cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Premio Strega
Relación de premiatos
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1970
1972
1973
1974
1976
1977
1978
1979
1980
1981
Anyos 650
Os anyos 650 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 650 y l'anyo 659, istos dos tamién encluyitos.
Premio Strega
Relación de premiatos
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2014 2015 2016
A Nau (a Fueva)
A Nau (oficialment, en castellano, «La Nave») ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblau.
Cerro Pelado (Manzanera)
O cerro Pelado ye un mont de 1.575 m d'altaria situau en o termin municipal de Manzanera.
Carballo
Carballo ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de habitants, en una superficie de 186,09  km².
Oleiros
Oleiros ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 36.075 habitants (2019), en una superficie de 43,66 km² y una densidat de población de 826 hab/km².
Senegal
A Republica de Senegal (Francés: République du Sénégal) ye un país a lo sud d'o río Senegal en l'ueste d'Africa. Senegal muga a l'ueste con l'oceano Atlantico, con Mauritania a lo norte, con Mali a l'este y con Guinea y Guinea-Bissau a lo sud. Gambia ye un enclau dentro de Senegal, en o curso d'o río Gambia. As islas Cabo Verde son situatas a 560 km a l'ueste d'a costa de Senegal.
Historia
En o sieglo XV, o territorio d'o Senegal estió parte de l'Imperio Cholof, dica l'arribata a ista rechión d'as potencias colonials europeas.
Senegal fació parte d'as colonias francesas dica l'anyo 1960, quan Senegal declaró a suya independencia.
Conferencia de Wannsee
right|thumb|250px|A casa a on se celebró a Conferencia. Se conoix con o nombre de Conferencia de Wannsee a una reunión celebrata o 20 de chinero de 1942, mientres a Segunda Guerra Mundial, en una casa u "villa" en o districto de Wannsee, en a ciudat alemana de Berlín. En a reunión prenioron parte 15 destacatos dirichents d'o Tercer Reich, y se i miraba de trobar una Solución final a o que o nazismo consideraba o problema chodigo (Endlösung der Judenfrage en alemán). En a Conferencia, se prenioron alcuerdos entre os asistents que prefiguraban o que en as siguients anyadas estió l'Holocausto u mortalera masiva d'os chodigos que se trobaban en territorios ocupatos por o Tercer Reich, pretenendo o suyo exterminio de raso.
El Pedregal
El Pedregal ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 84 habitants (2013), en una superficie de 23,2 km² y una densidat de población de 3,62 hab/km².
Conferencia de Wannsee
Partecipants en a reunión
Os dirichents nazis que prenioron parte en a reunión son:
El Pedregal
Mugas
O suyo termin muga con Setiles y El Pobo de Dueñas, Blancas, Pozuel y Uellos Negros
Conferencia de Wannsee
En o cine
A cinta Conspiracy (2001, Frank Pierson, con Kenneth Branagh, Stanley Tucci, Colin Firth, David Threlfall y Ben Daniels) presenta una destacata reconstrucción d'o desembolique d'a Conferencia de Wansee.
Seeon-Seebruck
Seeon-Seebruck ye un municipio d'o districto de Traunstein en Bavera, Alemanya.
Idioma nao
O nao u nayi ye una luenga omotica d'o filo afroasiatico, parlata per os nayi en Etiopia.
Cantón de Tolosa-12
O cantón de Tolosa-12 (en occitán canton de Tolosa-12, en francés canton de Toulouse-12) yera una división administrativa francesa situata en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania, districto de Tolosa.
Idioma nao
Filiación lingüistica
O nao ye clasificato como una luenga d'o subgrupo dizoide d'a branca d'as luengas omoticas setentrionals, d'o filo afroasiatico.
Cantón de Tolosa-12
A suya población yera de 42.892 habitants (1999). En feba parte nomás 1 comuna, una parte d'a ciudat de Tolosa.
Idioma nao
Filiación lingüistica
D'entre as luengas mas cercanas, i son o dizi y o shako.
Cantón de Tolosa-12
A capital d'o cantón yera a localidat de Tolosa. L'actual Conseller cheneral d'o departamento yera Claude Touchefeu.
Idioma nao
Situación social
Seguntes o Ethnologue, a luenga contaba con 3,656 charradors d'alcuerdo con un cens de 1998. D'éls, 1,137 yeran monolingües. Altras fuents citan un numero de charradors mas alto, uns 5.000, anque puede estar que ista cifra faiga nomás referencia a lo grupo etnico. A mayoría d'os nao son bilingües en kafa, y las cheneracions chóvens ya no emplegan que o kafa. Probablement os numero de charradors sía entre 1.000 y 3.000.
Literatura
L'alfabetismo d'os nao ye baixo, per o que a producción de textos literarios ye bien radita. Antiparti, os alfabetizatos gosan d'estar-ne en luenga kafa.
Anyos 660
Os anyos 660 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 660 y l'anyo 669, istos dos tamién encluyitos.
José Luis Violeta
Formato en o Reyal Zaragoza, estió vinclato mientres tota a suya carrera esportiva a ixe equipo, encara que en 1961-1962 chugó como cedito en o Calvo Sotelo. Antiparte, estió chugador d'a Selección de fútbol d'Aragón y d'a Selección de fútbol d'Espanya.
Punta Tarmanyons
A punta Tarmanyons, Pimendalluelo u Pimindalluelo (en castellano Tarmañones) ye un mont pirenenco de 1.971 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo, chunto a l'entibo d'Escarra.
Pollena Trocchia
Pollena Trocchia (Pollena Trocchia en napolitán, Pollena Trocchia en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Cheografía
A localidat de Pollena Trocchia se troba situata a 149 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Sobrado
O termín Sobrado puet fer referencia a:
A Sierra (a Fueva)
A Sierra (oficialment, en castellano, «La Sierra») ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblau.
