cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chuan Zapata de Cadret
Biografía
Promanau d'una familia noble asentada en Calatayut, estió chuez y ambaixador real.​ En 1283 forma parti d'o consello reyal y ye triau como ambaixador debant d'Eduardo I d'Anglaterra.​ Asinasmesmo, consta la suya estancia en Bordeus en 1287, entre las negociacions con Francia y los Estatos Pontificios a resultas d'as reivindicacions aragonesas en as islas Balears y Sicilia.
O suyo servicio a la corona estió recompensau en 1290 con o cargo de Chusticia d'Aragón, an se tornó a significar entre los conflictos entre lo rei y los nobles. Como chusticia presidió las Corz de 1290, an se tractó de limitar qualques eszesos nobiliarios dimpués d'os Privilechio d'a Unión.
O siguient rei, Chaime II d'Aragón, confirmó a lo puyar a lo trono en 1291 ditas prebendas.​ Entre lo suyo reinau, Chuan Zapata tractó de meyar en os conflictos entre lo rei y Artal d'Alagón, sinyor de Sastago y Pina d'Ebro que, casau con a chirmana d'o rei, s'oposaba a la Paz d'Anagni.​
O 4 de marzo de 1294 renunció a lo cargo de Chusticia, estando succediu per Eximén Pérez de Salanova.
Murió en chinero de 1295.
Orson Welles
Premios
En 1941 Orson Welles fue nominato a l'Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta Citizen Kane, estando o propio Welles o director.
Eximén Pérez de Salanova
Eximén Pérez de Salanova estió chusticia d'Aragón entre 1295 y 1325 y un important forista aragonés. Asistió a cuantas corz d'Aragón como as de 1300 y 1311.
Entre a suya obra destaca una traducción d'os Fueros d'Aragón dende o latín enta l'aragonés por encargo d'as corz y dos coleccions d'Observancias.
Kitáb-i-Aqdas
O Kitáb-i-Aqdas u Aqdas ye o libro central d'a fe Bahá'í, escrito por Bahá'u'lláh, qui estió o fundador d'ixa relichión. Fue escrito arredol de 1873 cuan o suyo autor se trobaba en o exilio en Sant Chuan d'Acre y se redactó en arabe con o títol d'a-Kitáb al-Aqdas (الكتاب الاقدس‎), pero ye conoixito por o suyo títol en persa, Kitáb-i-Aqdas (كتاب اقدس‎). Tamién ye dito, a vegatas, "Aqdas", "o Libro mas Sagrato" u "o Libro d'as Leis".
Cabal hidraulico
O cabal hidraulico ye a cantidat de liquido que pasa por una sección concreta d'o suyo recorriu por unidat de tiempo. Seguindo as unidaz d'o Sistema Internacional s'expresa en m³/s, u, en o caso de cabals mas chicotz, l/s (litros por segundo). En hidraulica y hidrolochía, ye un concepto que s'emplega tanto ta tuberías como ta canals y ríos.
Matematicament o cabal hidraulico s'expresa como:
A on A ye l'aria d'a sección d'estudeo y u a velocidat en cada punto d'a sección. Ista velocidat no ye menester que sía uniforme: si no lo ye, cal integrar-la a o largo de toda l'aria.
Konstantin von Neurath
Konstantin Freiherr von Neurath, naixito de Vaihingen an der Enz (Reino de Wurtemberg, hue Baden-Wurtemberg en Alemanya) o 2 de febrero de 1873 y muerto en Enzweihingen (Baden-Wurtemberg, Alemanya) o 14 d'agosto de 1956, estió un politico y diplomatico alemán. Independient encara que d'ideolochía conservadora, colaboró en as zagueras anyadas d'a Republica de Weimar con Paul von Hindenburg estando-ne ministro d'Asuntos Foranos, ta esdevenir dimpués colaborador d'Adolf Hitler, qui lo confirmó como ministro d'Asuntos Foranos en plegar a la Cancillería.
Dende o suyo cargo, colaboró con Hitler en prebar de superar as clausulas d'o Tractau de Versailles y en establir o poderío exterior d'o Tercer Reich, dentrando-ne amás a militar en o Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei. En 1938 fue substituyiu por Joachim von Ribbentrop, y en 1939 Hitler lo nombró Protector de Bohemia y Moravia, cuan s'anexionó ixas partes de Checoslovaquia, ocupando ixe cargo dica 1943, encara que dende 1941 de manera nomás que formal, porque as suyas competencias las exerceba Reinhard Heydrich.
En rematar a guerra, fue acusato en os Chuicios de Nuremberg, estando engarcholato en Spandau (Berlín) dica 1954.
Escurpión (desambigación)
A parola escurpión puet fer referencia a:
Eclix
Un eclix (d'o griego ἔκλειψις, "desaparición") ye un fenomeno astronomico que se produce cuan un obchecto celestial se mueve a traviés d'a uembra d'un atro.
O termin ye emplegato mas que mas ta describir u bien un eclix solar, cuan a uembra d'a Luna caye sobre a superficie d'a Tierra, u un eclix lunar, cuan a uembra d'a Tierra caye sobre a superficie d'a Luna. De totas trazas, se puet referir tamién a fenomenos externos a o sistema Tierra-Luna: por eixemplo, un planeta movendo-se en a uembra proyectata por un d'os suyos satelites, un satelite movendo-se en a uembra proyectata por o suyo planeta pai, u un satelite pasando por a uembra d'unatro satelite.
Villa d'Osal
Villa d'Osal (Vièla en occitán; Bielle en francés y oficialment) ye una comuna d'a val d'Osal en o Biarn, perteneixient a lo departamento d'os Pireneus Atlanticos d'a rechión de Nueva Aquitania, en a Republica Francesa. Fa parte d'o districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-2.
Sancho Ximénez d'Ayerbe
Sancho Ximénez d'Ayerbe estió chusticia d'Aragón entre 1325 y 1336.
Villa d'Osal
A suya población ye de 436 habitants (1999) en una superficie de 25,37 km², con una densidat de población de 17,19 hab/km².
Se comunica con a val d'Aspe por o puerto de Maria Blanca.
Nombre
Apareixe en aragonés medieval en o "Cartulario d'o Hespital de Santa Cristina de Somport" como Villa de Ossal.
Liébana
Liébana ye una comarca historica de Cantabria. Ye una d'as millor definitas d'a rechión, tien una amplaria de bels 570 kilometros cuadratos y se troba a lo sudueste de Cantabria, mugando con Asturias y as provincias de Leyón y Palencia. A tamas de que ya existe una lei de comarcalización de Cantabria, ista encara no ha estau desembolicata, por tanto a comarca no tien garra entidat real.
