cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
García Remíriz de Chaca
Biografía
Simultanió o cargo episcopal en Aragón y Pamplona, una cosa que no se correspondeba con o dreito canonico vichent, asinas como o feito d'estar succediu en a encomienda d'a rección d'o bispau de Pamplona por a suya chirmana, a infanta Sancha d'Aragón, vidua d'o conte Ermengol III d'Urchel.
Zaragoza
Arte y cultura
A ciudat poseye una universidat dende 1542, encara que os suyos orichens se troban en o sieglo XII. Actualment se divide en cuantos campus, d'os que dos se troban en a ciudat.
Existen cuantos teatros, a on s'amostran obras d'intrés cheneral y de teatro alternativo. O mas antigo ye o Teatro prencipal, en o Coso, a man de l'antigo teatro romano. Tamién destacan o teatro d'o mercato y o teatro d'a estación.
García Remíriz de Chaca
Biografía
O rei d'Aragón empentó, asinas mesmo, a reforma romana d'a ilesia en Aragón, posiblement a partir d'o suyo compromís con o Papa dimpués d'o viache que Sancho Remíriz fació ta Roma pa declarar-se o suyo vasallo en 1068. A istas reformas s'oposó parti d'o estamento eclesiastico aragonés y pamplonés y o suyo propio chirmán menor, o bispe García Remíriz qui, probablement debiu a istas desavenencias, fue alpartau d'o bispau de Pamplona en 1082, y pasó a estar rechiu por a suya chirmana a contesa Sancha d'Aragón, a tamas d'a suya condición femenina.
Zaragoza
Arte y cultura
Se conta con un Auditorio-Centro de Congresos que amogolona la practica totalidat d'os muitos congresos que se celebran en Zaragoza y tamién de l'actividat musical d'a capital. En iste Auditorio tienen a seu o grupo Enigma-Orquesta de Cambra de l'Auditorio de Zaragoza, orquesta de formación variable que poseye un convenio con iste Auditorio y que tien una chicota temporada de conciertos, adedicando-se con especial intrés a la espardidura d'a musica contemporania. Tamién ofreixe conciertos pedagochicos ta escolans y colabora con o coro de l'Auditorio, coro Amici Musicae. Continando con a musica clasica, tamién organizan conciertos as entidaz d'estalvio Ibercaja y CAI, asinas como Choventuz Musicals de Zaragoza, pero todas istas d'un modo mas esporadico y enfocadas a atra mena de roldes y publico.
Anque l'ocio d'a ciudat escurra por camíns mas mudenos, como los cines, existindo 5 u 6 salas en torno a la que pasa por estar a vía prencipal, y atros tantos mas en os grans centros comercials de Grancasa y Augusta, habendo suposau, l'aparición de salas multicine, a disparición de bels d'os cines de mas solera anque no ha eschalamancau a pervivencia de belunas d'as antigas salas d'o centro.
As zonas de marcha, son Rollo (musica comercial y d'adolescents), O Casco (ta chent choven, universitaria), La Zona y a Xota.
Molimentos
thumb|left|250px|Palacio de l'[[Alchafaría.]] Zaragoza ye una ciudat bimilenaira por la que han pasato cuasi totas as civilizacions que han dominato a Peninsula Iberica, estando una important ciudat en cada una d'ellas. Por ixo bi ha enrunas y molimentos de toz os estilos y epocas.
A tamas de tener enrunas y edificios de gran belleza, Zaragoza ye encara una ciudat esconoixita t'a mayoría d'os espanyols y mesmo zaragozanos. Ista situación cambeó una miqueta a radiz d'a celebración d'a Exposición Internacional de 2008, esdevenindo dende alavez Zaragoza un destín preferito en o turismo cultural y d'interior.
Amás bi ha atros puestos de gran intrés: 250px|thumb|Murallas romanas, Torraza d'a Zuda y Sant Chuan d'os Panez. 250px|thumb|A Loncha thumb|250px|A [[Basilica de A Nuestra Sinyora d'o Pilar y o puent de Piedra sobre o río Ebro en Zaragoza, a capital d'Aragón.]]
Fiestas
thumb|right|250px|O Pilar. L' afavilidat d'as suyas chents fan d'as suyas fiestas unas d'as mas intresans, con actos populars y actuacions en dreito en diversos puntos d'a ciudat.
Museus
mas información en Información Museus Municipals de Zaragoza
Accesos y transporte
Bi ha un servicio de trens de redolada entre Zaragoza y parti d'os municipios d'a suya aria metropolitana, clamato Cercanías Zaragoza, que fa parte d'o rete de Cercanías de Renfe Operadora. Actualment dito rete de trens de redolada nomás ye formato por una linia, a C-1. Tamién bi ha una linea de tramvía inagurata l'anyo 2011 y clamata Linea 1.
Esporte
Tamién cal que destacar el Centro Natación Helios, un club poliesportivo con equipos federatos en 16 esportes, as suyas seccions mes importants son as de natación, waterpolo y baloncesto.
Puntal de l'Obaco
O puntal de l'Obaco (en castellano Lobaco) ye un mont de 597 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Zaragoza
Competicions esportivas
Zaragoza estió subseu olimpica de fútbol en os Chuegos Olimpicos de Barcelona 1992 chugandose-hi partius d'o Grupo A y D, y un partiu d'os cuartos de final en La Romareda.
Puntal de l'Obaco
Toponimia
L'oronimo puntal de l'Obaco presenta un formant puntal, que significa "prominencia aguda de lo terreno", y unatro formant obaco, que no indica necesariament orientación enta lo norte y corresponde a un apelliu Lobaco documentau en a redolada en os sieglos XVI y XVII. Este apelliu ye d'orichen toponimico en zonas con ubagos que se podrían mirar en o norte d'Aragón (a on que se dice ubago u paco), Navarra (a on que se deciba ubago y bi ha un concello homonimo), Catalunya (a on que se dice obac), u Occitania (a on que se dice ubac).
Zaragoza
Medios de comunicación
Gran parte d'as emisoras de radio de Zaragoza son controladas per los grans grupos radiofonicos d'Espanya: Radio Nacional d'Espanya, Cadena SER, COPE y Onda Cero. A la marguin d'ellas, operan en Zaragoza atras emisoras d'ambito autonomico, como Aragón Radio y numerosas emisoras locals.
