cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pantherinae
Clasificación
A subfamilia Pantherinae se dubdivide en dos u tres cheneros, pende de l'autor: pa uns son Panthera y Neofelis os dos solos cheneros, pero en base a estudios cheneticos recients bells investigadors consideran que cal clasificar a la pantera d'as nieus a desparte d'o chenero Panthera, en un nuevo chenero que se diría Uncia.
Actualment a suya taxonomía se troba subchecta a debate.
Ibón Gran de Barbarisa
L'ibón Gran de Barbarisa (en benasqués) u ibón Gran de Barbaricia (en chistabín) ye un ibón pirenenco situau en a muga entre os municipios de Sant Chuan de Plan y Saúnc, entre as comarcas de Sobrarbe y Ribagorza.
Zugarramurdi
Zugarramurdi ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Baztán. A suya población ye de habitants, en una superficie de 5,65 km² con una densidat de población de 0 hab/km².
Ibón Gran de Barbarisa
Se troba chunto a o pico de Bagüenya Baixo (2.863 m) y fa parti d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Zugarramurdi
Historia
Ye conoixiu por a persecución inquisitorial que hi habió contra a bruxería local en 1610 con o proceso de bruxería de Zugarramurdi. center|thumb|300px|[[Cuevas de Zugarramurdi.]]
A cinta d'o director Alex de La Iglesia, Las brujas de Zugarramurdi, leva ta o cine tot iste proceso de bruxería.
Hlamiac
Hlamiac (en francés Laméac) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val d'Ador-Arrostanh-Madiranés y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 133 habitants (1999) en una superficie de 5,32 km², con una densidat de población de 25,00 hab/km².
Stan Laurel
Stan Laurel (nombre artistico d'Arthur Stanley Jefferson), naixito d'Ulverston (Lancashire, Anglaterra, Reino Uniu) o 16 de chunio de 1890 y muerto en Santa Monica (California, Estaus Unius) o 23 de febrero de 1965, estió un actor, director cinematografico y guionista britanico, que prencipió a suya carrera cinematografica en os anyos 1920, esdevenindo uno d'os actors mas populars y conoixitos d'o cine mudo fendo parella con Oliver Hardy, en a parella conoixita como Laurel y Hardy. Estió interprete en centenars de cintas y recibió quantos premios mientres a suya carrera.
Miulido
right|thumb|Miulido d'un gato. O miulido u miaulido ye a vocalización mas caracteristica que emiten os gatos. Ye una vocalización redonda, que comienza en ubertura, arriba a un maximo y dimpuesas se torna a zarrar, cheneralment tot con entonación aguda. A onomatopeya d'un miulido ye miu miu, meo meo, miau miau u mau mau.
Os miulidos sirven pa expresar una variedat d'estaus d'animo, y no toz os animals es producen en a mesma cantidat: bi ha gatos que miulan rarament, mientres que belatros lo fan a sobén. Atros sonius que tamién producen os gatos son os turrulidos y, como defensa, un bufido sordo.
22
Defuncions
20er
Pertalats
Pertalats ye un barrio d'Arizkun, en Baztan, a on se i plega a traviés d'a carretera NA-2602, en prener un esbarre a la dreita dende la N-121b.
San Juan de Aznalfarache
San Juan de Aznalfarache ye un municipio andaluz situato en a comarca de l'Aria metropolitana de Sevilla y provincia de Sevilla.
Cheografía
A localidat de San Juan de Aznalfarache ye trescruzata por o río Guadalquivir, y se troba situata a 49 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 4 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca.
Alcañiz Club de Fútbol
L'Alcañiz Club de Fútbol ye un club de fútbol aragonés, d'a localidat d'Alcanyiz en a Provincia de Teruel. Establito en 1923, actualment chuga en a Rechional Preferent (Grupo IV).
Historia
A historia de l'Alcañiz CF prencipió en 1923 cuan una colla d'amigos d'a ciudat decidioron chuntar-se y chugar a o fútbol. Por ixas envueltas o fútbol yera un esporte cuasi esconoixito en o Baixo Aragón, y ye por ixo que a primera faina, trobar un campo ta chugar no estió guaire fácil. A la fin se trobó un terreno en 'Torre de la Tella'', una mica luent d'a ciudat. Anyos mas tardi l'Alcañiz CF se tresladó ta Torre de Ram.
En os siguients anyos, antis d'a guerra l'equipo dentró en a Federación Aragonesa y prencipió a chugar partius con atros equipos que ya s'heban establito en a rechión u tamién viachaba muito a sobén ta a capital ta chugar partius con equipos de Zaragoza.
Filialidaz
O club tien una relación de filialidat con o Club de Fútbol Castelserás que chuga en Primera Rechional.
Estadio
Dimpués de muitos cambeos de campo actualment se chuga en a Ciudad Deportiva Santa María, que tien capacidat ta 2.800 espectadors, y ye de céspet artificial.
