cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tronzador mecanico
A parola tronzador ye, de seguros, una d'as pocas parolas de l'aragonés que mesmo estando antigas, s'han adaptato tamién ta un intrumento nuevo que haiga plegato enta l'Alto Aragón; o tronzador mecanico, que ye a uno que mes a sobén se'n siente decir "tronzador" actualment, oblidatos ya d'os viellos tronzadors manuals, per os lugars d'alto.
Sant Pere de Riudebitlles
Sant Pere de Riudebitlles ye un municipio catalán situato en la provincia de Barcelona, comarca de l'Alto Penedés y partiu chudicial de Vilafranca del Penedès. A suya población ye de 2.319 habitants (2007), en una superficie de 5,38 km² con una densidat de población de 438,37 hab/km².
Cheografía
Sant Pere de Riudebitlles ye situato a 246 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 14 km d'a villa de Vilafranca del Penedès, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Cuello Otal
Iste puerto ye un d'os camins que tradicionalment comunicaban o Sobrepuerto con as atras valles d'a redolada, por a part d'Otal, antiga cabecera d'a valle d'Otal y una d'as poblacions principals en a dita subcomarca. Se troba a menos de cinco-cientos metros d'unatro cuello que tamién comunicaba a valle d'Otal, en iste caso con a de Broto; o cuello Pelopín u puerto de Yosa.
Pista forestal
Entre 2014 y 2015 s'ubrió una pista forestal sobre o cuello Otal con l'obchectivo de fer posible l'arribada de vehiclos terrestres ta o lugar d'Otal (deshabitau dende 1970). A pista heba estau una reivindicación d'os antigos vecins d'Otal dende que a población quedó deshabitada en o zaguer tercio d'o sieglo XX, a causa principalment d'as dificultatz en as comunicacions, como tamién atros nuclios de Sobrepuerto.
Os antigos vecins y amigos d'Otal celebran a Fiesta Mayor d'a localidat (en honor de Sant Ramón Nonato) cada zaguero d'agosto en reunindo-se-ie. Ta fer isto, una colla de voluntarios (d'entre ellos) cal que se dedique o cabo de semana d'enantes a desbrozar o sendero tradicional que i puya dende Oliván, por a part d'o municipio de Biescas, por a Cruz de Basarán y a traviés d'o cuello d'Ainielle. A reivindicación d'una pista que i arribase s'ha ito fendo más fuerte mientres muitos d'os antigos habitants s'han feito grans, pus muitos ya teneban complicacions de salut que les ne privaban, de puyar-ie.
O municipio de Broto, a qui pertenece Otal, heba esgrimiu como argumento pa oposar-se a la pista que as arcas municipals no podeban adubir a construcción d'una infraestructura d'istas caracteristicas, con tantos kilometros de trazau minimo, pa un lugar despoblau. O trazau proposau por os defensors d'a pista, o que menos inversión heba d'amenistar, partiba d'o parache d'a Cruz de Basarán, t'a on que s'arriba dende Yebra de Basa u dende Oliván (en o termin municipal de Biescas), razons por as quals l'achuntamiento de Broto consideraba inoportuno fer a pista y que ista no conectase con garra atro nuclio d'o suyo propio termin municipal.
Finalment, s'aprebó un trazau alternativo en pasando por o cuello Otal, que se troba incluido en o Puesto d'Intrés Comunitario Cotefablo-Montanya d'Otal. , integrament adintro d'as mugas d'o termin municipal de Broto, y que conecta con a N-260 en os arredols d'o Cotefablo. As obras comenzón en l'agüerro de 2014. L'Asociación Amigos de Sobrepuerto y Ecologistas en Acción han denunciau que a obra no contaba con os prescriptivos informes d'Impacto Ambiental, pus s'ha feito en una zona natural protechida, y l'achuntamiento de Broto defensa que contaban con toz os permisos.
Puertos de Sobrepuerto
O mesmo nombre de Sobrepuerto ye un toponimo derivau de l'abundanza de puertos en a redolada. En o pasau, quasi todas as comunicacions d'ista comarca con l'exterior s'heban de fer a traviés d'iste tipo de pasos naturals, pus o cauce d'os cursos d'augua que l'abandonan no gosa estar practicable a piet.
Puertos exteriors
Contra la valle de l'Ara: Contra la valle de Basa: Contra la valle d'o Galligo:
Atea
Atea ye un municipio aragonés de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca de lo Campo de Daroca.
Sierra de Perenchisa
La sierra de Perenchisa (serra Perenxisa en catalán) ye una aliniación montanyosa de la branca castellana de lo Sistema Iberico.
Atea
La suya población ye de 145 habitants (2017), en una superficie de 34,70 km² y una densidat de población de 4,18 hab/km².
Sierra de Perenchisa
Se situa en las comarcas de la Ribera Alta, Huerta Ueste y Foya de Bunyol entre Torís, Torrent, Godelleta y Chiba.
Atea
Cheografía
Atea ye situada a 842 metros d'altaria sobre lo livel de 'a mar en un cantimplano a piet de la sierra de Santa Cruz y chunto a la sierra d'Atea. Ye a una distancia de 100 km de la ciudat de Zaragoza, la capital de la suya provincia y d'Aragón.
Sierra de Perenchisa
Toponimia
L'oronimo sierra de Perenchisa presenta la forma paralela Perenxisa en ortografía catalana, se relaciona con l'alquería despoblada homonima, y presenta diferents variants en castellano churro (Perenchiza y Pelenchisa). Ya apareixe en lo "Repartimiento" (Perancisa, Perancissam y Perancisa), y ye un toponimo d'orichen mozarabe que se remonta a lo latín PETRA INCISA, estando present lo segundo elemento tamién en lo toponimo riochán Enciso, no estando guaire diferent en orichen a l'oronimo ribagorzano sierra de Cis a partir de SCISA.
Atea
Toponimia
Lo toponimo Atea se puede remontar a l'arabe attiya ("regalo") vistable en microtoponimos peninsulars (como los formaus con Vinatea). Esta clase de toponimos tienen un atra interpretación en lo sudeste peninsular a partir de lo iberico *Egi, que a traviés de lo latín y lo mozarabe s'arabizó como Iyih y orichinó toponimos como Minateda, que en la baixa Edat Meya estió Medinatea u Medina Tea u Vinatea.