Bas de Bassès
Bas de Bassès (en francés Bas-en-Basset) ye una comuna de Francia, situata en o departamento de l’Alta Loira, distrito de Sinjau, rechión d'Auvernia-Roine-Alpes. Ye a capital d'o cantón homonimo. Ye integrata en a Communauté de communes de Rochebaron à Chalencon, d'a que ye a de mayor población.
Rockwell B-1 Lancer
Rockwell B-1 Lancer ye un bombardero estratechico desembolicau por Rockwell International. O suyo primer vuelo estió en 1974. Tien quatro motors General Electric F101-GE-102, una velocidat maxima de Mach 1,25 y capacidat d'aventar dica 23.000 kg de bombas. S'han construyíu 104 unidaz.
Operacionalmente participó per primera vegada en combate en a Operación Rabosa d'o Desierto en aviento de 1998, posteriorment participó en o Bombardeyo d'a OTAN sobre Yugoslavia, a Invasión estadounidense d'Afganistán y a Invasión d'Iraq de 2003.
Bas de Bassès
Cheografía
En o suyo territorio bi ha 44 nuclios de población, situatos en as dos marguins. En a marguin ezquierda: En a marguin dreita:
Bessude
Bessude (Bessude en sardo; Bessude, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 501 habitants en una superficie de 26,84 km², con una densidat de población de 18,67 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bessude ye situata a 447 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Castiello d'Íxar
Lo castiello d'Íxar ye un castiello aragonés que se troba situau en lo cabalto de la localidat d'Íxar (Baixo Martín, Teruel). Ya existiba antes de la Reconquiesta, dimpués penteneixió a los barons y dimpués duques d'Íxar y teneba función de palacio. Yera un edificio de lo sieglo XIII, que actualment ye en estau d'enruna.
Ye situau en una plataforma chica d'almendrón poco alta pero con marguins quasi como un cinglo. Bi heba muros en as marguins de la plataforma, quedando-ne como resto un torretón con las mensulas de los matacans, y en atro extremo una torre cilindrica de tapial, ya cerca de la Ilesia de Santa María la Mayor.
En atro extremo de la plataforma se troba lo palacio ducal, con una planta rectangular de 35 por 25 metros. Este palacio ducal conserva encara un patio central descubierto y un torretón rectangular.
Lana
thumb|250px|Esquirando una uella con [[estixeras.]] A lana ye una fibra natural obtenita a partir d'o pelo de bels animals. En Europa a ormino ye de uella, pero en atros puestos tamién se fa servir a de llama, alpaca, vicunya, etc.
Cada anyata, cuan con a primavera la temperatura prencipia a puyar, a istos animals les se talla la lana («esquira»), y una vegata recullita, seguntes l'uso a que se destine s'ha de someter a diversos procesos, como limpieza, filato, etc.
Tradicionalment os pelaires preparaban a lana pa dimpués que se i podese teixer.
A lana ye un mal conductor d'a calor, y por ixo ye un buen aislant ta fer ropa con que protecher-se d'o frido.
Canejan
Canejan ye un municipio de la Val d'Aran, en la provincia de Leida (Catalunya). La suya población ye de, en una superficie de 48,31 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Os lugars de Bordius, Campespín, Era Cassenhau, Eth Pradet, Moron e era Mòla, Pontaut, Porcingles, y Sant Joan de Toran tamién fan parti d'o municipio.
El Pobo de Dueñas
El Pobo de Dueñas ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 138 habitants (2013), en una superficie de 55,28 km².
Mugas
O suyo termin muga con Odón, Blancas, El Pedregal, Setiles, Tordellego, Anquela del Pedregal, Morenilla y Hombrados.
Cerro d'Entaza
O cerro d'Entaza ye un mont de 1.508 m d'altaria situau en o termin municipal de Manzanera.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Provincia de Sălaj
A provincia de Sălaj (en rumano Judeţul Sălaj) ye una provincia de Rumanía con capital en Zalău.
A población d'esta provincia ye de 242.854 habitants (en 2008) en una superficie de 3.864 km², con una densidat de población de 64 hab/km².
Divisions administrativas
O districto conta con 1 municipio, 3 ciudaz y 58 comunas.
Lista de municipios d'a provincia de Barcelona
Lista de municipios d'a provincia de Barcelona:
right|thumb|300px|Mapa municipal
Provincia di Barcellona
Ribeira
Ribeira ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 26.886 habitants (2019), en una superficie de 68,83 km² y una densidat de población de 391 hab/km².
Anyos 670
Os anyos 670 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 670 y l'anyo 679, istos dos tamién encluyitos.
Basco roncalés
O roncalés (en idioma basco erronkariera, os suyos fablants li deciban uskara) yera o euskalki u dialecto de l'idioma basco mas oriental de toz chunto d'o dialecto soletán y que dica fa poquetas anyadas encara se charraba en a val de Roncal, dica que desapareixió en 1991 con a muerte de Fidela Bernat. Yera un dialecto estreitament relacionato con o dialecto soletán y, en menor mida, con o dialecto salacenco.
En 1998, o lingüísta Koldo Zuazo clasificó o dialecto roncalés y o dialecto salacenco aintro d'o grupo dialectal navarro oriental de l'idioma basco.
Planten un Blomen
Planten un Blomen ye un parque de 47 hectarias situato en o centro d'a ciudat d'Hamburgo. O suyo nombre significa en baixo alemán "plantas y flors" (en alemán Pflanzen und Blumen).
Basco roncalés
Cal ementar que un d'os mas conoixitos fablants d'iste dialecto estió o tenor Julián Gayarre, qui escribiba las cartas que ninviaba a su mai en iste dialecto. O lingüísta Jose Estornes charraba o dialecto, encara que habendo-lo aprendito mientres a suya vida entre que ascuitaba a fablants que lo teneban como luenga materna.
