cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Federación
thumb|400px|Mapa que amuestra os estatos federatos Una federación (d'o latín fœdus, "pauto") ye un Estato independient formato por cuantas rechions autonomas, libres y soberanas, (a sobén clamatas "estatos"), unitas por un gubierno central ("federal"). En una federación, o estatus autonomo d'os estatos ye reconoixito por una constitución propia y no puede estar alterato por una decisión unilateral d'o gubierno central. As federacions a ormino se forman por alcuerdo entre os estatos soberanos, anque cheneralment no'n tienen o dreito a la seccesión de manera unilateral.
22 de febrero
Atros países
right|thumb|250px|O escritor, novelista y periodista hongaro [[Sándor Márai, qui morió o 22 de febrero de 1989.]]
Huerta de Rey
Huerta de Rey ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Sierra de la Demanda y partiu chudicial de Salas de los Infantes.
A suya población ye de 1.136 habitants (2008), en una superficie de 98,00 km² y una densidat de 11,59 hab/km².
Cheografía
A localidat de Huerta de Rey ye situada a 1.007 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 80 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Federación
Constitución politica
A forma de gubierno u a estructura constitucional d'a federación se clama federalismo. Iste sistema de gubierno divide o poder constitucionalment entre l'autoridat central y as unidaz politicas (estatos u provincias) parcialment autonomas. Istos dos rans de gubierno son independients, pero comparten a soberanía.
Huerta de Rey
Cheografía
Huerta de Rey ye trescruzau por o río Arandilla.
Federación
Constitución politica
A soberanía d'os estatos miembros d'una federación no ye pas ilimitata, ya que ceden ciertos poders economicos y dreitos a lo gubierno central; perdendo prencipalment o poder de controlar os afers y as relacions con os países foranos de manera autonoma, asinas como lo suyo estatus internacional como entidat politica independient, anque bi'n ha d'excepcions.
A diferencia d'atros estatos con divisions territorials autonomas como os estatos rechionals, os estatos que forman una federación cedioron bellas atribucions politicas ta la federación, mientres que en os estatos rechionals ye o gubierno central qui cede bellas atribucions ta las rechions autonomas y conserva o dreito a retirar-las. O gubierno federal, por tanto, no bi tiene o dreito a intervenir, de forma unilateral, en o gubierno d'as entidaz que forman a federación. Manimenos, bi'n ha d'excepcions como ye o caso d'a federación d'Archentina, an que o gubierno federal ha intervenito en diversas provincias.
Formación historica d'as federacions
Historicament, bellas federacions han surtito d'un alcuerdo entre estatos deseparatos u independients dende feba poco, ta resolver problemas comuns, ta dar-se esfensa mutua, u por cuestions economicas, como ha estato lo caso d'os Estaus Unius, Suiza, Canadá y Australia.
Una vegata que os estatos han decidito ingresar u fer parte d'una federación, o dreito a la secesión ha estato historicament un tema controvertito, que ha ocasionato graves guerras cebils, como estió lo caso d'os Estatos Confederatos d'America en os Estaus Unius, u de Texas y a Republica de Yucatán en Mexico.
Forma de gubierno d'as federacions
O federalismo pueder surtir adintro d'una monarquía constitucional, como Canadá u Australia, u adintro d'un gubierno republicano, como os Estaus Unius, Alemanya u Mexico (un concepto que ye conoixito como republica federal).
Alemán hamburgués
L'alemán hamburgués (Hamburger Dialekt) ye a variedat dialectal de l'alemán que se charra en a ciudat d'Hamburgo en Alemanya.
No cal confundir-se con o dialecto hamburgués orichinal, variedat d'o baixo alemán, que tamién se charra en a ciudat d'Hamburgo y os suyos arredols.
Amás existe en ista rechión un Missingsch que mezcla o baixo alemán d'a zona con l'alemán stándard u alto alemán.
Substrato baixo-alemán
L'idioma orichinal d'Hamburgo no ye l'alto alemán (idioma en que s'alazeta l'alemán stándard), sino o baixo alemán (u Plattdeutsch) en a suya variedat baixo-saxona. En tiempos d'a Liga Hanseatica, tanto o dialecto d'Hamburgo como o d'a vecina ciudat de Lübeck, lingua franca d'o norte y centro d'Europa, s'emplegaban dende Anglaterra dica Rusia. Debito a isto as luengas escandinavas encara conservan prous ampres d'o baixo alemán.
O baixo alemán estió mientres a Edat Meya y a Edat Moderna a luenga oficial d'Hamburgo chunto a o latín. Iste status lo perdió en o sieglo XVI, pasando a estar luenga oficial l'alto alemán.
Hue encara se i charra o baixo alemán en as suyas diferents variedatz locals. Cada vegada se fan mas esfuerzos ta aprender y charrar o baixo alemán como segunda luenga, baixo a mazada Hochdüütsch kann jeden Dösbaddel snacken, Platt is för de Plietschen ("Qualsiquier fato puet charrar Hochdeutsch, o Platt ye ta os intelichents").
O Missingsch
Bi ha cuantos libros de Dirks Paulun escritos en Missingsch, que en l'actualidat se pueden trobar nomás en bels antiquarios u librerías. Istos libros gosan estar muitas vegatas replegas con chicotz relatos, pero tamién bi'n ha autenticas descripcions d'a luenga, asinas como d'a suya pronunciación y uso.
Envista cheneral
L'actual dialecto hamburgués s'esferencia quasi nomás en a pronunciación de l'alto alemán coloquial. A tipica entonación de l'alemán hamburgués, que encara se pareixe prou a la sintaxi, pronunciación y gramatica d'o moderno dialecto de Bremen, s'esferencia clarament d'o Plattdeutsch y d'o Missingsch.