Sierra de Perenchisa
Cheomorfolochía
Lo cabalto ye redondiau u mesmo plan, como en lo plan de Toxar. Las calsineras de la sierra de Perenchisa son karstificadas con formas exokarsticas como lenars y simas. A piet de la sierra bi ha surchencias y fuents d'orichen karstico como la fuent de Calicanto, de la Teula u la de lo Clot d'el Bailón.
Atea
Toponimia
Cuan Remón Berenguer IV renovó lo fuero de Daroca, en 1142, s'escribiba Altea en cuenta d'Atea:
Premio a o Millor esportista masculín aragonés
O Premio a o Millor esportista masculín aragonés ye una d'as categorías d'a Gala d'o Esporte Aragonés, os premios anuals d'o esporte aragonés. S'entrega dende a primera edición de dita gala en 1997 y nomás pueden estar candidatos os esportistas aragoneses.
Tacheta
thumb|Tacheta.
Una tacheta ye un clau u agulla de capeza curta que s'emplega pa emparar articlos a una paret u tablero pa exibir-los y ye disenada pa ficar-se a man, cheneralment con o dido gordo.
Chuan d'Aragón y Navarra
Yera fillo de Carlos d'Aragón y Navarra, prencipe de Viana, nieto d'o rei Chuan II d'Aragón, sobrino d'o rei Ferrando II d'Aragón y primo chirmán d'Alonso d'Aragón, arcebispe de Zaragoza. Fue nombrau abat d'o monesterio de Sant Chuan d'a Penya o 10 de mayo de 1476, quan nomás teneba 18 anyos. Estió tamién prior comendaticio d'a ilesia de Nuestra Sinyora d'o Pilar de Zaragoza.
Antis d'acceder a o bispato de Uesca, o papa Sixto IV, ya l'heba nombrau o 24 d'octubre de 1482 administrador d'a diocesi de Patti, en Sicilia. Inocencio VIII, ye o papa que nombra a Chuan d'Aragón y Navarra bispe de Uesca con una bula de l'1 d'octubre de 1484.
Tenió un pleito en 1486 con l'archidiocesi de Pamplona por l'arcipestrau de la val d'Onsella. En o suyo mandato, o más luengo en a diocesi uescana, se facioron obras en a seu de Uesca y se consagró l'altar mayor d'a seu de Chaca.
Ligallo de Fablans de l'Aragonés
150px|thumb|Ligallo de Fablans.
O Ligallo de Fablans de l'Aragonés ye una asociación cultural que formoron bels neofablants de l'aragonés de Zaragoza, en 1982. O suyo president ye Guillén Forcada y a suya nueva seu social ye en o “C. C. Independencia, El Caracol” de Zaragoza.
Historia
O ligallo amanixió como una refundación d'a Colla Chobenil d'a Fabla, colla que si bien en primerías querión integrar-se en o Consello d'a Fabla Aragonesa rematón por camins diferents, porque teneba una orientación mas populista d'amanar l'aragonés a la población y o Consello yera mas academicista. A Colla Chovenil d'a Fabla, fació una conferencia de treballo en febrero de 1982 en o salón d'actos de o PSA en a carrera Canfranc, allí se decidió de creyar o Ligallo de Fablans de l'Aragonés, mesmo o propio nombre se decidió en ixa conferencia. O primer logotipo lo disenyó Fernando Romanos qui tamién fació a propuesta de o nombre que a la fin quedó definitivo, descartando atros tan pintorescos como "Rabanyera de Charradors". Destacan en ista epoca tamién a presencia de o escritor Antonio Serón Gascón e de o filologo Carlos Abril Carceller.
As fins d'o Ligallo son mes que mes difusión, promoción, esfensa y estudio de l'idioma aragonés. Entre as suyas actividaz destacables en 1982 yeran:
En 1983, 1984 y 1985 s'ixampla a-saber-lo l'actividat d'ixa asociación, se fan cursez d'aragonés y contina a publicación d'Orache. En ixas anyadas Fernando Romanos imparte un curset en la Universidad Popular de Zaragoza y propone a creyación d'un díya reivindicativo "l'aragonés en a carrera", que consisitió en a primera edición en fer un domingo todas as clases d'aragonés que feba o ligallo en bel meyo d'a carrera con acto de ficancia y protesta. O segundo anyo se fació o mesmo, incluyindo-ie romances, musica, y atras actividaz ludicas. Esta actividat que empecipió como un acto reivindicativo s'ha continau fendo dica hue.
Tamién s'organizan unas Jornadas sobre la lengua aragonesa y se contina con a difusión a traviés de mesas informativas en as fiestas d'o Pilar, en a Cincomarzada y os domingos en a Plaza d'Espanya.
A decada de ps 80 tenió un referent ta l'aragonés en a caseta que tenió o Ligallo en o Pabellón de Fiestas, lo cual sirvió ta acercar as relación de o Ligallo a atros colectivos ciudadanos y socials y ta tener una presencia en l'ambient festivo. Amás de suponer una puyada de os ingresos de o Ligallo que le fació amillorar as suyas actividaz, publicacions y cambiar a una sede millor.
Bel grupo de ligallers que alavez yeran en a Universidat de Zaragoza colaboran en a presentación d'una enmienda sobre a cuestión lingüistica a os suyos Estatutos, y organizarán a Chunta Universitaria por la Reconoixedura e la Promoción de l'Aragonés. En los anyos viniens continoron l'actividat y s'estendilla ta atras zonas como Val de Xalón u Val de Chistau. O Ligallo tamién participó en o programa Fendo Orella, en o premio Naya y, en 1987 en lo I Congreso ta ra Normalización de l'Aragónes, que fixó a ortografía aragonesa.
O preto de o Ligallo, o momento que mas miembros tenió, y mas actividaz feba estió cuan s'organizó o Concierto de Gwendal + Ixo Rai. Cursos en Comarcas, chestions de proyectos como Trobada de Chobens d'Albarracín, participación en o Banco d'Actividaz de o Cipaj y o programa de Profesional ta Asociacions, Intercambios con Occitania y Euskadi etc, recuperacions de Carnavals. A partir d'este momento por diversas razons empecipian conflictos y l'abandono de muitas de as personass que heban treballau dende l'empecipio, lo cual no han privau que o Ligallo contine fendo fayena por l'aragonés.
