cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sincopa en aragonés
La sincopa en la creyación de toponimos aragoneses
Lo toponimo Grisén corresponde a la evolución mozarabe d'un toponimo latín y presentaba en tiempos de la reconquiesta una terminación en -ic como Lucernic homologa a la terminación -igo de Cintruenigo y Lituenigo]] y que amuestran apocope y sincopa:
Lo toponimo Buyelgas corresponde a la evolución aragonesa de BOVILĬCA:
Lo toponimo Baselga proviene de lo latín BASĬLICA y amuestra la mesma lei fonetica:
Era
Arredol d'una era i gosa haber bellas construccions que son relacionadas con os materials que intervienen en a trilla: bordas, graneros y palleros.
Sincopa en aragonés
La sincopa en la creyación de toponimos aragoneses
Lo toponimo torrella u torrilla, que s'ha formau en diferents zonas de lo navarro-aragonés y de lo mozarabe amuestra sincopa en la suya formación:
Era
En bells puestos i ha habiu eras en o mont, mas que mas si en a partida a on que se troba i heba muitas fincas de cautivo d'una u más d'una casa, por o qual valeba la pena fer-ie a trilla por cuentas d'haber de carriar os falciellos dica lugar. Isto ha condicionau l'aparición de numerosos microtoponimos con a parola «era» u derivadas suyas («ereta», «eruela», «eriuela», etc.), y fuera d'Aragón Iruela.
Sincopa en aragonés
La sincopa en la creyación de toponimos aragoneses
Atros toponinos aragoneses que pueden haber evolucionau dende lo latín por fenomenos de sincopa son:
Palabras semicultas con sincopa
La sincopa en los semicultismos conduce a la formación de palabras planas a partir d'esdruixols latinos, formando-sen palabras con un acento tonico plan que corresponde a lo de la mes gran part de lo lexico de l'aragonés y unas atras luengas vecinas.
Sufixos con sincopa
Lo sufixo indicador de superlativo en aragonés -ismo ha saliu por sincopa de lo sufixo -ISSIMUS en aragonés, pero tamién en catalán y francés, a on que se presenta como -isme.
Lo sufixo -ancho deriva de la terminación -ANCULU y amuestra sincopa de U.
Weißenburg in Bayern
Weißenburg in Bayern ye una gran ciudat de districto de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Weißenburg-Gunzenhausen.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Articlo indefiniu en aragonés
L'articlo indefiniu en aragonés precede a substantivos contables que no han estau identificaus enantes pa fer referencia a qualquecosa indeterminada u que se'n fa mención por primera vegada. Las suyas formas son un, un(o)s, una y unas.
Se presenta con formas pareixidas en atras luengas neolatinas y a vegadas ye considerau un adchectivo indefiniu.
Formas
En lo benasqués de lo cabalto de la val la forma femenina plural ye lochicament unes. La forma uns con plural -ns se puede documentar en oriental y centro-oriental y se puede pronunciar /us/ a vegadas en tellán.
Aeropuerto de Dong Hoi
L'aeropuerto de Dong Hoi ye un aeropuerto situato a 6 kilometros d'a ciudat de Dong Hoi, 44 km a o norte d'o Parque Nacional Phong Nha-Ke Bang, en a provincia de Quang Binh, Vietnam. Ye una base d'uso civil y militar.
Destins
L'aeropuerto de Dong Hoi tiene conexions con as siguients ciudaz:
556
Escaicimientos
16 d'abril - En Roma Pelai I succede como papa a Vichilio, muerto l'anyo anterior.
Ilesia de Sant Chuan Baptista de Bisimbre
A ilesia de Sant Chuan Baptista de Bisimbre ye una ilesia d'estilo gotico construyida en o sieglo XVI que se troba en Bisimbre (Campo de Borcha, Aragón). .
Ugo Foscolo
Niccolò Ugo Foscolo mas conoixito como Ugo Foscolo, naixito de Zante (Republica de Venecia, hue Grecia) o 6 de febrero de 1778 y muerto en Londres (Anglaterra) o 10 de setiembre de 1827, estió un poeta y escritor italiano.
Cham (Alemanya)
Cham ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ya a capital d'o districto de Cham.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Setiles
Setiles ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 92 habitants (2013), en una superficie de 56,77 km² y una densidat de población de 1,62 hab/km².
Mugas
O suyo termin municipal muga con Uellos Negros, Tordesilos, Tordellego, El Pobo de Dueñas y El Pedregal.
Talasac
A suya población ye de 67 habitants (1999) en una superficie de 1,58 km², con una densidat de población de 42,40 hab/km².
Gara (desambigación)
Gara puet referir-se a:
Don Rickles
Donald Jay "Don" Rickles y naixito de Queens (Nueva York, Estaus Unius) l'8 de mayo de 1926 y muerto en Beverly Hills, California, Estaus Unius o 6 d'abril de 2017. Estió un humorista y actor estausunidense.
Gata de Gorgos
A suya población ye de 6.292 habitants (2010) en una superficie de 20,33 km², con una densidat de población de 309,49 hab/km².
Cheografía
A localidat de Gata de Gorgos se troba situata a 78 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 13 km d'a ciudat de Denya, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 83 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia, y a 103 km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano.
Mugas
O termin municipal de Gata de Gorgos muga a o norte con Denya; a o nord-este con Denya; a l'este con Denya; a o sudeste con Teulada; a o sud con Senija y Benissa; a o sudueste con Llíber; a l'ueste con Pedreguer; y a o norueste con Pedreguer.
Lavallo
thumb|right|250px|Un perito agricola examina o lavallo que ha malmetiu una finca. Un lavallo (d'o latín <LAVARE, «lavar», en o sentiu de «o que ye lavau») ye un vallón socavau por o cauz d'un torrent u curso d'augua temporal en a tierra, con una erosión pronunciada. En os casos incontrolaus, a erosión puede continar dica que a roca mayestra queda despullada lo menos en parte.
