cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vinagre
Etimolochía
Vien d'o latín VINUM ACRE, que ha dato en luengas galorromanicas vinaigre, u en catalán vinagre. En aragonés orichinal se diz aceto, pero ya en 1160 bi ha referencias a vin agre en textos latinos que s'escriben en Aragón:
Seguntes Menéndez Pidal a palabra vinagre ye una palabra d'o latín galico u un galicismo que s'introdució antigament en Aragón y substituyó a la palabra aceto.
Seguntes Sesma y Líbano y Gual, o presunto catalanismo vinagre substituyó la palabra castiza aceto en la val d'Ebro, on i heba muita tradición de fer vinagre.
Cabo Matxitxako
O Cabo Matxitxako (Matxitxako lurmuturra en basco) ye un cabo d'o mar Cantabrico situato en a provincia de Bizcaya, dentre o termin municipal de Bermeu y Sant Chuan de Gaztelugatxe. Ye o cabaixo d'a baixada d'o mont Sollube.
Faro
En o cabo se troba o Faro de Matxitxako, que se troba a una altaria de 122 metros sobre o livel d'o mar y sobre una torre de 20 metros y abasta dica as 30 millas marinas. Hue diya ye automático.
Medio Natural
O cabo ye situato dente a Reserva d'a Biosfera d'Urdaibai y o Biotopo protechido de San Juan de Gaztelugatxe, l'oriental perteneix a lo primero y l'occidental pertanye a lo segundo.
Dende o faro, y en as suyas laderas y penyas, se puet veyer ocasionalment grans cetacios.
Pyongyang
Pyongyang, Pyeongyang u P'yŏngyang (en coreano 평양) ye a capital de Corea d'o Norte y tamién a ciudat más poblada. Se troba en o sudoeste d'o país a 27 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, cerca d'o río Taedong.
A suya población en 2008 ye de 3.255.388 habitants, en una superficie de 3.194 km² y con una densidat de población de 1019,21 hab/km². A ciudat ye administrata como una Ciudat Directamen Gubernada (Chikhalsi), a'l mesmo nivel que os gubiernos provincials.
Districtos
right|thumb|240px|L'arco d'a Reunificación de Corea. Piongyang se divide en 19 districtos ("Kuyŏk" o "guyŏk") y 4 condatos ("Kun" o "gun").
Lund
Lund (prenunciata en sueco) ye una d'as ciudaz mas antigas de Suecia. Ye a ciudat principal d'o municipio d'o mesmo nombre, y ye situada en a provincia sudenya y rechión historica d'Escania (Skåne en sueco), en l'activa comarca d'o estreito d'Öresund.
A Few Good Men (cinta)
A Few Good Men (títol en anglés, en aragonés Beluns hombres buenos, enguerada en Aragón con o títol de Algunos hombres buenos) ye una cinta estausunidense de l'anyo 1992 de cine de drama d'intriga chudicial, dirichida por Rob Reiner seguntes un guión adaptau por Aaron Sorkin basau en a suya propia obra teatral A Few Good Men, que en o suyo elenco incluye a destacaus actors como Tom Cruise, Demi Moore, Jack Nicholson, Kevin Pollak, Kevin Bacon, J. T. Walsh, Kiefer Sutherland, Wolfgang Bodison, J. A. Preston u Cuba Gooding Jr.. A dirección de fotografía d'a cinta ye de Robert Richardson, estando lo compositor d'a suya banda sonora orichinal Marc Shaiman. Con un presupuesto total de 40.000.000 de dólars os productors estioron David Brown, Rob Reiner y Andrew Scheinman, ta la productora cinematografica Castle Rock Entertainment.
Lund
O municipio de Lund
O municipio de Lund (en sueco Lunds kommun) ye conformau por os antigos distritos almenistrativos de Lund, Dalby, Genarp, Södra Sandby y Veberöd. El municipio fue creyau entre a fin de 1973 y o prencipio de 1974. A población actual d'o municipio ye de 105.000 habitadors.
A Few Good Men (cinta)
En a cinta s'amuestra a dos avogaus militars (interpretaus por Tom Cruise y Demi Moore) que han d'esfensar en un chudicio a dos soldaus d'o Cuerpo de Marines de l'Exercito estausunidense, destinaus en a base naval de Guantánamo (Cuba). Seguntes l'acusación bi matoron a un companyero. Éls afirman, sindembargo, que cumpliban órdens d'o suyo superior (y indirectament d'o comandant en cabo d'a base, interpretau por Jack Nicholson), ta castigar a lo suyo companyero, qui heba infrinchiu o codigo d'honor d'o cuerpo, y que a muerte d'iste estió un accident. A defensa troba greus dificultaz ta fer platera la verdat, en meter-ie prous trabas o comandant.
A cinta s'ambienta en a base naval de Guantánamo en Cuba y en Washington, DC en Estaus Unius en epoca actual d'a cinta (1992), y lo suyo rodache s'escaició en Long Beach y atras localidaz en California, y tamién en Washington, DC. Encara que no recibió dengún gran premio, a cinta sí que recibió prous nominacions, encluyendo-ie la nominación a lo Premio Oscar a la Millor Cinta en a 65ena edición d'os Premios Oscar, chunto con atras tres nominacions. En a 50ena edición d'os Premios Globos d'Oro recibió cinco nominacions, incluyindo-ie una nominación a lo Globo d'Oro a la Millor Cinta Dramatica.
Lund
O municipio de Lund
A ilesia de Dalby, debantada arredol de 1060 ta un bispe, ye a ilesia de piedra mas antiga conservada en Escandinabia.
A ciudat de Lund
A ciudat de Lund, con mas de 1.000 anyos d'historia (chunto con Uppsala se crei que ye a ciudat mas antiga de Suecia), ye un important centro industrial, cientifico y educativo, gracias a l'Universidat de Lund y a o parque cientifico Ideon. Ye dita "A ciudat d'as ideyas" (Idéernas stad) y en ella se filmó una d'as escenas de Smultronstället (Puesto de fragas salvaches) d'Ingmar Bergman.
Aspectos fisicos y demograficos
Lund ye situada 20 km a o nord-este de Malmö, en a provincia d'Escania en o sud d'o país, y a nomás 40 minutos en tren d'a capital danesa (Copenaguen). Tien una superficie de 32 km² y cubilla una población de 76.188 habitadors (2007).