Planten un Blomen
A primera planta d'o parque, plantata en noviembre de 1821 por Johann Georg Christian Lehmann, yera d'o chenero Platanus, y encara se puet veyer chunto a la dentrada d'a gara d'Hamburgo Dammtor.
Basco roncalés
Hue y dende os anyos 1970 l'idioma basco que se charra en a val de Roncal ye o euskara batua. O millor eixemplo en ye o cientifico y profesor d'a Universidat d'o País Basco, natural d'Isaba, Pedro Miguel Etxenike.
Planten un Blomen
O parque ye conoixito por os conciertos, as obras de teatro y as actuacions musicals a l'aire libre que se i fan. Amás d'os chardins, bi ha una ampla zona de chuegos a o sud d'o parque, lo que fa que sía un puesto muit popular en a ciudat. Tamién se i troba l'antigo chardín botanico d'Hamburgo.
Basco roncalés
Historia d'a suya desaparición
thumb|200px|[[Antonia Anaut de casa Katalin-Garde y Ubaldo Uhalde de casa Esarte, zaguers fablants d'o dialecto roncalés en Isaba]] Iste dialecto d'o idioma basco, igual que bella ropa d'o trache tradicional d'a val, ye un elemento unico, que permite d'esferenciar a la val de Roncal de cualsiquier atro puesto. A suya expansión incluyiba a las siet villas roncalesas.
A la vegada, aintro d'a luenga basca, segurament por a orografía d'a val de Roncal que feba dificil as suyas relacions con atras vals, o uskara roncalés ye o que ha conservato as formas lingüisticas mas arcaicas de toz os dialectos d'o basco, mas que mas en a suya toponimia. Mos trobamos debant d'un dialecto considerato como o dialecto mas antigo d'Europa.
O prencipe Loís Luciano Bonaparte, en o suyo estudio sobre as variedaz dialectals de Navarra, catalogó o dialecto roncalés como un subdialecto d'o soletán, anque hue cuantos lingüistas lo sapartan clarament d'os dialectos baixo-navarro y soletán, y tamién d'os romances bearnés y aragonés. D'atros, como lo lingüista d'Isaba Bernardo Estornés Lasa, han esfendito que o basco roncalés ye una luenga, y que o basco ye un conchunto de luenguas.
Encara en zaguerías d'o sieglo XIX l'idioma basco u euskara roncalés se feba servir a ormino en as casas, en as botigas u en as charradas vecinals. Os hombres conoixeban tamién o idioma castellano, que amenistaban ta emplegar-lo en as rotas transhumants que baixaban enta las Bardenas y en os puertos a on plegaban as navatas. As mullers, que nomás marchaban d'a val ta trescruzar os Pireneus y marchar enta Maulion (Zuberoa) ta treballar en a fabricación d'apargatas como tamién feban en as amanatas localidaz de Fago, Echo, Salvatierra d'Esca u Ansó en a rota d'as golondrinas, nunca no deixaban de charrar basco, en charrar-se en l'atra versant o dialecto soletán, muit pareixito a o dialecto roncalés.
En adhibir-se toz istos factors, amaneixió lo sentimiento y a sensación de que emplegar l'idioma basco yera poco practico, sabendo-se amás que en a capital, Pamplona, yera mal visto, en estar un sinonimo d'incultura.
Asinas, mientres o zaguer cuatreno d'o sieglo XIX o uskara roncalés prencipiaba una lenta agonía, restando relegato en primerías d'o sieglo XX a l'interior d'as casas roncalesas y, de vegadas, a las charradas vecinals. En Burgui, enclavata en a muga con Aragón, que ye a primera localidat d'a val a on desapareix ista luenga, se sabe que en 1866 "fablan o basco nomás que una minoría en a que no se i troban os chovens", como diz González Ollé en a suya obra "Vascuence y romance". En primerías d'o sieglo XX pareix que as chents de Burgui que encara charraban bella cosa de basco se podeban contar con os didos d'a man. Mientres o primer tercio d'ixe sieglo yeran as personas de 40 u 50 anyadas u mas as solas que lo feban servir.
Ixa cheneración de ninos que en a escuela sufrioron castigo por emplegar a suya luenga materna estió, curiosament, a zaguer cheneración que la fablaba y que en recibió a suya transmisión. Dende alavez, o uskara duraría lo que durasen ixos que estioron ninos en aprender-lo en zaguerías d'o sieglo XIX.
Literatura
Disposamos de numerosos textos relichiosos en roncalés, fundamentalment d'o sieglo XIX. En a fonoteca d'o Euskera de Navarra tamién i hai grabacions an que se recoplega lo basco d'Isaba y Uztarroz.
Recientment s'ha publicato un diccionario roncalés-castellano, realizato por Bernardo Estornés.
Caracteristicas
Os fabladors d'o dialecto roncalés han estau mientres sieglos en a buega lingüistica romanz. Cheograficament, tanto por l'este como por o sud y o sudueste, a on buega con vals y localidaz aragonesas, o roncalés s'ha visto rodiato de fablas romances, anque bi ha qui diz que en a val d'Echo se fablaba un dialecto basco dica l'alta Edat Meya, argumento que, sin existir prebas documentals, deixa sin explicar cómo naixió en ixa val un dialecto romance medieval. L'actividat economica, basada en as cabanyas de ganau y as navatas, ha feito a os hombres de Roncal baixar ta as Bardenas y enta zonas an que o basco yera desconoixito: a val d'Ebro. Ista peculiar posición cheografica d'o dialecto roncalés ye estada la causa d'a suya fuerte personalidat, con dica cuatre variedaz locals: Vidángoz, Urzainqui, Isaba y Uztárroz.