En l'agricultura, l'aparición de lavallos suposa un problema grau d'erosión d'o suelo, que con freqüencia remata fendo imposible de cautivar a parte d'a finca que se troba afectada. Tamién en gosa amaneixer en pistas forestals y camins de tierra quan l'augua no s'evacua correctament, y se vei facilment en as espuendas d'as carreteras. A erosión en lavallos se considera un indicador fisico d'erosión de grau 2 si os sulcos son d'escala centimetrica u decimetrica y de grau 3 si os sulcos son d'escala metrica.
Antonio Resines
Antonio Resines (nombre artistico d'Antonio Fernández Resines), naixiu de Torrelavega (Cantabria, Espanya) o 7 d'agosto de 1954, ye un destacau actor espanyol, activo en o teatro y en o cine espanyol dende finals d'os anyos 1970 y con quantos premios recibius mientres a suya carrera cinematografica. Antiparte, dende o 19 de febrero de 2015 dica o 13 de chulio de 2016 estió lo president de l'Academia de las Artes y las Ciencias Cinematográficas de España.
Premios
Antonio Resines recibió un Premio Goya a lo Millor Actor en a suya 12ena edición por o suyo papel de Rafael en a cinta La buena estrella (1997, Ricardo Franco).
Seu de Sant Per de Chaca
A Seu de Sant Per de Chaca, en a comarca aragonesa d'a Chacetania, ye una d'as construccions més antigas e representativas de l'arte romanico d'Aragón y de tot lo sudueste europeu. Empecipió a construir-se quasi a lo mesmo tiempo que a seu de Santiago de Compostela, en o zaguer quartal d'o sieclo XI, como seu bispal y capeza d'o Reino d'Aragón, per iniciativa d'o rei Sancho Remíriz, que heba obtenito lo vasallache vaticano dimpués d'o viache suyo ta Roma en 1068. En pagas, li atorgoron a seu bispal ta Chaca, ta part d'alavez capital d'o reino.
Historia
180px|left|thumb|Portalata principal d'a Seu. O rei Sancho Remíriz atorgó fueros de ciudat ta Chaca en 1077, que ostentó a capitalidat d'o reino d'Aragón entre 1035 y 1096. D'esta traza Chaca esdevenió una seu diocesiana, cosa que feba necesaria la construcción d'una seu. Encara que a calendata no ye prou clara, se i puet distinguir dos etapas. Una primera, alto u baixo entre 1077 y 1082, y una segunda, entre 1104 e 1130.
En o decenio d'os 20 d'o sieclo XVI, se i adhibe bellas anyadiencias, como las vueltas d'as naus laterals, d'o gotico tardán, y las portalatas d'as nuevas capiellas de Sant Sabastián, Sant Agostín, Anunciación y Santa Ana. En zaguerías, ya en o Renaiximiento, se i adhibe las capiellas de Sant Miguel y d'a Trinidat, de 1572. En 1598 se fa la vuelta d'a nau central y en ella se i ubre finestrals.
En o sieclo XVII, se remata la construcción d'o retablo y se reconstrui o claustro per l'actual, barroco, a las acabanzas d'o sieglo. En ixe mesmo periodo se construi a capiella de Santa Orosia, principal elemento barroco d'o temple.
En as zaguerías d'o sieclo XVIII, se substitui l'abside romanica y se i devanta una de nueva, decorata con pinturas de Manuel de Bayeu, cunyato de Francisco de Goya y Lucientes, entre 1792 y 1793.
Actualment se presienta como candidata ta estar declarata Patrimonio d'a Humanidat.
Caracteristicas
200px|thumb|Campanal. 200px|thumb|Interior.
L'exterior
En a frontera d'a seu se i troba l'atrio y la portalata, l'arco de radio més gran d'a quala, semicircular, enlaza con a nau central, de vuelta de canyón, de l'interior d'o temple. En a paret zaguera d'a seu i trobamos un altro porche con arco de meyo punto y timpán modificato en o Renaiximiento. En o tocant a las absides, d'o romanico se'n conserva so que la que da cara t'o sud, ya que a central y a d'o norte se reficioron, como debantdito ye, en o sieglo XVIII.
L'interior
O temple consta d'una nau principal, flanqueyata per altras dos més chicas, que cadaguna enlaza con una d'as absides. Cada muro entre as naus ye formato per tres pilars cilindricos que s'alternan con altros tres cruciformes, cada parella emparando un arco de meyo punto. A cupula se refirma sobre o crucero per meyo de trompas u suportes conicos y arcos de meyo punto de refuerzo. Ye a cupula romanica més antiga a tota Espanya.
Curiosidatz
Bi ha un chapitel que no ye d'o mayestro de Chaca, ye d'o mayestro Donya Sancha, autor tamién de Sant Per o Viello de Uesca. En ixe chapitel se representan scenas d'a vida d'o papa Sixto II, papa que seguntes a leyenda aragonesa d'o Santo Gredal acomandó a Sant Lorient amagar o Santo Gredal fuera de Roma, (plegando a Uesca). Belluns piensan que o presunto Santo Gredal de Sant Chuan d'a Penya enantes estió en a Seu de Sant Per de Chaca.
Terra de Lemos
Cheografía
A comarca muga a o norte con a comarca de Sarria, a l'ueste con a comarca de Chantada, a l'este con a comarca de Quiroga y, a lo sud, con as comarcas d'Ourense y Terra de Caldelas.
Localidaz
As localidaz que forman parti d'a comarca son (y a suya población en 2014):
Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Pilar de Frescano
A ilesia de Nuestra Sinyora d'o Pilar de Frescano ye una ilesia d'estilo barroco construyída en o sieglo XVII que se troba en Frescano (Campo de Borcha, Aragón). .
Persismos en aragonés
thumb|right|250px|Detalle d'un [[tapete.]] Los persismos en aragonés son palabras orichinarias de las luengas iranicas, en especial lo persa. Estando antigos y variaus los contactos entre los antigos pueblos iranicos y los griegos, romanos y arabes, los persismos han plegau a las luengas romances occidentals en diferents circumstancias y a traviés de cadenas de transmision complexas. En aragonés la mes gran part de los persismos han plegau sobre tot a traviés de l'arabe.