O suyo clima ye costero, y se troba entre 10 y 80 metros d'altaria sobre o livel d'o mar. A precipitación mensual meya ye de 55 mm, y a meya anyal ye de bels 655 mm.
Historia
250px|thumb|Lunds Domkyrka - [[Seu de Lund.]] Lund fue establita arredol de 990, pos una iniciativa reyal. En Uppåkra, a una distancia de 5 kma o sud de Lund, bi ha un chacimiento arqueolochico con restos d'un lugar que cremó alto u baixo en ixas mesmas calendatas, y ye fácil que ixe lugar hese estau o principal centro urbán d'Escania dende o sieglo V, papel que prenió Lund dende estar establita.
A la fin d'o sieglo X Lund ya yera un asentamiento perene, y as suyas actividaz chiraban arredol de l'arcebispato y a Ceca Reyal Danesa. Diz que fue o rei vikingo danés Svend Tveskægg, qui fundó Lund ta par de l'anyo 990, cuan as tierras d'Escania perteneixeban t'a corona danesa.
Mas entadebant Knut lo Gran, sobirano d'os reinos unius d'Anglaterra y Dinamarca paró cuenta d'as aventallas de Lund por a suya posición cheografica. En o sieglo XI Lund ya yera o centro relichioso, politico, cultural, educativo y comercial de toda Escandinavia, muy vinclato a l'arcebispato de Canterbury, en o reino anglés.
En 1104 s'establió l'arcebispato d'Escandinavia. L'antiga Seu d'o bispe, que heba estau debantada en 1085 se substituyó por una nueva. A Seu de Lund, que esdebinió allora o centro d'a cristiandat en os países nordicos, y encara hue manda o centro d'a ciudat. En 1152, s'establió l'archidiocesi noruega de Nidaros, independient de Lund. En 1164 tamién Suecia tenió un arcebispato propio, encara que nominalment subordinau ta l'arcebispe de Lund. Actualment a diocesi de Lund ye una diocesi d'a Ilesia de Suecia.
En 1658 as provincias danesas d'Escania, Blekinge y Halland fuoron cedidas por Dinamarca ta Suecia por o Tratau de Roskilde. O 4 d'aviento de 1666 Suecia esfendió a ciudat debant d'a invasión danesa en a Batalla de Lund, una d'as mas sangonosas en a historia d'Escandinavia.
En 1856, en os inicios d'a Revolución industrial en Suecia, se construyó un ferrocarril dende Lund enta Malmö
Fendo comparanza con atras ciudaz suecas, o casco viello de Lund ye prou bien conservau. 200px|right|thumb| Una carrera en a parte viella d'a ciudat.
Cheografía
Lund ye en a zona agricola mas important de Suecia, en o sud-ueste d'Escania, a menos de 10 kilometros d'a costa d'o estreito d'Öresund. Dende a tuca d'o tozal Sankt Hans Backar ye posible de columbrar Copenaguen, a capital de Dinamarca. Ye a bels 250 kilometros de Göteborg, a 600 km d'Estocolmo y a bels 1.200 km d'Umeå. D'atra mán, a ciudat de Malmö ye nomás a 15 km.
Arquitectura
En os sieglos XII y XIII, cuan a ciudat yera a seu de l'arcebispe, se i construyoron a-saber-las ilesias y monesterios. En a suya fuga, Lund teneba 27 ilesias, pero cuasi todas ellas las espaldoron en 1536 como resultau d'a Reforma Protestant. I remanen bels edificios medievals, como a Seu de Lund, o Liberiet, o restaurant Stäket y bellas partes d'a Escuela d'a Seu. Dica o sieglo XIX son caracteristicas y muito comuns as casas con un tarabidau feito de maderos de fusta machifembraus.
Muitos d'os edificios d'o centro de Lund son d'a fin d'o sieglo XIX. Bels edificios interesants d'iste sieglo son a Biblioteca Universitaria (1902), o Grand Hotel (1899) y l'edificio principal d'a Universidat de Lund (1882).
A Universidat de Lund
Articlo principal: Universidat de Lund
O Instituto Tecnolochico de Lund (en sueco Lunds Teksniska Högskola, LTH) establiu en 1965, s'incorporó t'a Universidat en 1969.
A Universidat de Lund ye a mayor institución d'educación superior y investigación en Escandinavia. Con mas de 34.000 estudiants (3.200 d'els de postgrau) y 6.000 treballadors (a metat d'els profesors y investigadors), a lo que s'ha d'adhibir l'ambient multicultural y chovenil asociau, a Universidat domina muitos aspectos d'a vida social, cultural y economica d'a ciudat.
Ideon
Ideon ye o primer y mas gran parque cientifico creyau en Suecia. Fue establito en 1983 con l'obchectivo de promover o desembolique d'interpresas d'alta tecnolochía en Suecia, establindo y aproveitando estreitos vinclos de cooperación con a Universidat, particularment con as facultaz d'Incheniería (o LTH), Economía y Administración.
Industria
Lund ye un centro d'interpresas tecnolochicas como Sony Ericsson, Ericsson Mobile Platforms y atras interpresas de telecomunicacions. O Instituto Tecnolochico de Lund tiene conexions historicas con a industria. Bi a mesmo un parque cientifico (Ideon) ta interpresas con binclos con a universidat.
Atra industria important en Lund ye a tecnolochía medica (Gambro), a industria farmaceutica (Astra Ceneca) u a biotecnolochía (Active Biotech). O Hespital y a Universidat son tamién dos grans emplegadors, con as suyas instalacions d'investigación.
Lund tamién ye a seu de Tetra Pak, interpresa que fabrica y comercializa empaquetaus ta leit, chucos, ezt. en tot o mundo.
Ciudaz chirmanas
Bi ha cuatro ciudaz escandinavas achirmanadas con Lund: Borgå en Finlandia, Dalvik en Islandia, Hamar en Noruega y Viborg en Dinamarca. Atras ciudaz chirmanas son Nevers en Francia, Greifswald en Alemania, León en Nicaragua y Zabrze en Polonia.
Lista de comunas d'Arièja
Lista d'as 332 comunas d'Arièja por orden alfabetico.
Cap del Pla
Cap del Pla ye un mont de 314 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en o municipio de Fayón, en a provincia de Zaragoza.