A gran labor d'o Ligallo se centra en amostrar l'aragonés a la chent choven de Zaragoza, o que ha feito que o problema lingüistico no només se tienga en cuenta que en l'Alto Aragón: cheneracions nuevas d'aragoneses d'a capital u de bellas comarcas on desapareixió l'aragonés saben que esiste l'aragonés encara que i haiga albandono oficial.
Fablants de comarcas
150px|thumb|Boira Actualment tres comarcas tienen Ligallos de Fablants, que son unitos por a Federación de Ligallos de Fablans de l'Aragonés:
William A. Wellman
William Augustus Wellman, naixito de Brookline (Massachusetts, Estaus Unius) o 29 de febrero de 1896 y muerto en Los Angeles (California, Estaus Unius) o 9 d'aviento de 1975, estió un destacato actor y director cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende zaguerías d'os anyos 1910 dica zaguerías d'os anyos 1950.
D'entre a suya filmografía como director, se puet destacar beluna d'as suyas cintas, como Wings (1927, con Clara Bow, Charles Rogers, Richard Arlen y Gary Cooper), The Public Enemy (1931, con James Cagney, Jean Harlow, Edward Woods y Joan Blondell), Lilly Turner (1933, con Ruth Chatterton, George Brent y Frank McHugh), Viva Villa! (1934, con Wallace Beery, Fay Wray y Leo Carrillo), A Star Is Born (1937, con Janet Gaynor, Fredric March y Adolphe Menjou), Beau Geste (1939, con Gary Cooper, Ray Milland, Robert Preston, Brian Donlevy y Susan Hayward), Lady of Burlesque (1943, con Barbara Stanwyck, Michael O'Shea y Iris Adrian), Buffalo Bill (1944, con Joel McCrea, Maureen O'Hara, Linda Darnell y Anthony Quinn), The Iron Curtain (1948, con Dana Andrews y Gene Tierney), Across the Wide Missouri (1951, con Clark Gable, John Hodiak, Ricardo Montalbán, James Whitmore y María Elena Marqués), Lafayette Escadrille (1958, con Tab Hunter, David Janssen, Will Hutchins y Etchika Choureau).
Besòlas
Besòlas (Besòlas en occitán, Bezolles en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Fesensac.
A suya población ye de 143 habitants (2006) en una superficie d'11,13 km², con una densidat de población de 12,85 hab/km².
Mammuthus meridionalis
Mammuthus meridionalis (Nesti, 1823) (en bella fuent bibliografica dito Archidiskodon meridionalis) estió una especie d'a familia Elephantidae orichinaria d'Africa que s'estendilló por Eurasia y plegó dica Norteamerica. En un aria de distribución tan gran, evolucionó enta diferents especies de mamuts como respuesta a l'aislamiento cheografico y cambios de biomas que i habió en tot pleistoceno con as glaciacions. La se considera a especie predecedera d'os diferents mamuts que existioron en o hemisferio norte en os milenios posteriors. O suyo primer descriptor, Filippo Nesti, en primeras lo nombró como «Elephas meridionalis» por a suya gran semellanza con l'elefant asiatico moderno.
Teneba una mida gran, con mes de 3,5 m d'altaria en a crucera. As defensas (incisivos superiors con forma de catirón) yeran muito gruesos y presentaban una suau curvatura ent'alto.
En Europa amaneix en o Villafranquián meyo, en concreto en a biozona MNQ 17, fa bels 2 millons d'anyos, y persiste dica o Pleistoceno meyo, en concreto a biozona MNQ 21.
En la zona pirenenca se troba en chacimientos d'a versant sud como por eixemplo en o Pleistoceno inferior d'Incarnal (Chirona), d'o Cardener (Manresa), de Terrassa, d'Horta y Sarrià (Barcelona); y en o Pleistoceno meyo de Bòvila Ordis (Chirona).
Palestins
Os palestins son os habitants de Palestina antes d'a formación d'o Estato d'Israel. De diferents orichens y grupos etnicos, a mayoría parla arabe y son musulmans, habendo-ie importants y antigas comunidaz cristianas. A identidat colectiva d'os palestins ha amanexito en a luita por l'autodeterminación contra l'Imperio Britanico y contra o Sionismo. Sin estato propio dende 1948 os palestins se troban en tres situacions:
Historia
En o periodo bizantín Palestina fue intensament cristianizata y a lo primero s'enriquió por o turismo relichioso a los puestos sagratos, (Belén, Cherusalem). Tamién s'establió población forana traitos por enchaquia relichiosa. Os habitants d'a costa mediterrania y os santos lugars no se facioron monofisistas en a mesma mesura que en atras zonas de l'Imperio Romano d'Orient con población d'orichen semita arameu-parlant, talment por que a politica relichiosa de Costantinoble heba traito a prosperidat a la zona. Tamién podió influir a presencia de población d'orichen griego u helenizata. O resultato ye que encara huei a mayor parte d'os cristianos palestins son rumís u melquitas (ordodoxos griegos) y no d'atras brancas d'o cristianismo. As condicions sanitarias d'o periodo bizantín, cristiano yeran peyors que en os tiempos d'os pagans, por eixemplo os banyos publicos se consideraban elementos pagans. A proliferación d'epidemias y as guerras contra os sasanidas provocoron un important descenso demografico.
A conquiesta arabe-musulmana de 637 no suposó a plegata masiva d'arabes, a población continó estando d'alto u baixo a mesma, pero encomenzó un proceso d'islamización acompanyato d'una arabización linguistica que fació que os habitants mayoritarios de Palestina sigan culturalment poco diferents a os habitants d'o Liban, Siria u Chordania.
A prencipios d'o sieglo XIX bi heba arredol de 275.000 palestins arabes. A metat d'o sieglo XIX a población puyó dica plegar ta uns 600.000 en 1914. Os araboparlants d'as ciudaz, muitos d'ellos cristianos, yeran mes ubiertos a influencias estrancheras. Muita chent d'o campo empobrita, y a vegatas que no podeban treballar en tierras compratas por os sionistas s'adhibioron a los pobres urbans. En a primera metat d'o sieglo XX a millora d'a economía trayó arabes d'os países vecins, a lo tiempo que muitos palestins cristianos emigroron ta o estranchero. En a primera metat d'o sieglo XX encomenzó o choque con o nacionalismo chodigo rival.