Persismos transmesos por lo griego
thumb|250px|Eixemplar de [[Panthera tigris virgata (subespecie persa de tigre) en lo Zoo de Berlín (1899).]] Los persismos antigos u medievals transmesos por lo griego pueden formar cadenas complexas que implican a lo latín u a las luengas romances.
Persismos transmesos por l'arabe
thumb|250px|right|Alfalz. En las luengas europeas occidentals como l'aragonés bi ha palabras persas trasmesas por l'arabe como:
Beranui
Beranui (en castellano Beranuy) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca situato en a comarca de Ribagorza.
Persismos en aragonés
Persismos transmesos por lo latín medieval u las luengas romances
thumb|right|250px|Vestius tradicionals de tafatán en la part de debant. La palabra tafatán deriva de lo persa tafta, "teixer".
Beranui
A suya población ye de 82 habitants en una superficie de 64,01 km².
Nombre
O nombre d'o municipio estió Veracruz dende 1966 cuan se fusionoron os antigos municipios de Beranui y Calvera, quedando a capital d'o municipio en o lugar de Beranui. O nombre de Veracruz no yera emplegau popularment, en no tener garra tradición anterior, y en 2011, o municipio prenió o nombre de Beranui con o cual yera conoixiu, en estar iste o nombre d'o suyo nuclio prencipal.
Toponimia
Ye un caso de terminación ui dezaga de l'antroponimo VERANUS, documentato en Galia y Hispania. Gerhard Rohlfs lo escribe Beranúy.
Cheografía
Beranui ye situato a 1.160 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 102 km de Uesca, a capital d'a suya provincia. Ye formato dos barrios deseparatos por o río, situatos a 995 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 126 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Ballabriga, Beranui, Biascas d'Obarra, Calbera, Las Farrerías, Morens, Obarra, Pardinella y Ralui.
Bafalui
Bafalui ye un lugar aragonés de la comarca de Ribagorza situato amán de Graus, perteneixient a este municipio. Hue ye despoblato.
Cheografía
Lo lugar de Bafalui se troba situato a 850 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar. Se i plega por una pista de tierra dende La Puebla de Fantova.
Historia
Villa en 1184, lugar en 1785, se chuntó con Yardo en 1845. Plegó a tener 74 habitants en 1875.
Toponimia
Seguntes Gerhard Rohlfs se puet remontar a l'antroponimo Vabalus documentato en una inscripción en Oviedo con terminación -ui de pertenencia. Lo paso dende Babalui ta Bafalui ye paralelo a "trabucar" ta "trafucar".
Taula de Zaragoza
La taula de Zaragoza u sobrecollida de Zaragoza (en catalán taula de Saragossa u sobrecollida de Saragossa) estió la sobrecollida que teneba como función controlar lo movimiento economico a traviés de las vías de comunicación que arribaban en la baixa Edat Meya en Zaragoza, sobre tot lo camín fluvial de l'Ebro, que yera navegable.
Las localidaz d'esta sobrecollida distribuitas d'alcuerdo con las vías de comunicación yeran:
Villasandino
Villasandino ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonéesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca d'Odra-Pisuerga y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 229 habitants (2008) en una superficie de 43,71 km², con una densidat de población de 5,24 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villasandino se troba situada a 795 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 38 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Pala de Montinier
A pala de Montinier u pala de Portanyús ye un mont pirenenco de 2.593 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Bielsa.
Ye situada a o sud d'a valle Verde, en a sierra d'as Zucas.
Toponimia
Deriva d'o latín MONS-MONTIS > *montiniero > montinier. Igual que en atros toponimos d'a zona de Bielsa bi ha una perduga d'a -o final (Tringonier, Pallaruel, Mener).
Musica rock
A musica rock u rock ye un chenero musical contemporanio que agrupa os diferents cheneros musicals derivatos d'o rock and roll. Gosa interpretar-se, entre atros muitos instrumentos que ocasionalment se fan servir, con guitarra, batería, y baixo. Muitos estilos de musica rock tamién emplegan instrumentos de teclato como l'organo, o piano, u os sintetizadors. A musica rock tiene a sobén un fuerte contratiempo, y gosa centrar-se en a guitarra, tanto electrica como acustica.
O primitivo rock se deriva d'una gran cuantidat de fuents, prencipalment blues, rhythm and blues y country, pero tamién d'o gospel, jazz y folk. Totas istas influencias se combinan en una estructura musical simpla basata en blues.
Neumarkt in der Oberpfalz
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Antonio Gamero
Destacó tamién por a suya actividat politica momo militant d'o Partido Comunista de España dende l'anyo 1957, en plena dictadura franquista, estando engarcholau y torturau por a suya militancia. Como conseqüencia d'as torturas padeixidas, padeixió xordera toda la suya vida.
Meandro
Los meandros presentan fonduras mes grans en la part externa, y tamién ripas mes altas.
Un meandro va evolucionando fendo-se mes gran dica trobar-se con atro meandro. Alavez la diferencia d'altaria accelera la corrient en lo punto de contacto, adrezando-se lo cauz u deixando un cauz abandonau en forma de falz u ferradura que esdevién un galacho.
Los meandros son mecanismos autorreguladors de lo río, y permiten que lo río pueda seguir erosionando y transportando materials en endreituras con poca pendient.
Denominacions y toponimos sobre meandros
La palabra meandro ye un tecnicismo cheolochico present en muitas luengas occidentals y deriva de lo griego Μαίανδρος u Maiandros, un río de la Peninsula d'Anatolia. En las diferents luengas bi ha nombres denominacions tradicionals que coexisten con "meandro".
En aragonés bi ha toponimos tipo "auguas tuertas" relacionaus con meandros, pero asociaus a formas d'orichen glacial. Tamién existe en aragonés la denominación especifica de "recolón" pa una clase especial de meandros que influiban en lo treballo de los navaters.
En castellano d'Aragón se rechistra dos aragonesismos referents a meandros: los meandros abandonaus d'Ebro se dicen "galachos" (palabra que en aragonés cheneral tien atros significaus como "sulco erosivo") y regar distribuindo l'augua en sulcos meandriformes se diz regar a tornallo en Torrociella d'Alcanyiz.