Abreviaduras
Una caracteristica que esferencia a l'alemán hamburgués d'a resta ye a reducción d'as silabas finals, por eixemplo: "Ich komm gleich" (en stándard Ich komme gleich, en aragonés "Agora voi"), "Wir fahrn nach Hambo(r)ch" (en stándard Wir fahren nach Hamburg, en aragonés "Nos n'imos ta Hamburgo") u "haben" → ha(h)m. Tamién se produce en a luenga coloquial un fenomeno prou curioso, por o que os adverbios se pueden transformar en adchectivos, por eixemplo "zue (geschlossene) Türen", "auffe (geöffnete) Fenster" u "appe (abgetrennte) Beine".
Cambeos foneticos
Ye tamién muit común o debilitamiento d'as consonants en iste dialecto de l'alemán por o que os fonemas g y t pasan a ch y d quan son xordas. Asinas se veye iste fenomeno en parolas como Hamburg → Hamburch, Krieg → Kriech ("guerra"), Leute → Leude ("chent") u bitte → bidde ("por favor"). En as parolas foranas se mantiene por un cheneral o sonito orichinal.
Atra caracteristica ye a contracción de st y sd quan se troban entre dos vocals, cambeando por o sonito fuerte ss. Por eixemplo se puet veyer en hast du → hassu ("tú tiens"), musst du → mussu ("tú has de"), ist das → issas ("ye isto"), mientres que en atros dialectos como o berlinés a segunda vocal se cambeya por una "e" curta (hast du → haste, musst du → musste). En as parolas que rematan en "t" ista se gosa omitir, por eixemplo nicht → nich (particla negativa), ist → is ("ye").
D'atra man se fusionan tamién casos como habe ich → habbich u haben wir → hamma.
Vocabulario baixo-alemán
O vocabulario coloquial replega muitas parolas d'o baixo alemán como por eixemplo plietsch (en stándard schlau, aufgeweckt, en aragonés "astuto"), Deern (en stándard Mädchen; Kind, en aragonés "mesache/a") u Puschen (Hausschuhe, en aragonés "bordeguins"). Se troban tamién bels cambeos sintacticos respecto a o stándard:
Teodoro Fernández
Teodoro Oswaldo Fernández Meyzán, dito Lolo, naixiu de San Vicente de Cañete, Perú, o 20 de mayo de 1913 y muerto en Lima o 17 de septiembre de 1996, estió un futbolista peruano que chugó en a posición de debantero en l'Universitario de Deportes dende 1930 dica 1953. Estió o siet vegadas maximo goleyador d'a Liga de Perú en os anyos 1932, 1933, 1934, 1939, 1940, 1942 y 1945, tamién fue galardonau con os Laureles Deportivos, a maxima distinción d'o gubierno de Perú ta esportistas.
Alemán hamburgués
Desaparición d'os sonitos s-pitzen S-teins
As cheneracions mas chovens no emplegan istos sonitos arcaicos, nomás a población rural mayor de Schleswig-Holstein encara tiende a fer servir ista pronunciación tipica d'o baixo alemán y que tamién se troba en o Missingsch.
Literatura
O 38eno tomo d'a colección d'o comic Asterix, titulato Die Trabantenstadt en alemán stándard, ye escrito en hamburgués baixo o títol Hammonia-City.
Occitán gascón
L'occitán gascón ye o dialecto mes occidental de l'occitán, prou diferenciato d'a resta, y con diversas influencias posiblement bascas. L'aranés ye una varietat local d'o subdialecto gascón pirenenco.
Ista modalidat occitana tien una fuerte personalidat y ye diferent d'a resta d'os dialectos d'oc y por ixo belas peronas afirmaban que se trataba d'una luenga diferent. Iste pareixer ye muit minoritario hue: os lingüistas y a gran mayoría d'os usuarios d'a variedat gascona fan servir a visión unitaria de l'occitán con a norma cheneral alibertina, a mesma d'a resta de dialectos occitans. A muga d'o gascón con os atros dialectos occitans se produce con parlas de transición en as riberas d'a Garona dende a Val d'Arán (on se charra l'aranés), dica Bordeus.
O gascón se divide en diversos subdialectos entre os cuals domina a ran normativo la variedat biarnesa u biarnés (que en muitos aspectos presenta mas peculiaridaz que l'aleixan d'o lenguadociano). As parlas pirenencas presentan atras tendencias particulars como l'articlo pirenenco eth (femenín era), y localment, especialment en aranés, a conservación de l'[a] final atona y os plurals femenins en [es] (l'aranés ha adoptato la normativa occitana cheneral —l'alibertina— que puede transcribir belas particularidaz locals).
Pèire Bèc, un d'os estudiosos mas importants d'o gascón, proposó:
Rasgos propios d'o gascón
O sufixo latino -ANUM presenta a forma coincident con o catalán -à dende a costa dica a Val d'Aura, y en a zona d'a Garona presenta a forma -án coincident con o belsetán y o chistabín. D'esta manera en gascón se puet decir mardà u mardàn.
Escritura
O gascón fa servir bellas grafías particulars como h-, -th, -sh y n·h, s·h (como in·hèrn, des·har ta evitar una posible confusión con -nh-, -sh-).
Caracter biolochico
thumb|right|250px|[[Uello humano azul. A presentación de uellos claros en o ser humano ye un estau d'o caracter biolochico "color de uellos", respective a belatros estaus más freqüents d'o caracter.]] En biolochía sistematica, se diz caracter a un atributo fenotipico heredable que tiene función y que, por ixo, ye una unidat evolutiva. A heredabilidat ye una condición sine qua non pa que un atributo se pueda incluir en a descripción d'un taxón de sers vivos. A comparanza de caracters homologos ye una d'as bases d'o metodo comparativo que s'aplica en biolochía sistematica y, más que más, en l'analís filochenetico.
Pa definir un caracter biolochico s'ha de definir tamién os diferents estaus d'o caracter que se puede trobar. Por eixemplo, o caracter "color de uellos" en o ser humano va necesariament ligau a os diferents estaus posibles; color marrón, azul y verda, variacions posibles sin as quals no tendría sentiu considerar-lo.