Fonetica
O roncalés presienta peculiaridaz foneticas que fan que bels toponimos bascos sonen un poquet diferent a o basco cheneral tradicional (y a o basco batua normativo). D'esta traza si en a val de Sarasaz y en tota a Navarra bascoparlant pronuncian o toponimo Bidángoz como Bidangotce, en roncalés ye Bidankoce. O lugar de Castiello Nuevo se pronuncia Gaztuluberri en basco roncalés, pero Gazteluberri en basco batua.
Idioma shako
O shako u sheko ye una luenga omotica d'o filo afroasiatico, parlata per os shako en Etiopia.
Filiación lingüistica
O shako ye clasificato como una luenga d'o subgrupo dizoide d'a branca d'as luengas omoticas septentrionals d'o filo afroasiatico.
D'entre as luengas mas cercanas, i son o dizi y o nao.
Situación cheografica
A luenga se localiza a lo Sudueste de Etiopia, en o distrito Shako de l'antiga rechión de Kafa.
Situación social
Seguntes o Ethnologue, a luenga contaba con 23,785 charradors d'alcuerdo con un censo de 1998. D'éls, 13,611 yeran monolingües, sobretot en a comunidat gaizeka. Altras comunidaz son bilingües u plurilingües. Con uns 20.000 charradors, ye l'idioma d'o subgrupo dizoide mas vigoroso.
Variación diatopica (Dialectolochía)
A luenga conta con tres variedaz prencipals: o shako u sheko, propiament dito; o dorsa u dorsha, en a faixa occidental d'a luenga; y o bulla.
Literatura
L'alfabetismo d'os shako ye baixo, per o que a producción de textos literarios ye radita. Antiparti, os alfabetizatos gosan d'estar-ne en unaltra luenga, l'amarinya.
Dick Purcell
Richard Gerald Purcell, Jr., d'o suyo nombre artistico Dick Purcell, naixito de Greenwich (Connecticut) o 6 d'agosto de 1908 y muerto en Hollywood (Los Angeles, California) o 10 d'abril de 1944, estió un actor estausunidense.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar a suya interpretacion d'o personache principal, Capitán America, en a serie de televisión Captain America (1944).
Luengas dizoides
As luengas dizoides son as que forman o subgrupo dizoide d'as luengas omoticas septentrionals, charratas en a rechión Kafa, a lo Sud d'Etiopia.
En cheneral, os lingüistas consideran que forman o subgrupo dizoide tres luengas prou amanatas:
Foneticament, son luengas tonals. A mas vigorosa d'as tres ye a luenga shako. Muitos d'os charradors dizoides son bilingües, sobre tot entre os nao.
En chunto, parlan luengas dizoides uns 50.000 etiopes.
Almada
thumb|Parella refirmata en almadas de [[Henri de Toulouse-Lautrec|Toulouse-Lautrec]] Una almada (de l'arabe < muhadda), cabezera u cabezal ye una pieza tova en a que se refirma o tozuelo mientres o suenio. L'almada se mete sobre o colchón, en a parti superior d'o leito. O suyo obchectivo ye mantener recta a columna vertebral plenando a concavidat d'o cuello ta relaxar a foyeta.
Blosson e Serian
Blosson e Serian (Blosson e Serian en occitán, Blousson-Sérian en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de Pardiac-Ribèra Baisha.
A suya población ye de 68 habitants (2006) en una superficie de 5,27 km², con una densidat de población de 12,90 hab/km².
Bochotnica
Bochotnica ye un lugar d'o sudeste de Polonia, situato entre Puławy y Kazimierz Dolny, amán de Lublin, a o canto d'o río Bystra y río Wisła. A suya población yera de 1.500 habitants en 2010.
Seychelles
A Republica de Seychelles ye formata por 115 islas situatas en l'Oceano Indico, a lo nord-este de Madagascar, con una superficie total de 455 km². A suya capital, Victoria, ye a sola ciudat de l'archipielago, situata en a isla Mahé.
Anyos 680
Os anyos 680 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 680 y l'anyo 689, istos dos tamién encluyitos.
Frontón
Frontón puede estar:
Orís
Orís ye un municipio catalán situato en a comarca de l'Osona y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 284 habitants(2009), en una superficie de 27,20 km² con una densidat de población de 10,44 hab/km².
A suya capital se troba en o lugar de Can Branques.
Cheografía
A localidat d'Orís se troba situata a 564 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Arado Ar 234
Arado Ar 234 ye un bombardero desembolicau por Arado Flugzeugwerke. O suyo primer vuelo estió en 1943. Tien dos motors Junkers Jumo 004B-1, una velocidat maxima de 742 km/h y capacidat d'aventar dica 1500 kg de bombas. S'han construyíu 214 unidaz.
Luengas de Bavera
300px|thumb|Luengas charradas en [[Bavera: o franco (en color roya), o bavaro (en color azul) y lo suabio (en color verda)]] En Bavera se charran amás de l'alemán atras luengas de Bavera. Son prencipalment tres: o bavaro, o suabio y lo franco.
Arteixo
Arteixo ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 32.262 habitants (2019), en una superficie de 93,68 km² y una densidat de población de 344 hab/km².
Castiello de Tornos
Lo castiello de Tornos ye un castiello aragonés de lo sieglo XIV que se troba situau en lo cabalto d'un tozal amán de Tornos, mandando en la envista u paisache de Campo Bello. Tenió importancia en la defensa de la muga de lo Reino d'Aragón con Castiella. Se construyó on enantes yera un poblau celtiberico.
En l'anyo 1200 la reina Sancha li'n cedió a lo suyo fillo Pero II d'Aragón.
Puerto de Tendenera
O puerto de Tendenera (en castellano Puerto de Tendeñera) ye un cuello d'os Pireneus situau a una altaria de 2.327 metros. Comunica a val d'Otal y o val d'a Ripera.