Ciudaz achirmanatas
As ciudaz achirmanatas con Zaragoza son:
Alchecira
Alchecira u Alchacira (Algecira u Aljacira en grafía SLA) puet estar:
En a suya versión en anglés, Al Jazeera, puet estar:
Primoral
Primoral ye un mont de 373 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Santiz
Santiz ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 269 habitants (2009), en una superficie de 27,05 km² y una densidat de población de 9,94 hab/km².
Avezzano
Avezzano (en dialecto marsicano: Avezzanë) ye una comuna italiana situata en a provincia de L'Aquila y rechión d'Abruzos.
A suya población ye de 42.484 habitants (2019) en una superficie de 104,09 km², con una densidat de población de 406,8 hab/km².
Cheografía
A ciudat d'Avezzano se troba situata a 695 metros d'altaria dencima d'a ran d'a mar, en o canto d'a plana de Fucino (Marsica, Abruzos) y abuegada por o mont Velino a lo norte y por o mont Salviano a lo ueste.
Clima
Avezzano se caracteriza por un clima continental con hibiernos fredos y pleviosos y veranos calurosos. A suya posición cheografica, a lo canto d' a cuenca d'o Fucino, favoreix l'inversión termica, especialment en agüerro, hibierno y primavera, con a formación de boiras baixas. A suya temperatura meya anyal ye de 16,5 graus y a precipitación meya de 753 mm.
Toponimía
I hai diferents etimolochías proposadas pa o nombre d'a ciudat :
Historia
A ciudat estió completament destruida por o tierratremo de 13 de chinero de 1915. Mientres a Segunda Guerra Mundial estió bombardeada quantas vegadas por os exercitos aliatos.
Moldavia
Moldavia (en rumano Moldova) puet estar:
San Vicente de Munilla
San Vicente de Munilla ye un lugar despoblato pertenixente a o municipio de Munilla (A Riocha), situato amán de dixa población, a una distancia d'1,5 km.
Bibliografía
* Marrodán Pellejero, Abel (2006). San Vicente de Munilla, la aldea abandonada y sus gentes. ISBN 84-611-0718-7.
Paul Reynaud
Paul Reynaud, naixito de Barcilona de Provença (Alpes d'Alta Provenza, Provenza-Alpes-Costa Azul, Occitania) o 15 d'octubre de 1878 y muerto en Neuilly-sur-Seine (Isla de Francia, Francia) o 21 de setiembre de 1966, estió un avogau y politico francés, activo mientres os anyos 1930 en os tiempos d'a Tercera Republica Francesa y en zaguerías d'os anyos 1940 en os tiempos d'a Cuatrena Republica Francesa. Cuantas vegatas ministro en succesivos Gubiernos, oposato a los Alcuerdos de Múnich con o Tercer Reich (anque votó a favor en o Parlamento) lo nombroron Primer ministro d'a Republica o 20 de marzo de 1940; o 10 de mayo os alemans invadioron Francia en a batalla de Francia y Reynaud fue sustituyito por o mariscal Philippe Pétain, qui signó un armisticio con os alemans. En rematar a guerra y establir-se a Cuatrena Republica Francesa tornó a estar ministro.
Pico d'o Cuello de Palas
O pico d'o Cuello de Palas (en francés pic du Col de Palas) ye un pico de 2.589 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Laruntz (Occitania).
Cantón francés
En Francia, un cantón ye una división administrativa. O numero de cantons varía en cada departamento. O numero total de cantons existents en Francia ye de 4.039 (2004), d'os cuals 156 en son situatos en os departamentos d'ultramar.
Bayreuth
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Pico d'Arrémoulit
O pico d'Arrémoulit (en francés pic d'Arrémoulit) ye un pico de 2.624 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Laruntz (Occitania).
Lista de molimentos d'a Ribera Baixa d'Ebro
Lista de molimentos d'a Ribera Baixa d'Ebro catalogatos como Bien d'Intrés Cultural:
Tesla Model S
Tesla Model S ye un auto electrico d'o segmento E desembolicau por Tesla, Inc. que se fabrica en Fremont, California, Estaus Unius y en Tilburg, Países Baixos.
Districtos de Francia
Un districto ye una subdivisión territorial francesa. Os 100 departamentos franceses (départements) se dividen en 342 districtos (en francés arrondissements).
A capital d'un districto se clama sous-préfecture (subprefectura). Cuan un districto tien a prefectura (capital) d'o departamento, ixa prefectura ye a capital d'o districto y ye asinas prefectura y subprefectura.
Os districtos, antimás, son dividitos en cantons y comunas.
Castellonciello
Castellonciello (Castejoncillo en castellano) ye un despoblato medieval a man de Miedes, Fuents de Xiloca y Montón.
Historia
Ya yera despoblato en lo sieglo XIV.
Toponimia
Mencionato como Castellonciello en la bula de 1182 de lo Papa Lucio III.
En lo "Libro Chantre" s'escribe Castellon de río de Miedes y especifican:
Seguntes Ubieto Arteta corresponde a Castejón de Miedes en 1461, a Barrio de Mara en 1495, a Castejoncillo en 1610, y Castejón del Pico de Miedes en 1646 y a Castejón de Mara.
Llafranc
250px|thumb| Amvista de Llafranc. Llafranc ye un lugar d'o municipio catalán de Palafrugell en o Baixo Empordán y provincia de Chirona, en l'anyo 2009 teneba una población de 316 habitants. Ye un important puesto residencial de verano i turistico d'a Costa Brava.
Anyos 1470
Os anyos 1470 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1470 y l'anyo 1479, istos dos tamién encluyitos.
Luengas castellanas
As luengas castellanas fan referencia a l'idioma castellano (u espanyol) y a os suyos parients mas amanaus. Amás d'o chudeocastellano, derivau directament d'o castellano, podrían incluyir-se en iste grupo atras variedatz como o chavacano u o llanito.
Blancafòrt
Blancafòrt puet estar:
Salou
Salou ye un municipio catalán d'a provincia de Tarragona, situata en o Tarragonés. A suya población ye de 25.754 habitants (2008), en una superficie de 15,1 km² y una densidat de 1.705,56 habitants/km².