A fins de la decada de 1470 quan adrezaban la Uerba en Villadolz denominaban los tramos meandriformes "vueltas" en aragonés de las comunidatz aragonesas:
Sin estar necesariament un aragonesismo, dicen "vueltas" a los meandros en la Ribera Baixa d'Ebro y Baixo Aragón-Casp en castellano d'Aragón, y una huerta de Casp que bi heba en una ribera embadinada por l'actual entibo de Mequinenza li deciban "La Herradura". Tamién en las comarcas churras lis dicen "vueltas": en Exerica bi ha un recolón dito "La Vuelta de la Hoz".
En Toledo lo recolón que bi ha se diz "Torno del Tajo", que puet estar un mozarabismo toponimico. En Asturias "La Revoltona" ye un meandro de lo río Nalón, y tamién un lugar de lo concello d'Ayer. En la Ribera d'Ebro catalana lo toponimo Flix se remonta a lo latín FLEXU ("curva"), y esta localidat ye rodeyata como una peninsula por un meandro d'Ebro.
Variant Yebra-Fiscal
A variant Yebra-Fiscal ye una infraestructura de carretera de 23,3 kilometros de largaria que dende que s'inauguró perteneix a o trazau principal d'a carretera nacional N-260, entre as localizatz altoaragonesas de Yebra de Basa (Alto Galligo) y Fiscal (Sobrarbe), y que alcurza buena cosa de trachecto entre ixas dos comarcas.
A variant fue una infraestructura largo tiempo demandada tanto por os achuntamientos de Sobrarbe como por os de l'Alto Galligo, basada en un primer prochecto que databa de la Republica (1936) y no escomenzau dica 2003. Antes de que s'inaugurase, en chulio de 2012, a comunicación entre a Ribera de Fiscal y a ciudat de Samianigo se teneba que fer puyando por Broto dica o puerto de Cotefablo y baixando dimpués por Biescas, en un trachecto que se prolargaba 40-50 minutos más.
A variant incluye dos túnels y seis viaductos de grans dimensions que salvan o gran deslibel entre as dos versants d'a sierra de Canciás, y esnaviesa por debaixo d'o puerto de Petralba. O primer túnel prene o nombre d'ixe puerto, túnel de Petralba, y mesura 2583 metros de largaria, con una calzada de 15 metros y tres carrils. O segundo, o túnel de Berroy, mesura 163 metros. O coste total d'a obra fue de 138,73 millons d'Euros, más 11 millons más destinaus a disminuir os suyos impactos ambientals.
Ordinación territorial
250px|thumb|right|Esquema grafico de lo plan urbanistico de la municipalidat d'Aerodrom, en la ciudat d'[[Escopia (Macedonya d'o Norte).]] La ordinación territorial, ordinación de lo territorio u planificación espacial ye la planificación y aplicación espacial que cal fer con los diferents usos de lo territorio pa obtener lo millor rendimiento con las caracteristicas de lo medio reducindo tot lo posible los efectos negativos.
Planificar lo territorio suposa fer-lo servir racionalment, dedicando-ne cada zona a l'actividat mes adecuada, destinar cada puesto pa lo que ye mes apto. Con la ordinación de lo territorio se podrá sinyalar lo puesto idonios pa construir carreteras, organizar cautivos u construir viviendas. Tamién servirá pa dicir que puestos caldrá preservar, y pa elaborar mapas de risgo. La fin de la ordinación de lo territorio ye compatibilizar l'uso d'un territorio con la suya conservación y mantenimiento a largo termino, posibilitando un desembolique sostenible, evitando posibles impactos y risgos.
Una correcta ordinación de lo territorio ha de prohibir la edificación en zonas de risgo d'inundacions u destruir un espacio natural de gran valura.
La ordinación territorial se puet fer valurando la capacidat d'acollida u capacidat d'asimilación de los impactos negativos por part de lo terreno. Lo primero que s'ha de fer ye clasificar las zonas que s'estudian en unidaz ambientals homochenias. Cada unidat ambiental ha de tener unas caracteristicas uniformes seguindo criterios topograficos, cheolochicos, botanicos, d'uso humán, de paisache u de vulnerabilidat a impactos. Una vegada determinadas las unidaz ambientals se fa una matriz de capacidat d'acollida a las actividatz humanas previstas y se sinyala en cada quadricula de la matriz lo grau d'acollida.
Mediano viello
Mediano viello (en castellano «Mediano») ye un lugar aragonés d'a val d'a Cinca que en l'actualidat se troba a dintro d'o termin municipal d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Se troba totalment deshabitau y en estau d'enrunas como consecuencia d'a suya inundación con l'augua de l'entibo de Mediano dende o martes 29 d'abril de 1969.
Fue capital d'o municipio homonimo dende 1834 dica la suya inundación, y feba de cabecera ta dos lugars mas en a redolada: Arasanz (que remató despoblando-se tamién, como consecuencia de l'entibo) y Sant Mitier que por a suya posición cheografica no se trobó guaire afectau.
En l'actualidat, a bel kilometro d'as restas d'o lugar, en o calcil d'o tozal de Sant Mitier se troba cualques casas que beluns d'os antigos habitants de Mediano se i fayón fer, en a ribera de l'entibo y chunto a la carretera A-138 que comunica Balbastro con l'Aínsa. L'asentamiento nuevo, que no tiene a estructura urbana d'os lugars tradicionals, recibe o nombre popular de Mediano nuevo ta distinguir-lo de l'antigo y cacegau.
Oña
Oña ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de La Bureba y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 1.350 habitants (2007) en una superficie de 161,64 km², con una densidat de población de 8,35 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Oña ye situada a 598 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 61 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia. Ye trescruzada por o río Oca.
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de La Aldea del Portillo del Busto, Barcina de los Montes, Bentretea, Castellanos de Bureba, Cereceda, Cornudilla, Hermosilla, La Molina del Portillo del Busto, La Parte de Bureba, Penches, Pino de Bureba, Tamayo, Terminón, Villanueva de los Montes y Zangández.