Castiello de Tornos
Los zaguers elementos que en subsisten son un paretón con sayeteras y la base d'una torre quadrada de 6 m de lau.
Puerto de Tendenera
Toponimia
Iste toponimo ye rechistrau en un protocolo notarial de Sallent de l'anyo 1427 :
Coixín
thumb|150px|Un coxín Un coixín (d'o latín < *COXINUM) u almadeta ye una almada cuadrata, adornata con bel debuixo u patrón y replenata de lana, pelo, pluma, fibra de poliéster, teixito sin teixer, u encluso papel a trozos.
Se puet emplegar ta posar-se u achinollar-se dencima, ta refirmar a cabeza, os brazos u a espalda, meter-la baixo os piez, etc.
Chris Hardwick
Chris Hardwick (nombre artistico de Christopher Ryan Hardwick), naixito de Louisville (Kentucky) o 23 de noviembre de 1971, ye un actor, escritor, musico, actor de voz y presentador de televisión estausunidense.
Bonnanaru
Bonnanaru (Bonnanaru en sardo; Bonnanaro, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Aragonés tensino
Fonetica
En a toponimia, bi n'ha muitos mes casos: Espelunciecha, Castiecho, Cochata, Vachato, ecetra
Bonnanaru
A suya población ye de 1.064 habitants (2008) en una superficie de 21,78 km², con una densidat de población de 48,85 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bonnanaru ye situata a 405 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Sabastián I de Portugal
Sebastián I de Portugal (Sebastião I, en portugués), naixito de Lisbona (Reino de Portugal) o 20 de chinero de 1554 y despareixito en a batalla de Kasr el-Kabir (Kasr el-Kabir, Marruecos) o 4 d'agosto de 1578, estió un rei de Portugal dende l'11 de chunio de 1557 dica la suya muerte sin de succesión. Yera fillo d'o infant Chuan Manuel de Portugal y d'a suya muller Chuana d'Austria, y feba parte d'a Casa d'Avis. Con a suya muerte presumita en a batalla, amanixió d'una man o periglo d'a perduga d'a independencia de Portugal, que remató estando absorbito por o Reino de Castiella en a Monarquía Hispanica, y, d'atra man, o sebastianismo como una expresión d'o descontento popular portugués por a situación, que aspiraba a o regreso d'o rei desapareixito que creyeba que encara yera vivo.
Aragonés tensino
Fonetica
Esto son restas de fonemas "cacuminals" analogos a la che vaqueira que yeran comuns en tot l'Alto Aragón d'antismás y que encara se troban prou en l'asturiano occidental.
Pico de ra Garganta
O pico de ra Garganta, conoixiu tamién como O Garmet (en castellano punta de la Garganta) ye un mont de 2.145 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.
Aragonés tensino
Parlas locals
O panticuto, charrato en Pandicosa, puesto an millor se conserva l'aragonés d'a val.
Ibón d'es Millars
L'ibón d'es Millars (en castellano Ibón de Millares u de Millás) ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, baixo a punta d'es Millars (2.938 m) y o tozal Blanco (2.562 m) y amán de l'ibón d'es Leners.
Con 11,6 ha de superficie ye un d'os mayors ibons d'a comarca de Sobrarbe.
Luengas aroides
A denominación luengas aroides ye unaltra denominación posible ta o conchunto de luengas omoticas meridionals, charratas en as rechions d'Omo y Kafa, a lo Sudueste d'Etiopia.
Bels lingüistas consideran que as luengas aroides son cuatro; d'altros consideran que son tres y que o kerre ye un dialecto de l'amer-banna:
O dialecto galila d'a luenga aari ye o mas diferenciato d'o conchunto d'a luenga, pero no se considera una luenga aparti.
A mas charrata d'as luengas aroides ye a luenga aari, que blinca d'os 150.000 charradors.
En chunto, parlan luengas aroides cuasi uns 200.000 etiopes.
Noia
Noia ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 14.263 habitants (2019), en una superficie de 37,21 km² y una densidat de población de 383 hab/km².
Alto de la Muela
L'alto de la Muela ye un mont de 1.456 m d'altaria situau en o termin municipal de Sarrión.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
El Recuenco
Toponimia
Lo toponimo Recuenco significa "concavitat en o terreno", y se troba en a microtoponimia d'atras zonas d'a Peninsula Iberica luent u cerca d'Aragón.
Monesterio de Santa María de Ripoll
thumb|right|250px|[[Frontera d'o monesterio de Santa María de Ripoll.]] O monesterio de Santa María de Ripoll (monestir de Santa Maria de Ripoll en catalán) ye un monesterio beneditín d'estilo romanico que se troba situato en a localidat catalana de Ripoll, en a comarca d'o Ripollés y provincia de Chirona, y que ye considerato una d'as prencipals obras romanicas d'a suya redolada.
Establito en 880 por Guifré I de Barcelona, o Pelloso, conte de Barcelona, y adedicato a Santa María, a suya primera consagración estió o 20 d'abril de 888. Con a suya fundación, Guifré I quereba recibir l'aduya monastica ta fer a repoblación d'a val d'o río Ter en o Ripollés, ta enamplar asinas os suyos dominios enta la Cerdanya y enta Ponts, en La Noguera.
O monesterio de Santa María de Ripoll destacó tamién por a figura d'uno d'os suyos abatz, l'Abat Oliba, relacionato con Sancho Garcés III de Navarra, y que estió o prencipal impulsor d'o monesterio en a primera mitat d'o sieglo XI.
L'edificio monastico que hue se puet veyer ye resultato d'una restauración feita mientres o sieglo XIX por l'arquitecto catalán Elies Rogent.