Porque ye necesario que i haiga diversidat pa poder considerar un caracter como tal, se fa necesario diferenciar entre caracters qualitativos y quantitativos. O color de uellos, en iste caso, sería un caracter biolochico qualitativo, pero existe belatros que pa poder-los describir cal que se puedan contar u mesurar; os quantitativos. En os caracters quantitativos i hai diferencia entre individuos, y pa fer una descripción y comparanza d'os suyos estaus se fa necesario recurrir a intervalos de variación u a parametros estatisticos como a media y a varianza.
Tipos de caracters biolochicos
thumb|right|250px|Caracters biolochicos seguntes a suya posición evolutiva. Entre os caracters biolochicos, seguntes a suya posición evolutiva, se i puet considerar os siguients:
Berbegal
Berbegal ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situau en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Monzón.
A suya población ye de habitants en una superficie de 49,03 km², con una densidat de población de 0 hab/km².
Toponimia
O lugar apareixe en os textos medievals, latinos u romances, como Berbecallo, Berbecall, Berbecal, Berbegal, Bervegal, Berbecallis.
D'Alcuerdo con Alwin Kuhn este toponimo deriva d'o latín VERVEX ("mardano" capato) y o sufixo -ALE-M (que en aragonés dió -al), y significaría "mallata".
Cheografía
A localidat de Berbegal se troba situada a 520 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Corz de Zaragoza (1348)
As Corz de Zaragoza de 1348 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Pero IV d'Aragón.
Isla La Tortuga
La Tortuga ye una isla situata en o norte de Venezuela en o Mar Caribe, a 170 km de Caracas.
A isla perteneixe a la Republica Bolivariana de Venezuela, estando encluita adintro d'as Dependencias Federals Venezolanas. Ye a segunda isla por superficie de Venezuela, tien una superficie de 171 km² y no'n tien población.
A maxima altaria ye de 40 metros.
Elorrio
Elorrio (Elorrio en basco y oficialment, Elorrio en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 7.165 habitants (2008) en una superficie de 37,32 km², con una densidat de población de 191,99 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Elorrio se troba situada a 185 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 39 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Urbán
Urbán u urbano ye l'adchectivo pa designar a o perteneixient u relativo a la ciudat (en latín urbs). L'oposau d'urbán ye rural.
Urbán tamién puet fer referencia a:
Ermita de Sant Chorche de Borcha
A ermita de Sant Chorche ye una ermita catolica que se troba amán de Borcha (Campo de Borcha, Aragón) en o cobalto de un pueyo a 446 metros de altaria.
Diz a tradición que ista ermita se devanta en o puesto an acamporon as tropas cristianas aragonesas antis d'o suyo asalto pa conquerir a Borcha musulmana.
A ermita estió construyída en estilo romanico en o sieglo XII y estió reformada en o sieglo XVI. Poseye en o suyo interior un retablo barroco dedicau a Sant Chorche.
Lorient
Lorient, Lorent u Lorién ye un antroponimo masculín d'orichen latín que significa Coronau con Laurers. Sant Lorient se celebra o 10 d'agosto.
Variants en navarro-aragonés
A forma Lorent se rechistra en l'aragonés medieval d'a val d'Ebro, a forma Lorient se rechistra en a toponimia sobrarbesa. Foneticament o doblet ye comparable a Vicent-Vicient, y de feito Sant Vicient d'a Buerda y cerca de Sant Lorient.
En romanz navarro se troba Lorenz, variant que podría tener influencia occitana y que tamién trobamos en textos escritos en aragonés referents cuan traducen toponimos catalans como o Castiello de Lorenz en a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya" u escritos en aragonés dende Catalunya, como os de l'Archivo d'a Corona d'Aragón:
Encara en un texto de l'anyo 1534 escrito en Lo Mas de las Matas en castellano pero con muitos elementos aragoneses se leye yglesia de Sant Lorenz de Aguaviva, referindo-se a la ilesia d'esta localidat catalanoparlant vecina:
La Torre d'En Besora
La Torre d'En Besora (Torre de Embesora en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de l'Alto Mayestrato. La suya población ye de 189 habitants(2005), en una superficie de 11,7 km² con una densidat de población de 16,15 hab/km².
Mugas
Lo termin de La Torre d'en Besora ye entre Vilar de Canes a lo norte y Cuella, que lo redola a l'este, sud y ueste.
miniaturadeimagen|La Torre d'En Besora
José Ferraz y Cornel
José Ferraz y Cornel (Benás, Ribagorza, 3 d'abril de 1796 - Valencia, 30 de chunyo de 1854) va estar un militar y politico aragonés d'el sigllo XIX, chirmano de Francisco Javier Ferraz y Cornel, sobrino d'el Ministro de la Guerra de Carlos IV Antonio Cornel y Ferraz y primo d'el president d'el Consello de Ministros dan Isabel II, Valentín Ferraz y Barrau. Va estar director d'el Tresoro y dos vegades Ministro d'Hicienda baixo el reinau d'Isabel II.
Yere naixéu de casa Faure, a la vila de Benás, de la vall de Benás, Ribagorza, Aragón. Descendient d'una familia noblle que van ocupar puestos de poder molto lligats a la dinastía de Borbón, va ingresar a la carrera militar per su tío Antonio Cornel y per su chirmano gran Francisco Javier, seguind una carrera parellana especialment vinculada a l'arma de caballería. En lo politico, va tinre incllinacions liberals coma su chirmano. Estaríe expulsau de l'exército en 1823 dan la restitución de l'Absolutismo a la figura de Ferrando VII.
Carrera
Dentre a l'exército dan dotze ans, a traviés d'el rechimiento de Dragons, gracies a una dispensa especial d'el cheneral Palafox. Va combatre a'ls dos Setios de Zaragoza, y quan va caure la ciudat a la fin d'el segundo setio, en 1809, se va negar a allistar-se a la tropa napoleonica per hu que va ser feto preso pe'ls francesos. Mentre que el treslladaben ta Franza se va escapar y viuríe un temp amagau a la Serra d'Alcubierre, asta que se va poder allistar de nuevo a l'exército espanyol. Entre que dure la Guerra d'el Francés va seguir a su chirmano Francisco Javier dan l'Exército d'Andalucía y pe'l llevante. El dinòu de chinero de 1820 recibiríe el rang de Capitán, y sis de chunyo de 1821 el de secretario de la Inspección Cheneral de Caballería.