Si ya a prencipios d'o sieglo XX os palestins ya reclamaban l'aturata d'a inmigración chodiga y o reparto de tierras entre a población palestina, a resistencia palestina se fació mes gran baixo o mandato britanico (1920-1948). Entre 1936 e 1939 bi habió una revuelta contra Gran Bretanya que esdevinió una guerra contra a población chodiga que ya yera bien establita en Palestina. Cuan os britanicos la remataban d'esclafar, ya i heba luitas internas entre os palestins.
A Guerra d'os Seis Días en 1967 significó a ocupación de Gaza y Cischordania y muitos palestins de Cischordania fuyoron ta Chordania.
Motacilla cinerea
L' enganyapastors grisamariello (Motacilla cinerea (Tunstall, 1771) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Motacillidae que tien una ampla distribución, con quantas poblacions que se reproducen en Eurosiberia y migran a las rechions tropicals d'Asia y Africa.
Istas aus s'alimentan d'una variedat d'invertebraus aquaticos que incluyen moscas, escarabachos, crustazios y musclos.
Ilesia de Sant Chuan d'os Panez de Zaragoza
A suya construcción remató en 1725, coincidindo con o periodo de mayor esplendor d'o barroco en a ciudat y l'animo de millorar las alavez decadents muestras d'atros estilos —gotico y mudéchar—, lo que fació que s'esviellasen as seus d'o Salvador y d'o Pilar. A principal enchaquía d'a renovación estió substituyir a destruita ilesia d'a Orden de Sant Chuan de Cherusalem.
Historia
A Orden de Sant Chuan de Cherusalem s'asentó en Zaragoza entre os sieglos XII y XIII. Ta marcar a suya presencia, facioron construyir una ilesia en o puesto a on que sieglos dimpués se trobaría a Ilesia de Sant Chuan d'os Panez, dita asinas en honor a Sant Chuan de Cherusalem, patrón d'a orden. Manimenos, en primerías d'o sieglo XVI a ilesia fue cremata en un incendio, que destruyó a mayoría de l'archivo eclesiastico y a mayor parti d'o tresoro d'a ilesia, conservando-se nomás o calvario d'o sieglo XVI. Dimpués d'iste desastre, os ciudadans de Zaragoza decidioron edificar una nueva ilesia en o puesto a on que se trobaba o templo d'a Orden.
A edificación de Sant Chuan d'os Panez prencipió a meyatos d'o sieglo XVI, dimpués d'haber-se aprebato o prochecto de construcción. O principal promotor d'a construcción estió o Gran Castellano d'Amposta Vicente de Oña. Dimpués de cuantas contumancias, Francisco Gaspar Lafriguera remató as obras feitas en o solar romanico y a iglesia se consagró en 1725.
En 1933 a ilesia fue declarata Molimento Historico-Artistico d'intrés nacional y en 1935 tenío un incendio. Dende 1960, o gubierno —como ha feito con atros molimentos d'a ciudat— prencipió plans ta esviellar Sant Chuan d'os Panez, mas que mas ta tornar a suya color y textura natural a las parez. Entre atras cosas, s'han limpiato as pilastras y adornos d'estuco.
left|thumb|150px|Vista d'a [[torre octogonal, muestra d'o mudéchar aragonés d'o sieglo XVI combinato con l'arte renaixentista.]]
Descripción
En Sant Chuan d'os Panez se troba una torre octogonal feita con ladriello, que conta con una curiosa inclinación parellana a la d'a Torre de Pisa. Ista torre fue edificata en o sieglo XVI, estando un d'os primers elementos en construyir-se. A suya influencia ye mas que mas mudéchar aragonés con un toque renaixentista. Ye rematata por un chapitel bulboso y a suya forma ye una mica inclinata enta o Pilar.
O segundo cuerpo d'o frontispicio consta d'un sencillo arco de meyo punto, pilastras a os cantos. Finalment ye rematata por un frontón recto que tien un oculo.
En l'interior no existe cosa que pueda remerar o pasato romanico d'a ilesia. O templo s'articula en tres naus d'igual grandaria y altaria. As suyas bovedas son decoratas a la barroca d'o sieglo XVII, con forma de lunetos. A cupula se troba sobre o crucero y sobre o sulero se troban dispersas cuantas cruces de Malta, en clarisma alusión a l'origen maltesco d'ista iglesia en haber estato a Orden de Sant Chuan de Cherusalem —filial d'a de Malta— mecenas d'a suya primitiva construcción. right|thumb|200px|Interior d'a ilesia. A verticalidat implicita de Sant Chuan d'os Panez se contrimuestra en as grans pilastras de ladriello caravista situatas en a frontera. D'arquitectura clasica, constituyen una important muestra de l'arte clasico en Aragón.
O crismón d'a ilesia
Ye l'unico que s'alza de l'antiga ilesia romanica. Seguntes Matarredona-Olañeta, o crismón ye d'estilo navarro y fue feito entre os sieglos XII y XIII. Se troba sobre a clau de meyo punto d'a portalada sud d'o templo, especificament en una dovela. Un aro dorato circumscribe o finament decorato crismón y un lazo achunta os suyos brazos. As letras alfa y omega son talladas en posición ortodoxa mientres que a grafía «P» leva inscrita una tilla. A «S» ye rodiata de flors de lis que se porlongan en os suyos extremos.
Censà
Censà (en francés Sansa) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
Quintanilla de Urz
Quintanilla de Urz ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 134 habitants, en una superficie de 10,05 km² y una densidat de población de 13,33 hab/km².
Censà
A suya población ye de 19 habitants, en una superficie de 22,27 km².
Cheografia
A localidat de Censà ye situata a 1400 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Demografía
thumb|300px|center|Población 1962-2008
Aretha Franklin
Aretha Franklin (nombre artistico d'Aretha Louise Franklin), naixita de Memphis (Tennessee) o 25 de marzo de 1942 y muerta en Detroit (Michigan) o 16 d'agosto de 2018, estió una cantaire y musico (piano) estausunidense de gospel, soul-funk, rhythm and blues y jazz.
Pías
Pías ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 157 habitants, en una superficie de 43,98 km² y una densidat de población de 3,57 hab/km².