Historia
O fundador d'o monesterio de Santa María de Ripoll estió en l'anyo 880 o conte de Barcelona Guifré I, o Pelloso. A suya misión yera de fer a repoblación d'as vals d'o río Ter y amás enamplar as suyas posesions contals enta la Cerdanya y enta Ponts, en a comarca de la Noguera. A primera consagración d'a suya ilesia s'escaició o 20 d'abril de 888 y se decidió adedicar a ilesia a l'advocación de Santa María.
Guifré I dixó a su fillo Radulfo a cargo d'o monesterio, ta que i fuese educato seguntes as normas monasticas. Radulfo estió anyadas dimpués abat de Ripoll i bispe d'Urchel. Poco dimpués, Guifré fació una cosa pareixita con a suya filla Emma, ta qui fundó o Monesterio de Sant Chuan de Sant Joan de les Abadesses, amanato a o monesterio de Ripoll. O monesterio creixió y prosperó a escape. Fue consagrato de nuevo en 935, 977 y 1032.
Santa María de Ripoll estió un important centro cultural, en parte gracies a la suya colección d'escritos. A meyatos d'o sieglo X o monesterio contaba con una cifra de 66 manuscritos, que en ixas envueltas se consideraba una cifra prou important. En 1008 ya yeran 121, que esdevenioron 246 en morir l'abat Oliba en 1046. A mayoría d'istos manuscritos se copiaban y reproduciban en o monesterio ainto d'o suyo scriptorium. O eixemplar de mas valura d'a colección ye a dita Bíblia de Ripoll con cuantas ilustracions y una serie de textos introductorios que la fan esdevenir en una especie d'enciclopedia d'o texto sagrato. Aquí s'escribió tamién en zaguerías d'o sieglo XIII a Gesta Comitum Barchinonensium, considerata como a primera historia de Catalunya.
Oliba estió tamién encargato d'ixamplar os dominios de Santa María a traviés d'a creyación de nuevos monesterios como o monesterio de Montserrat u o monesterio de Sant Martín de Canigó.
Dende l'anyo 1070 o monesterio pasó a pender d'o monesterio de de Sant Vitor de Marsiella, dependencia que continó dica l'anyo 1169. Santa María de Ripoll continó estando o prencipal centro relichioso de Catalunya dica o sieglo XV, cuan prencipió un lento declive que s'alacetó con a perduga d'o suyo control sobre o monesterio de Montserrat l'anyo 1402.
O 2 de febrero de 1428, un fuerte tierratremo afectó a la comarca d'o Ripollés. O sismo, d'intensidat IX en a escala de Mercalli, estió uno d'os mayors d'a historia de Catalunya. Esboldregó de raso uno d'os campanals d'o monesterio y dixó prou mal a resta d'o edificio, que s'esvielló seguindo un estilo gotico.
Ataque y destrucción d'o monesterio
thumb|300px|Santa María de Ripoll dimpués de l'ataque de [[1835.]] thumb|300px|Santa María de Ripoll dimpués de l'ataque de [[1835.]] thumb|300px|Santa María de Ripoll dimpués de l'ataque de [[1835.]] En 1833 esclató a Primera Guerra Carlista; os prencipals focos d'a sublevación carlista estioron en o País Basco y en o Mayestrato en o País Valenciano, y en Catalunya cuantas partidas carlistas clamaban a la insurrección contra o gubierno de Madrit. Debant d'a necesidat de tropas ta reprimir a rebelión, o capitán cheneral de Catalunya Manuel de Llauder i de Camín entregó armas a la «Milicia Urbana» y con elementos radicals de Barcelona organizó un cuerpo franco de voluntarios dito «Tiradores de Isabel II», con os que marchó enta la montanya ta rematar con o carlismo. Un d'os oficials que mandaba ixa colla d'o «batallón de voluntarios» yera o choven cadete Joan Prim i Prats; a durisma represión que s'estendilló por as comarcas interiors de Catalunya le sirvió a o cheneral Llauder ta que en Madrit lo nombrasen ministro d'a Guerra. Dimitió pocos meses dimpués y tornó en Catalunya decidito a rematar definitivament con as partids carlistas de Ros d'Eroles, de Benet Tristany, de Ne, de Boquica y de Llarg de Copons. O 7 d'abril de 1835 o gubernador de Vic ordenó a la «Milicia Urbana» atacar a una partida carlista, pero a milicia fue redotata en Sant Sadurní de Sovelles en o camín de Berga enta Ripoll. En chunio de 1835 o comandant d'o «Batallón de Tiradores de Isabel II» José Rodriguez ordenó ocupar Ripoll con 600 hombres y i destinó a o subtenient Joan Prim a luitar contra as partidas carlistas de Cames crues y de Garbat de Guissona en a redolada de Viladrau. O 25 de chulio de 1835 o gubierno de Juan Álvarez Mendizábal promulgó un Reyal Decreto que ordenaba a supresión de toz os conventos de menos de 12 monches y a expropiación d'os suyos biens tar pagar a deuda publica d'o gubierno espanyol, mientres que en Barcelona dimpués d'una cursa de toros os elementos mas fanaticos y anticatolicos proclamoron a revolución y encabezoron a bullanga que cremó cuantos monesterios d'a ciutat.
