.
Rana (chenero)
Rana ye un chenero d'amfibios anuros en a familia Ranidae, naturals d'Eurasia temperata y Nordamerica. As especies claseficatas en o chenero Rana solen tener a cintura fina, con a piel rugosa (sin d'arribar a l'estremo de verrucosidat que gosan tener os zapos), con colors marrons (dica royiscas) u verdas, cualcunas con estrías en o lumo. Gosan estar capables de fer brincos de grant lonchitut, estando esta una capacidat que aproveitan ta cazar os insectos y invertebratos d'os que s'alimentan, anque a lonchitut d'as suyas patas zagueras les impide de poder caminar, por el que siempre se desplazan con brincos.
Manifiestan independencia en os didos d'as mans (debanteras) pero en as patas zagueras éls i tienen chunyitos con mimbranas interdichitals. A color d'o cuerpo ye verda u marrón (dica, en bellas especies, gosando estar royisca) con tacas negras que en o mas gran numero d'especies se concentran en as tarrias y patas zagueras. O briente el solen tener de color mas clara.
Os masclos d'as especies d'este chenero producen o sonito carateristico que ye o «ranuco» u «ranugo» (verbo «ranucar») ta atrayer as fembras, anque o ranuco no s'ha puesto documentar en totas as especies, fendo que bels investigadors piensen que no totas en tienen capacidat. En as especies que se produz, el gosan fer de nueitz.
Pallaruelo de Monegros
Cheografía
Pallaruelo de Monegros ye situato a 334 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 59 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico dito "El Torreón" a una altaria de 359 metros dende o livel d'a mar situau en l'anglo norueste d'o deposito d'augua, que se troba en l'extremo ueste d'o lugar, a bels 100 m d'o cabo d'a carrera Mayor.
Toponimia
Ye un toponimo en luenga aragonesa (en castellano hese estato Pajaruelo) y se deriva de Pallar con o sufixo -uelo que rematan tenendo muitos lugars chicoz, en especial -uela en Teruel si son femenins.