Fuent Ferrada
Mugas
O termin municipal de Fuent Ferrada muga con Vivel, Pancrudo, Torreciella y Villanueva del Rebollar.
Parla
En Fuent Ferrada, se i charra una parla local baturra con mes substrato aragonés que en atros lugars d'arredol. Por eixemplo, la chent gran conoix o emplego antigo d'o morfema -es pa la segunda persona singular d'o pasato perfecto simple, feito documentato tamién en a parla d'Alloza.
Mont-fort
Tien una población de 80 habitants (censo de 2007) en una superficie de 47,77 km², con una densidat de población de 1,68 hab./km².
Cerro de la Pilona
O cerro de la Pilona ye un pueyo de 833 metros d'altaria situau en o municipio de Mont-reyal de Fariza, en a provincia de Zaragoza.
Mont-fort
Cheografía
Mont-fort se troba situato a o piet d'a sierra d'Orich (Sistema Iberico), a una altaria de 1.008 m y en a marguin dreita d'o río Nogueta (u Santa María), afluent d'o río Moyuela, a o que debe o suyo apellito en castellano.
Cerro de la Pilona
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Pías
A part d'a luenga oficial castellana, se i charra gallego, por o que ye una localidat que s'incluye en o concepto de Galicia estremeira.
Mont-fort
Mugas
O termin municipal de Mont-fort muga con os municipios de Blesa, Uesa, Loscos y Plenas.
Historia
A carta de población de Mont-fort ye de l'anyo 1157. Mont-fort yera situato orichinalment chunto a o castiello, esplazando-se dimpués a o plan. Tenió, dende o prencipio d'a Reconquiesta una gran importancia estratechica: yera o punto de contacto entre a depresión d'Ebro y o Sistema Iberico, en a Extremadura aragonesa.
Mont-fort amanixe como una d'as mencions decumentals mas antigas d'a redolada, ya que se repobló en 1157, anyada en a que Remón Berenguer IV lo prene y le da a Carta de población, con os fueros de Zaragoza y fixando as mugas d'o lugar. Mientres un breu periodo de tiempo estió cabeza d'una Comunidat d'aldeyas, ta integrar-se dimpués en a Sexma de Trassierra, una d'as cinco u seis en que se trestallaba a Comunidat de Daroca.
En 1877 s'adhibió a o termin municipal montfortino a pardina d'Otón, con a condición de que heba a pagar un censo a la Comanda de Mont Albán d'a Orden de Sant Chaime.
Toponimia
Seguntes diz a tradición popular en primeras se deciba Montefuerte y por contracción d'o vocable cambeó ta Monfort. O nombre podría tener un orichen a partir de nombre de persona (bi ha toponimos d'o tipo Mont-fort en Francia con orichen antroponimico ).
Monfort ye como se vei ya en a Carta de población de 1157:
Tamién apareix como Monfort, Montfort, u bellas variants, en a Bula d'Hadrián IV (que ye una confirmación d'ilesias que fa o Papa Hadrián IV a o bispe de Zaragoza en 1159), en a lista de primicias de 1279-1280 y en o Fogache de 1495. En o "libro d'a manifestación d'o morabetín d'as aldeyas d'a ciudat de Daroca" (1373) s'escribe Moffort.
O nombre se castellanizó anyadendo una -e seguindo o modelo de Argent-Argente, Cascant-Cascante, y esdevinió Monforte. Dende 1916 ye conoixito oficialment ya como Monforte de Moyuela.
Bi ha microtoponimos en idioma aragonés u talment en mozarabe como o río Nogueta (d'o latín NUCETUM como "Nocito"), tamién conoixiu como río Santa María.
Camín d'o Cit
thumb|275px|Placa conmemorativa d'o paso d'o Cit Campeador por Mont-fort.
A localidat ye incluyita en a Rota d'o Cit, creyata en 1999 por diversas deputacions provincials ta remerar os nueucientos anyos d'a muerte d'o Cit Campeador, ya que ye Mont-fort un d'os lugars por a on que pasó iste personache. A prueba d'ello ye que apareixe en o propio Cantar d'o mío Cit, libro en que s'alaceta a rota:
Administración
right|thumb|300px|L'actual Casa d'a Villa de Mont-fort.
Asociación Socio-Cultural
Mont-fort tien una asociación socio-cultural dita Montefuerte, establita en 1990 y con seu en l'antiga escuela de ninyas. O nombre d'esta asociación proviene de l'antigo nombre d'o lugar y realiza tot tipo de actividaz culturals; dende excursions a chentas, cursos y chuegos ta os ninos, antimás d'a tipica participación en a Ofridura de Flors a la Virchen d'o Pilar.
Guillén Remón de Montcada
Guillén Remón de Montcada y Vilaragut (Chiba, Valencia, 1440-Tarazona, Aragón, 1521) estió un eclesiástico y hombre d'estau aragonés, deputau d'o brazo eclesiastico d'a Cheneralidat de Catalunya en 1472, bispe de Vic en 1474, president d'o Consello d'a Santa Chirmandat en 1488, bispe de Mallorca en 1493 y de Tarazona dende 1496 dica a suya muerte.
Estió fillo de Chuan Florimon de Montcada, sinyor de Chiba y Castellnou y la Marquesa de Vilaragut.
Hreishindèth
Hreishindèth (en francés Fréchendets) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 21 habitants (1999) en una superficie de 2,02 km², con una densidat de población de 10,40 hab/km².
Manolo Preciado
Manuel Preciado Rebolledo conoixito como Manolo Preciado, (El Astillero, Cantabria, 28 d'agosto de 1957 - El Perelló, Sueca, Valencia, 6 de chunio de 2012), estió un futbolista y entrenador de fútbol espanyol.
Git
thumb|300px|Git. Git ye un sistema de control de versions distribuiu pa rastriar cambeos en qualsiquier conchunto de fichers, orichinalment disenyau pa coordinar o treballo entre programadores que cooperan en o codigo fuent entre o desembolique de software. Os suyos obchectivos incluyen velocidat, integridat de datos y suporte pa fluxos de treballo distribuius y no linials (milars de ramas paralelas que s'executan en diferents sistemas).