Mediano viello
Etimolochía
O nombre de Mediano ye dificil ta saber d'a on dimana. Manimenos, se sabe que en a parla churra (d'as comarcas interiors d'a Comunidat Valenciana), que ye un castellano que tiene un fuerte substracto aragonés, un «Mediano» ye un terreno d'erial d'entre as uebras.
Rock
Rock puet referir-se á:
100 metros lisos
thumb|300px|Corredors antis d'a salida en o mundial d'[[Osaka.]] thumb|300px|right|Arribada en a cursa de 100 metros. thumb Os 100 metros lisos ye una cursa en a que s'han de fer cient metros, libres d'obstaclos, o mes rapido posible. Ye a preba mes significativa d'as cursas de velocidat y os campions olimpicos y mundials estan consideratos como l'home y a muller mes rapidos d'o planeta.
Ye incluida en o programa de prebas oficials d'os campionatos d'atletismo a l'aire libre, en indoor ye substituyida por os 60 m lisos, y a mas ye en o programa d'atletismo en os Chuegos Olimpicos dende os Chuegos de Atenas 1896 en a categoría masculina y dende Amsterdam 1928 en a femenina.
Récords
Os récords mundials son, en a categoría masculina d'Usain Bolt con una marca de 9,58 s, y en a categoría femenina de Florence Griffith Joyner con una marca de 10,49 s. Os récords d'Aragón de 100 m lisos son en a categoría masculina de Carlos Berlanga con una marca de 10"29 s y en a categoría femenina Raquel Fraguas con 11"73 segundos.
Récords d'aria
thumb|200px|Usaint Bolt, récord d'o mundo y zaguer campión olimpico
Vilanava
A suya población ye de 43 habitants (1999) en una superficie de 1,12 km², con una densidat de población de 38,39 hab/km².
Ermita d'a Virchen d'o Castiello de Fuent de Xalón
L'ermita d'a Virchen d'o Castiello de Fuent de Xalón ye una ermita construyída en o 1705 que se troba en Fuent de Xalón (Campo de Borcha, Aragón). .
Policlinico (metro de Roma)
A gara de Policlinico ye una gara d'a linia B d'o Metro de Roma, y estió debantada en 1990 como una gara soterrania. Se troba baixo d'a Piazza Sassari y a suyas dentradas son por as siguients carreras: viale Regina Margherita y viale Regina Elena.
Ista gara ye parti d'o prolargamiento Termini - Rebibbia d'a linia B d'o metro de Roma. En a suya redolada son o hespital Policlinico Umberto I y a ciudat universitaria.
Servicios
A gara apresta os siguients servicios:
Redolada
En a suya redolada están os siguient lugars:
Punta Facera
Punta Facera puet fer referencia a:
Vallés Oriental
O Vallés Oriental (en catalán Vallès Oriental) ye una comarca de Catalunya. A suya capital ye Granollers. Comprende parti d'a comarca natural d'o Baixo Montseny.
Neustadt an der Waldnaab
Neustadt an der Waldnaab (en bavaro Naistadl) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neustadt an der Waldnaab.
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Lista de municipios de Bizcaya
Lista de municipios de Bizcaya right|350px|Mapa municipal|thumb
Punta Facera (sierra d'as Zucas)
A punta Facera ye un mont pirenenco de 2.521 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Bielsa.
Ye situada a o sud d'a valle Verde, en a sierra d'as Zucas.
Eric Freeman
Eric Freeman (13 de chulio de 1965) ye un actor de voz, comediant y actor estausunidense, conoixito por a suya interpretación d'a voz de Ricky Caldwell en as películas de Silent Night, Deadly Night entre bellas atras.
Phobos (satelite)
Phobos (d'o griego Φόβος, "espanto") ye la mas gran d'as dos lunas de Marte y a mas amán a la planeta, estando Deimos l'atra luna. As dos estioron descubiertas per l'astronomo estausunidense Asaph Hall (1829-1907) o 18 d'agosto de 1877. Estió lo propio descubridor o que proposó os nombres, inspirau per o libro XV d'a Iliada, en o qual lo dios Ares (clamato Marte en a mitolochía romana) invoca a lo espanto ("Phobos") y a la terror ("Deimos").
Phobos ye un chicot satelite, de forma irregular, que lo suyo rayo meyo ye d'once kilometros. Presienta perén a mesma cara a Marte, a causa de l'ancorache per mareya exerciu per a planeta. Orbita a uns 6000 kilometros d'a superficie marciana, lo que le convierte en o satelite mas amán a la suya planeta de tot o sistema solar.Istas fuerzas de mareya creigan una desacceleración en Phobos, perdendo amonico iste a suya velocidat orbital, o que ocasionará la suya colisión con Marte dentro d'uns 50 a 100 millons d'anyos, u bien la suya desintegración y formación d'un aniello arredol d'a planeta.
Nombres d'os elementos cheolochicos
Os elementos cheolochicos de Phobos s'han nombrau en memoria de astronomos relacionaus con o satelite, asinas como con nombres de personaches y puestos d'a novela "Os viaches de Gulliver" de Jonathan Swift.
División Atlantico d'a NBA
A División Atlantico ye una división d'a Conferencia Este d'a NBA. As altras divisions d'a Conferencia Este son: a División Central y a División Sureste.
Evaluación d'impacto ambiental
La evaluación d'impacto ambiental (EIA) ye un proceso d'analís adrezau a identificar, predicir, interpretar y valurar, prevenir y comunicar l'efecto d'un prochecto sobre la salut y bienestar humán, incluyindo los ecosistemas naturals. Consiste en detectar enantes qué impacto orichinaría en un territorio un determinau prochecto si se realiza.
Ye un proceso administrativo que seguito d'una participación publica precede a la declaración d'impacto ambiental (DIA) por part d'un organismo oficial. En la declaración d'impacto ambiental s'impide u se permite realizar lo prochecto.
La evaluación d'impacto ambiental puet servir en la ordinación territorial, pus aduya a detectar los posibles impactos, valura la capacidat d'acollida y la renovación de los recursos naturals.