Organ
Organ ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 52 habitants (1999) en una superficie de 2,73 km², con una densidat de población de 19,05 hab/km².
Castrotierra de Valmadrigal
Castrotierra de Valmadrigal (Castrutierra de Valmadrigal en leyonés) ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Tierra de Safagún y partiu chudicial de Safagún.
A suya población ye de 133 habitants (2009) en una superficie de 23,50 km², con una densidat de población de 5,66 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castrotierra de Valmadrigal se troba situada a 845 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 21 km d'a ciudat de Safagún, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 45 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia, y de 102 km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.
Mugas
O termin municipal de Castrotierra de Valmadrigal muga a lo norte con Las Grañeras; a lo nord-este con Vallecillo; a lo sureste con Villeza; a l'ueste con Santa Cristina de Valmadrigal y a lo norueste con Villamoratiel de las Matas.
Blancafòrt (Gers)
A suya población ye de 44 habitants (1999) en una superficie de 3,33 km², con una densidat de población de 13,21 hab/km².
Vallobar
Vallobar (Ballobar en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'a Cinca Baixa.
A suya población ye de habitants en una superficie de 127,73 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia y luenga
En aragonés de Sierra Ferrera dicen Vallebar en cuenta de "Vallobar". Entre os microtoponimos en aragonés tenemos El Basal, El Basalet de Don Juan y Las Ripas.
Amparo-Ángeles Soler Betés, publicó Replega de bocabulario de Ballobar. (Consello d'a Fabla Aragonesa, Uesca, 2004). Consta de 2.865 dentradas e más de 3.000 aceucions diferens. Ye consecuencia d’un treballo de replega que Amparo-Ángeles Soler Betés (Ballobar, 1955) encetó en as añadas 70.
Cheografía
Vallobar ye situato en a marguin dreita d'o río Alcanadre, a 154 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. Ye a una distancia de 93 km de Uesca, a capital d'a suya provincia, y de 19 km d'a localidat de Fraga, a capital d'a suya comarca.
En o termin municipal de Vallobar bi ha poblacions naturals de taparas, o que cheneró una actividat economica que miraba de comercializar o resultau d'a suya recolección.
Mugas
O suyo termin municipal muga con Osso d'a Cinca, Zaidín, Viliella d'a Cinca, Fraga, Candasnos, Ontinyena y Chalamera.
Lançac (Altos Pireneus)
Lançac (en francés Lansac) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 149 habitants(2006) en una superficie de 3,87 km², con una densidat de población de 38,507 hab/km².
Trilobites
Trilobites son antropodos maríns extinctos d'a clase d'os Trilobita. Os trilobites fan un d'os primers grupos d'artropodos conoixius. A primera aparición de trilobites en o rechistro fósil define la base d'a etapa Atdabanian d'o periodo Cambrico (fa 521 millons d'anyos) y florioron a lo luengo d'o Paleozoico inferior antis de cayer en un larga decayedura, quan, mientres o Devonico, toz os ordens de trilobites fueras d'a Proetida s'extinguió. Os zaguers trilobites existents a la fin desapareixioron en a extinción masiva en zaguerías d'o Permico, fa uns 252 millons d'anyos.
Anyos 1480
Os anyos 1480 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 1480 y l'anyo 1489, istos dos tamién encluyitos.
Trilobites
Os trilobites van estar entre los animals primitivos de mayor exito, existindo en os ocians mientres quasi 270 millons d'anyos, con mas de 22.000 especies descritas.
Os trilobites mas grans mesuraban mas de 45 centimetros de luengo y pueden haber pesau dica 4.5 kilogramos.
Castrodeza
Castrodeza ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 186 habitants (2007), en una superficie de 15,90 km² y una densidat de población de 11,69 hab/km².
Vila-seca
Vila-seca ye un municipio catalán d'a provincia de Tarragona, situata en o Tarragonés. A suya población ye de 20.039 habitants (2008), en una superficie de 21,6 km² y una densidat de 927,73 habitants/km².
Districto de Haifa
O Districto de Haifa (en hebreu: מחוז חיפה, Mehoz Haifa) ye un d'os seis districtos d'Israel, con una superficie de 864 km², con capital en Haifa.
Se troba dividito en dos subdistrictos (Haifa y Hadera) y cuantas rechions naturals:
Suelta Alta
Suelta Alta ye un mont de 478 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (mas conoixito esportivament con o nombre de Fernando Alonso), naixito d'Oviedo (Asturias) o 29 de chulio de 1981, ye un piloto asturiano de Formula 1, con una destacata carrera esportiva dende primerías d'os anyos 2000, estando mesmo Campión d'o Mundo de Formula 1 en 2005 y 2006.
Mientres a suya carrera ha recibito tamién cuantos premios, dentre os que cal destacar o Premio Prencipe d'Asturias d'os Esportes en l'anyo 2006 per ubrir nuevos camins en especialidaz de maxima dificultat, lo que le ha convertiu ya en un simbolo y un referent capaz de ilusionar a millons de personas.
Telegrafo (desambigación)
O termin "telegrafo" puet referir-se a los siguients articlos:
Castromembibre
Castromembibre ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 76 habitants (2007), en una superficie de 16,60 km² y una densidat de población de 4,57 hab/km².
Ubridor
Ubridor puet estar:
Pitón Von Martin
O Pitón Von Martin ye un pico de 2.785 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Laruntz (Occitania).
Toponimia
Iste pico y l'ariesta Sudueste d'o pico de Palas (2.970 m) prenen o suyo nombre d'os chirmans Von Martin, primers en puyar-ie liderando una expedición alemana en l'anyo 1913.
Ourol
Ourol (Ourol en gallego y oficialment, Orol en catellán) ye un municipio gallego d'a provincia de Lugo, situato en a comarca d'a Mariña Occidental.
A suya población ye de 1.259 habitants(2008), en una superficie de 142,1 km² y una densidat de 8,86 hab/km².