O 25 de chulio de 1835 plegoron en Ripoll as noticias d'o movimiento revolucionario y d'o espullamiento d'os conventos barcelonins. Os components d'o destacamento d'os «Tiradores de Isabel II» enlucernaban por unir-se en o movimiento revolucionario de Barcelona, d'a on en procediban a mayor parte d'éls, pero en conoixer ixo, o comandant Tomás Metzquez los ninvió enta Berga con a promesa de que dimpués poderban marchar enta Barcelona. O 6 d'agosto de 1835 o capitán cheneral Manuel Llauder marchó de Vic y li notificoron o «estado de indisciplina y conmoción en que se hallaba el batallón dé tiradores de Isabel II que guarnecía a Ripoll». En plegar os «Tiradores» en Berga, o gubernador d'a ciudat lis ordenó de marchar a combatir en Alpens contra os carlistas, en cuentas de dixar-los que s'unisen a la bullanga revolucionaria de Barcelona; refusoron de cumplir as órdens y frustatos por no poder participar en os espullamientos de Barcelona tornoren en Ripoll. O maitín d'o domingo 9 d'agosto de 1835 o exaltato destacamento de «Tiradores» dentrava en a ciudat en clamando chilor revolucionarios y exhortando a la crema d'o monesterio; os monches temeban o peyor y prencipioron a preparar-se por si lis caleba defensar o monesterio, en recebindo o refirme d'os ripolleses y mesmo d'a «Milicia Urbana» de Ripoll. Embriagatos luego de minchar, os «Tiradores» prencipioron a patrullar per a ciudat, y a las dos d'a tarde, en sentir como o campanal tocaba a vespras, s'alzó o chilo: «los facciosos escalan el monasterio!». Contonoron con l'ataque en as dependencias d'o monesterio, a on os «Tiradores» asasinoron a dos monches, Joan de Ros y Manuel de Llisach, y capturoron a mosén Ignasi Brusi, qui se salvó por a interposición d'un miembro d'a «Milicia Urbana». Sindembargo, os «Tiradores» prencipioron o espullamiento d'o templo, pilloron as imáchens d'os altars, creboron a estatua de Sant Benedet, destrozoron l'organo, creboron as pinturas y roboron os calices, os candelabros y d'atros obchectos sacros; deseparoron os obchectos d'archent y d'oro, mientres que d'a resta, en ignorar o suyo valor artistico, en facioron pilas.
El Sotillo (Guadalachara)
El Sotillo ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 47 habitants (2007), en una superficie de 24,12 km².
Monesterio de Santa María de Ripoll
Ataque y destrucción d'o monesterio
Os «Tiradores de Isabel II» se fixoron dimpués en a solitaria urna de fusta d'o conte Remón Berenguer IV «o Santo»; s'amontonoron sobre ella, la profanoron, en quitoron o cadáver momificato, y mientres a turba laica insultaba, pisaba y escupiba sobre as restas mortals d'o conte de Barcelona, os caudiellos lo sometioron a un chudicio popular. Se li imputoren os crímens d'haber forachitato a os musulmans de Catalunya y de propagar a fe catolica. Lo troboron culpable d'os crímens y lo condenoron a la foguera. Encendioron as tiedas y en chilando «viva la libertad!» cremoron os altars y os obchectos sagratos que heban conservato, en aventando en as flamas o cadáver momificato de Remón Berenguer IV; a resta de «Tiradores» reventoron os sarcofagos d'os antigos abaz d'o monesterio, tiroron por o suelo as suyas restas mortals, y tamién las tiroron en o fuego. En veyendo o desastre, bellos ciudadans de Ripoll preboron de salvar o que podeban; d'entre istos destacó o chóven medico Eudald Raguer, qui con l'aduya d'atros podioron salvar d'o fuego as restas de Remón Berenguer III i d'atros antigos prohombres d'o monesterio. Ya de nueiz, o fumo asfixiant y o fuego facioron que a turba laica albandonase a ilesia; pero cuan pareixeba que ya heban satisfeito as suyas ansias d'espullamiento y destrucción, dimpués de cremar l'abadía, s'alzó d'entre éls un nuevo chilo: «''al archivo! al archivo! a quemar el archivo!''». A biblioteca de Santa María de Ripoll, cuna de Catalunya, receptaclo d'un milenio d'historia, custodio de centenars de cronicas, manuscritos, codices y homilías que databan d'os tiempos de l'abat Oliba, fue cremata mientres que se chilaban proclamas progresistas y canticos revolucionarios.
El Sotillo (Guadalachara)
Cheografía
thumb|left|265px|Los frailes, [[Río Tajuña]] El Sotillo ye en una zona de calsineras d'o Miozén, o termin tien una altura meya de 1000 m y ye trescurzato por tres rigachuelos que son afluents d'o río Tajuña.
Cerro de la Talaya (Arcos de las Salinas)
O cerro de la Talaya (cerro de la Atalaya en castellano) ye un mont de 1.492 m d'altaria de la sierra de Tortallada situau en o termin municipal d'Arcos de las Salinas.
Monesterio de Santa María de Ripoll
Albandono
Cremato y espullato, o decreto d'exclaustración de 1835 obligó a l'archivero fra Roc d'Olzinelles y a resta de monches a albandonar o monesterio. L'edificio s'esboldregó mica en mica: en 1847 desaparixió una parte d'o suyo claustro; y en 1856 a torre d'o palacio abacial. Amás, o palaci abacial y tamién d'atros edificios monacals fuoron consideratos como si fuesen una pedrera y se vendioron as suyas piedras enta os particulars.
Cerro de la Talaya (Arcos de las Salinas)
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Anyos 690
Os anyos 690 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 690 y l'anyo 699, istos dos tamién encluyitos.
Cerro de la Talaya (Arcos de las Salinas)
Toponimia
L'oronimo La Talaya ye transparent en aragonés. Una talaya ye en orografía un punto prou alto y vistable que permite posar-ie un puesto de vichilancia de los terrenos d'arredol. L'arabismo talaya creyó muitos toponimos en tiempos de la reconquiesta de la val d'Ebro y Sistema Iberico, lo que ixampló dimpués lo significau orichinal de "torraza situada en alto" a lo d'"altaria bien vistable en lo terreno".