Gaels
250px|thumb|right|Mapa de las Islas Britanicas con la distribución hipotetica de los gaels (color verde), britans (roya) y pictos (azul) en tiempos de las [[invasions anglo-saxonas.]] Los gaels son un pueblo habitador d'Irlanda en la Edat Antiga y Alta Edat Meya que prenió lo control de tota la isla a costa d'atros pueblos celtas que bi heba en l'este (galos, belgas, britans) a los qui rematarían asimilando. Tamién tenioron una expansión por las costas orientals de la Mar d'Irlanda y las suyas islas en tiempos de la Caita de l'Imperio Romano, por lo que los gaels tienen en los irlandeses, maneses y escoceses de las Highlands y las islas actuals los suyos continadors dreitos.
Tamién se fa servir la denominación de "gael" pa dicir a los parlants de luengas gaelicas (irlandés, manés y escocés). Entre los irlandeses y escoceses que no charran gaelico bi ha muita chent que se consideran gaels por a suya ascendencia historica y por o suyo herencio cultural.
Etnonimo
En gaelico antigo s'escribiba goídel. En gaelico irlandés s'escribe gael y en gaelico escocés gàidheal. Los romanos lis diciban scoti en lo sieglo IV, y ye como lis dicen en "Historias contra los paganos" de Pavlo Orosio:
Manimenos lo termin que remató aplicando-se a los gaels que s'establioron en lo norte de la Isla de Bretanya, que prenió lo nombre d'Escocia. Los historiadors aplican especialment lo termin de "escotz" tamién a los gaels que practicaban feban incursions de saqueyo y piratería en Britania.
Agonciello
Agonciello (Agoncillo en castellano y oficialment) ye un municipio d'a Riocha perteneixent a lo partiu chudicial de Logronyo y comarca de Logronyo. A suya población ye de 1.138 habitants (2006) en una superficie de 34,73 km² con una densidat de población de 32,77 hab/km².
En Agonciello se troba l'aeropuerto de Logronyo-Agonciello.
Cheografía
Agonciello se troba situau a una distancia de 14 km d'a ciudat de Logronyo, la capital d'a suya comunidat autónoma, d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial. A lo norte d'o suyo termin municipal se troba lo río Ebro.
Lorado Taft
Lorado Zadoc Taft (mas conoixito como Lorado Taft), naixito d'Elmwood (Illinois) o 29 d'abril de 1860 y muerto en Chicago (Illinois) o 30 d'octubre de 1936, estió un escultor estausunidense, que fació a suya formación en a Escuela d'Artes Polidas de París y que estió profesor dimpués en o Art Institute of Chicago.
Ferreras de Arriba
Ferreras de Arriba ye un municipio d'a comarca de La Carballeda en a provincia de Zamora y a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 479 habitants, en una superficie de 48 km² y una densidat de población de 9,98 hab/km².
Ye situato en meyo d'a Sierra de la Culebra y en o suyo termín municipal se troba el Miño Cuervo que con 1.207 metros d'altaria ye o segundo punto mas altero d'a sierra.
O lugar de Villanueva de Valrojo fa parte d'o municipio.
Patrimonio historico
En o suyo termín municipal bi ha dica cinco castros y una ciudat celta, cualques en mal estau por a construcción de cortafuegos.
Cal destacar tamién os corrals cerculars, frequents en a Sierra d'a Culebra, ta aprevenir os ataques de lobo. En l'actualidat son en deshuso y cualques d'éls estan restauraus fendo un chicot museo d'a vita pastoril.
O paso d'o río Castro por o casco urbán ye aproveitau por muitos molins entre os que cal destacar el Molino el Cura y el Molino el Kaiser.
Ferreruela de Tábara
A localidat de Sesnández de Tábara fa parti d'iste municipio.
Bandera d'o estau de Nueva York
A bandera d'o estau de Nueva York leva o escudo d'o estau en un fondo azul de conchunta con dos suportes:
Leva o lema Excelsior en a parte inferior, una parola d'o latín que o suyo significau puet estar o de "superior", "excelencia" o "senyorial". En 2020 se modificó o lema, anyadindo "E pluribus unum" debaixo d'o lema orichinal.
A color d'a bandera estió cambiau meyant lei de 2 d'abril de 1901.
Setio d'Albarracín
Lo Setio d'Albarracín estió una campanya de Pero lo Gran en 1284, que tenió como conseqüencia que los vencedors adhibioron la sinyoría d'Albarracín a lo Reino d'Aragón.
Punta d'a Selva
A punta d'a Selva (en castellano punta de la Selva) ye un mont de 1.228 metros d'altaria que troba en a depresión meya intrapirenenca, chusto en a muga entre a provincia de Zaragoza y a provincia de Uesca. Ye l'antecima d'o Pui d'Arás.
Setio d'Albarracín
Antecedents
Dimpués de la muerte de Ferrando de la Cerda, lo fillo mayor d'Alfonso X lo Sabio, confrontatos los partidarios de Sancho y Alfonso de la Cerda, lo sinyor d'Albarracín, Chuan Nunyez de Lara, aduyó a Alfonso facilitando-li l'aduya de lo Reino de Navarra y lo Reino de Francia.
Quan Pero lo Gran tornó de lo desafiamiento de Bordeus Chuan Nuñez de Lara prebó de fer-lo prisionero y entregar-lo a lo rei de Francia y atacó Aragón. En chunio de 1283, Pero lo Gran, que yera en Tarazona emprenió un ataque a Tudela (Navarra) y Trebiño como respuesta de lo setio d'Ull, (Navardún), un ataque navarro a Aragón en lo que s'heban conquiesto y cremato muitas villas.
La Batalla
Pero lo Gran asetió la villa d'Albarracín, que heba quedato bien esfendita en hibierno de 1284, mientres Chuan Nunyez de Lara se trobaba en Treviño mirando refuerzos navarros pa esfender-se de los aragoneses, que li heban declarato la guerra con enchaquia de la suya tradición l'anyata anterior.
Conseqüencias
La sinyoría d'Albarracín esdevenió part de lo Reino d'Aragón.
Urdatx
Urdatx u Santa Grazi (Urdatx u Santa Grazi en basco, Sainte-Engrâce en francés y oficialment) ye una comuna d'Iparralde en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón de Montanya Basca y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Sola, en a suya redolada de Basabürüa.
A suya población ye de 250 habitants (1999) en una superficie de 72,69 km², con una densidat de población de 3,44 hab/km².
Wilhelmshaven
Wilhelmshaven (en baixo alemán Willemshaven) ye una ciudat alemana d'o Estau d'a Baixa Saxonia.