Escritura
thumb|200px|As [[Glosas Emilianenses, primeras escrituras en aragonés]] A escritura ye un metodo d'intercomunicación humana que se realiza por meyo de sinyals visuals que constituyen un sistema. Un sistema d'escritura puet estar completo u incompleto; ye completo lo que puet exprisar sin d'ambigüedat tot lo que puet manifestar y decir una luenga determinata. O dominio d'a escritura (y a lectura asociata), se diz alfabetismo.
Bèumarchés
Bèumarchés (Bèumarchés en occitán, Beaumarchés en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de Pardiac-Ribèra Baisha.
A suya población ye de 655 habitants (2006) en una superficie de 32,47 km², con una densidat de población de 20,17 hab/km².
Mikoyan MiG-35
Mikoyan MiG-35 (en ruso: Микоян МиГ-35) ye un avión de caza desembolicau por Mikoyan. O suyo primer vuelo estió en aviento de 2016. Tien dos motors Klimov RD-33MK, una velocidat maxima de Mach 2,25 y un alcanz de 2.100 km. Se'n han construyíu nomás que seis unidaz.
Lista de molimentos d'o Baixo Aragón-Casp
Lista de molimentos d'o Baixo Aragón-Casp catalogatos como Bien d'Intrés Cultural:
Ford T
Ford Model T estió un automobil produciu per a interpresa Ford Motor Company d'Henry Ford dende 1908 dica 1927. Iste modelo estió lo primer automobil d'a historia que se fabricó en masa con a cadena de montache.
O Ford Model T estió nombrau l'automobil mas influyent d'o sieglo XX en a competencia Auto d'o sieglo de 1999, per debant d'o Mini, Citroën DS y Volkswagen Beetle. Lo Modelo T de Ford tenió exito no nomás perque proporcionó transporte economico a gran escala, sino tamién perque l'automobil significó innovación pa la creixent clase meya y se convirtió en un poderoso simbolo d'a era de modernización d'os Estaus Unius. Con 15 millons vendius, estió l'automobil mas vendiu en a historia antis d'estar superau per lo Volkswagen Beetle en 1972, y encara ocupaba lo uiteno puesto en a lista d'os diez primers en 2012.
Castrobol
Castrobol ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 79 habitants (2009), en una superficie de 16,91 km² y una densidat de población de 5,67 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castrobol se troba situata a 772 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 86 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya provincia y de Castiella y Leyón.
Emily Blunt
Emily Blunt (Emily Olivia Laura Blunt), naixita de Nueva York (Nueva York) o 23 de febrero de 1983, ye una actriz britanica, encara que nacionalizata estausunidense.
Telegrafo
thumb|200px|Un telegrafo O telegrafo ye un dispositivo de telecomunicación destinato a la transmisión de sinyals a distancia. O telegrafo que más s'ha emplegato ye o telegrafo electrico, encara que tamién s'han usato telegrafos opticos de diferents formas y modalidatz funcionals.
En Aragón
O primer telegrafo optico s'instaló en Aragón en 1848 como parti d'a linia Madrit-Irún. Manimenos, o primer telegrafo electrico s'inaguró en Zaragoza o 14 de chulio de 1854.
Prensa
Prensa ye un termin que tien diferents significatos:
Castromonte
Castromonte ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 379 habitants (2007), en una superficie de 87,10 km² y una densidat de población de 4,35 hab/km².
Almendra (Salamanca)
Almendra ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 187 habitants (2009), en una superficie de 39,00 km² y una densidat de población de 4,79 hab/km².
Vedado Alto
Vedado Alto ye un mont de 552 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Corz de Zaragoza-Calatayú (1365-1366)
As Corz de Zaragoza-Calatayú de 1364-1365 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en as ciudaz de Zaragoza y Calatayú y convocadas por o rei Pero IV d'Aragón.
Citrus
Lo chenero Citrus, mas conoixido popularment como citricos, designa las especies de grans arbustos u árbols chicotz perennes (entre 5 y 15 m) d'a familia d'as Rutaceae. Os suyos fruitos son fruitas y poseyen un alto conteniu en vitamina C y acido citrico, lo qual lis en proporciona un gusto agro muit caracteristico. Son oriundos d'o Asia tropical y subtropical (prencipalment d'a provincia de Yunnan en China) y d'o Himalaya. En l'actualidat iste chenero contiene tres especies y numerosos hibridos cautivaus, incluyidas las fruitas mas amplament comercializadas, como lo limón, la narancha, la Citrus × aurantifolia, lo Citrus × paradisi y o Citrus × tangerina, con diversas variedatz que dependen d'a rechión en a quala se cautive cadaguna d'ellas.
Lo suyo fruito ye un hesperidio, caracteristico d'o chenero.
Bamberg
Bamberg (en franco oriental Bambärch) ye una ciudat independient situada en o estau federau de Bavera (Alemanya).
O suyo casco antigo (en alemán Altstadt) ye un d'os centros historicos mas grans y intactos d'Alemanya y ha estau catalogau como que Patrimonio d'a Humanidat en a lista d'a UNESCO dende 1993. Antimás, Bamberg ye conoixida en tot o país por a suya tradición de fer bieras.
Lansac
Lansac puet estar:
Herbert Marcuse
Herbert Marcuse, naixito de Berlín (Imperio Alemán, hue Alemanya) o 19 de chulio de 1898 y muerto en Starnberg (Bavera, Alemanya Occidental, hue Alemanya) o 29 de chulio de 1979, estió un filosofo y sociologo estausunidense d'orichen chodigo-alemán, qui estió (con Erich Fromm y Theodor W. Adorno) uno d'os prencipals representants d'a dita Escuela de Fráncfort mientres a Republica de Weimar.
Dende os anyos 1950 colaboró en as prencipals universidaz estausunidenses, esdevenindo mientres os anyos 1970 uno d'os prencipals teoricos d'o marxismo, estando a mas uno d'os referents d'o movimiento hippie.
Prunus armeniaca
L' albercoquera (Prunus armeniaca) ye un árbol fruital caducifolio que o suyo fruito ye l'albercoque u abridor.
L'árbol ye natural de China, igual que atras especies d'o chenero Prunus, y os romanos lo trayoron ta Europa per l'anyo 70 A.C. A especie se fayó bien a o puesto y escapó bien en o continent europeu, especialment en a Peninsula Iberica.