Villa d'Osal
Nombre
O toponimo apareixe con as formas Vila (1154, tetulos de Barcelona), Villa y Sen-Viviaa de Bielle (1355, cartulario d'Ossau u libro royo), Biela (1614).
Öd (Chieming)
Öd ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Liébana
A suya población ye de 5.860 habitants en una superficie de 574,83 km², con una densidat de población de 10,19 hab/km².
Villa d'Osal
Nombre
O toponimo ye d'orichen gascón, vièla, que significa en aragonés villa.
Liébana
A capital d'a comarca se troba en Potes, y en fan parte 7 municipios.
Villa d'Osal
Cheografía
O termin comunal de Villa d'Osal ye situato a una altaria meya de 450 metros sobre o livel d'a mar, con altarias minima de 420 y maxima de 1.973 metros.
Liébana
Cheografía
Bi ha un microclima mes calido que permite a existencia de carrascals, en cuenta d'a vechetación tipica d'a Cordelera Cantabrica.
Villa d'Osal
Cheografía
O suyo termin municipal ye trescruzato por o río gabe d'Osal y os suyos afluents, que desauguan en o río gabe d'Aulorón, afluent d'a gabe de Pau.
Liébana
Parla
A parla tradicional d'a Liébana se clasifica en l'asturleyonés oriental chunto con o leyonés d'Oseya de Sayambre y l'asturiano oriental. Ye en camín de desapareixer debant d'a cheneralización d'o castellano.
Villa d'Osal
Mugas
A comuna de Villa d'Osal muga a lo norte con as de Vilhèras d'Aussau y Isesta; a l'ueste con as de Sarrança y Aidius; a lo sud con a de Gèra-Belesten; y a l'este con as d'Asta-Bion y Castèth.
Demografia
2005 y 2006: Población provisional seguntes o INSEE.
Sardina pilchardus
A sardineta (Sardina pilchardus (Walbaum, 1792) ) ye un peix d'a orden d'os Clupeiformes y familia Clupeidae que se captura y consume en grans cantidatz per a suya gran valor nutritiva. Pueden vivir dica 15 anyadas d'edat y aconseguir bells 25 cm.
Galería d'imachens
.
Guirguillano
Guirguillano (Girgillao en basco) ye un municipio de Navarra situato en la comarca de Puent de la Reina, merindat d'Estella y partiu chudicial d'Estella.
La suya población ye de 87 habitants (2008), en una superficie de 24,6 km² con una densidat de población de 3,54 hab/km².
Cheografía
Guirguillano ye situato a 555 metros d'altaria dencima d'o livel de la mar, a una distancia de 34 km de la ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.
De lo suyo termin municipal fan parte os concellos d'Echarren de Guirguillano y Guirguillano, a mas de lo lugar d'Arguiñáriz y de los casals de Gorriza, Orendain, Sorakoitz y Zabala.
Prefectura
O termin prefectura s'ha emplegato ta clamar a un organo de gubierno u aria territorial dende ixas envueltas de l'emperador romano Constantín o Grant, qui dividió l'imperio en cuatro prefecturas, cadaguna dividita en diocesis. De manera pareixita a un estato u una ciudat, teneban un amplo autogubierno, encara que le debeban fidelidat a Roma. O prefecto yera o cabalto d'a prefectura.
O 17 d'abril de 1810, Chusé Bonaparte dividió Espanya en trenta y ueito prefecturas en substitución d'os correchimientos. No se desvinioron efectibas de tot por os escaicimientos d'a Guerra d'o Francés. Se suprimioron en 1814 con a tornata de Ferrando VII.
Mont Sarasé
O mont Sarasé ye una montanya de 2.179 metros que se troba o municipio de Biescas, en a sierra Tendennera.
Esteban Gil Tarín
Esteban Gil Tarín estió chusticia d'Aragón en 1336.
Konterbakom
Metals y emisions
Contrebia Belaisca cudió dos emisions. A primera, d'estilo más clasico, en zaguerías d'o sieglo II aC. A segunda, con un estilo más brocero, en primerías d'o sieglo I aC. En as dos feguran as inicials BE L en l'anverso, y en o reverso o epigrafe Konterbakom, que se traduce como un chenitivo: ''“d'os de Konterbia”. ''
Metrolochía
A tamas de presentar leyendas indichenas, a suya metrolochía (pesos y leis) se basa en o sistema romano con unidazs equivalents a os ases romanos y as suyas divisions: semises (metatz) y quadrants (cuartos). Cal parar cuenta, manimenos, que s'ignoran as denominaciones reals que istos pueblos dioron a las suyas propias monedas, lo que ha levau a emplegar —talment erroniament— a terminolochía romana pa esprisar as valors indichenas conforme a o suyo peso y modulo. A unidat, equivalent a l'as, gosa medir entre os 22 y os 24 mm y o suyo peso oscila entre os 9,10 y os 7,51 g. Un semis puet medir entre 19 y 20 mm y pesar 5,02 g, y un quadrant medir 15 mm y pesar 1,9 g.
Dispersión
Istas piezas se troban con más freqüencia en l'actual provincia de Zaragoza, en a de Teruel, y belunas tamién en as de Guadalachara y Cuenca. En ellas, como en buena parti d'as que s'han trobau en a resta de l'antigua provincia d'Hispania Citerior, apareixe siempre en l'anverso una cabeza masculina y en o reverso un chinete portiando una lanza u una palma. En o reverso d'a moneda fraccionaria (semises y quadrants) o chinete ye sustituyiu por un caballo y una luna creixient. En toz os reversos apareixe a dita leyenda Konterbakom en caracters ibericos.
Guillermo Fatás aventura a hipotesi de que en cada rechión d'a Celtiberia tendría una mena de “capital federal” articulando-la politicamente, unica d'as ciudaz de dito territorio que produciría emisions d'archent. En o caso de Konterbia, —a tamas de no haber tals emisions— ista función vendría esplicita en o propio nombre d'a ciudat, seguntes autors que apuntan a la posibilidat de que Contrebia Belaisca se pueda traducir a o latín como Conventus Bellorum u "reunión d'os belos". Asinas Contrebia sería a ciudat prencipal d'os belos.
Existen monedas con o epigrafe Belaiskom (d'os belos). Miguel Beltrán las considera perteneixients tamién a Konterbia Belaiska, encara que os trobos reyalizaus dica agora sinyalan a suya situación entre Osma (Soria) y Cervera del Río Alhama (A Riocha).