Urdatx
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE.
Wilhelmshaven
Wilhelmshaven ye o solo puerto d'auguas profundas d'Alemanya y a suya base naval mas gran. Dende a suya devantadera como que o "primer puerto naval alemán en a badía de Jade (Jadebusen)" o 17 de chunio de 1869, a historia d'a ciudat ha estau estreitament vinculada a o surtimiento y desembolique de l'armada alemana. Hue en día, a ciudat ye a ubicación mas gran d'a Marina, dende a implementación d'o nuevo concepto d'estacionamiento d'a Bundeswehr (exercito alemán) en 2011, Wilhelmshaven ye, con muito, a ubicación mas gran d'a Bundeswehr (exercito alemán).
Clima
A proximidat d'a Mar d'o Norte tien un impauto significativo en o clima rechional. En comparanza con l'interior, a suya influencia asegura hibiernos mas suaus y estius mas frescos.
As temperaturas meyas mensuals no baxan por baixo d'o punto de conchelación ni sisquiera en hibierno. A temperatura meya anyal ye de 8,7 °C. Os meses mas calidos son chulio y agosto con una meya de 16,3 °C y os mas fredos chinero y febrero con una meya d'1,2 y 1,6 °C, respectivament.
A cantidat de precipitación se distribuye de traza relativament uniforme a lo largo de l'anyo, prencipalment en forma de plevida. As nevadas en os meses d'hibierno son raras. A mayor parte d'a precipitación caye en chulio y noviembre con un promeyo de 83 y 86 milimetros respectivament, a mas baixa en febrero con un promeyo de 43 milimetros. A precipitación anyal de 831 milimetros ye liucherament cobalto d'a meya alemana.
Cenicero
Cenicero ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Logronyo.
A suya población ye de 2.084 habitants (2006) en una superficie de 31,76 km², con una densidat de población de 65,62 hab/km².
Cheografía
O lugar de Cenicero se troba situau a 436 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 22 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comarca, d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Les Forques
Les Forques (en castellano Las Forcas) ye un mont de 304 metros d'altaria, situada en a depresión d'Ebro, en o municipio de Favara, en a provincia de Zaragoza.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico dito Forcas.
Real Betis Balompié
O Real Betis Balompié, conoixiu a sobén como Real Betis u simplament como Betis ye un club de fútbol, d'a ciutat de Sevilla en Andalucía. Establito lo 12 de setiembre de 1907, chuga actualment los suyos partius como local en lo Estadio Benito Villamarín en la Primera división espanyola de fútbol.
Milena Miconi
Milena Miconi, naixita de Roma o 15 d'aviento de 1971, ye una actriz italiana de teatro y televisión.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar a suya interpretacion d'o personache Laura Respighi, en a serie de televisión Don Matteo (2000—2006).
'O surdato 'nnammurato
'O surdato 'nnammurato ye una canción tradicional napolitana escrita por Aniello Califano (Sorrento, 19 de chinero de 1870 - †Nápols, 20 de febrero de 1919) con musica d'Enrico Cannio (Nápols, 1874 - †Nápols, 1949).
Figueruela de Abajo
Figueruela de Abajo ye una localidat d'o municipio de Figueruela de Arriba en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 82 habitants.
'O surdato 'nnammurato
Ye cantata por os seguidors d'o SSC Napoli.
Medinaceli
Medinaceli ye un municipio castellan-leyonés, situato en a comarca de Tierra de Medinaceli (en ye a suya capital) y provincia de Soria.
A suya población ye de 804 habitants (2009), en una superficie de 205,37 km² y una densidat de población de 3,91 hab/km².
Guirane N'Daw
Guirane N'Daw (Rufisque, Senegal, 24 d'abril de 1984) ye un futbolista senegalés que chuga de centrocampista. Estió parti d'a plantilla d'o Real Zaragoza en l'anyo 2011, cedito por o Saint-Étienne y o suyo actual equipo ye o Ipswich Town d'a segunda división inglesa cedito tamién por o mesmo equipo.
Medinaceli
Etimolochía
O suyo nombre viene de l'arabe madīnat salīm que significa "a ciudat de Salim", o fonema sibilant d'a Sīn arabe se prenuncia dental como a s de "pastura", "estallo" y s'adaptó en iberorromance ta una africata alveolar c, ç, en cuenta de como una s sibilant apical, por ixo hue se prenuncia /Medinazeli/ interdental en castellano y aragonés.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Miño de Medinaceli, Yelo, Alcubilla de las Peñas, Almaluez, Arcos de Xalón y Maranchón.
Historia
Medinaceli ye l'antiga ciudat d'Occilis, que estió una ciudat celtibera d'os belos y dimpués un monecipium mientres l'Imperio Romano.
Se diz que en a alcazaba de Medinaceli bi morió Almanzor en 1002, cuan a ciudat feba parte d'o Califato de Cordoba, cuan as suyas tropas reblaban luego d'a suya redota en a batalla de Calatañazor.
Arredol de 1129, a ciudat fue reconquiesta por o rei Aifonso d'Aragón O Batallero, como Sigüenza, Molina d'Aragón y tot o curso alto d'o río Xalón, encara que luego o territorio fue adhibito a o reino de Castiella.
En a Guerra d'o Francés, Juan Martín Díez, O Empecinato, se i refuchió ta resistir a las tropas de l'Exercito francés.
Molimentos
right|thumb|300px|Arco romano de Medinaceli.
Ventosilla y Tejadilla
Ventosilla y Tejadilla ye un municipio d'a provincia de Segovia, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'o partiu chudicial de Sepulvega.
A suya población ye de 36 habitants (2011), en una superficie de 5,98 km² y una densidat de población de 6,02 hab/km².
Cheografía
Ventosilla y Tejadilla se troba situato a una distancia de 53 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Casas Altas, Tejadilla, Ventosilla.
Manly Beach
Manly Beach ye una placha situada en a zona de Northern Beaches en o districto de Manly en Sydney, Australia. Dende norte enta sud se divide en tres sectors prencipals, Queenscliff, North Steyne y South Steyne.
A placha fue nombrada por o capitán Arthur Phillip en referencia a os indichenas que i viviban. Phillip escribió que:
Dende Manly Beach se puet plegar andando por un camín chunto a la mar dica Fairy Bower y Shelley Beach. Bi ha botigas, restaurants, clubs nueiturnos y pubs en iste barrio.