Fitonimia
Os denominacions d'a especie y o fruito en a mes gran parte d'as luengas europeas (por eixemplo en anglés "apricot" y en francés "abricot") que derivan d'es romances hispanicos, es cuals l'heban presa de l'arabe al-burquk.
En muitos puestos d'Aragón o fruito se diz alberhe y l'árbol alberhera, pero no ye un aragonesismo real como cabría pensar. En realidat ye un mozarabismo transmeso por l'arabe y derivato d'o latín PERSICUM, como l'aragonés "presco", relacionato con a parola alberchigo present en castellano. Este mozarabismo fue preso por l'aragonés como alberche pa dimpués castellanizar-se con o modelo de almarchal-almarjal, Borcha-Borja u localment archila > argila.
En bellas partes d'Aragón se le diz domasquino, fendo-los provinients de Domás.
En bels puestos abridor se refiere a una mena de presiego y no a l'albercoque.
President d'o Consello Rechional
En Francia, o President d'o Consello Rechional (en francés: Président du conseil régional) ye a persona esleita que endreza o conseil régional de una rechión, estando asinas un cargo ocupato por un politico.
Castiello de Rosel
Castiello de Rosel (en castellano Castillo de Rosel) ye un lugar despoblau d'o municipio de Lopinyén-Ortiella, situau en a comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca.
En l'anyo 1930 encara teneba 15 habitants.
Castronuevo de Esgueva
Castronuevo de Esgueva ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 370 habitants (2007), en una superficie de 29,44 km² y una densidat de población de 12,56 hab/km².
Familia
Una familia ye, dende o punto d'anvista d'a Sociolochía, un conchunto de personas que se troban unitas por lazos de parentalla, que son prencipalment de tres tipos:
Tamién se puet diferenciar a familia seguntes o grado d'a relación entre os suyos miembros:
Antiparte, a familia puet estar unita por vinclos de sangre, encara que también por vinclos d'afinidat, como los que s'escayecen entre os conyuges d'un matrimonio y os familiars consanguinios de l'atro conyuge.
Se considera que una familia tien, dende o punto d'anvista d'o Dreito, una personalidat churidica propia, con un patrimonio común (y en a nuestra sociedat aragonesa, como en a resta d'as sociedaz d'o nuestro ambito cultural, con un domicilio común). Antiparte, a relación familiar creya entre os suyos miembros una obligación de tipo churidico de solidaritat, con l'obchectivo de protecher a os suyos miembros y en garantizar o suyo desembolique social, economico u afectivo.
Corz de Zaragoza-Borcha (1360)
As Corz de Zaragoza-Borcha de 1360 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en as localidaz de Zaragoza y Borcha y convocadas por o rei Pero IV d'Aragón.
Tesla Model X
Tesla Model X ye un auto electrico d'o segmento E desembolicau por Tesla, Inc. que se fabrica en Fremont, California, Estaus Unius y en Tilburg, Países Baixos.
Caüsac d'Ador
Caüsac d'Ador (Caüsac d'Ador en occitán, Cahuzac-sur-Adour en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
A suya población ye de 245 habitants (2007) en una superficie de 6,62 km², con una densidat de población de 37,01 hab/km².
Apomorfia
thumb|right|300px|Diferents tipos de caracters comparatos. Una apomorfia (d'o griego "forma deseparata") ye un caracter biolochico evolutivament novedoso, derivato evolutivament d'un atro caracter que se troba present en un taxon ancestral filocheneticament prosimo. L'apomorfia ye lo caracter contraposato a la plesiomorfia, que fa referencia a lo caracter más antigo, de lo qual dimana l'apomorfia.
A diferenciación entre apomorfia y plesiomorfia no puede estar absoluta, y pende en gran mesura d'es livels hierarquicos entre os que se faiga la comparanza. Por eixemplo:
Sinapomorfias y autapomorfias
As apomorfias, como caracters comparativos que son, se pueden clasificar en sinapomorfias y autapomorfias en función de la suya presencia u no en dieferents grupos d'organismos emparentatos. Asinas, as apomorfias son:
Gustav Vigeland
Gustav Vigeland, naixito de Mandal, Vest-Agder, (Noruega) l'11 d'abril de 1869 y muerto en Oslo o 12 de marzo de 1943, estió un escultor noruego. En o dito Parque de Vigeland (Vigelandsanlegget), un sector d'o Frognerparken d'Oslo, se troban alto u baixo 200 d'as suyas esculturas, en un treballo que li encargó o consello municipal y en o qualo treballo mientres 20 anyadas, feito que fa que a suya obra siga prou conoixita en o suyo país natal.
Coburg
thumb|250px
Coburg ye una ciudat independient situada en o estau federau de Bavera (Alemanya), situada amán d'o Río Itz.
Estió la primera ciudat en tener un alcalde d'o Partiu Nazi en l'anyo 1931.
Penya de Barana
A penya de Barana (en francés pic de la Barane) ye un pico de 2.705 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Arrens e Marçós (Occitania).
Peiret
Peiret (en francés Peyret-Saint-André) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 57 habitants (1999) en una superficie de 6,25 km², con una densidat de población de 9,12 hab/km².
Alto del Campillo
L'Alto del Campillo ye un mont de 406 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Sexma
thumb|310px| Amariello : Sexmas d'a [[Comunidat de Calatayú (meyeval)|Comunidat de Calatayú Azul : Sexmas d'a Comunidat de Daroca Royo : Sexmas d'a Comunidat d'Albarrazín Verde : Sexmas d'a Comuidat de Teruel]]
Una sexma u sesma (d'o latín SEXTUS) ye a división territorial en que se subdividiba cadaguna d'as comunidatz d'aldeyas aragonesas en a Edat Meya.
Etimolochía
Como o suyo propio nombre sinyala, una sexma ye una seisena parti de bella cosa. As comunidatz de Daroca, Calatayú y Teruel se dividiban en seis sexmas, mientres que a comunidat d'Albarrazín nomás en teneba que quatre.