Git estió creyau por Linus Torvalds en 2005 pa o desembolique d'o kernel de Linux, con atros desembolicadors de kernel contribuindo a o suyo desembolique inicial. Dende 2005, Junio Hamano ha estau o responsable d'o suyo mantenimiento. Igual que con a mayoría d'os atros sistemas de control de versions distribuius, y a diferencia d'a mayoría d'os sistemas client-servidor, cada directorio Git en cada ordinador ye un rebost completo con historial completo y capacidatz completas de seguimiento de versions, independientment de l'acceso a o ret u un servidor central. Git ye un software gratuito y de codigo ubierto distribuiu baixo GNU General Public License Version 2.
Adoba
thumb|300px|Construcción d'adobas.
L'adoba (de l'arabe < attub) ye un ladriello feito con una masa d'archila y bella cosa mas, secada a lo sol y a l'aire  (ixoriada), y sin cocer-la. A diferencia d'os ladriellos, l'adoba, en chunto con o tapial, fa parte d'os materials de construcción basaus en o bardo que no precisan cocción.
L'adoba ye un material de construcción muito antigo, y encara s'emplega en amplas rechions por estar fácil de fer y d'emplegar. Funciona muit bien en rechions de clima seco y soleyau por estar buen aislant termico, anque s'erosiona con as plevidas frecuents. D'antes se podeban fer con lo tarquín de las ceicas, anque en puestos como l'Alto Aragón ye tipico que sen faiga con buro y palla.
Paul Éluard
Paul Éluard (pseudonimo d' Eugène Émile Paul Grindel), naixito de Saint-Denis (Sena-Sant Denís, Tercera Republica Francesa) o 14 d'aviento de 1895 y muerto en Charenton-le-Pont (Val d'o Marne, Francia) o 18 de noviembre de 1952, estió un destacato poeta francés, fendo parte a suya obra poetica d'os movimientos artisticos d'o Dadaísmo y d'o Surrealismo.
Adoba
Historia
thumb|right|250px|Casa tipica d'os [[semontanos de Uesca. Buena cosa ye feita d'adobas, anque s'alterna con piedra en os pisos d'abaixo.]] La mes antiga ciudat conoixida, Çatal Höyük, en Anatolia, de lo VII milenio antes de Cristo, teneba las casas construitas con adobas.
En l'Antiguo Echipto s'empleó l'adoba, fendo-la con limo de lo Nilo, en la costrucción de casas, tumbas (mastabas), fortalezas, y mesmo palacios; encara que estioron los primers en emplegar la piedra tallada pa alzar templos, piramides y atras edificacions monumentals.
En Espanya, l'adoba ye tipica de las rechions secas de Castiella y Leyón u d'Aragón, a on s'anyade palla a lo bardo. Las construccions d'adoba gosan cubrir-se con una napa de lo mesmo bardo, con lo que dan ixa traza tan curiosa a las casas tipicas de Tierra de Campos. Tamién ye usual en rechions semideserticas d'Africa, America Central y America de lo Sud (rancho).
En Aragón, as adobas s'han feito servir por toda la depresión d'Ebro y os semontanos d'o Pireneu de conchunta con os ladriellos y os muros de tapial, pos o clima seco que fa que tarden mas en desfer-se, y a manca de piedra, que la feba cara y en bel caso se teneba que trayer de leixos, han feito que o buro estase o principal material popular entre a-saber-los anyos. Aún en o sieglo XXI ye cosa regular que en as zonas rurals se trobe edificacions de fa anyos feitas con iste material.
Elaboración
thumb|right|200px|Muller d'antes mas fendo adobas con o molde en a era. Pa fer as adobas a la manera tradicional como se'n feba en Aragón, lo primero que cal fer ye picar y quitar o buro d'un puesto an que i haiga tierra de buro de buena calidat, y alavez carriar-lo ta la «era» d'adobas an se vulcará n'un montón pa emplegar-lo dimpués. Una buena era d'adobas gosará estar en un puesto que no sía leixos ni de la mina de buro ni d'una fuent d'augua, pos si no s'habrá de carriar la uno u lo atro, lo que ferá que o proceso se torne un escamallo, pero tamién habrá d'estar bien esposada a o sol y a l'aire.
Dimpués, se socava en o suelo una zancha no guaire fonda, que se diz a «masadera», que ye an se vulcará a tierra de buro y se mesclará con augua aduyando-se con un pozal y un ixau. Pa que o bardo no se crebe cuan sía seco, y pa dotar-lo de bella cosa d'estructura, se meterá palla limpia en a mescla. A palla fa que l'adoba que en salga no s'acrebace, pos o buro solo se torna fráchil en secar.
A masa que resulta de tot ixe proceso se saca en unatro pozal y se replena en un molde feito con madera y meso sobre o suelo d'a era, molde que será igual pa todas as piezas, mirando bien que no quede vanos ni espacios bofos adintro que luego farían que l'adoba se crebase. Alavez s'atabla la cara superior pa que quede plana como la d'abaixo. Pa que a mezcla no se pegue en o molde s'ixambrará con arena u polvo. Una vez ye plano o molde y pleno con a mezcla, se debanta y, si s'ha espolvoriau bien, l'adoba fresca en saldrá por primer vez d'una pieza. thumb|right|200px|Era con as adobas mesas a xoriar. A continación principia o proceso d'ixoriar as adobas. As piezas quedarán esposadas a pleno sol y a l'aire entre varias semanas, dreitament en o suelo d'a era, de manera que l'augua se vaiga evaporando. De contino s'irá chirando as adobas pa que s'ixorien bien por toz laus.
A la fin, se transportará as adobas dica o puesto de construcción an que sían precisas. Ixo se soleba fer con un abrío (un masto u un somero) que se le clavaba un aparello que se deciba «halma», que yera común en o transporte d'atros materials de construcción como ladriellos y piedras, y va dencima o baste de l'animal.
Celtis australis
O litonero u latonero (Celtis australis), ye una especie botanica perteneixient a la familia d'as Cannabaceae. Ye orichinaria d'o sud d'Europa, ueste d'Asia y o norte d'Africa. O suyo emplego como árbol ornamental fa que se gose veyer en parques, chardins, plazas y carreras. Puet vivir entre 500 y 600 anyos y creix en toda mena de terrens.