O cuerpo de socorristas de Manly operan mientres tot l'anyo en South Steyne, y nomás d'octubre a abril en North Steyne y Queenscliff. Tamién bi ha un grupo de socorristas voluntarios que i treballan en cabos de semana y vacanzas entre octubre y mayo.
Se puet plegar a Manly dende Sydney con o ferry publico, estando o tiempo d'o viache de 30 minutos dende Circular Quay. Bi ha tamién a opción de fer o trayecto en ferry privau dende Circular Quay a Manly (y tornar) de lunes a viernes. Bi ha dos servicios de ferry privau (tamién ditos os "ferrys rapedos") que fan o viache en nomás 18. The Corso, zona piatonal y una d'as prencipals carreras de Manly ta mercar y chentar, va dende o muelle d'o ferry trescruzando a peninsula dica Manly Beach, marcando a muga entre North Steyne y South Steyne
Republica d'o Congo
A Republica d'o Congo, tamién conoixita con os nombre de Congo Brazzaville y Congo, ye un país d'Africa. Muga a lo norte con Camerún y a Republica Centroafricana, a lo sud y a l'este con a Republica Democratica d'o Congo (Zaire), a l'occident con Gabón y a lo sudueste con Cabinda, un enclau angolenyo.
A suya población ye de 3.602.269 habitants (estimación de 2005) en una superficie de 342.000 km², con una densidat de población de 10,5 hab/km².
O sistema politico d'a Republica d'o Congo ye republicano, estando l'actual president Denis Sassou-Nguesso, y l'actual primer ministro Isidore Mvouba. A capital d'o país, dende a suya independencia o 15 d'agosto de 1960 (d'antis mas yera una colonia francesa) ye a ciudat de Brazzaville. O país fa parte d'a Unión Africana, d'a OIF y d'a ONU.
Adradas
Adradas ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria, comarca d'Almazán y partiu chudicial d'Almazán.
A suya población ye de 77 habitants (2008), en una superficie de 67,47 km² y una densidat de población de 1,14 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Adradas ye situata a 1.051 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km d'a ciudat de Soria, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Sauquillo del Campo y Ontalvilla de Almazán.
Coma (puntuación)
A coma ye un sinyal de puntuación que represienta una breu pausa en o discurso.
A parola coma promana d'o griego κόμμα (kómma), que orichinalment significaba pieza tallada, concretament en gramatica, clausula curta.
Teoría de grafos
thumb|right|250px|Diagrama d'un grafo con 6 vertices y 7 cantos.
A teoría de grafos ye una branca d'as matematicas y a informatica, que estudeya as propiedatz d'os grafos. En iste contexto, os grafos son conchuntos d'obchectos ditos nodos (u vertices) connectatos por linias ditas ariestas (u arcos) que pueden tener asignata una endrecera u dirección.
Os grafos se representan graficament con un punto por cada nodo, debuixando una linia entre cada dos nodos connectatos. Si o grafo tiene endrezera, as ariestas se debuixan como sayetas con a punta sinyalando o sentiu d'a conexión.
As aplicacions d'a teoría de grafos chiran arredol d'estructuras que pueden estar sistematizatas con grafos, como por eixemplo, a estructura d'un rete informatico, o estudio de moleculas en quimica, u en atros campos como os estudios sociolochicos.
O encetador d'a teoría de grafos estió Leonhard Euler, quan se miraba de resolver o problema d'os siet puents de Königsberg.
Gabiria
Gabiria (Gabiria en basco y oficialment, Gaviria en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca d'o Goierri.
A suya población ye de 448 habitants (2008) en una superficie de 14,88 km², con una densidat de población de 30,11 hab/km².
Cheografía
A localidat de Gabiria se troba situada a 414 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 52 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Alemán zipser
L'alemán zipser (en alemán Zipserisch u Zipserdeutsch, en hongaro szepességi szász nyelv u cipszer nyelv) ye un dialecto de l'alemán que se desembolicó en a rechión de l'Alto Zips, en un aria perteneixient a l'actual Eslovaquia a on plegoron os suyos parlants dende Alemanya Central en primerías d'o sieglo XIII. O Baixo Zips yera habitau por atros alemans centrals que parlaban un dialecto parellano dito "Gründlerisch", que ye considerau a mesma luenga. Bells sieglos dimpués, a o menos a primerías d'o sieglo XVIII, muitos miembros d'iste grupo etnico migroron enta o norte de Rumanía, incluyindo o sud de Bukovina a on ya se charraban atros dialectos chermanicos. Con o tiempo, a parla d'os zipsers en Rumanía se veyió muit influyenciada por la d'istos atros pueblos provenients de l'Alta Austria y remató por estar asimilada entre a comunidat etnica zipser.
Mientres y dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, muitos zipsers fuyioron u fuoron expulsaus enta Alemanya. Actualment encara remane una comunidat de parlants en a localidat de Chmeľnica (en alemán Hopgarten) (o suyo dialecto se diz "Outzäpsersch", en alemán stándard "Altzipserisch", literalment "Antigo Zipserish" )
Diferencias dialectals
O dialecto parlau en Bukovina, Gründlerisch en o suyo orichen, yera caracterizau por cambear a /v/ orichinal (de l'alto alemán medieval) a /b/ y a /b/ orichinal a /p/. O dialecto de Hopgarten tien como caracteristica que cambea a /l/ de l'alto alemán medieval, en todas as suyas posicions, a 'u'.
Torre Ventosa
Torre Ventosa ye un mont de 791 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en a muga entre os municipios de Monegriello (provincia de Zaragoza) y Lanacha (provincia de Uesca), en a sierra d'Alcubierre.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico.
Castellet i la Gornal
Castellet i la Gornal ye un municipio catalán situato en la provincia de Barcelona, comarca de l'Alto Penedés y partiu chudicial de Vilafranca del Penedès.
A suya población ye de 2.181 habitants (2008) en una superficie de 47,5 km², con una densidat de población de 45,92 hab/km².
Cheografía
Castellet i la Gornal ye situato a 137 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 15 km de Vilafranca del Penedès, a capital d'a suya comarca, y a 60 km de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
D'o suyo termin municipal fan parte as localidaz de Les Casetes de la Gornal, Castellet, Clariana, La Creu i els Àngels, La Gornal, Les Masuques, Rocallisa, Els Rosers, Sant Marçal, Torrelletes, Trencarroques y Valldemar.