Dan l'escllatiu de la revuelta tradicionalista, que comenzaríe a Catalunya de la mano de l'arzobispe de Tarragona y el marqués de Mataflorida (igllesia y noblleza heben visto minguar els suyos privilechios dan el Trienio Liberal), y la posterior tornada enta'l trono de Ferrando Seteno coma rei absoluto, va sufrir la purga de l'exército coma su chirmano y molts altros oficials d'incllinacions liberals, pero a diferencia d'el chirmano, José no i tornaríe mai més. Alavetz se case a Valencia, agon tinríe la suya residencia asta el final d'els suyos díes.
Entre 1837 y 1839 salle esleiu deputau per Valencia tres vegades. En 1839 ye nombrau director d'el Tresoro, y a'l llargo d'ixo an fa dos vegades de ministro d'Hicienda de forma interina, asta que el nombren ministro titular el 20 de chuliol de 1840. A la vegada el president d'el Consello de Ministros ye su primo Valentín. En 1843 salle senador per Zaragoza coma su chirmano Fco. Javier. Els dos estaríen nombrats senadors vitalicis per la reina Isabel II, més tarde.
Joachim Murat
Joachim Murat, naixito de la Bastida Fortunièra (Òlt, Occitania) o 25 de marzo de 1767 y muerto en Pizzo (reino de Nápols, hue Italia) o 13 d'octubre de 1815, estió un militar francés, qui prencipió a suya carrera militar en l'Exercito francés en 1787 mientres o Reino de Francia y la continó con o Reino d'os Franceses, a Primera Republica Francesa, y o Primer Imperio Francés, partecipando en as Guerras revolucionarias francesas y en as Guerras napoleonicas y plegando a o ran de Mariscal de l'Imperio. Entre d'atras recompensas, Napoleón Bonaparte (o suyo conyato, en estar casato Murat con Carolina Bonaparte, chirmana de Napoleón) lo nombró Gran Duque de Berg y Kleves y Rei de Nápols. Morió afusilato en estar redotato cuan tentaba de reconquerir a cadiera reyal de Nápols.
Caixa
thumb|250px|Una caixa de cartón Una caixa (d'o latín capsa) ye un contenedor de diferents materials (fusta, cartón, vidre, fierro,...) d'un formato gran, destinau a guardar-ie obchectos o embalar-los. Se gosa cubrir con una tapa, que puet u no estar unida a la parti prencipal y, por un regular, ye de forma rectangular o quadrada.
Capafonts
Capafonts ye un municipio catalana d'o Baixo Campo, en a Provincia de Tarragona. A suya población ye de 122 habitants (2007), en una superficie de 3,35 km² y una densidat de 9,14 habitants/km².
Caixa
Quan ye una caixa chicota (com la d'uns lamins u bien d'un regalo) le'n diz capsa.
Lo Vialèr
Lo Vialèr (Lo Vialèr en occitán, Vialer en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'as Tierras d'os Luis y Tuquets de Vic Vilh y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 180 habitants (1999) en una superficie de 7,29 km², con una densidat de población de 24,69 hab/km².
Corz de Zaragoza (1349)
As Corz de Zaragoza de 1349 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Pero IV d'Aragón.
Cassanha (Gers)
A suya población ye de 198 habitants (2007) en una superficie de 8,58 km², con una densidat de población de 23,08 hab/km².
Nava de Francia
Nava de Francia ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 152 habitants (2007), en una superficie de 16,51 km² y una densidat de población de 9,20 hab/km².
Municipio Santiago Mariño
O Municipio Santiago Mariño (Municipio Santiago Mariño en castellano) ye uno d'os 18 municipios d'o Estato Aragua, Venezuela. Tien una superficie de 521 km² y a suya población yera de 187.943 habitants en 2001. A suya capital ye Turmero.
Vilaür
Vilaür ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 142 habitants (2008), en una superficie de 5,50 km² con una densidat de población de 25,82 hab/km².
Cheografía
A localidat de Vilaür ye situata a 65 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Camallera.
Alta Normandía
Alta Normandía (en francés Haute-Normandie) yera una antiga rechión de Francia creyata en 1960, cuan Normandía se dividió en Baixa Normandía y Alta Normandía y desapareixita en 2015 en tornar a chunir-sen. Se dividiba en dos departamentos: Sena Maritimo y Eure y ye a parti oriental de l'antiga provincia de Normandía. A ciudat prencipal ye Roan.
Paúl
thumb|right|250px|Una paúl. Paúl u almarchal ye una zona con suelo humido y vechetación higrofila. Amanix muito en la toponimia aragonesa.
Etimología
Paúl deriva d'o latín PALUDEM con igual significau. En aragonés medieval se documenta a forma mes arcaica Padul.
A palabra almarchal ye d'orichen arabe, vien d'a palabra march que significa prau estando un caso d'adaptación d'a letra chim como ch en aragonés. Antes s'emplegaba en a Ribera Navarra, y Riberas Alta, Baixa d'Ebro y Sistema Iberico con o significau de paúl u terreno paulenco, pero ha quedau fosilizau en a toponimia, de fueras d'a cuenca de Millars, a on que encara se fa servir a variant armachal. Bi ha bella mención medieval que proviene de Tudela, (1256, 1260, 1279: Almalchal, Almargale, Almarial), Alagón (1195) y Zaragoza (1158, 1191 y 1194):
En a toponimia a vegadas bi ha cambio de -l por -n, y d'astí formas como marján u marjanes.
Botarell
Botarell ye un municipio catalán en la comarca de lo Baixo Campo, en la provincia de Tarragona.
La suya población ye de 1.085 habitants (2010), en una superficie d'11,96 km² y una densidat de población de 90,72 hab/km².
Cheografía
La localidat de Botarell se troba situata a 196 metros d'altaria sobre lo ran de la mar.
De lo suyo termin municipal fa parte lo lugar de Les Costes.