La lechislación espanyola obliga a fer evaluación d'impacto ambiental en prochectos bien estipulaus en Reyals Decretos: Reyal Decreto Lechislativo 1302/1986 y Reyal Decreto-Ley 9/2000 d'ampliación de l'anterior.
Blanus cinereus
Blanus cinereus ye a sola especie d'o suborden Amphisbaenia present en Aragón, representando un endemismo d'a Peninsula Iberica. Ye propia de zonas de clima mediterranio y termofila, manimenos a suya distribución en a val d'Ebro no ye guaire conoixida.
Villasur de Herreros
Villasur de Herreros ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de l'Alfoz de Burgos y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 271 habitants (2007) en una superficie de 25,68 km², con una densidat de población de 10,55 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villasur de Herreros se troba situada a 1.023 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 26 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'as suyas provincia y comarca y d'o suyo partiu chudicial.
D'o suyo termin municipal en fa parte o lugar d'Urrez.
Vallés Occidental
O Vallés Occidental (en catalán Vallès Occidental) ye una comarca de Catalunya que muga con o Baches (a lo norte), o Vallès Oriental (a lo norte y a l'este), o Baixo Llobregat (a l'ueste), y lo Barcelonés (a lo sud). Comparten a capitalidat d'a comarca as ciudaz de Sabadell y Terrassa. Con o Vallés Oriental forma la gran comarca natural d'o Vallés. Cheograficament, o Vallés y lo Penedés forman a Fuesa tectonica d'o Vallés-Penedés, en a Depresión Prelitoral Catalana.
Historia
O 5 de mayo de 985 tropas d'o Califato de Cordoba comandatas por Almanzor marchan dende Cordoba enta lo condau de Barcelona. En o suyo camín espullan os territorios d'as actuals comarcas d'o Baixo Penedés, Alto Penedés, Baixo Llobregat, Barcelonés y Vallés Occidental, destruindo los monesterios de Sant Cugat del Vallès (en Sant Cugat del Vallès), Sant Pavlo del Campo (en Barcelona) y Sant Per d'as Puellas (tamién en Barcelona).
Ilesia de Sant Per Apóstol de Morrano
A ilesia de Sant Per Apóstol ye una ilesia d'estilo romanico y con partis mudéchars, d'o sieglo XII, ista en a diocesi de Uesca y en Arciprestato de Semontano-Sobrarbe construyita en o lugar de Morrano, d'o municipio de Biarche, en a comarca d'a Semontano de Balbastro, en a provincia de Uesca (Aragón).
Historia
En 1097 Per, bispe de Uesca, atorgó a o monesterio de Sant Ponz de Tomeras as ilesias de Labatiella, Morrano, Panzano y Yaso.
Alavez prencipió a construcción d'a ilesia y tamién d'o lugar.
Mientres os sieglos XVII y XVIII se i facioron importants esviellamientos en arte mudéchar.
Descripción
thumb|left|250px|[[Torre romanica y mudéchar con forma en rombos.]] Ista ilesia tien planta en forma de cruz latina, que inicialment yera de una sola nau, rematata en abside de tambor. Se i facioron cuantos esviellamientos mientres os sieglos XVII y XVIII.
A dentrada ye en forma de arco de meyo punto. En l'interior se combinan as vueltas de canyón y as d'ariesta.
Abside y nau fuoron recrexitas en ladriello mudéchar, tot él queda cuasi amagato por as capiellas laterals construyitas en o sieglo XVIII, cuantas construccions amanatas y o recreiximiento en ladriello a base de arquiellos, a l'estilo de as galerías de os palacios aragoneses d'o sieglo XVI.
Dencima d'a capiella norte ye a torre, romanica en os suyos dos primers trampos y rematata en ladriello mudéchar en os esviellamientos d'o sieglo XVII, o ladriello ye en forma de rombos, ye intresant que tan a o norte de l'Ebro haiga arte mudéchar y amás construito ya en a epoca barroca.
Schwandorf
Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
Bergua-Basarán
Bergua-Basarán yera un municipio historico d'Aragón que existió entre os anyos 1920 y os anyos 1960, quan quedó definitivament absorvito en o termin municipal de Broto, comarca de Sobrarbe, Uesca. A suya cabecera municipal yera en o lugar de Bergua, en l'acceso ta Sobrepuerto dende a valle de Broto.
O municipio naixó con a fusión d'os municipio de Bergua y de Basarán en a decada de 1920, con a qual cosa s'arribó a chuntar con un mesmo termin municipal toda la valle d'Otal de Sobrepuerto y a suya desembocadura en a valle de l'Ara. Bergua-Basarán desapareixió con a fusión municipal d'o tardo-franquismo, en 1968, victima d'a despoblación d'os suyos nuclios, y quedó incorporato en o termin municipal de Broto.
Historia
Os municipios antigos de Bergua y Basarán se fusionón en a decada de 1920. Bergua ya incluiba Ayerbe de Broto dende 1857, que tenió una historia curta como municipio autonomo dende a formación d'os municipios en 1834. Basarán trayeba con ell a Escartín y a Otal, que tamién i yeran acudidos, enta la suya casa de Villa, en o periodo intercensal 1842-1857.
Mientres a suya micarrona más de 40 anyos d'existencia o municipio de Bergua-Basarán no deixó de perder población, con o escalón más gran en o periodo entre os censos de 1950 y o de 1960: o zaguer periodo intercensal suyo d'o que en tenemos conoixencia. Ista etapa coincide con a era de mayor despoblación de Sobrepuerto, quan a mayoría d'os habitants que quedaba en os nuclios de Basarán, Escartín y Otal fizon as maletas y marchón.
Un testimonio de primera mano d'ista despoblación se troba en o libro Memoria de un montañés, de José Satué Buisán, narración auto-biografica d'o zaguer cabeza de familia en emprender o camino d'a emigración dende Escartín.
Demografía
Evolución d'a población de Bergua-Basarán dende 1920 dica 1960.
Solanillos del Extremo
Solanillos del Extremo ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 134 habitants (2007), en una superficie de 34,83 km² y una densidat de población de 3,84 hab/km².