Tercera División d'Espanya - Grupo XVII (2008/09)
La temporada d'a Tercera división espanyola 2008/09 (grupo 17) de fútbol prencipió lo sabado 30 d'agosto de 2008 y remató lo domingo 17 de mayo de 2009.
Punto-y-coma
O punto-y-coma ye un sinyal de puntuación que se represienta en una coma que ye superpuesta a un punto que se troba en o cobalto d'a linia de base tipografica. Indica una pausa mayor que la marcada per a coma y menor que la sinyalada per o punto a lo mesmo tiempo que represienta atros sinyals ortograficos como os dos puntos.
En a programación informatica, o punto-y-coma se fa servir a ormino pa deseparar cuantas declaracions (per eixemplo, en Perl, Pascal y SQL). En atros luengaches, os punto-y-coma se denominan terminadors y se requieren dimpués de cada instrucción (como en PL/I, Java y la familia C).
Godofré de Bullon
Godofré de Bullon (1058- Cherusalem, 1100), estió un caballero medieval y uno d'os liders d'a Primera Cruzata dende 1096 dica a suya muerte. Estió sinyor de Bullon dende 1076 y duque d'a Baixa Lorena dende 1087. Dimpués d'a presa de Cherusalem en 1099 esdevinió o primer gobernant d'o Reino de Cherusalem, encara que no prenió o títol de "rei".
Godofré de Bullon en fuents aragonesas
Estió un personache celebre en a Edat Meya y bi n'ha citas en a obra d'Heredia, tanto en "La Flor de las Ystorias d'Orient" como en a "Cronica de los Conquiridores" encara que se trabuquen entre Lotarinchia y Turinchia: :
En o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" bi n'ha atra mención, pero con l'antroponimo en francés:
Gaztelugatxe (canción)
Gaztelugatxe ye una canción d'o veterano grupo de folk basco Oskorri, que s'editó en 1984, en o suyo disco Plazarik plaza ("De plaza en plaza").
Parolas
thumb|300px|right|[[Gaztelugatxe y a isla d'Aketx.]]
Gaintza (desambigación)
Gaintza (en basco) u Gaínza (en castellano) puet estar:
Ólvega
Cheografía
La localidat d'Olvega se troba entre las sierras de Moncayo, Madero y Toranzo.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Cueva de Ágreda, Beratón, Borobia, Noviercas, Hinojosa del Campo, Pozalmuro, Matalebreras y Agreda.
Parla
Lo lexico popular d'intrés etnografico de Ciria se conoix relativament bien por fegurar esta localidat en l'ALEANR, con la sigla So 400.
Se i troba aragonesismos; por eixemplo en o vocabulario d'a matacía i trobamos: garrón, güeño, esquinazo, garganchón, matachín, presente y roncha.
Personaches
Ye natural d'Ólvega o famoso empresario d'o sector carnico Emiliano Revilla. Emiliano Revilla impulsó a industrialización d'o suyo lugar con a creyación d'una fabrica d'embutitos a on que antes triballaba muita chent d'a redolada.
Desafiamiento de Bordeus
Lo Desafiamiento de Bordeus estió un desafiamiento lanzato por Carlos I d'Anchú a lo rei Pero lo Gran d'Aragón en lo que s'heba de fer un torneyo entre caballers de lo reino de Francia y caballers de la Corona d'Aragón en lo que se chugarían los suyos reinos. Este torneyo s'heba de celebrar l'1 de chunio de 1283 en Bordeus, que en ixas envueltas dependeba d'Anglaterra.
En lo contexto de la Conquiesta de Sicilia por part de Pero lo Gran, lo suyo rival Carlos I d'Anchú, una vegata vencito, emplegó la suya influencia con lo Papa Martín IV pa que denunciase a lo rei aragonés por furtar-li lo reino de Sicilia. A part d'este feito Carlos d'Anchú desafió a Pero a celebrar un torneyo en la tierra neutral de Bordeus, alavez en mans d'Anglaterra, de 100 caballers franceses contra 100 caballers de la Corona d'Aragón, en lo que se chugarían los suyos reinos. Dios daría la victoria a lo mes chusto, y castigaría a lo dolento. Pero aceptó lo desafiamiento navegando dica lo Reino de Valencia y desembarcando en Cullera, En Valencia preparó lo suyo paso ta Bordeus. Lo acompanyarían lo valenciano-aragonés Blasco d'Alagón, lo valenciano Conrad Llança, Bernat de Peratallada y Domingo de la Figuera, un mercader de caballos naixito de Zaragoza u Calatayú.
Pero lo Gran se disfrazó de criato y pasó la muga, plegando ta Bordeus on s'idenfiticó debant de las autoridaz locals probando que heba cumplito lo compromís, cosa que no heba feito Carlos I d'Anchú, ya que no s'heba movito de Nápols.
Curiosidaz
De toz estos feitos, en charra un texto en aragonés medieval, a traducción aragonesa de la Cronica de Bernat Desclot.
Tamién se'n charra en la Cronica de Sant Chuan d'a Penya, capítol XXXVI:
Telegram
thumb|Telegram.
Telegram ye un servicio de mensachería instantania, videotelefonía y voz sobre IP basau en a boira con zifrau de cabo a cabo solament para chat secreto, mientres que o chat en a boira utiliza zifrau client-servidor / servidor-client. As aplicacions client de Telegram son disponibles pa Android, iOS, Windows Phone, Windows, macOS y Linux.
Estió desembolicada por os chirmans Nikolái y Pável Dúrov. S'anunció oficialment o 14 d'agosto de 2013,​ dimpués de l'exilio d'os chirmans d'o suyo país d'orichen, Rusia.
Ye disponible en varios idiomas, entre ells l'aragonés a causa d'o treballo de l'asociación Softaragonés.
Nacionalismo valenciano
thumb|200px|Senyera, sinyal emplegato per os nacionalistas Valencianos O nacionalismo valenciano u valencianismo ye una corrient de pensamiento pulitico que aspira a o maximo nivel d'autogubierno de o País Valenciano; solenco u en o conchunto de as tierras de luenga catalana, ditas Países Catalans per os nacionalistas.
Bi ha muitas corrients dientro d'o nacionalismo valenciano, encara que podemos arronclar-las en dos: o valencianismo catalanista esfensor de os Países Catalans y o valencianismo circumscrito nomás a o País Valenciano. Encara que con trazas diferents, toz tratan de consiguir o maximo grau de sobiranía ta o pueblo valenciano respective a Espanya, encluyito o dreito a l'autodeterminación y la independencia.