Iconografía
As emisions de zaguerías d'o sieglo II aC amostran en l'anverso una cabeza viril mirando enta a dreita, peinau de "caracols", con tres caracols por dezaga d'a orella. A la dreita, debant d'a cabeza, amostra un delfín. Dezaga, a la ezquierda, en signos ibericos, a inscripción BEL. En o reverso, un chinete con palma, cabalgando enta dreita. Debaixo, en l'exergo, a inscripción iberica Konterbakom.
Por a suya parti, as emisions d'o sieglo I aC amostran en o suyo anverso una cabeza viril chirada a la dreita, con peinau en dos livels. Debant, delfín, dezaga signos ibericos (BEL). En o reverso, un chinete lancero enta a dreita. O signo BA d'a inscripción de l'exergo apareixe una mica curvau. En os semises y quadrants o chinete ye sustituyiu por un caballo galopiando enta a dreita, y dencima, una luna creixient entre dos globulos (en os semises) u tres globulos (en os quadrants).
Scorpiones
Os arraclans u alacrans (de l'arabe < aqrab ) (scientificament -en latín- a orden Scorpiones) son una orden d'animals artropodos queliceratos que tienen os pedipalpos modeficatos fendo forma d'estenazas, y un fizón en l'extremo posterior d'o metasoma (apendiz caudal de l'extremo de l'opistosoma -no ye una coda verdatera-). Se'n conoix quasi 1500 especies vivas en l'actualidat, y más de 100 especies fósils. Sen puede trobar arredol d'o mundo, en os cinco continents con excepción de l'Antartida y Gronlandia. O suyo nombre popular en Aragón ye «arraclans» (u las suyas variants) con a mayor freqüencia, estando las formas «escorpión» y «escurpión» muit puntuals en as parlas patrimonials.
Totas as especies en a orden Scorpiones son depredaderas, ixo ye, que cazan altros invertebratos. Como toz os Chelicerata, os arraclans tienen os uellos muit simples y poco funcionals (dica se'n conoix especies ciegas) y s'orientan a traviés d'un sentido mecanotactico (pareixito a lo tacto) y los suyos organos perceptors son os tricobotrios, "pelos" chicotz que detectan con muita finura las mimbracions de l'aire y d'o suelo. Os arraclans cazan a la guaita, ixo ye, aguardando que a presa pase per a on que ellos se troban, y alavez la prenen con as estenazas (pedipalpos) y le inoculan o vereno con o fizón que tienen en o telson (extremo caudal d'o metasoma).
Como a mayoría d'artropodos, os arraclans no tienen verdateras piezas bucals masticaderas, per lo que no pueden si que aplicar una somera disgregación mecanica en os teixitos d'a suya presa en estricallando-la con os queliceros, que como en a mayoría d'os casos a presa gosa estar bel altro artropodo, ixo se traduz en fer-le un forato en l'exoesqueleto per a on que inchectar-le os sucos gastricos ta dicherir-la parcialment in situ y dimpués xurber-ne el que se pueda, ya en estato lequido u semilequido.
O vereno d'os arraclans ye prencipalment neurotoxico, bloqueyador d'as bombas de sodio y potasio y d'os canals de calcio (que son a clau d'o funcionamiento d'as celulas excitables; neuronas y celulas musculars), tot ixo ta paralizar a presa. En Europa no se i ha descrito garra especie letal ta l'hombre, anque a especie más freqüent en as arias mediterranias d'o continent (incluyindo-se lo Pireneu), Buthus occitanus, tiene una fizada muit dolorosa dica cara a os adultos. Existen especies de verenos mortals en Africa, Asia y os sectors tropicals d'America. A función neurotoxica d'o vereno d'os arraclans tamién fa que si se superan os sintomas carateristicos no deixe guaire más seqüelas.
Tegla Loroupe
Tegla Laroupe, naixida de Kapsait, Kenya o 9 de mayo de 1973 ye una atleta kenyata, retirada en l'actualidat d'o esporte profesional, que yera especializada en las prueba de 10000 m y maratón. En los Campionatos Mundiales d'Atletismo aconsiguió as medallas de bronze en as edicions de Gotemburgo 1995 y Sevilla 1999, tamién aconsiguió muito buenos resultaus en a preba de maratón ganando la mayoria de grans maratons destacando las suyas dos victorias en a Maratón de Nueva York.
Dimpués d'a suya retirada atletica, contina relacionada con lo esporte y las causas humanitarias a traviés d'a suya fundación Tegla Loroupe Peace Foundation, una organización que se dedica a facilitar l'entrenamiento y integración d'atletas refuchiaus que se comprometen a competir pa las suyas sociedatz, y pa paz, honradez y chusticia entre toz los lugars.
Sant Joan de Vilatorrada
Sant Joan de Vilatorrada (Sant Joan de Vilatorrada en catalán y oficialment, San Juan de Torruella en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Baches, provincia de Barcelona y partiu chudicial de Manresa.
Punta Palomera
A punta Palomera u punta Betrín ye una montanya prepirenenca de 2.233 metros d'altaria situada en o municipio de Plan (Uesca).
Sant Joan de Vilatorrada
Cheografía
A localidat de Sant Joan de Vilatorrada ye situata a 277 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 3 km de Manresa, a capital d'a suya comarca.
Punta Palomera
Ye una d'as tres cimas prencipals que forman a montanya de Saraviello, chunto con a punta Lierga (2.268 m) y a punta Voltorín (2.255 m).
Sant Joan de Vilatorrada
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Joncadella y Sant Martí de Torroella.
Mugas
O termin municipal de Sant Joan de Vilatorrada muga a o norte con Sant Mateu de Bages y Callús; a l'este con Sant Fruitós de Bages; a o nord-este con Santpedor; a o sudeste con Manresa; y a l'ueste con Fonollosa.
Caravia
Caravia ye un concello d'a comunidat autonoma uniprovincial asturiana, situau en a comarca d'Oriente y partiu chudicial de Villaviciosa. A suya capital ye lo lugar de Prau, en a parroquia de Caravia l'Alta.
A suya población ye de 522 habitants (2011) en una superficie de 13,36 km², con una densidat de población de 39,07 hab/km².