Loma del Loco
A loma del Loco ye una loma de 717 metros d'altaria situau en provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Botella
thumb|220px|Una botella Una botella (d'o francés bouteille y iste d'o latín butticŭla) ye un recipient ideyau pa contener liquidos y transportar-los, fabricau en materiales richidos, en o suyo orichen d'archila y dimpués de vidre u metal, y a partir d'o sieglo XX en diferentes tipos de plasticos.
Loma del Loco
Se troba en o termin municipal de Val Madriz, muit amán d'a muga con Exaulín.
Botella
As primeras botellas de vidre fabricadas por sofladura datan d'o sieglo II y fuoron trobadas en China y Echipto. Yera un producto de luxo dica que a producción semiautomatica se desembolicó en l'anyo 1894 en Francia por Claude Boucher (1842-1913) y en 1903 por Michael Joseph Owens (1859-1923) en os Estaus Unius. Ista automatización contribuyió a popularizar a botella como embalache de muitos liquidos (vin, biera...) que antis nomás se vendeban en botellons.
A producción en masa de botellas de vidre y más que más de botellas de plastico d'un solo uso ha creyau un problema ecolochico con o tiempo y ha contribuyiu a un esperdicio no sostenible de recursos. A millor solución ye a reutilización pero se mantiene o problema entre o intrés particular d'a industria a o intrés cheneral.
Chacetania
A Chacetania ye a comarca mas noroccidental d'Aragón, dividida entre as provincias de Uesca y Zaragoza. Muga con Francia por o norte, Navarra por l'ueste, y por o sud y a l'este con as comarcas aragonesas de Cinco Villas, Plana de Uesca y Alto Galligo. En plens Pireneus, s'articula por o río Aragón y os suyos afluyents.
En ella se i formó lo primitivo condau d'Aragón que en 1035, cuan morió o rei Sancho III "o Mayor" de Navarra, adquirió a categoría de reino con capital en a ciudat de Chaca y con Remiro I como monarca. Resultau d'ista ampla historia son dos grans molimentos historico-artisticos, a seu de Chaca y o monesterio de Sant Chuan d'a Penya.
Paúls (desambigación)
Paúls puet estar:
Chacetania
A suya mayor altaria ye o pico Collarada (2.886 metros), y conta con dos d'as estacións d'esquí mas importants y antigas da Peninsula: Candanchú y Astún, en a val de l'Aragón.
Tien una superficie de 1.857,9 km² y una población en 2010 de 18.664 hab. (con una densidat de población de 10,05 hab/km²) y a suya capital ye a ciudat de Chaca, que aculle o 71% d'a población comarcal.
A suya prencipal festividat ye Santa Orosia, patrona d'ista comarca, y que se celebra o 25 de chunio.
Abadía de Port du Salut
Establita seguntes diz a historia en 1815 en un lugar a on ya en o sieglo XII bi heba una chicota capiella d'a familia de Mathefelon, senyors d'Entrammes. Recibió l'aprobación d'o Papa Pio VII o 10 d'aviento de 1816 y o suyo primer abat esdevenió don Bernard de Girmont.
Chacetania
Territorio y población
(*) Adhibindo-ie a superficie d'o "común d'Ansó y Fago" (9,9 km²)
thumb|Densidat de población d'a Chacetania
Cuéllar
Cuéllar u Cuella (Culla en catalán y preso oficialment en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de l'Alto Mayestrato y provincia de Castellón.
La suya población ye de 677 habitants (2005), en una superficie de 116,3 km² con una densidat de población de 5,82 hab/km².
Pico de Bénou
O pico de Bénou ye un pico de 2.267 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Río Palancia
Lo río Palancia ye un curso fluvial de lo norte de lo País Valenciano con naixedero baixo Penya Escabia (Sierra d'El Toro), y con boca en Murviedro, en la costa mediterrania. La suya compleganza ye de 910 km2 y abraca gran part de la comarca de l'Alto Palancia y de lo Campo de Murviedro, entre la sierra d'Espadán a lo norte, la sierra Calderona a lo sud, y chicas sierras que en realidat son prolongacions de la Sierra de Chabalambre enta l'este. Lo suyo recorriu ye de 85 km y lo suyo canal meyo ye de 2,5 litros per segundo en Vivel.
Districto de Günzburg
O districto de Günzburg (en alemán Landkreis Günzburg, en suabio Landchrais Genzburg) ye un districto situau en Bavera, Alemanya.
Agustina d'Aragón
Agustina Raimunda Maria Saragossa i Domènech, mas conoixita como Agustina d'Aragón (1786-1857 Ceuta) estió una heroica esfensora de Zaragoza mientres os Setios, en a Guerra d'o Francés.
Se discute o suyo puesto de naixencia, un d'éls se situa en Barcelona, en a Placeta de Montcada, en o Barrio de la Ribera baptizata en a ilesia de Santa María d'a Mar. Manimenos, a-saber-la bibliografia aragonesa recient situa o suyo naiximiento en 1786 en Reus.
Primeras anyadas
Agustina se casó a los 16 anyos con Joan Roca Vila-seca, cabo d'artillería. Iste participó dende o prencipio en a Guerra d'o Francés, estando en a batalla d'o Bruc. Os escayeiximientos d'a guerra lo levoron a él y a Agostina ta Zaragoza.
A suya muerte
Agustina d'Aragón morió en Ceuta, o 20 de mayo de 1857, a los 71 anyos d'edat. Dica 1870 no fuoron tresladatos as suyas restas ta Zaragoza, descansando primero en o Pilar y dende o 14 de chunio de 1908, as suyas restos chacen en a capiella de l'Anunciación d'a Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Portiello, estando veneratos como los d'una gran heroína que con valor y decisión rebuyó as adversidaz y venció a lo enemigo. Se considera como un d'os simbolos mas representativos d'a resistencia aragonesa contra os invasors napoleonicos.