Descripción
Ye un árbol de fuella caduca que puet plegar a medir entre 20 y 25 metros d'altaria, de tronco dreito y crosta grisa y lisa, semellant a la d'o ficus u o fabo, sin d'estrías ni fendillas; tien una cocoroza redonda, densa y ampla. As fuellas, de 5 a 15 cm de largaria, son simples, alternas, pubescents, ovadas u lanceoladas, y bel poquet asimetricas, con un dentau fino en o canto. Son aspras a o tacto y con tres niérvols muito marcaus en l'anverso, que tien color verda fosca. O reverso, de color mas clara, tien pilosidaz en os niérvols.
As flors, hermafroditas u masculinas, son chicotas y de color verda amarillenca, y amaneixen, entre abril y mayo, solencas en as axilas d'as fuellas sobre largos pedunclos. O fruito, dito litón u latón, ye comestible y de buen gusto; ye una drupa carnosa de bel centimetro de diametro, con muito cascuello y poca polpa. Ye verda antis de madurar, y cuan maduran en agüerro, se torna cuasi negra por difuera y amariella por dintro.
thumb|left|Fuella de litonero y litón.
Habitat
Ye prou estendiu en a rechión mediterrania y o sudueste d'Asia, servindo a ormino como árbol ornamental en parques, chardins y carreras. Por a suya flexibilidat y duración y o suyo poco peso, a tiera de litonero s'ha gosau emplegar como material ta fer bellas ferramientas como rasclos, palas d'aventar u forcas, y con as suyas radices se fan pipas de fumar, y tamién ta quitar-ne un colorant amariello ta tenyir a seda. As suyas brancas s'han emplegau como alimentación ta o bestiar, y tamién se'n quitaba lenya y carbón vechetal. Amás d'ixo, tien propiedaz medecinals como astrichent, lenitivo, antidiarreico y estomacal. Os suyos fruitos son dulces y comestibles, y se'n puede fer mermeladas con els.
Denominación popular
O nombre de l'árbol tien variants como litonero, latonero , leitonero/laitonero (Viello Sobrarbe),lironer (chistabín) u aliconero (con variants foneticas como llitoner,latoner, etc) y o fruito, litón, latón, lirón u alica. En cheso, se diz grinyolera a l'árbol y grinyuelo a o fruito.
Mammuthus primigenius
O mamut lanuto (Mammuthus primigenius (Blumenbach, 1799) ) estió una especie d'a familia Elephantidae que se distribuiba por as tundras d'Eurasia en a glaciación de Würm. Como atros mamiferos grans que cazaba l'hombre en o Paleolitico Superior s'extinguió mientres a desglaciación, fácil que por sobrecazada en as suyas zonas de refuchio. Manimenos sobrevivió mes tiempo en a isla de Wrangel.
Descripción
Midiba 3 m d'altaria en a cruz. A suya piel yera cubierta por cerras con dica 1 m de largura y de color castanya muito escura y que hue se veyen royencas. A piel teneba muitas glandulas sebacias que permitiban augmentar a impermeabilidat. Teneba reservas de seu en a cabeza y dencima d'a cruz fendo una chepa. As orellas yeran chicas en comparanza con l'elefant africano. A trompa y as orellas yeran tamién cubiertas por pelo. A coda teneba una espansión en a base pa protecher a ubertura anal.
Distribución
O mamut lanuto amaneix a la fin d'a glaciación de Riss, a suya distribución se redució como ye natural en o periodo interglaciar Riss-Würm, pero se tornó a estender muito en a glaciación de Würm. Se podeba trobar dende o sud d'Espanya (a paúl d'el Padul (Granada) dica Escocia, y por l'este dica Siberia oriental. Cruzó Berinchia y s'estendilló tamién por Nordamerica.
Se crei que s'extinguió d'Europa fa bels 12.000 anyos y que persistió dica fa 10.000 en as peninsulas de Taimir y Ghydan (Siberia). En a isla de Wrangel se conoixen fósils dica os 3.700 anyos BP, y heban encomenzau a evolucionar enta o nanismo (as fembras midiban uns 1,8 metros d'altaria, cualquecosa menos que as formas continentals).
En la zona pirenenca amanix en os sedimentos aluvials de Font-rubí, Vall de Bianya en Olot, Sant Vicenç dels Horts, río Congost cerca de Granollers, Vallformosa, Arenys de Mar, Granada, Montgiscard, Tolosa, etc. en cambras y canyos karsticos d'Izturitze, Houaliech, Juncà, Lamarche, Sant Julià de Ramis, etc. u en atra clase de chacimientos como Gourdan, Pape, Olha 1, Gatzarria, Gerde, Coupe-Gorge, Harpons, Terté y Lherm. O zaguer mamut pirenenco conoixiu ye d'o Magdalenián meyo d'Izturitze, entre os 14.500 anyos BP y os 13.000 anyos BP.
Sautó
Sautó (en francés Sauto) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
A suya población ye de 82 habitants, en una superficie de 8,43 km².
Quintanilla del Monte
Quintanilla del Monte ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 107 habitants, en una superficie de 21,71 km² y una densidat de población de 4,93 hab/km².
Serranía de Cucalón
250px|thumb|dreita|[[Envista de la Modorra de Cucalón.]] La serranía de Cucalón ye un conchunto de sierras de la branca aragonesa de lo Sistema Iberico que s'estiende una distancia de 25 km dende Fuent Buena dica Segura de los Banyos y Vivel.
Lugars que bi ha en la serranía de Cucalón u la suya redolada son Allueva, Badenas, Beya, Collado de Per Esteban, Collados, Fuent Buena, Fuent Frida, Godos, Lanzuela, Lagueruela, Loscos, Mezquita de Loscos, Mont-fort, Nogueras, Nueros, Olalla, Perafita, Rudiella, Salcediello, Santa Cruz de Nogueras, Segura de los Banyos, Torreciella, Villanueva del Rebollar y Vivel.
La suya cima mes alta ye l'alto de Pelarda (1.509 m), seguiu de La Retuerta (1.492 m) y la Modorra de Cucalón con 1.478 metros d'altaria.
Hidrolochía
Los ríos Uerba y Martín naixen en la serranía de Cucalón y la desauguan. Lo río de Barrachina, reculle auguas de las vertients sudueste de la serranía de Cucalón antes de cayer en Xiloca.
Abundan las calsineras de lo Cretacio con capuzamiento enta lo sudueste y cabalgando a los sallagons y chesos de lo Triasico de Perafita.