Toponimia
O toponimo Caravia s'interpreta a partir d'una radiz prerromana kar ("piedra"), a traviés d'a forma karau, que se troba en muitos toponimos d'a peninsula Iberica como Caravias, Carabanchel, Carabantes, Carabanzo, Carabaño y Caravaca
Parroquias
O concello de ye dividiu en 2 parroquias:
Mugas
O suyo termin municipal muga a l'este con Ribeseya, a lo sud con Parres, a l'ueste con Colunga y a lo norte con a mar Cantabrica.
Luengas y parlas
En Caravia se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa de Caravia se clasifica en l'astur-leyonés central, a on s'incluye l'asturiano central.
Anatoliy Solovianenko
Anatoliy Solovianenko, naixito de Donetsk, URSS (hue Ucraína) o 25 de setiembre de 1932 y muerto en Kozin, Ucraína o 29 de chulio de 1999 estió un tenor d'opera con cuantos premios y honors recibitos mientres a suya carrera artistica.
Limo (desambigación)
Limo u lemo puet estar:
Oberhochstätt
Oberhochstätt ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Penyas (costa)
250px|thumb|right|Penyas de Moher ([[Irlanda).]] 250px|thumb|right|Esquema de formación de las penyas costeras. Texto en francés. Unas penyas (u puntualment un salto), son unas costas rocosas con una pendient quasi vertical que se forman por la erosión que producen las ondas marinas, fendo que las penyas s'esboldreguen y retaculen, devez que la mar abance y creye una plataforma d'abrasión en a zona a on dinantes plegaban las penyas. Estas penyas se pueden decir tamién "cinglos" si la suya part superior corresponde a una superficie con plans u replans, no necesariament horizontals, pero paralelos a la estratificación.
Las ondas d'a mar trencan contra la base d'as penyas producindo una erosión contina. Quan l'augua d'a onda de mar entra en as crepas comprime l'aire que bi ha, y quan l'augua se'n retira l'aire comprimiu s'expande y va esgallando y crebando la roca. L'augua va foradando la roca, va creyando covachas, esplugas dica que la masa rocosa que bi ha dencima d'estas espacios vuidos de roca s'esboldrega, con esbalzadas y eslices. Si la roca d'as penyas ye masiva y compacta este proceso de compresión y expansión de l'aire ye menos efectivo, pero las ondas d'a mar pueden igualment ir esgarrapando la base con los materials erosionaus que transporta l'augua.
Los trozos de roca que cayen a l'augua pueden mover-se por la fuerza d'a mar, se desgastan por l'acción d'as ondas d'a mar y s'esminglanan, quedando redondeyaus, y achiquius. Quan son prou chicos las corrients de deriva litoral se'n pueden levar estos materials sueltos a las plachas. Entre los livels de marea alta y marea baixa, a piet d'as penyas se forma una plana un poquet abocada enta la mar dita plataforma d'abrasión, y por debaixo d'o livel de marea baixa se forma una faixa acumulación.
Denominacions
200px|thumb|right|Las penyas sobre la mar mes altas d'Europa son en [[Santo André de Teixido (Galicia).]] En as parlas altoaragonesas no bi ha una denominación tradicional especifica pa estas formacions litorals porque a on se charran no bi ha costa. Pa despenyaders por un regular mes grans que los cinglos y las ripas bi ha denominacions como salto u penya. En textos aragoneses medievals por un regular trobamos la denominación de penyas en pluralia tantum. A vegadas tamién trobamos salto en singular, referindo-se a puntos mes concretos.
En "Historias contra los paganos" d'Orosio, se fa mención d'as costas d'una part d'a mar Roya como penyas:
En a "Cronica de los Conquiridors" leyemos tanto penya como salto, encara que salto ye un termin que i apareix pa traducir atros conceptos en atras partz d'o libro:
1822
Atros países
right|thumb|250px|O quimico y fisico francés [[Louis Pasteur, qui naixió o 27 d'aviento de 1822.]]
Foratars d'Escuaín
right|thumb|200px|Es Foratars d'Escuaín en o pas final suyo -Lo Frangón-, enviestas dende lo Mirador de [[Rebiella.]] 25px|Variedaz dialectals de l'Aragonés Ista fualla ye escrita en l'aragonés d'a valle de Tella.
Es foratars d'Escuaín u gorgas d'Escuaín (Gargantas de Escuaín en castellano) son as sulcatas d'o río Yaga esgarrapatas en a penna calsinera a'l canto d'es lugars d'Escuaín e Rebiella, en baixando d'a montanya d'As Tres Serols per lo sud-este dica la Cinca, dintro lo perimetro d'o Parque Nacional d'Ordesa e d'as Tres Serols.
Rallatas en a versant sud d'a siarra d'as Sucas, la cual diz que fa la linia con a valle Verde per lo lumo, e per la man norte d'o Castiello Mayor, que las separa d'a valle de Puértolas. Per lo nor-ueste, la collata de Biceto e las Sestrals en parten las estivas d'a Montanya Sensa en a cuenca d'a Yaga en una man e la cuenca d'o Bellós (Garona d'Anyisclo) en la altra.
La Yaga naixe precisament en elas, en l'endreto lo cuello 'Biceto (a man de Sant Vicienda) per lo mes chicolón d'es suyos ramals, e nasprés tamién en a Cul de Gorrunduet (al canto d'o cillo lo Foratarruego)
Es foratars, l'uno tras l'altro ditos, son:
thumb|right|350px|La valle de Tella tal como se vei d'es arredols d'[[Escuaín.]]
Lista de cronistas mayors d'o Reino d'Aragón
O títol de Cronista mayor d'o Reino d'Aragón fue creyau mientres o reinau de Ferrando II en as corz d'Aragón de 1495, a requesta de l'arcebispe de Zaragoza Alonso d'Aragón. Asinas encara que se conoxien os nombres d'anteriors personaches que podrían estar consideraus como cronistas, aquí nomás s'incluyen aquells que ye documentau que fuoron nombraus como tals de manera oficial por as Corz d'Aragón.
Neubauer (Chieming)
Neubauer ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
20 de noviembre
Atros países
thumb|250px|46to Presidente Estausunidense [[Joe Biden, naixito o 20 de Noviembre de 1942.]]
Husar
thumb|Un husar de l'[[Exercito britanico, con colbac, mientres a Guerra de Crimea (1855).]] Un husar (en hongaro huszár, plural huszárok, en polaco huzar) yera un militar de l'arma de Caballería que existiba d'antis mas en os exercitos. Amanixió en os exercitos d'o sieglo XVII y gosaba fer servir una traza especifica d'uniforme, que consistiba en una imitación d'un vestuache d'orichen hongaro. A suya función yera a de caballería lichera.