O teorico mas important de o nacionalismo valenciano ha estato Joan Fuster (1922-1992). A suya obra prencipal ye o libro Nosaltres els Valencians (Nusaltros os Valencianos) publicato en 1962. Ista obra se considera a base de o nacionalimo valenciano actual.
Punta de Valdemicas
A punta de Valdemicas u punta de Plandemicas ye un mont de 1.201 metros d'altaria que troba en a sierra de Santo Domingo, chusto en a muga entre a provincia de Zaragoza (Biel-Fuencalderas) y a provincia de Uesca (Agüero).
Alto del Chanzón
L'alto del Chanzón ye un mont de 696 metros d'altaria, situada en a depresión d'Ebro, en o municipio de Monegriello, en a provincia de Zaragoza.
Marxismo
thumb|250px|Molimento a Marx y Engels en [[Berlín.]] O marxismo ye o conchunto de doctrinas politicas, economicas y filosoficas deribatas d'as obras d'o filosofo, economista, periodista y revolucionario aleman d'o sieglo XIX Karl Marx y su amigo Friedrich Engels qui l'aduyó en muitos d'os abances en as suyas teorías.
Tropico de Cancro
Ista linea imachinaria une os puntos más septentrionals en os que o Sol adube o cénit (a vertical d'ixe puesto), lo que ocurre entre o 20 y o 21 de chunio de cada anyo. Isto se conoixe como solsticio de chunio. En as tablas astronomicas, a calendata y a hora se sinyalan en tiempo universal coordinau (UTC).
Marxismo
Marx y Engels se basoron en a filosofía de Hegel y de Feuerbach, os dos tamién alemans, a economía politica d'Adam Smith, a economía ricardiana de David Ricardo y o socialismo francés d'o sieglo XIX ta desarrollar una critica d'a sociedat que ye tanto cientifica como revolucionaria.
En l'actualidat s'autoproclaman marxistas os gubiernos de Laos, Corea d'o Norte, Vietnam, Cuba, a Republica Popular China y Moldavia.
Tropico de Cancro
En l'inte en que ocurre o solsticio de chunio, os rayos solars cayen verticalment sobre tierra en a linia imachinaria d'o tropico d'o hemisferio norte (Cancro). En o solsticio d'aviento, lo fan sobre o tropico d'o hemisferio sud (Capricorno).
O tropico de Cancro sinyala a muga septentrional d'a dita zona intertropical, comprendida entre os tropicos de Cancro y Capricorno.
Sunderland
Sunderland ye una ciudat d'Anglaterra, en o condau de Tyne y Wear y en a rechión d'o Nord-este d'Anglaterra. A suya población ye de 177.739 habitants (2001).
Cometas
As cometas son sinyals de puntuación que sirven basicament pa incluyir una exprisión, termin u citación.
Zubin Mehta
Zubin Mehta, naixito de Bombai (Raj britanico, hue India) o 29 d'abril de 1936 en una familia parsi, ye un director d'orquesta indio de musica clasica. Mientres a suya carrera, ha estato director de cuantas orquestas filharmonicas.
Nacionalismo andaluz
thumb|right|250px|Bandera Nacionalista Andaluza. thumb|right|250px|Bandera nacionalista usata por as Choventuz Andalucistas.
O nacionalismo andaluz ye un movimiento politico y social que defiende o reconoiximiento d'Andalucía como nación drento d'Europa.
Os prencipals partius andalucistas actuals son o Partido Andalucista (PA) y o Partido Socialista de Andalucía (PSA), encara que tamién bi ha en o movimiento atros grupos y partius, como Colectivo de Unidad de los Trabajadores - Bloque Andaluz de Izquierdas (CUT-BAI), Nación Andaluza (NA) u Asamblea Nacional de Andalucía (ANA). Antiparte, o Sindicato de Obreros del Campo (SOC) tamién se define como andalucista.
Afganistán
A suya capital ye Kabul. Tamién son ciudaz importants (mas de 200.000 habitants): Kandahar, Mazar-e Sharif, Herat y Jalalabad. Afganistán ye un d'os países mas pobres d'o mundo.
Tien una población ye de 32.564.342 habitants (estimación de 2015), en una superficie de 652.864 km², con una densidat de población de 43,5 hab/km².
Dende meyatos d'os anyos 1970 o país se troba en un estato de guerra cuasi constant, en primeras con a invasión sovietica d'Afganistán y dimpués con a intervención d'os países occidentals contra la guerrilla d'os talibans que heba redotato a la Unión Sovietica y heba imposato un rechimen politico islamico basato en a sharia.
Antigüidat
left|thumb|250px|Anvista d'a estatua de [[Buda en Bāmīān, antis y dimpués d'a suya destrucción por os talibans o 21 de marzo de 2001.]] En l'antigüidat, o territorio de l'actual Afganistán feba parti de l'Imperio Persa aquemenida (500-330 aC), que se dividiba en diversas satrapías (Bactria, Drangiana, Aracosia y Aria). Entre o 330 aC y o 327 aC Aleixandre lo Gran establió, por conquiesta, a parti oriental d'o suyo imperio en ista rechión. Istos territorios perteneixioron dimpués a lo reino seleucida, a lo reino griego de Bactria, y en parti, a l'imperio indio d'Asoka, a los escitas o saka, a lo reino Kusán, a los persas sasanidas, a los hunnos kidaritas y heftalitas, y tornó a estar baixo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabe (Herat fue conquiesta por os arabes en l'anyo 651).
L'Islam
A incorporación d'Afganistán a l'islam, estió lenta y tardana. Se produció dende Sistán enta Ghazni y Kabul. Afganistán, chunto a Punchab, constituyó lo centro d'o Estato irano-islamico entre 997-1187. Se construyoron importants mezquitas y palacios fortificatos baixo a dinastía gazneví, os guridas (arredol de 1200), a dinastía d'os Kart (epoca mongola, sieglos XIII y XIV) y a cort de Husayn Bayqara (1469-1506).