Sexmas
En total bi habió en as comunidatz aragonesas dica 22 sexmas. Por un regular a sexma se deciba por o nombre d'a suya prencipal localidat. Yeran excepcions as sexmas d'a comunidat de Calatayú, que se denominaban por os nombres d'os ríos afluyents d'o Xalón, a sexma del Río Martín en a comunidat de Teruel y a sexma del río Xiloca en a comunidat de Daroca.
Ralla (cheomorfolochía estructural)
250px|thumb|Hogback a l'ueste de [[Denver (Colorado).]] Una ralla ye un conchunto compacto y duro d'estratos verticals u cerca de la verticalidat que resaltan en lo paisache respecto a los estratos tovos. Corresponden a hogbacks en la terminolochía cheomorfolochica, encara que en cheomorfolochía se considera que un conchunto d'estratos ye un hogback dende l'inte quan la superficie estructural presenta una inclinación de 45º. En aragonés lo concepto de ralla s'oposa a lo concepto de cinglo, a on los estratos son prou horizontals.
Eixemplos de hogbacks tipicos que representan rallas son "Os Capitiellos", las "Rallas de Rapún", y las "Rallas de Santo Domingo". En a sierra de Santo Domingo bi ha rallas que corresponden a toponimos con o chenerico tablau. En bel puesto de lo Sistema Iberico los hogbacks pueden corresponder a microtoponimos con cuchillo ("cuitiello" en aragonés), como El Cuchillo de Las Cuevas de Canyart, igual como "Los Cuchillos de Contreras" u "Cuchillos del Cabriel" en La Manchuela.
Una ralla vertical puet crebar-se en diferents unidaz verticals por l'efecto de la erosión y formar paisaches espectaculars como "Les Dents de Finestres" y los "Organos de Montoro".
Radio
O termin radio puet referir-se a:
Cerretans
Cerretans ye un nombre común de bellas comunidaz prerromanas y dimpués no guaire romanizatas que s'han documentato en bellas zonas pirenencas y han dixato sinyals toponimicas (a comarca d'a Cerdanya) y antropononimicas (apellitos chentilicios Cerdán en aragonés y Cerdà en catalán).
Tradicionalment los historiadors los han considerato ibers, pero bels elementos de cultura iberica trobatos en a suya tierra son d'epoca romana, como a escritura iberica, y pueden estar un resultato d'a primera etapa de romanización, que estió con l'ibero y no con o latín como luenga prencipal.
Cerretans orientals
Os cerretans orientals viviban en a Cerdanya, comarca que prene nombre d'ellos. En a parte francesa d'o suyo territorio s'han trobato iscripcions rupestres en alfabeto y idioma ibero.
Cerretans occidentals
Os cerretans occidentals viviban en Sobrarbe y la val alta d'o Galligo. Estrabón y Plinio lo Viello comentan que o territorio d'os cerretans s'estendillaba dica mugar con os Iaccetans y bascons. En l'anyo 37 AC o proconsul romano Cneu Domicio Calvín conquiere o suyo territorio.
Javi Suárez
Francisco Javier Suárez Lizano (Zaragoza, Aragón, 31 de chinero de 1976), conoixito esportivament como Javi Suárez, ye un exfutbolista y entrenador aragonés, que actualment diriche la Sociedad Deportiva Ejea. Como chugador chugaba d'esfensa central.
Trachectoria
Dentre os clubs en os que chugó mientres a suya carrera esporiva cal destacar o Real Zaragoza, a SD Huesca y o Granada CF a mas a mas d'atros equipos d'Aragón, o suyo ultimo equipo estió o CD Sariñena. En l'anyo 2006 estió l'autor de l'unico gol d'a Selección Nacional d'Aragón en o suyo partiu contra a Selección de fútbol de Chile.
En l'anyo 2017 principia a suya carrera como entrenador de fútbol en o filial d'o Real Zaragoza, o Deportivo Aragón, equipo a on chugó mientres os anyos 1994 y 1998.
Sándor Márai
Sándor Márai (Sándor Károly Henrik Grosschmied de Mára), naixito de Kassa (Imperio Austrohongaro, hue Košice en Eslovaquia) l'11 d'abril de 1900 y muerto por suicidio en San Diego (California, Estaus Unius) o 22 de febrero de 1989, estió un escritor, periodista y novelista hongaro.
Constantí
Constantí ye un municipio catalán d'a provincia de Tarragona, situata en a comarca d'o Tarragonés. A suya población ye de 6.401 habitants (2008), en una superficie de 30,94 km² y una densidat de 206,88 habitants/km².
Psycho (cinta de 1960)
Psycho (en anglés; Psicosi en aragonés), enguerada en Aragón como Psicosis, ye una cinta estausunidense de Cine d'intriga d'o anyo 1960 dirichita y producita por Alfred Hitchcock y protagonizata por Anthony Perkins, Janet Leigh, Vera Miles, John Gavin y Martin Balsam. Os autors d'o suyo guión estioron Joseph Stefano y Samuel A. Taylor, basando-se en una novela de Robert Bloch.
A cinta estió nominata a cuantos premios y se'n facioron bellas secuelas.
Belver d'a Cinca
Belver d'a Cinca (Belver de Cinca en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'a Cinca Baixa.
A suya población ye de habitants en una superficie de 82,63 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat de Belver d'a Cinca se troba situata a 196 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar, a una distancia de 98 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia, y de 27 km d'a ciudat de Fraga, a capital d'a suya comarca.
Personalidaz naixitas de Belver d'a Cinca
Categoría principal: Naixitos de Belver d'a Cinca.
Huerta (Salamanca)
Huerta ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca de Peñaranda de Bracamonte y d'o partiu chudicial de Peñaranda de Bracamonte.
Quintanar del Rey
Quintanar del Rey ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 7.563 habitants (2007), en una superficie de 79,81 km² y una densidat de población de 90,89 hab/km².
Huerta (Salamanca)
A suya población ye de 334 habitants (2012), en una superficie de 14,20 km² y una densidat de población de 23,52 hab/km².
Mugas
O termin municipal de Huerta muga a o norte con Aldearrubia; a l'este con os termins de Babilafuente y Cordovilla; a o sud con Encinas de Abajo; y a l'ueste con Villagonzalo de Tormes y Calvarrasa de Abajo.