Yves Montand
Yves Montand (nombre artistico d' Ivo Livi), naixito de Monsummano Terme (Reino d'Italia, hue Toscana, Italia) o 13 d'octubre de 1921 y muerto en Senlis (Picardía, Francia) o 9 de noviembre de 1991, estió un actor y cantaire francés d'orichen italiano, activo en o cine francés dende meyatos d'os anyos 1940, en rematar a Segunda Guerra Mundial, con una destacata carrera artistica.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar as suyas interpretacions en as cintas Le Salaire de la peur (1953, Henri-Georges Clouzot), Les Sorcières de Salem (1956, Raymond Rouleau), Let's Make Love (1960, George Cukor), Goodbye Again (1961, Anatole Litvak), Compartiment tueurs (1965, Costa-Gavras), La guerre est finie (1966, Alain Resnais), Z (1969, Costa-Gavras), Le Cercle rouge (1970, Jean-Pierre Melville), César et Rosalie (1972, Claude Sautet), Le Sauvage (1975, Jean-Paul Rappeneau), Le Choix des armes (1981, Alain Corneau), Jean de Florette (1986, Claude Berri), u Manon des sources (1986, Claude Berri).
Fiestas de San Blas y Santa Águeda (Mequinenza)
Orichen y historia
Existe constancia d'a lo menos tres sieglos de celebración de Sant Blas y Santa Águeda en Mequinenza, una tradición que s'accentuó quan, con a construcción d'o embalse de Riba-roya en os anyos 70, lo Lugar Viello quedó baixo lo río Ebro y lo nuclio urbano d'a localidat se tenió que tresladar a la suya actual ubicación a pocos kilometros ameras alto, a canto d'o río Segre. Historicament, la procesión de Sant Blas correba a cargo d'os hombres y la de Santa Águeda a las mullers, pero la evolución natural d'a tradición ha conllevado que en l'actualidat las Comisions de Sant Blas y Santa Águeda sían exclusivament formadas per mullers que adquieren un protagonismo especial entre los días de celebración. Sant Blas y Santa Águeda prenioron relevancia entre lo franquismo, ya que si bien yera prohibiu disfrazarse, Mequinenza continó desafiando la prohibición imposada per las autoridatz, un feito que fomentó encara mas lo arraigo popular y lo caracter singular d'a tradición.
Festividat
A festividat s'encieta con la entrega d'a Gayata de Mando a las Comisions de Santo Blas y Santa Águeda, pa continar o día 3 de febrero con as celebracions relichiosas de Santo Blas y o día 5 con as de Santa Águeda. A chornada concluye con os conoixius concursos de disfraces artesanals pa chicotz y mayors, a la vegada que diversas y coloridas rúas recorren a población acompanyadas de mosica en directo. Entre as celebracions s'elaboran “coques”, un dulce tipico tradicional a pur de aceite, farina y augua, a la quala s'adhibe un ingrediente secreto que conoixe solament cada Comisión. O proceso d'elaboración de “coques” se transmite de cheneración en cheneración a traviés d'as integrantes d'a Comisión de Santo Blas y Santa Águeda.
Tradición, fiesta y color s'unen entre as fiestas, emplindo a población entre istos días de visitantes nacionals y extranchers atraitos por a gran espectacularidat d'os disfraces feitos a man. Os grupos desfilan por as carreras d'a localidat disfrazados con atuendos de personaches historicos, imachinarios u de ficción a ritmo de mosicas variadas. Os treballos d'elaboración d'os disfraces s'encietan meses antes d'a festividat con un intenso treballo feito completament a man, fruto d'a creyatividat y o ingenio en o qual s'implica toda a población. A festividat de Santo Blas y Santa Águeda ye a expresión d'o esfuerzo colectivo y a expresión artistica de toda a población de Mequinenza, asinas como una seña d'identidat y referent en toda a Comarca d'o Baixo/Baix Cinca.
Casa Barrau (desambigación)
Casa Barrau puet estar:
Penya Roya (Belchit)
Penya Roya ye un casal despoblau medieval de lo termin municipal de Belchit (Campo de Belchit, Zaragoza).
Cheografía
La partida de lo termin de Belchit dita Penya Roya a on yera lo despoblau homonimo ye situada en la ribera de lo curso baixo de lo río Aguas, a l'este de lo nuclio principal de Belchit y cerca de Binazeit.
Historia
Las prospeccions arqueolochicas amuestran que en l'actual partida de Penya Roya bi habió un chicot habitat humán que se despobló en lo sieglo XII.
Castellvell del Camp
Castellvell del Camp ye un municipio catalán d'a comarca d'o Baixo Campo, en a provincia de Tarragona. La suya población ye de 2.340 habitants (2005) en una superficie de 5,23 km² y una densidat de 447,42 habitants/km².
Pelarrodríguez
Pelarrodríguez ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 184 habitants (2007), en una superficie de 14,64 km² y una densidat de población de 12,56 hab/km².
Corz de Zaragoza (1350)
As Corz de Zaragoza de 1350 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Zaragoza y convocadas por o rei Pero IV d'Aragón.
A Torriciella
A Torriciella (Latorrecilla en castellano y oficialment) ye un lugar d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 30 habitants.
Municipio Santos Michelena
O Municipio Santos Michelena (Municipio Santos Michelena en castellano) ye uno d'os 18 municipios d'o Estato Aragua, Venezuela. Tien una superficie de 220 km² y a suya población yera de 37.398 habitants en 2001. A suya capital ye Las Tejerías.
Punta Torrullas
A punta Torrullas ye un pico de 2.261 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Navarredonda de la Rinconada
Navarredonda de la Rinconada ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 267 habitants (2007), en una superficie de 13,12 km² y una densidat de población de 20,35 hab/km².
Gallifa
Gallifa ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Occidental y provincia de Barcelona, en o partiu chudicial de Sabadell.
A suya población ye de 215 habitants (2010), en una superficie de 16,20 km² con una densidat de población de 13,27 hab/km².
Cheografía
A localidat de Castellar del Vallès se troba situata a 502 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 29 km d'a ciudat de Sabadell, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, y de 48 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
Mugas
O termin municipal de Gallifa muga a o norte con Granera, Castellterçol y Sant Quirze Safaja; a l'este con Sant Feliu de Codines; a o sud con Caldes de Montbui; y a l'ueste con Sant Llorenç Savall.