Deimos (satelite)
Deimos (d'o griego Δεῖμος, «terror») ye lo mas chicot y externo d'os dos satelites de Marte. En rotación sincrona con a planeta, recorre una orbita quasi circular, muito proxima a lo plano equatorial marciano, en 30,3 horas. Ye de forma irregular con un diametro meyo de 12,4 km.
Os dos mayors craters en Deimos (d'uns 3 km de diametro cadagún) estioron baltizaus como "Swift" y "Voltaire", os dos escritors que charran en as suyas obras ("Os viaches de Gulliver" y "Micromegas" respectivament) sobre os satelites de Marte antis de que estioron descubiertos.
Abenozas
Abenozas ye un lugar aragonés en o municipio de Graus, provincia de Uesca y comarca de Ribagorza.
A suya población ye d'1 habitant (2018).
Cheografía
O lugar d'Abenozas ye situato a 1.127 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 17 km de Graus, a capital d'o suyo municipio.
Apelliu Bergua
L'apelliu Bergua ye un apelliu toponimico aragonés con oríchens en a localidat de Bergua, en a comarca tradicional de Sobrepuerto en as sierras interiors pirenencas.
Abenozas
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1206, recollita en a suya propia obra Documentos de Sigena, en Textos Medievales, 32 (Valencia, 1970), y documenta as variants Auenosa, Auenozar y Avinozar.
Apelliu Bergua
D'alcuerdo con datos d'o Instituto Nacional d'Estatistica de l'anyo 2014, un total de 1.845 personas lievan l'apelliu en Espanya, d'entre as quals 1.045 son naixitas d'Aragón.
Oríchens
Anque ye quasi seguro que as oríchens de l'apelliu son en o lugar de Bergua (en l'actual comarca de Sobrarbe, Uesca), se troba personaches que se dicen «de Bergua» dende as zaguerías d'o sieglo XI en belatras localidaz, en as valles colindants y más leixos.
S'ha de remarcar que en ixas envueltas, l'uso d'a toponimia como complemento d'os nombres d'as personas no constituiba encara un apelliu, en o sentiu de que no se transmitiba de pais a fillos como es entendemos hoi, y nomás serviban ta indicar a procedencia cheografica de l'individuo (chentilicio), sin que os suyos descendients tenesen que heredar-lo (en una forma que imitaba a l'antroponimia romana clasica, que consistiba en nombre + patronimico + chentilicio u gens de procedencia). Isto quiere dicir que, entre os diferents casos de personas que se dicen «de Bergua» que trobamos en os zaguers sieglos altomedievals, probablement a mayoría d'ellas yeran naixitas de Bergua efectivament, pero si no i tuvon además a descendencia, no pudon dar lugar a descendients que se decisen tamién «Bergua».
Asinas, se troba personaches con l'apelativo «Bergua» environando a os primers reis d'Aragón Pero I y Remiro II: Pero de Bergua fue un militar y hombre de confianza de Pero I y iste le encomendó desfensar a ciudat de Uesca en 1096, y cal suposar que siguió amanau d'a familia reyal, pus a tradición fa dir que se fizo matar por Remiro II en 1134, quan a campana de Uesca. Tamién en o sieglo XII, sabemos que un Martín de Bergua fue canonche de Chaca y un Eizo Arnal de Bergua en fue tamién d'a catedral de Sant Per lo Viello de Uesca.
Un tal Frontín de Bergua fue fiador de Remiro II en qualques donacions que o rei fizo a o monesterio de Leyre en 1134 y, mientres o suyo reinau, fue succesivament tinent d'os castiellos de Sos, Uncastiello, o Elsón, Arcusa, Sasa y Boltanya. Frontín moriría en 1163 y deixaría seis fillos; cinco varons y una dama que, ista vegada sí, continarían con o linache y por primer vegada que se saba estarían conoixius como «Bergua» por apelliu, por herencio de su pai. Su fillo Vallés de Bergua, militar, fue tinent en o Elsón, en Sasa, en Taust y en Alquezar, y morió en 1174. Sus fillos Chuan y García Frontín se succedión como bispes de Tarazona de 1172 dica 1194 y dende 1195 dica 1212 respectivament. Su fillo Fortún de Bergua fue tinent d'o castiello de Taust en 1141, entre 1151 y 1154 tinent en fue de o d'Exeya, y en 1187 en yera en Uncastiello. Su filla Urraca fue a segunda muller d'o influyent caballero Pero Maza.
En 1397, Pero Garcés de Carinyena escribe a suya obra Nobiliario d'Aragón en a que recenta la chenealochía d'os principals linaches nobiliarios d'Aragón y parla d'os Bergua, que considera os decenos entre as familias más notables por antigüedad, poder y duración. A par d'alavetz, ya existiban numerosos casals de Berguas por diferents villas y ciudatz aragonesas, o que podría querer dicir que no yeran necesariament ligatos de sangre con o linache de Frontín, sino que l'apelliu se podría ser tornato popular.
Checoslovaquia
Checoslovaquia (en checo y en eslovaco: Československo, Česko‑Slovensko) estió un estato europeu formato por as actuals republicas de Chequia y Eslovaquia establito en l'anyo 1918.
Apelliu Bergua
Freqüencias
En l'actualidat, l'apelliu Bergua amaneix con más freqüencia entre os naixitos d'a provincia de Uesca, a on que 818 personas que i son naixidas el tienen (401 como primer apelliu, 417 como segundo y 12 que son Bergua Bergua). A siguen as provincias de Barcelona (289 personas naixitos con l'apelliu), y Zaragoza (227 naixitos), primers destinos entre a emigración altoaragonesa.
Checoslovaquia
Dende o 31 d'aviento de 1992 l'estato deixaba d'existir oficialment dimpués d'a separación dentre os dos países.
Apelliu Bergua
Freqüencias
En cambeo, si se mira las freqüencias de l'apelliu por puesto de residencia, se fa más vistable a importancia que ha tenito la emigración: os Bergua que residen en Uesca baixan a 638 personas contra os 818 que i yeran naixitos, mientres que os residents en Barcelona y Zaragoza augmentan dica 363 y 280 respectivament.