Canet (Gers)
Dende l'1 de chinero de 2019 pasó a estar una comuna delegada de Riscla.
Prensa escrita
thumb|250px|Puesto de venda de periodicos A prensa escrita son un conchunto de publicacions impresas en paper que por un regular tién una periocidat concreta, por ixo son conoixitos tamién a sobén como periodicos. Por a suya periocidat de edición se pueden claseficar como: diarios con una periodicidat diaria, semanario con periocidat semanal, mensuario con periocidat mensual, u anuario con periocidat anyal. A suya prencipal función es de dar noticias.; Amás, o periodico puet esfender diferents posturas publicas y dar información y consellos a los suyos lectors.
Bels formatos de publicacions de prensa escrita son o diario, a revista, o boletín, y o panfleto.
Diarios d'Aragón
Os periodicos mas importants d'Aragón son:
Comunas de Francia
A comuna ye a división administrativa mas chicota en a Republica Francesa.
José Clemente Orozco
José Clemente Orozco estió un pintor y muralista mexicano, naixito de Ciudad Guzmán (Jalisco) o 23 de noviembre de 1883 y muerto en Ciudat de Mexico o 7 de setiembre de 1949. Ye, chunto con David Alfaro Siqueiros y Diego Rivera uno d'os tres prencipals representants d'o dito muralismo mexicano.
Comunas de Francia
As comunas francesas son equivalents a os municipios en Espanya. Bi ha 34.965 comunas en Francia, 34.836 en a Francia metropolitana y 129 en a Francia d'ultramar.
José Clemente Orozco
Ye conoixito, como Diego Rivera, por os suyo frescos de gran tamanyo, en museus, universidatz u escuelas.
Dende 1927 dica 1932 estió en os Estaus Unius ta pintar as suyas obras en ixe país.
Manuel Azaña
Manuel Azaña Díaz (10 de chinero de 1880, Alcalá de Henares, Espanya - †3 de noviembre de 1940, Montalban, Occitania) estió un politico y escritor espanyol, president d'o Gubierno espanyol (1931-33, 1936) y President d'a Republica (1936-1939).
Estió un d'os politicos y oradors mas importants en a politica espanyola d'o sieglo XX, amás d'un notable periodista y escritor, consiguió o Premio Nacional de Literatura en 1926. A suya obra La velada en Benicarló, tracta d'a Guerra Civil Espanyola y ye una intresant reflexión sobre a decada d'os anyos trenta en Espanya.
160px|thumb|center|Tumba de Manuel Azaña
Hof (Bavera)
Hof ye una ciudat independient situada en o estau federau de Bavera (Alemanya).
Ipe
Ipe yera un lugar medieval situau en l'actual municipio de Samianigo.
Toponimia
Un orichen posible estaria o protovasco IB que significa "augua". Encara existe en a mesma zona o barranco d'Ipe, asinas como a val d'iste barranco afluyen d'o río Galligo.
Historia
A primera vegada que bi ha documentación d'iste lugar ye en una donación de Ximeno Sánchez a o monesterio de Sant Chuan d'a Penya en 1315 a on dona os suyos biens en Senegüé y Sorripas, entre ells:
En 1317, ye o monesterio pinantense o que da a Sancho d'Orós una casa en Senegüé y a-saber-los terrenos, entre os que se trobaba:
En l'anyo 1374, se fa mención a un campo propiedat de "García d'Ipe" en un documento por o que se resuelve un pleito de mugas entre os lugars de Ciellas y Cortiellas.
O rei Martín I d'Aragón cederá a villa d'Ipe a o concello de Chaca o día 20 d'aviento de 1397, seguntes un documento encara conservau en l'archivo municipal d'a capital chacetana. Anyos dimpués, en 1471, será o propio concello chaqués qui atreude a, ya pardina d'Ip a os vecins de Larrede pa que podesen aproveitar a suya lenya, pasto y caza por un periodo de diez anyadas. Os habitants de Larrede heban de bosar vente sueldos chaqueses, tres cafíces y meyo de trigo y atros tres y meyo d'ordio anyals o día de Sant Miguel. Amás heban de mantener a ilesia d'a pardina en piet, amillorar-la y nunca no empiorar-la.
Entre 1845 y 1850 Pascual Madoz le da categoría de pardina pendient de Xabierre-Cuarnas.
Leyendas
A leyenda d'as viellas pervivients tamién existe aquí. Se diz que bi heba dos casas en o lugar y dimpués d'una peste nomás i quedoron que dos mullers. As viellas baixoron enta Xabierre-Cuarnas ta demandar asilo y, en estar refusadas, habioron de marchar dimpués enta Samianigo Baixo. Astí las recullioron, por o que as tierras d'Ipe pasoron a estar propiedat d'iste lugar. Dimpués os de Xabierre y Satué, que quereban ixos terrenos, les ne mercoron a os samianiguenses.
Letuix
Cheografía
Ye situato amán de lo río Aguas, en la marguin dreita.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Almonecir de la Cuba, Lecera, Moneva, Lagata, Sant Per de Lagata y Azuara.
Toponimia
La primera mención documental ye en 1293, como Letuix, tamién se troba escrito Letuix en textos de fins de lo sieglo XIV y principios de lo sieglo XV como lo libro de cuentas de lo infant Martín:
En textos medievals ye mes frecuent de trobar escrito Letux d'alcuerdo con la ortografía de l'aragonés medieval. Esta forma se castellanizó como Letús en la pronunciación de lo castellano d'Aragón local que actualment se i charra, en cuenta de Letuj, como cabría esperar por como se castellanizan las parolas aragonesas con -x-. Manimenos lo chentilicio actual en castellano ye Letujano, y puet derivar d'una forma orichinal aragonesa Letuixán(o).
Pico de la Peira
O pico de la Peira (en francés pic de la Peyre) ye un pico de 2.798 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Arrens e Marçós (Occitania).