L'antecedent mas antigo d'os husars estió en o Reino d'Hongría mientres o sieglo XV, y en ixas envueltas yeran a forma que preneba a Caballería en l'exercito hongaro. Por as alianzas entre os hongaros y a Republica d'as Dos Nacions, unidaz d'husars (encara que formatas mas que mas por polacos y lituanos) fuoron emplegatas por l'exercito polaco, y a o suyo traviés dentroron en atros exercitos europeus, que en formoron as suyas propias unidaz, a vegatas composatas basicament por hongaros etnicos.
O suyo uniforme, prou pareixito entre toz os exercitos, teneba una sobrebuena apariencia, mesmo en ixas envueltas cuan os uniformes se caracterizaban por a suya vistosidat. Consistiba en: un morrión de fieltro u colbac, morrión de piel con bolsa u manga colgant d'un costato; dolman, chaqueta corta dica a cintura, u bien, en etapas mas mudernas, attila, una chaqueta de meya largaria; pelliza, que gosaba portar-se colgata en o huembro y sostenita d'o cuello con un cordón; bolsa (sabretache) a on amaneixeba o emblema d'a unidat; calzons muit cenyitos; y botas altas; estando a mayor parte d'as piezas ornatas con un nyudo hongaro (en hongaro sújtás), nyudos cordiformes brodatos en oro u en color negra, que esdevenioron un simbolo identitario de tot l'exercito hongaro. Os husars, amás, gosaban portar unas grans mostaixas y o pelo largo, recollito en una coleta.
O suyo armamento yera d'alcuerdo con as suyas misions militars. Gosaban emplegar-se en misions de reconoiximiento precedindo a la resta d'as tropas, u bien cosirando as suyas alas mientres marchaban, amás d'en misions d'espullamiento d'o territorio enemigo ta reunir alimentos y atros suministros t'as tropas propias. Asinas, en primeras feban servir nomás que o sable d'a Caballería y una lanza, y dimpués tamién feban servir una pistola y una carabina, cuan as armas de fuego adquirioron a suya supremacía en o campo de batalla.
Dimpués d'alto u baixo tres sieglos d'existencia, os husars desapareixioron con a Primera Guerra Mundial, cuan desapareixió de feito tota a Caballería, en no estar posible o suyo emplego en o campo de batalla por a potencia de fuego que heba adquirito a infantería con l'armamento moderno, mas que mas a metralladora.
Lista de reis d'Espanya
150px|right
Casa de Borbón
Con os Decretos de Nueva Planta feitos por Felipe IV d'Aragón de 1707 y 1716 se suprime la organización politica d'Aragón pa implantar-sen as leis propias de Castiella, o títol de rei d'Aragón disapareixe ta integrarse con o de "rei d'Espanya".
Valenzuela de Calatrava
Valenzuela de Calatrava ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 787 habitants (2007), en una superficie de 44,08 km² y una densidat de población de 17,85 hab/km².
Deux-Sèvres
Deux-Sèvres (79) (en petavín-santonchés Deùs Saevres u Deùs-Sévres) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania. O suyo chentilicio francés ye Deux-Sévriens.
Historia
Deux-Sèvres ye un d'os ueitanta y tres departamentos orichinals creyatos mientres a Revolución Francesa, o 4 de marzo de 1790 (en aplicación d'a lei d'o 22 d'aviento de 1789). Fue creyato con territorios perteneixients a l'antiga provincia de Poitou.
Sobre o nombre
Deux-Sèvres significa literalmén "Dos Sèvres": o Sèvre Nantaise y o Sèvre Niortaise son dos ríos que naixen en iste departamento.
Cheografía
Muga a o norte con Maine y Loira, a l'este con Viena, a o sud con Charanta y Charente Maritimo, y a l'ueste con Vendée.
Demografía
Notas a la tabla:
As mayors ciudaz d'o departamento son (datos d'o censo de 1999):
Valdemanco del Esteras
Valdemanco del Esteras ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 262 habitants (2007), en una superficie de 142,46 km² y una densidat de población de 1,83 hab/km².
Cantón d'o Corazón de Biarn
O cantón d'o Corazón de Biarn (en occitán canton deth Còr de Bearn, en francés canton du Cœur de Béarn) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
Valdepeñas
Valdepeñas ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 28570 habitants (2007), en una superficie de 487,65 km² y una densidat de población de 58,58 hab/km².
Namibia
A Republica de Namibia ye un país d'o sudueste d'Africa que se troba en a costa atlantica, a lo norte de Sudafrica, a lo sud d'Angola y Zambia y a l'este de Botsuana. Tien una extensión de 824.295 km² y una población de 2.533.794 habitants en 2017. A suya capital ye Windhoek (221.000 h).
Cheografía
O paisache de Namibia por un regular consta de cinco arias cheograficas, cadaguna con condicions abioticas caracteristicas y vechetación con bella variación adintro y superposición entre ellas: o saso central, o desierto de Namibia, a Gran Escarpa, a sabana arbolada y lo desierto de Kalahari.
O desierto de Namibia, que da nombre lo país, y fueras a redolada norte, ye un puesto ixuto y desertico con radida precipitación pluvial. En dita redolada d'o norte se troba o parque nacional Etosha, un d'os mas grans d'o mundo y destacable per a gran diversidat vechetal y animal d'especies caracteristicas d'a sabana africana. Lo desierto de Kalahari s'extiende per l'este de Namibia.
Clima
Normalment, o cinto subtropical d'alta presión, con ciels esclarexius frecuents, proporciona mas de 300 días de sol per anyo. Ye situau en o canto sud d'os tropicos; o Tropico de Capricorno curta lo país per metat. L'hibierno (junio-agosto) ye por un regular ixuto. Totas dos estacions pleviosas ocurren en verano: a chicota estación pleviosa entre setiembre y noviembre,y la gran entre febrero y abril. L'humedat ye baixa y a precipitación meya vareya dende cuasi cero en o desierto costero dica mas de 600 mm en a faxa de Caprivi. As precipitacions son muit variables y as sequeras son comuns. Enl'estiu de 2006/07, as precipitacions se rechistroron muit per debaixo d' a meya anyal. En mayo de 2019, Namibia declaró l'estau d'emerchencia en respuesta a la sequera, y lo prorrogó per atros 6 meses en octubre de 2019.