Narros de Matalayegua
Narros de Matalayegua ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca de la Huebra y d'o partiu chudicial de Salamanca.
A suya población ye de 235 habitants (2011), en una superficie de 74,07 km² y una densidat de población de 3,17 hab/km².
Cheografía
O lugar de Narros de Matalayegua se troba situato a 990 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 42 km d'a ciudat de Salamanca, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Castroverde, Cortos de la Sierra, Garcigalindo (despoblato), Herreros, Íñigo, Malpartida (despoblato), Narros de Matalayegua (capital), Peña de Cabra, Peralejos de Solís, Sanchogómez y Terrones.
Puebla de Yeltes
Puebla de Yeltes ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 199 habitants (2007), en una superficie de 37,33 km² y una densidat de población de 5,33 hab/km².
Districto de Dillingen
O districto de Dillingen (en alemán Landkreis Dillingen, en suabio Landchrais Dillenge) ye un districto situau en Bavera, Alemanya.
La Febró
La Febró ye un municipio catalán de lo Baixo Campo, en la Provincia de Tarragona. La suya población ye de 49 habitants (2008), en una superficie de 16,09 km² y una densidat de 3,05 habitants/km².
Castèthnau d'Auvinhon
Castèthnau d'Auvinhon (Castèthnau d'Auvinhon en occitán, Castelnau-sur-l'Auvignon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Baish Armanhac.
A suya población ye de 153 habitants (2007) en una superficie de 10,22 km², con una densidat de población de 14,97 hab/km².
Garai
Garai (Garai en basco y oficialment, Garay en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 334 habitants (2022) en una superficie de 7,12 km², con una densidat de población de 45,08 hab/km².
Cheografía
A localidat de Garai se troba situada a 295 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
Rubiuelos de Mora
Cheografía
Ye situato en lo semontano sud de la Sierra de Gúdar.
Historia
Fue reconquiesto en 1203, la reconquiesta figura en las Cronicas de los Chudeces de Teruel:
250px|thumb|right|Ilesia de Sant Chusé de Nazaret d'o antigo Convento d'as Carmelitas de Rubielos de Mora. thumb|right|250px|Portal y capiella d'a Virchen de lo Carmen (Rubielos de Mora).
Toponimia
Bi ha diferens hipotesis toponimicas. Una relaciona lo nombre con lo latín Rubus, barza, y existen escudos en los reportals con gravatos de barzas. Como bi ha terrenos royos en lo termino, o rodeno, ye más probable que se relacione con lo latín RUBEUS, royo.
Lo sufixo seguntes uns autors ye derivato d'o latín -ELLU, y seguntes atros de lo latín -OLU. En textos medievals latinos u romances podemos veyer Ruvihuelos, Ruvielos y Ruviellos, esta zaguera probablement con una ll que se leye l. En catalán la l cheminata ye freqüent en las terminazions -ila (goril·la) y -elo (xarel·lo). D'alcuerdo con lo Rubiuelos de lo Xiloca a forma Ruvielos ye derivata de Ruvihuelos y se remontaría a lo latín RUBEOLUM con sufixo -OLU.
En la versión B.A.R de las "Cronicas d'os Chudeces de Teruel" a més de la mención de la conquiesta de Ruvihuelos en 1203 trobamos la forma Ruvihuelos en relación a l'anyata chudicial 1270-1271:
En lo Libro de la colecta de la pecha de la comunidad de aldeas de Teruel (1360-1369) trobamos l'apellito Ruviuellos en Mosqueruela y Gúdar.
En lo fuero de Valencia apareixe como Ruviols y en atro texto catalán medieval como Riuvellos. Agustín Ubieto Arteta lo documenta en 1203 como Rubiols.
En lo Fogache de 1495 s'escribe monoftongato Rubiolos talment variant intermeya de compromís entre Ruvihuelos y Ruvielos.
Un microtoponimo interesant ye un mas dito Nogueruelas.
Gas natural
thumb|350px|Producción de gas natural por estato. O gas natural ye una mena de gas que se troba a sobén en chacimientos fosils de petrolio. Encara que a suya composición varía en función d'o chacimiento d'o que se'n quita, ye formau prencipalment por metano en cantidaz que a ormino superan o 90 u 95%.
S'emplega como combustible en aplicacions tanto industrials como domesticas; considerando-se una fuent d'enerchía alternativa por a suya combustión neta, a diferencia d'os derivatos d'o petrolio y o carbonio, si bien colabora en emisión de carbonio fosil y por tanto en o efecto hibernadero.
Gas natural en Aragón
En Aragón son importants os chacimientos de gas natural en Sarrablo a on s'estrayió gas dende 1979 y dica os anyos 1990, estando Isín o primer puesto a on se foratió. O puesto prencipal a on se trobaba gas en l'Alto Aragón yera la val de l'Aurín, encara que tamién bi ha chacimientos en atras zonas d'a comarca como Escuer, Villanoviella en a Garcipollera, Ipás, Bescansa y Ayerbe de Broto.
Actualment os chacimientos de Sarrablo se fan servir como almadazens naturals de gas. Existe un gaseoducto que va dende Zaragoza dica Sarrablo, con una longaria de 138,6 km y con salitas en Villanueva de Galligo, Penyaflor, Zuera, Sant Mateu de Galligo, Gurrea, Samianigo, Chaca y Os Corrals, d'a on sale una branca de 88,5 km que distribuye gas por o as localidaz de Uesca, Balbastro, Monzón y Tamarit.
Astorito
Astorito ye un lugar desapareixiu d'a provincia de Uesca, en o municipio aragonés d'a Canal de Berdún, en a comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca.
Auvernia
Auvernia (en occitán Auvèrnhe u Auvèrnha ; en francés Auvergne) yera una antiga rechión d'a parti central de Francia formata por cuatre departamentos, Puèi Domat, Cantal, Alta Loira y Alier. A suya capital yera Clarmont-Ferrand.
Nombre
Prene o suyo nombre d'os antigos arvernos, uno d'os pueblos galos mas poderosos.