Penya Calva (Teruel)
Historia
Penya Calva ye en un actual zona que estió en litichio por bel tiempo entre lo Reino de Valencia y lo concello de Teruel. Poco dimpués que Exerica fuese deseparada de lo territorio de Teruel en 1261, en mayo de 1261 los terolans preboron d'ocupar atros territorios que como Penya Calva teoricament lis correspondeban. Con esta intención nombroron mayordombres pa repartir tierras entre los repobladors que i ninvioron pa asegurar la suya posición:
L'11 de setiembre de 1262 lo chudez, churaus, alcaldes, mayordombres y siet hombres buenos de Teruel esleyoron qualques quinyoners y repartidors pa repartir y poblar Penya Calva y atros territorios de la redolada; lo texto ye escrito en aragonés:
Jorge Pacheco Areco
Jorge Pacheco Areco, naixito de Montevideo o 9 d'abril de 1920 y muerto en ixa mesma ciudat o 29 de chulio de 1998, estió un periodista, diplomatico y politico uruguayo, militant d'o Partido Colorado, qui estió President d'Uruguai dende o 6 d'aviento de 1967 dica l'1 de marzo de 1972, a mas d'estar Vicepresident d'Uruguai dende l'1 de marzo de 1967 dica o 6 d'aviento de 1967 mientres a presidencia d'Óscar Gestido.
Tamién fue un destacato chimnasta y boxiador conoixito esportivament con a embotada de Bocha y ganando beluns tetulos en Sudamerica. Tamién fue President d'Asociación Ururaguaya de Boxeyo.
Tesla Model Y
Estió l'auto electrico más vendiu d'o mundo en 2021 con meyo millón d'unidatz.
Club Deportivo Caspe
right|thumb|325px|Equipo titular d'o CD Caspe en un partido d'a temporada 2007/08 en o estadio de Los Rosales. thumb|325px|right|Aliniación d'os caspolins en un partido como visitant en a mesma temporada.
O Club Deportivo Caspe (en aragonés Club Esportivo Casp, en catalán Club Esportiu Casp) ye un club de fútbol aragonés, d'a localidat de Casp en a provincia de Zaragoza. Establito orichinalment en 1923 y refundato en 1947, actualment chuga en a Tercera División RFEF (Grupo XVII).
Estadio
O club chuga os suyos partidos en o campo de fútbol de Los Rosales devantato en 1984.
Hof
Hof puet referir-se a:
Cuesta (cheomorfolochía estructural)
250px|thumb|Lo [[castiello de Chiribeta ye en lo cabalto d'una cuesta.]] 250px|thumb|Esquema de succesión de cuestas. Una cuesta ye una clase de forma de releu que consiste en un estrato resistent a la erosión, (u un conchunto d'estos estratos), con una inclinación de menos de 45º que resalta en lo terreno con un cinglo. D'esta traza bi ha una elevacion luengas y asimetrica con dos versants, l'auna un cinglo quasi vertical y l'atra coincident con lo teito de lo estrato superior, con muita menor pendient y que representa una superficie estructural. Lo cinglo ye lo frent por a on s'erosionan ixos estratos.
Las cuestas caracterizan un tipo d'"estilo tectonico", lo estilo churasico (dito asinas por haber estau descrito en lo Jura). Este estilo consiste en plegos amplos, por un regular simetricos u liucherament verchents, situaus unos a continación d'atros, y erosionaus y que en la superficie se manifiestan por una succesión de cuestas. En ciertos sectors de lo Sistema Iberico bi ha estilo churasico con cuestas, sobre tot en lo norte, cerca de la Depresión d'Ebro.
Sant Chusep de Calasanz
Chusep de Calasanz y Gastón (Peralta de la Sal, 11 de setiembre de 1557 - Roma, 25 d'agosto de 1648), tamién conoixito como Sant Chusep de Calasanz, Calasanz u por o suyo nombre relichioso Chusep d'a Mai de Dios (Josephus a Matre Dei), estió o fundador d'a orden relichiosa d'os Escolapios.
Biografía
Chusep de Calasanz ye naixito de Peralta de la Sal. Estió o más choven d'os siet fillos de Pedro Calasanz, que yera ferrero y plegó a estar o churau mayor d'o lugar, y María Gastón, qui li dioron una buena educación en casa suya y en a escuela de Peralta. Con diez anyos marchó interno a Estadilla ta estudiar Humanidatz. Dimpués estudió Filosofía y Dreito en a Universidat de Leida, en aquels tiempos a más important d'a Corona d'Aragón, an que i acudiban estudiants aragoneses, catalans y valencianos que s'agrupaban en nacions. Fue nombrau por os estudiants aragoneses como Prior d'a nación aragonesa. En Leida aconsiguió o títol de Doctor en Dreito, y dimpués estudió con honors Teolochía en as universidatz de Valencia, Alcalá de Henares y unatra vegada en Leida, an que obtenió o Doctorato en Teolochía. Dimpués que morioron su mai y o suyo unico chermano, su pai querió que Chusep casase y continase a casa y familia. Pero una malotía en 1582 fizo veyer a Chusep as tres pedretas y su pai li premitió seguir a suya vocación relichiosa. Quan se recuperó fue ordenato sacerdot o 17 d'aviento de 1583 por Hugo Ambrosio de Moncada, bispe d'Urchel.
Chusep prencipió os suyos treballos como mosen en a Diocesi d'Albarrazín, an que o Bispe Gaspar Juan de la Figuera li nombró o suyo teologo y confesor, examinador d'o sinodo y precurador, y quan o bispe fue tresladato t'a Diocesi de Leida o suyo teologo li siguió t'a suya nueva diocesi. En 1585 bi estió en as Cortes de Monzón.
En 1586 de la Figuera fue ninviato como vesitador apostolical t'a Badía de Montserrat y Chusep l'acompanyó como secretario. O bispe morió a l'otro anyo y Chusep marchó, pero i tornó quan li'n requirioron. En ixe tiempo morió o suyo pai. Alavez fue nombrato por o Bispe d'Urchel ta estar o vicario cheneral d'o distrito de Tremp. En 1592 embarcó cara ta Roma con l'afán de poder medrar más rapedament en a hierarquía eclesiastica, ganando una canonchía. Pero Calasanz vivió en Roma a resta d'a suya vida. Anyos dimpués escribió aragonés de nación, romano de sentimiento y costumbres. En plegar ta Roma trobó un protector, o Cardenal Marcoantonio Colonna, qui lo trigó como teologo y como mayestro ta su sobrino.