L'oronimo "sierra de Cucalón" s'ha iu cheneralizando a costa de los nombres de las atras sierras en ambients academicos a zaguers de lo sieglo XX. A primers de lo sieglo XVII lo portugués João Baptista Labanha feba mención de las sierras de Badenas, Orich y Pelarda pero no de la de Cucalón. En la baixa Edat Meya bi ha mencions a unas sierra de Badenas pero no a garra sierra de Cucalón.
Sierra de Badenas
La sierra de Badenas ye un conchunto de cabezos de materials paleozoicos y triasicos que bi ha en la serranía de Cucalón a lo nord-este de lo sulco erosivo de Collado de Per Esteban y Perafita, a on que naixen los ríos Camaras y Nogueta. Los materials paleozoicos d'esta sierra perteneixen a lo macizo de Calatayú y Mont Albán.
Sierra de Cucalón
La sierra de Cucalón tien una dirección principal N-S, se distribuye principalment por lo termin munipal de Cucalón, y plega dica lo cabo norte de lo termin de Beya, a on que la vaguada d'un barranco que baixa dende El Portichuelo d'Orich la desparte de la sierra homonima de dirección NW-SE.
Sierra d'Orich - muela d'Anadón
250px|right|thumb|Envista de Las Rochas, [[Garra (orografía)|garras de calsinera cretacia que caracterizan la vertient sudoccidental de la sierra d'Orich.]]
La Sierra d'Orich encomienza a l'ueste en El Portichuelo d'Orich y, dirección NW-SE enlaza con la muela d'Anadón.
La vertient sudoccidental de la sierra d'Orich ye caracterizada por unas garras de calsinera cretacia y recibe la denominación de Las Rochas. Esta vertient desaugua enta lo cabalto de las vals de La Uerba y Aguas, que forman un sulco erosivo paralelo a la sierra.
Sierra de Pelarda - sierra de Segura
A lo sud de lo sulco erosivo Uerba-Aguas bi ha uns materials terrichenos cenozoicos de morfolochía serrana que perteneixen a la depresión de Calatayú y Mont Albán.
Quintanilla del Olmo
Quintanilla del Olmo ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 40 habitants, en una superficie de 12,59 km² y una densidat de población de 3,18 hab/km².
Acrocephalus arundinaceus
O carrasclís gran (Acrocephalus arundinaceus (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Acrocephalidae que se reproduz en tota Europa continental y lo Palearctico occidental y migra a l'Africa subsahariana d'hibierno.
Mide de 16 a 21 cm de luengo, de 25 a 30 cm d'envergadura y pesa de 22 a 38 g.
Tien una dieta sobretot carnivora que consiste sobretot en tenyas d'insectos, palometas, texidors, caballetz d'o diaple, escarabachos, arainas, peixes chicotz y ranas.
Colmenar
Colmenar ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Malaga. A suya población ye de 3.376 habitants (2021) en una superficie de 65.95 km² con una densidat de población de 51 hab/km².
Alfarnate
Alfarnate ye un municipio andaluz d'a provincia de Malaga, situato en a comarca de l'Axarquía - Costa del Sol.
A suya población ye de 1.338 habitants (2010), en una superficie de 34 km² y una densidat de población de 39,35 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Alfarnate se troba situata a 886 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km d'a ciudat de Malaga, a capital d'a suya provincia, y en a muga con a provincia de Granada.
Manuela Garín Pinillos
Manuela Garín Pinillos, naixita d'Asturias (Espanya) lo 1 de chinero de 1914, yera una matematica que destacó como que una d'as mullers pioneras en o estudio d'as matematicas en Mexico an plegó dimpués d'exiliar-se de Cuba al cabo d'a puyada d'o militar Gerardo Machado a lo poder en ixe país.
Pito
thumb|Pitos.
Un pito  ye una chicota esfera de veire, alabastro, ceramica, archila, metal, piedra, marbre,​ fusta u porcelana​ que s'emplega en diversos chuegos infantils. Istos chuegos son practicament universals, y encara que existen muitas variants, a esencia ye quasi siempre a mesma: lanzar un u cuantos pitos pa intentar amanar-se a atros u a foratos-obchetivo. Quan se gana una man se gosan prener os pitos de l'atro chugador u d'os chugadors contrarios.
thumb|Ninos chugando a los pitos en [[Vietnam.]]
Artés d'Asson
Artés d'Asson (Artés d'Asson en occitán, Arthez-d'Asson en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ouzoum, Gave y Riberas d'o Neez y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
El Milà
El Milà (El Milà en catalán y oficialment, Milá en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 4,13 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
El Milà ye situato a 166 metros d'altaria sobre o ran d'o mar, a una distancia de 8 km de Valls, a capital d'a comarca de l'Alto Campo; a 18 km de Tarragona, a capital d'a suya provincia y a 112 km de Barcelona, a capital de Catalunya.
Serdinyà
Serdinyà (en francés Serdinya) ye una comuna catalana situata en o departamento francés de Pireneus Orientals, o districto de Prada, o cantón d'els Pireneus Catalans y a rechión d'Occitania.
Mammuthus lamarmorae
Mammuthus lamarmorae estió una especie d'a familia Elephantidae endemica de Cerdenya que vivió en o Pleistoceno. Yera una especie de mida chica en relación a lo regular en a familia Elephantidae, como se desveniba en atras especies d'esta familia que evolucionaban en condicions d'aislamiento en as islas d'a Mar Mediterrania.
Serdinyà
A suya población ye de 220 habitants, en una superficie de 16,91 km².
El Milà
Cheografía
O suyo termin municipal muga con Valls a l'este y a lo norte, con Alcover a l'este, a l'ueste y a lo sud, y con La Masó a o sudeste.
Historia
Ye posible que El Milà fuese propiedat d'o monesterio de Santes Creus en o sieglo XIII.
En 1194 o lugar yera propiedat de l'arcebispato de Tarragona. En 1391 o rei d'Aragón Chuan I cedió os suyos dreitos feudals a l'arcebispato.
Posiblement bi habió un castiello en o sieglo XI u sieglo XII, pero iste castiello no ye citato dica 1490, habitato por Beatriz d'Urrea.
Economía
Bi ha agricultura de regano, especialment l'abellanera, y bi ha tamién agricultura de secano, mas que mas vinya, almendrera y olivera.