L'orache y lo clima en a redolada costera son dominaus per a corrient freda de Benguela de l'Oceano Atlantico que fluye enta lo norte, que represienta una precipitación muit baixa (50 mm per anyo u menos), boira densa frecuent y temperaturas chenerals mas baixas que en a resta d'o país. En hibierno, ocasionalment ocurre una condición conoixida como Bergwind (alemán pa "brochina de montanya") u Oosweer (afrikaans pa "clima de l'este"), un aire ixuto y calient que bufa dende l'interior ent'a costa. Como l'aria dezaga d'a costa ye un desierto, istos aires pueden convertir-se en tronadas d'arena, deixando depositos d'arena en l'Oceano Atlantico que son visibles en imachens de satelite.
As arias d'o Saso Central y Kalahari tienen amplos rangos de temperatura diurna de dica 30 °C. L'Efundja, l'inundación estacional anyal d'as redoladas septentrionals d'o país, a ormino causa no solo mals a l'infraestructura sino tamién perda de vidas. As plevidas que causan estas inundacions s'orichinan en Angola, fluyen enta a cuenca Cuvelai-Etosha de Namibia y implen as planas aluvials astí. As piors inundacions ocurrioron dica agora en marzo de 2011 y desplazoron a 21.000 personas.
Demografía
thumb|right|super|262px|Una moceta himba. A pesar d'a suya reducida población (nomás 2.055.080 habitants), Namibia conta con muitos grupos etnicos diferents. O grupo mas gran ye d'os owambos, que han controlau politicament a país dende la suya independencia. Atros grupos son hereros, himba, san, nama y basters. Toz éls conforman o 85 % d'a población. Se calcula que a población blanca suma arredol d'o 7 % d'o total (resident en a gran mayoría en a capital), y os mezclizos y mulatos suposan o 8 %. En total, os emigrants constituyen o 2 %. A convivencia y o radiu numero de conflictos caracterizan as relacions entre os cuantos grupos etnicos. Namibia, con 3,08 habitants per km2, tien a segunda densidat de población mas baixa de cualsequier estau sobirano (dimpués de Mongolia).
Rechions
Namibia se trestalla en 14 rechions: thumb|right|super|262px|As rechions de Namibia.
Economía
A economía de Namibia tradicionalment ha dependiu d'a menería, sobretot a explotación de diamants y uranio; encara que bi chiquez chacimientos d'arambre, estanyo y plomo. A pesca ye important, encara que han disminuyiu as capturas a partir d'os anyos 1970. En anyos recients o turismo s'ha tornau muito mas important dada a polideza natural d'o país y l'interesant fauna nativa, tradicionalment africana, pero en un ambient diferent a comunament asociau con a sabana africana.
La Serna del Monte
La Serna del Monte ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 73 habitants (2021) en una superficie de 5,44 km².
Sancho de Peralta
Sancho de Peralta estió un relichioso aragonés, bispe de Zaragoza entre 1271 y 1272.
Perteneixeba a la mesma familia que o suyo predecesor Arnau de Peralta. Os escudos d'os dos se troban representaus en o interior d'a seu de Santa María de Teruel, que por ixas envueltas perteneixeba a la diocesi de Zaragoza.
Apareixe su nombre en una sentencia reyal sobre un pleito entre o Chusticia d'Aragón Rodrigo de Castellezuelo y o bispe de Zaragoza por bellas heredatz en Turbena (Bardallur)
Autovía Daroca-Burgos
L'Autovía Daroca-Burgos u A-24 será una autovía d'o rete de carreteras d'o Estato Espanyol, que unirá o Levant con o norte de Castiella.
Nomás un trampo d'ista autovía s'ha encluyito en o PEIT, ye o trampo situato en a provincia de Zaragoza, entre Calatayú - Daroca y l'A-23 (Autovía Mudéchar). Iste trampo de bels 45 km encara ye en fase de tramitación.
Pelegrín d'Anzano
Pelegrín d'Anzano (Anzano, Uesca, ? - Zaragoza, 1338) estió chusticia d'Aragón entre 1336 y 1339.
Se casó con Martina de Aysa y tenió una filla, María. Vivió en o barrio zaragozano de Sant Felipe, y a su muerte ye apedecato en a Basilica d'o Pilar. Entre as suyas obras bi ha comentarios sobre os fueros, usos y observancias d'Aragón.
Jaltenco
Jaltenco ye un municipio mexicano d'a rechión de Zumpango y fa parte d'a zona metropolitana d'a val de Mexico, en o estau de Mexico.
A suya población yera de 26,359 habitants (2010) en una superficie de 3,34 km².
Se troba amán de Ciudat de Mexico, en dirección norte, a 2.220 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Pelegrín d'Oblitas
Pelegrín d'Oblitas estió chusticia d'Aragón en 1339.
Serranillos del Valle
Serranillos del Valle ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 3.967 habitants (2021) en una superficie de 13,28 km².
Meising (Chieming)
Meising ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Luc
Luc puet fer referencia a:
Villahermosa (Ciudad Real)
Villahermosa ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 2313 habitants (2007), en una superficie de 363,01 km² y una densidat de población de 6,37 hab/km².
Pueyo Mondicieto
O pueyo Mondicieto ye un pico pirenenco de 2.384 metros d'altaria situau en a val d'Ordesa. Se troba en o municipio sobrarbenco de Fanlo.
Ye situau en l'extremo oriental d'a dita sierra Carquera, en a muga sud d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.
Toponimia
L'oronimo Mondicieto amuestra dos evolucions foneticas caracteristicas encara que no exclusivas de l'aragonés bergotés: sonorización dezaga de liquida y evolución d'a -LL- cheminata latina enta -t- (como en vetieto y mandiata). Deriva d'o latín MONTICELLU, presenta l'infixo -iz- y tiene un significato comparable a lo microtoponimo benasqués Monticiello, y a la penya d'el Monticiello de Plan.
Punta Arbenuso
A punta Arbenuso u pala Zarrata ye un mont pirenenco de 2.379 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Biescas.
Springfield Rifle
Springfield Rifle (títol orichinal en anglés, en aragonés Rifle Springfield, enguerada en Aragón con o títol en castellano de El honor del capitán Lex, en aragonés La honor d'o capitán Lex) ye una cinta de cine estausunidense de western belico d'espionache de l'anyo 1952 dirichida por Andre DeToth seguntes un guión orichinal de Frank Davis y Sloan Nibley (autor d'a historia), con una banda sonora orichinal de Max Steiner, una dirección de fotografía d'Edwin B. DuPar y una producción cinematografica de Louis F. Edelman ta la productora cinematografica Warner Bros.. En l'elenco d'a cinta podemos trobar a bels actors como Gary Cooper (o principal protagonista), Phyllis Thaxter, David Brian, Paul Kelly, Philip Carey, Lon Chaney Jr. y James Millican.