A formación d'Afganistán
Baixo los sefevidas, a partir de 1502, o país prenió lo chiismo, mientres una gran mayoría d'a población se manteneba sunnita. A ruptura con Persia se feba evident. En os sieglos XVI y XVII, Afganistán se dividió entre l'imperio mogol y Persia. L'afganés Nadir (1736-1747), dimpués d'a redota d'os sefevidas, s'incorporó Persia, unión que duró dica o suyo asasinato. En 1747 Ahmad Shah Durrani fue esleito emir, y dica l'inte d'a suya muerte en l'anyo 1773 dominó lo Panchab y Delhi, en a India, territorios que os suyos succesors no podioron mantener. Manimenos Afganistán se mantenió como Estato y, de feito, o suyo nombre proviene d'ista epoca.
O sieglo XIX
As tensions entre l'Imperio Ruso y l'Imperio Britanico amanixioron en a redolada en o sieglo XIX, y a partir de 1837 principió a influencia britanica sobre o país. A la fin, Rusia y Anglaterra guarancioron a independencia d'Afganistán en l'anyo 1907, feito que no se consolidó dica o 19 d'agosto de 1919, una vegata que heba rematato la Tercera Guerra Anglo-afganesa.
O sieglo XX
O país estió neutral mientres a Segunda guerra mundial, y en l'anyo 1946 s'establió, en o río Amu Daria, a muga con a Unión Sovietica. O intento de creyar un Pakhtunistan (unión d'as poblacions de luenga paxtu de l'este d'Afganistán y as de l'ueste de Pakistán) fació que se crebasen as relacions diplomaticas entre os dos países (1961-1963).
A intervención sovietica
En l'anyo 1973, un golpe d'Estato remató con a monarquía: Sardar Muhammad Daud Khan proclamó a Republica y asumió lo gubierno. En 1978, unatro golpe d'Estato lebó a lo poder a Abdbul Qadir. O mesmo anyo, Nur Muhammad Taraki, d'ideolochía comunista, fue nombrato chefe d'Estato por parti d'o consello revolucionario d'as fuerzas armatas y augmentó a dependencia d'o país respective d'a Unión Sovietica. Iste feito li suposó una confrontación ubierta con as guerrillas nacionalistas tradicionals (y tamién islamicas), os muchahidín. En 1979, Hafizulla Amin (d'a facción Khalq y primer ministro) derrocó a Taraki. A Unión Sovietica decidió d'intervenir ta refirmar o gubierno, eliminó Amin y se metió a favor de Babrak Karmal, d'a facción Parcham. A presencia sovietica fació que s'intensificase a luita entre o gubierno y a guerrilla musulmana, y fació exellar a muita población enta Pakistán. En 1986 Karmal fue substituyiu por Muhammad Najibullah. En l'anyo 1988, o desgaste d'os sovieticos fació que se sinyasen os alcuerdos de Chinevra entre Afganistán, Pakistán y a URSS, en os que se determinó que as tropas sovieticas se retirasen d'o país.
A guerra civil
Dimpués que os afganos forachitasen a las tropas sovieticas, a guerra civil continó entre os partidarios de Burhanuddin Rabbani (o president) y Ahmad Shah Massud (ministro d'Esfensa), y as faccions fiels a Gulbuddin Hekmatiar (ocasionalment refirmato por as guerrillas d'o comandant Dostam). Os intentos de paz negociata por parti d'as Nacions Unidas fracasoron. A la fin, un tercer grupo formato por islamistas radicals sunnitas, os talibans, dominoron dos partis d'o país y en l'anyo 1996 conquerioron a capital. Afganistán fue chusmeso a partir d'allora a una interpretación extrema d'a xara, que deixaba a las mullers en un estatus muit inferior y castigaba tota disidencia con practicas brutals.
O sieglo XXI
thumb|250px|Cautivo d'[[opio en Afganistán.]] En chinero de 2004 s'aprebó una Constitución que define a lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos a las mullers y esfensa o respeto a las minorías relichiosas. O resultato d'as eleccions dió la victoria a Karzai, con un 55,4% d'os votos. O retorno d'os refuchiatos d'o rechimen talibán, mas que mas de Pakistan, y a desastrosa situación economica d'o país favoreixioron o cautivo de l'opio y o narcotrafico, que mientres o periodo d'os talibans heba estato prohibito.
A suya situación estratechica se vió reforzata por a sinyatura d'un alcuerdo entre Pakistán, Afganistán y Turkmenistán en l'anyo 2002 ta la construcción d'un olioduto que trescruzarba istos tres países. En 2008, ni os esfuerzos d'a fuerza multinacional ni as accions d'o gubierno de Karzai podioron estabilizar o país, chusmeso dende o mesmo inte d'a conquiesta a una situación de guerra constant.
A guerra d'Estaus Unius en Afganistán que principió en 2001 remató oficialment lo 28 d'aviento de 2014, estando a guerra mas larga sostenida per os EUA dica l'actualidat. Manimenos, milars de tropas d'a OTAN lideradas per Estaus Unius han remaniu en o país pa entrenar y asesorar a las fuerzas d'o gubierno afgano. O resultau en baixas d'a guerra de 2001 y a posterior ocupación s'ha traduciu en mas de 90.000 baixas civils relacionadas dreitament con a guerra, an s'incluyen los sublevaus, civils afgans y fuerzas gubernamentals, a mas de 100.000 ferius.
Mientres o 2021 Estaus Unius albandona o país quitando toz os militars que encara yeran en o país, en agosto a ofensiva talibán y a ocupación de Kabul por os talibans fan que comience una salida cuasi atropellada d'o país de militars, civils, diplomaticos, y periodistas de toz os países que encaran yeran allí a mas d'os colaboradors afgans. O president Ashraf Ghani y o vicepresidente Amrullah Saleh salen d'o país, y queda controlau per os talibans.
Cheografía
Afganistán ye un país con una superficie de 647.500 km², que se troba situato en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre l'Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nord-este con China, a traviés d'o corredor de Wakhan. Ye asinas un país interior, que no poseye acceso a la mar.
A suya orografía ye prou montanyosa (alto u baixo o 75% d'a suya superficie son territorios de montanya), destacando-ne en estar a o canto d'o Himalaya, encara que os suyos ríos no son tot o cabalosos que cabría asperar, en estar una redolada de climatolochía predominantment seca, a on predomina o clima desertico u o clima semi-desertico. Sindembargo, bi ha vals prou fértils, como a val d'Herat, a o norueste d'o país, con una important densidat de población que contrasta con a resta d'o país.
Cal destacar l'actividat sismica d'o país, en forma de tierratremos que gosan provocar victimas.