Carlo Goldoni
Carlo Osvaldo Goldoni, naixito de Venecia (Republica de Venecia, hue Italia) o 25 de febrero de 1707 y muerto en París (Primera Republica Francesa, hue Francia) o 6 de febrero de 1793, estió un destacato dramaturgo italiano. A suya obra, escrita en idioma italiano y en idioma francés, encluye muitos modismos propios de l'idioma veneciano.
Pomigliano d'Arco
Pomigliano d'Arco (Pomigliano d'Arco en napolitán, Pomigliano d'Arco en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Cheografía
A localidat de Pomigliano d'Arco se troba situata a 33 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Castello, Ciccarelli, Cutinelli, Feudo, Fornaro, Guadagni, Masseria Guadagni, Papaccio, Pratola y Tavolone; antiparte, muga con as comunas d'Acerra, Casalnuovo di Napoli, Castello di Cisterna, Sant'Anastasia y Somma Vesuviana.
Anyos 700
Os anyos 700 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 700 y l'anyo 709, istos dos tamién encluyitos.
Ibons de la Escarpinosa
Os ibons de la Escarpinosa ye un conchunto de dos ibons pirenencos situaus en o municipio de Benás, en Ribagorza.
Se troban situaus en a val de Vaticielles y o GR 11.2 pasa chunto a ells.
Museu Nacional d'Escultura
O Museu Nacional d'Escultura (en castellano y oficialment: Museo Nacional de Escultura) ye un museu espanyol d'escultura, dependient d'o Ministerio d'Educación, Cultura y Esporte. Se troba en a ciudat de Valladolit y ye a colección d'escultura más important d'Espanya y un d'as más important d'Europa.
Coleccions
O Museu Nacional d'Escultura tién muitas esculturas nacionals, y bellas europeas, asinas como pinturas. Cronolochicament as colecciones son dende o sieglo XIII dica o sieglo XIX, prencipalment procedents d'a Peninsula Iberica y os antigos lugars d'Espanya (Latinamerica, Flandres e Italia). L'escultura más important ye d'os sieglos XV a o XVII, y dentre os pintors destacan Bononi, Rubens, Zurbarán, Ribalta y Meléndez.
Las Hormazas
Las Hormazas ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 125 habitants (2007) en una superficie de 36,58 km², con una densidat de población de 3,42 hab/km².
Cheografía
A localidat de Las Hormazas ye situada a 905 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 38 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de La Parte, Solano, Borcos y Espinosilla de San Bartolomé.
Cesário Verde
José Joaquim Cesário Verde, mas conoixito como Cesário Verde, naixito de Lisbona (Reino de Portugal, hue Portugal) o 25 de febrero de 1855 y muerto en Lumiar (Reino de Portugal, hue Portugal) o 19 de chulio de 1886, estió un destacato poeta portugués, qui morió por tuberculosi. Encara que mientres a suya vida a suya obra no fue muit apreciata, hue se considera que ye uno d'os precursors d'a poesía portuguesa d'o sieglo XX. A suya obra se publicó en 1901 con o títol de O Livro de Cesário Verde, en una compilación d'os suyos poemas obra d'o suyo amigo Silva Pinto.
Harrisburg (Pennsilvania)
Harrisburg ye una ciudat d'os Estaus Unius situata en o estato de Pennsilvania, d'an ye a capital estatal. Fa parte d'o condau de Dauphin, d'an tamién en ye a capital.
A suya población ye de 49.528 habitants (2010) en una superficie de 26,90 km², con una densidat de población de 2.333,30 hab/km².
Cheografía
A localidat de Harrisburg se troba situata a 98 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a o canto d'o río Susquehanna.
Padrón
Padrón ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 8.384 habitants (2019), en una superficie de 48,37 km² y una densidat de población de 173 hab/km².
O Lenero (Pallaruelo de Monclús)
O Lenero (oficialment, en castellano, «El Lenero» ), tamién dita o Lanero, ye una pardina aragonesa d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblau.
O Lenero ye una pardina en a baixant occidental d'a sierra de Campanué, que mira t'a Fueva. Fa parte d'os nuclios que formaban o municipio de Pallaruelo de Monclús, en chunto con Solaniella, a Villa, a Torre y Cotón por a man fuevana, y con a Chantigosa y Rolespé en a man ribagorzana. O suyo nombre tamién s'ha puesto documentar con palatalización d'a «L» inicial, a las modas de como fan en Ribagorza, como «Llenero».
Loma Ceja
A loma Ceja ye una loma de 1.442 m d'altaria situada en a muga entre os termins municipals d'Abechuela (Teruel) y La Yesa (Valencia).
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Barranco de la Fuent de Basarán
O barranco de Basarán, de la Fuent de Basarán u de la Fuent Pepita ye un corso d'augua menor d'Aragón. Ye un afluent d'o río Forcos por a dreita, que transcorre tot por adintro d'o que enantes yera o termin municipal de Basarán, en Sobrepuerto, actualment absorvito por o termin municipal de Broto. O nombre de Fuent Pepita dimana de lo nombre popular de la fuent más baixa en o casar de Basarán, en o cabo-baixo la villa, conforme se i puya dende Bergua, pus ixa fuent y o reguero que en brinca ye un d'os suyos vivers prencipals.
Hidrografía
O barranco tiene una cuenca con firme desnivel y en forma d'embudo, limitada en o nor-ueste por o tozal a on que se troba o lugar mesmo de Basarán y en o sud-este por o tozal d'a Corona, y entremistanto por a loma que se prolarga fendo un semi-circlo entre es dos y que ye una estribación de la serreta de Santa Cruz. Tiene d'afluents os diferents reguers que baixan dende a loma d'a Canyosa.
Recuerda
Recuerda ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria y comarca de Burgo d'Osma.
A suya población ye de 102 habitants (2006), en una superficie de 67,31 km² y una densidat de población de 1,52 hab/km².