A cinta s'ambienta en l'anyo 1864 en Colorado mientres a Guerra Civil d'os Estaus Unius conta la historia d'o capitán Lex Kearney de l'exercito d'a Unión, a qui ninvían enta l'ueste como espía dimpués de fer la momenata con un falso proceso y expulsión de l'exercito ta desarticular una banda de partidarios d'a Confederación que chunto con vulgars chenebriceros roban os caballos que amanista la Caballería d'a Unión ta poder combaitir y fer frent a los sudistas. En a suya labor tiendrá un especial papel o zaguer modelo d'o rifle Springfield, o Springfield Modelo 1861, que permeteba a los soldaus emplegar una mayor potencia de fuego. Se rodó en escenarios naturals d'os Alabama Hills y d'atros puestos en California y en os Estudios Warner Brothers Burbank en Burbank, tamién en California.
Genetta victoriae
Descripción
A suya longariae ye de 50-60 cm, amás d'una coda de 45–55 cm. O suyo peso ye de 1,5-3,5 kg. O suyo pelo ye de color royenca u marrona amarillenta, con tacas de color fosca estendillatas; en a coda se y veyen quantos aniellos y a suya estremera ye de color negra. Tamién poseye una cresta dorsal en color negra.
Corz de Monzón (1362-1363)
As Corz de Monzón de 1362-1363 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón convocadas por o rei Pero IV d'Aragón en a ciudat de Monzón con l'obchectivo de conseguir una nueva financiación con a que fer cara a la guerra con Castiella. Se celebroron entre o 23 de noviembre de 1362 y o 12 d'abril de 1363.
Son consideradas como as cortz que consolidoron a creyación d'as Cheneralidatz d'os distintos estaus d'a Corona, que no ye atra cosa que o establimiento como institución permanent d'a Deputación d'o Cheneral, creyando o impuesto dito cheneralidatz, un tributo permanent y cheneral en tot o territorio que garantizaba unas finanzas propias administradas por una institución estable y dependient d'as Corz.
Ta par d'alavez yera chusticia d'Aragón y lugartenient d'as Corz Domingo Ximénez Cerdán.
Corz d'Aragón
Yeran presents, por o brazo reyal, as ciudaz de Zaragoza, Uesca, Tarazona, Chaca y Teruel, y as villas de Daroca, a Comunidat de Daroca, Alcanyiz, Borcha, Magallón, Almudévar y Mont Albán; por o brazo eclesiastico asistioron os bispes de Tarazona y Uesca, os vicarios chenerals de l'arcebispato de Zaragoza y d'o bispato de Segorb-Albarrazín, os abatz de Mont Aragón y Roda, os procuradors d'os monesterios de Piedra y Veruela, o comendador de Monzón, o lugartenient d'a castellanía d'Amposta, y o procurador d'o mayestre de Calatrava; por o brazo noble, 11 miembros; y por o brazo d'os caballers, 8 miembros.
Pa establir o reparto d'o donativo se presentoron dos propuestas, a d'as universidaz reyals d'una man, y la d'os atros tres estamentos d'una atra. A decisión reyal pa la distribución d'o pago d'as 60.000 libras entre os distintos brazos fue discutida por o brazo reyal, por abusiva. Asinas, o reyalenco, incluyindo Alcanyiz y Mont Albán, pagaría 28.000 libras; o brazo eclesiastico, 17.000; os nobles, 12.000; y os caballers, 3.000. Amás, o pago que correspondeba a las zonas ocupadas por os castellanos, l'habría de pagar o brazo a qui perteneixeba o territorio. A propuesta aragonesa no establiba a forma de recaptación, pero tocant a la chestión d'os diners, estió pareixida a la establida en Catalunya, con cullidors residents en Zaragoza que recaptarían y administrarían os diners, 6 deputaus encargaus d'alcordar y pagar l'exercito, y uns contadors que controlarían a cuentas d'os primers, con total autonomía en a chestión y a distribución d'os diners.
O 5 de marzo de 1363 se publicoron seis fueros: quan se presente una escritura en un pleito no se ye obligau a tornar-la a presentar, si no ye en una publicación de preba u si i hai indicios de falsedat; os chudicios de menos de 20 sueldos serán verbals; os notarios chenerals incluyiran o suyo domicilio en as escrituras que atorguen; se prohibe o cobro d'o dreito de paso de ganau (carnerache) en os puestos a on no yera establiu d'antis más; o chuez, auditor u relator que accepte un sueldo de qualsiquier parti d'un pleito, será alpartau d'o suyo oficio por un anyo; y o litigant que alegando una excepción, estase venciu en iste, habrá de pagar a totalidat d'os costes.
Autoridatz
En as actas d'istas Corz se nombra a l'arcebispe de Zaragoza Lope Ferrández de Luna, o bispe de Tarazona Pero Pérez Calvillo y o bispe de Uesca Ximeno Sánchez de Ribabellosa.
Asturiano central
Lo stándard de l'idioma asturiano se basa en l'asturiano central.
Fablas con caracteristicas propias:
- Texto :
Úa vegá yera un xastre casín que dicía que yera mu valiente. Diba coser a es cases, e toos os díis yera’l mesmu cuintu; asentaba’n esconu e dicía: -	¡Temblo de valiente! Un día vieno a muyer e dixo: - Agora vo ver que valiente ye’l mio Xuan. Vistiese d’home, fo esperallo a ua caleya e asaltolo. -	¡Ay! Gano tres perrines e tengo falta d’elles en casa. Nun me es robes. -	Vengan es tres perrines, y bésame’n cúlo. El probe dio-y es tres perrines e beso-y en culo. Fo pa casa, sentóse, y aquél día nun tembló de valiente. -	¿Qué tuvisti Xuan que vienes mu triste? Cúntameo. -	Vo cuntáteo. Robáronme es tres perrines. Saliéren veinti lladrones e robárenme. -	¡Ay! Tuntu, tuntu. Tas engañou, que fo a to muyer. E dixo-y elli: - ¡Ay! Por eso cuando te bese’n culo m’arrefendió a es berces del nuistru güirtu.