Bòsc d'Arròs
Bòsc d'Arròs (Bòsc d'Arròs en occitán, Bosdarros en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ouzoum, Gave y Riberas d'o Neez y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 937 habitants (1999) en una superficie de 24,77 km², con una densidat de población de 37,83 hab/km².
Maximilián I de Bavera
Maximilián I Chusé de Bavera, naixito de Schwetzingen (Electorato de Bavera, hue en Baden-Wurtemberg, Alemanya) o 27 de mayo de 1756 y muerto en Múnich (Reino de Bavera, hue en Bavera, Alemanya) o 13 d'octubre de 1825, estió un Elector de Bavera dende l'1 d'abril de 1795 dica l'1 de chinero de 1806, cuan se proclamó Rei de Bavera, exercindo iste cargo dica la suya muerte. Yera fillo de Frederico Miguel de Zweibrücken-Birkenfeld y d'a suya muller María Francisca de Sulzbach, fendo asinas parte d'a Casa de Wittelsbach.
Senya
Senya ye un lugar despoblau de la comarca de lo Campo de Belchit y de la provincia de Zaragoza situau entre los termins de Belchit y Codo cerca de l'actual basa de Senya, a l'este d'esta zaguera localidat.
Historia
Senya s'ha puesto identificar arqueolochicament y ye documentada por escrito por primera vegada en l'anyo 1229 con la categoría de villam et castrum situada chunto a Codo (in termino de Belchit, iuxta Codo). En l'anyo 1230 ye mencionada con la categoría de aldeola sive villa. Por la documentación medieval se sabe que teneba una defesa. Lo suyo propietario Eximén d'Urreya la donó a la Orden de Cistels y en 1235 la orden la conceció a repobladors cristianos.
Municipio Sucre (Aragua)
O Municipio Sucre (Municipio Sucre en castellano) ye uno d'os 18 municipios d'o Estato Aragua, Venezuela. Tien una superficie de 76 km² y a suya población yera de 118.857 habitants en 2001. A suya capital ye Cagua.
Pico Escalar
O pico Escalar (en francés Pic de Belonseiche) ye un pico de 2.297 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Se troba en l'extremo occidental d'o cul de l'Escalar, sobre l'ibón d'Escalar (2.078 m)
18 de febrero
Atros países
right|thumb|200px|o [[teologo alemán Martín Lutero, qui morió o 18 de febrero de 1546.]]
Alsacia
Alsacia (en francés Alsace; en alemán y alsaciano Elsass) yera una antiga rechión de Francia. Mugaba con Alemanya, Suiza y as rechions francesas de Lorena y o Franco Condau. Yera dividita en dos departamentos: o Baixo Rin a o norte, con a ciudat d'Estrasburgo, y l'Alto Rin a o sud.
Historia
Alsacia ye un territorio que en a Edat Meya teneba una población chermanica descendients d'a stamne d'os alamans. A monarquía francesa de tiempos de l'Antigo Rechimen se planteyó o problema d'as mugas de Francia en o contexto d'a luita contra os Habsburgo d'Austria y Espanya, decidindo una expansión territorial pa impedir intervencions foranas en Francia.
Retortillo
Retortillo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 251 habitants (2007), en una superficie de 64,57 km² y una densidat de población de 3,88 hab/km².
Alsacia
Historia
En 1648 os tractatos de Westfalia posan fin a la guerra d'as Trenta Anyadas. Francia obtién a reconoixencia d'a suya sobiranía en tres bispatos ocupatos dende 1552 y bels territorios d'Alsacia.
As guerras contra os Habsburgo, Holanda y Anglaterra ocupan unas 30 anyatas d'o reinato de Loís XIV (1643-1715). O resultato ye l'anexión de part d'os Países Baixos enantes espanyols, d'o Franco Condau (1678) y d'o resto d'Alsacia, con Estrasburgo.
En a Guerra Franco-Prusiana Francia fue derrotata y o 10 de mayo de 1871 Francia cede a Alemanya Alsacia (de fueras de Belfort), y una part de Lorena, con Metz.
Dimpués d'a rendición d'Alemanya en a Primera Guerra Mundial as rechions chermanicas d'Alsacia y una part de Lorena tornan a Francia sin consultar-lo a la población local, en gran part chermanofona.
Dimpués de l'armisticio de Francia con Alemanya o 22 de chunio de 1940 Alsacia y una part de Lorena tornan a Alemanya, pero con a derrota d'Alemanya a la fin d'esta guerra, Alsacia queda en Francia ya de pa cutio.
Baixo o periodo de pertenencia a Francia o proceso d'afrancesamiento ha ito avanzando, disminuindo o porcentache de parlants de l'idioma chermanico y augmentando o porcentache de parlants d'o francés stándard, como s'ha desvenito en o Rosellón y atros territorios anexionatos historicament con una luenga diferent a lo francés. Tamién s'ha fomentato o secesionismo lingüistico, existindo a denominación d' "alsaciano" pa l'alemán d'Alsacia, de chos a pretensión que ye un idioma diferent como en o caso d'o valenciano en Espanya.
Taxón
thumb|right|260px|Representación hierarquica de taxons en forma d'árbol. A cada taxon le corresponde una categoría. Un taxón (foneticament /tak'son/) u taxon (/'takson/, ye un cultismo que dimana d'o griego τάξις, transliterau como táxis y pronunciau /'taksis/, «ordenamiento») ye un grupo d'organismos emparentaus que, en una determinada clasificación, han estau agrupaus en asignando-les un nombre scientifico en latín, una descripción en o caso que sía una especie, y un tipo nomenclatural. Toda descripción formal d'un taxón s'ha de figurar asociada a lo nombre d'os suyos autors, que s'escribe dezaga. A disciplina que define os taxons ye a taxonomía.
A finalidat de clasificar os sers vivos en taxons definius formalment por cuentas de grupos informals ye de proveyer agrupacions que tiengan una circunscripción (ixo ye, de quals organismos se composa) que sía estricta y con una nomenclatura universal, independientment d'a lengua que s'emplegue pa la comunicación.