Checoslovaquia
Cheografía
L'estato mugaba con os siguients países:
1918-1939:
1945-1992:
Navallo
thumb|Navallo en los [[paramos calsinosos de Blandas (Occitania).]] Un navallo u balset ye una basa u basón artificial u natural que reculle bel tiempo l'augua de plevia y a on puet abrevar lo bestiar.
Toponimia
Por estar puntos importants pa los pastors muitos navallos reciben denominacions concretas orichinando microtoponimos. La parola "navallo" se troba tal y quiento en la toponimia aragonesa de puestos a on l'aragonés de la Val de l'Ebro desapareixió fa sieglos como Azuara, Blesa, Ferrera de los Navarros, Loscos, Moyuela, Muniesa, Novallas, Plenas, Tosos y Villanueva de la Uerba, y como navajo en la zona de l'aragonés d'as comunidatz aragonesas y de las comarcas churras, remontando-se a navacho. En las comarcas churras trobamos lo macrotoponimo actual Navajas que se remonta a Navachas.
Los toponimos navazo de la Sierra d'Albarrazín y Rincón d'Ademuz y las suyas redoladas representan un cambio de sufixo documentau ya en la baixa Edat Meya y común con lo castellano de muitas zonas.
En lo dominio galaicoportugués bi ha muitos toponimos con navalho u navallo, lo mesmo que en lo dominio astur-leyonés lavayu, navayu (u navachu en l'asturiano occidental de dos zonas montanyosas). Bi ha una aldeya en lo concello d'Ayer dita Ḷḷavayos, un lugar en lo concello de Grau dito Lavayos y una Sierra de Llavayos en Parres. En Figueruela de Abajo (Zamora) bi ha dos microtoponimos con la parola lavayo.
Tamién por la suya importancia en la ocupación y explotación de lo territorio cerca d'ells bi ha chacimientos arqueolochicos u muestras d'arte rupestre, y por ixo bi ha nombres de puestos arqueolochicos con las parolas lavajo, navajo u navazo en castellano (en zonas d'influencia de l'aragonés a sobén navajo). Un eixemplo en ye Prado del Navazo.
Llíber
Llíber (Llíber en catalán y oficialment; Llíber en castellano) ye un municipio valenciano, situau en a comarca d'a Marina Alta, provincia d'Alicant y partiu chudicial de Denya.
A suya población ye de 1.056 habitants (2010) en una superficie de 21,90 km², con una densidat de población de 48,22 hab/km².
Cheografía
A localidat de Llíber se troba situada a 274 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 75 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia.
Agirre (Bermeu)
Agirre ye un barrio rural de Bermeu, (Bizcaya). Fa muga a o norte con o barrio d'Arana y s'estendilla dende Saitua dica a vertient ueste d'a campa de Zumarreta (365 m.) (Zumarretako campa) en basco. Seguntes o censo de l'anyo 2009 teneba 80 habitants.
Caseríos
Os caseríos (Baserriak en basco) d'o barrio d'Agirre son os siguients: Saitua, Kalene, Barrenengo, Auzoko, Arrietane, Pellune, Pedru, Igartu, Artone, Ormaetxe, Kantara, Luzarraga, Etxezuri, Makatzaga, Etxebarrimotzene, Errotatxu, Paulogorri y Zezilione (istos zaguers son os clamaus Txaboletagoikoa Txaboleta d'alto y Txaboletabekoa Txaboleta de baixo)
Caseríos desapareixitos
Poteroane, Bastegieta,
Rayo Vallecano de Madrid
O Rayo Vallecano de Madrid ye un club de fútbol d'o barrio de Vallecas d'a ciutat de Madrit, en Espanya. Establito en 1924, chuga actualment en a Primera división espanyola de fútbol.
Collata d'os Cavetz
Comunica as vals d'Escuaín y valle Verde. Ye situau entre a punta d'os Cavetz (2.483 m) y o tozal d'o Siso (2.488 m).
Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asperanza de Noviellas
A ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asperanza de Noviellas ye una ilesia d'estilo neoclasico construyída en o sieglo XVIII que se troba en Noviellas (Campo de Borcha, Aragón). .
Aita semeak
Aita-semeak, O pai y o fillo en aragonés, ye una canción d'o grupo de folk basco Oskorri, que s'ha esdevenito en canción tradicional basca. A canción pren como base una copla tradicional basca:
Estió a primera canción rechistrata por Oskorri, cuan Franco encara yera vivo. O grupo quereba fer un disco entero, pero a censura viedó cuasi totas as cancions, y nomás dos pasaron a censura, dentre ellas Aita Semeak. Con tot y con ixó, y cuan o disco ya yera publicato, o Gubernador Civil de Guipuzcua viedó a canción en as radios.
En l'anyo 2010 o grupo musical Celtas Cortos fació una versión d'ista canción ta o suyo disco Introversiones.
Padrones de Bureba
Padrones de Bureba ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de La Bureba y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 50 habitants (2007) en una superficie de 20,32 km², con una densidat de población de 2,46 hab/km².
Cheografía
A localidat de Padrones de Bureba ye situada a 785 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Bell X-1
O Bell X-1 (Bell Modelo 44) ye un avión propulsau por un motor codete, designau orichinalment como que XS-1, y estió un prochecto conchunto d'o Comité Asesor Nacional pa l'Aeronautica (National Advisory Committee for Aeronautics u NACA), as Fuerzas Aerias de l'Exercito d'os Estaus Unius y a Fuerza Aeria d'os Estaus Unius construiu por Bell Aircraft. Concebiu entre 1944 y disenyau y construiu en 1945, aconsiguió una velocidat de quasi 1.600 km/h en 1948. Un derivau d'iste mesmo disenyo, o Bell X-1A, que tien mayor capacidat de combustible y por tanto, o tiempo de combustión d'o codete estió mas largo, brincó d'as 2.600 km/h en 1954. O X-1, pilotau por Chuck Yeager, estió o primer avión tripulau en superar a velocidat d'o sonito en vuelo alibelau y estió o primer d'os avions X, una serie d'avions de codetes experimentals estausunidenses disenyaus para prebando nuevas tecnolochías.