Esti era un rapacín que tenía una madrastra. Tolos díes lu mandaba pal Sueve a curiá-les oveyes, y nun-y daba p’almorzar más qu’un pocu de torta secu. Con eso, el rapaz andaba siempre buscando mores, y mentestantu delles de les oveyes perdíinse o caíinse pelos argayos. Cuando’l rapaz volvía pela nueche dába-y de palos. Un día sentose nun sucu y pónzose a llorar. Entós apaició una muyerina muy vieya que-y preguntó porqué lloraba. El rapaz cuntó-ylo tou, y entós la muyerina dixo-y: - Toma esta zamploña y cuando s’escapen les oveyes, tócala con ḥuerza y toles oveyes vendrán escontra ti.
Villamanrique
Villamanrique ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 1468 habitants (2007), en una superficie de 370 km² y una densidat de población de 3,96 hab/km².
Manholding (Chieming)
Manholding ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Pero de La Jugie
Pero de La Jugie u Pero de La Montre (La Jugie, c. 1321 - Pisa, noviembre de 1376) estió un relichioso benedictino occitán, arcebispe de Zaragoza, de Narbona y de Roan y cardenal.
Arbusto
Se diz arbusto a una planta lenyosa con prou mida (dica bel metro d'altaria) que, a diferencia de l'árbol, s'alza con bels tallos dende a mesma base en cuenta de només que con un tallo.
Pero de La Jugie
Fillo de Chaime de La Jugie, que estió sinyor de La Jugie, Las Combas y Murviel, y de Guillema Rogier, filla d'os sinyors de Rogier, profesó en a Orden de Cluny y se doctoró en dreito canonico en a Universidat d'Orleans.
Arbusto
En o caso d'os tremonciellos (g. Thymus) u los espligos (chenero Lavandula) ye millor charrar d'atra categoría inferior como "mata". Os termins "árbol", "arbusto" u "mata" tienen como equivalents botanicos d'alto u baixo os biotipos "camefito", "nanofanerofito" y "microfanerofito".
Pero de La Jugie
Nombrau prior d'o monesterio de Saint-Pantaléon y d'o de Sainte-Livrade, a suya carrera eclesiastica y la de toz os suyos parients tenió un cerenyo empentón con l'ascenso d'o suyo tío materno Climente VI a o papau en 1342: o suyo chirmán Guillén y o suyos primos Nicolau y Pero Rocher fuoron feitos cardenals, o suyo atro chirman Hugues fue consagrau bispe de Besers, a suya chirmana, abadesa de Santa María de la Regla, y Pero fue nombrau succesivament abat de Saint Jean d'Angely y de Lagrasse, y en 1345 arcebispe de Zaragoza, encara que nunca no residió en denguna de istas siedes, permaneixindo chunto a la cort papal en Avinyón.
Arbusto
A sobén bellas especies que por un regular son arbustos pueden creixer como árbols, sobre tot on as circustancias ecolochicas son diferents (a coscolla en bels puestos) u por con tecnicas de cautivo u chardinería (como ye o caso d'o baladre (Nerium oleander).
Pero de La Jugie
Dos anyos dimpués fue tresladau ta la archidiocesi de Narbona; a esferra causada por a peste negra, a erección d'a Seu de Narbona, as desavenencias con o vizconte de Narbona Aimery VI, que en teoría yera o suyo vasallo, pero que en a practica se concaró por as armas, y a celebración d'os concilios de Besers (1351) y La Vaur (1368) estioron os episodios más destacaus d'o suyo episcopato.
No disfrutó guaire tiempo d'a suya nueva dignidat: morió en Pisa en 1376, y fue apedecau en a Seu de Santa María d'ista mesma ciudat, d'a on posteriorment as suyas restas fuoron tresladadas enta a de Sant Chusto y Pastor de Narbona. right|thumb|250px|Dos ánchels levan ta o cielo l'alma d'o cardenal. [[Fresco d'a seu de Narbona.]]
Autovía Uesca-Leida
L'autovía Uesca-Leida (u A-22) ye una autovía aragonesa que prencipia en Uesca, s'endreza ta Leida y, dimpués de 110 kilometros, remata conectando con l'A-2 y l'A-27. D'os trampos en que s'ha dividito, actualment son en construcción: Sietemo-As Viliellas, As Viliellas-Ponzano, Ponzano-O Pueyo, variant de Balbastro, variant de Binéfar, variant de Binéfar-muga provincial, variant Almacelles-La Cerdera, La Cerdera-conexión con l'A-2.
Actualment son en servicio 12 kilometros d'a variant de Monzón, o trampo entre O Pueyo y Ponzano asinas como la salida de Leida enta Almacellas (dos trampos), anque bi ha prou retraso en o trampo entre Ponzano y As Viliellas per unas crepas de prou largura en o terreno, encara que ye amanata a ubrir-se a variant de Balbastro.
García Ferrández de Castro
García Ferrández de Castro estió chusticia d'Aragón entre 1339 y 1348.
Alifonso XIII d'Espanya
Alifonso XIII d'Espanya, naixito de Madrit, Espanya o 17 de mayo de 1886 y muerto en Roma, Italia o 28 de febrero de 1941, estió un rei d'Espanya dende o 17 de mayo de 1886 dica lo 14 d'abril de 1931, quan succedió a su pai, Alifonso XII. O suyo reinau prencipió con a rechencia d'a suya mai, María Cristina de Habsburgo-Lorena, dende 1886 dica 1902, quan Alifonso pervenió los 16 anyos, a mayoría d'edat. O suyo reinau estió sinyalato con a Guerra hispano-estausunidense, tamién conoixito en Espanya como el Desastre del 98. Otros feitos estioron a Semana trachica, quan en Barcelona y atras ciudaz catalans morioron 78 personas por as protestas contra a Guerra de Marruecos y tamién o golpe d'estau que dio lo capitán cheneral Miguel Primo de Rivera en 1923 con o consentimiento d'o rei formando una dictadura. En o final d'o reinau aumentaron as criticas contra a monarquía prevocando o exilio d'o rei y d'a suya familia ta Francia dimpués d'as eleccions municipals con mayoría republicana y proclamando a Segunda Republica Espanyola o 14 d'abril en 1931.
Yera fillo de Alifonso XII. A suya conchuche estió a princesa de Reino Uniu Victoria Eugenia de Battenberg.
Engraulis encrasicolus
L' anchova (Engraulis encrasicolus (Linnaeus, 1758) ) ye un peix d'a orden d'os Clupeiformes y familia Engraulidae que vive frent a las costas d'Europa y Africa, incluyindo la Mar Mediterrania, a Mar Negra y la Mar d'Azov. Os humans lo pescan en gran parti d'a suya aria de distribución.