Equipación
As colors d'a equipación de l'Alcañiz naixioron d'a ideya d'o capitan Casimiro Viñas cuan veyió chugar en Barcelona a o Spartak de Praga de negro y blanco. Tamién o mesmo Viñas y Carlos Agudo, atro chugador de l'equipo disenyoron o escudo de l'Alcañiz.
Santovenia de Pisuerga
Santovenia de Pisuerga ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Campiña del Pisuerga, comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
Alcañiz Club de Fútbol
Equipación
Encara hue se fan servir as mesmas color y o mesmo escudo:
Santovenia de Pisuerga
A suya población ye de 3.260 habitants (2007), en una superficie de 13,74 km² y una densidat de población de 237,26 hab/km².
Cheografía
Santovenia de Pisuerga ye situato a una distancia de 4,5 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Encinéu
Encinéu (Encinéu, en leyonés cabreirés, Encinedo en castellano y oficialment) ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca de la Cabrera, en a dita Cabrera Baixa.
Vilaverd
Vilaverd ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 473 habitants (2007), en una superficie de 12,62 km² y una densidat de población de 37,48 hab/km².
Encinéu
A suya superficie ye de 195,01 km² con una población de 846 habitants (INE 2011) y una densidat de población de 4,34 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Encinéu se troba situada a 960 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.
En o suyo termin municipal se troban os lugars d'Ambasauguas, La Baña, Castrufonoyu, Encinéu, Forna, Llousadiella, Quintaniella, Robréu, Santolaya y Trabazos.
Historia
Asinas describiba Pascual Madoz, en a primera metat d'o sieglo XIX, a Encinéu en o tomo VII d'o suyo Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar:
Reparto de concellers
{|
Carretera
A prencipal carretera d'o municipio ye a LE-126, que lo comunica con Galicia y con l'eixe Leyón-Bragança en plegar a la CL-622.
Ibón Chicot de Barbarisa
L'ibón Chicot de Barbarisa (en benasqués) u ibón Chicot de Barbaricia (en chistabín) u simplament ibón Chicot ye un ibón pirenenco situau en a muga en o municipio de Saúnc, en a comarca de Ribagorza.
Fa parti d'o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Maurizio Aznar
A suya trachectoria prencipia con o grupo Golden Zippers, en os anyos 1980, fendo musica rocker y rockabilly. En l'anyo 1983 quitan un disco sencillo con tres cancions, con o siello «Cara 2».
En 1984 creya Más Birras, o grupo con o que plegaría enta os altars d'a musica aragonesa, y que se fació popular en atros puestos dimpués de apareixer en Radio 3 d'a man de Jesús Ordovás o tema «Apuesta por el rock’n’roll», incluito en o suyo primer maxi-single Al este del Moncayo (1987). Ista canción fue escrita por Gabriel Sopeña, qui encara la canta, anque fa bels anyos os Héroes del Silencio, quitoron una versión nueva que plegó enta totas as listas d'exitos.
Con Más Birras, Mauricio Aznar editó os LP Otra ronda (1988), La última traición (1990) y Tierra quemada (1992). Toz ellos con cancions d'o propio Mauricio Aznar y bels temas de Gabriel Sopeña.
En 1993 remata o recorriu de Más Birras con un concierto en os Pilars de Zaragoza, y Mauricio Aznar prencipia a triballar sobre atra d'as suyas pasions, o tango archentino y muitas atras formas d'o folklore sudamericano.
En os suyos zaguers anyos, y con o grupo Almagato, encara en activo, y de conchunta con Jaime González, s'adedicó a extendillar o folklore d'a Pampa, en especial de Santiago del Estero, fendo cancions de cheneros como a chacarera, zambra o vidalita.
Urdazubi
Urdazubi (Urdax en castellano) ye un municipio de Navarra situato en la comarca de Baztán. La suya población ye de 348 habitants (2007), en una superficie de 7,75 km² con una densidat de población de 44,9 hab/km².
Maurizio Aznar
Antis de morir, en octubre de 2000, escribió un libro de poemas que encara no ha visto a luz; y una veintena de cancions con o suyo intimo amigo dende la infancia, Gabriel Sopeña. Dimpués d'a suya muerte, a ciudat de Zaragoza creyó un paseyo con o suyo nombre y se celebroron dos conciertos homenache con a partecipación d'os antigos miembros de Más Birras, Almagato, Amaral, Héroes del Silencio y atros muitos grupos aragoneses.
Rr
En aragonés
En aragonés representa o fonema alveolar vibrant multiple sonoro /r/ en posición intervocalica: agüerro ([a'ɣwero]), escarrar ([eska'raɾ]), correu (['korew]), encarranyar ([eŋkara'ɲaɾ]), ferraina ([fe'rajna]), esbarrar ([ezβa'raɾ]), altorribagorzano ([altoriβaɣor'θano]), papirroi ([pa'piroj]), zorrera ([θo'reɾa]), fierro (['fjero]). En atras posicións iste fonema ye representau por o grafema <r>.
23
Defuncions
20er
Lenguadoc
Lenguadoc (en occitán Lengadòc, en francés Languedoc) ye una rechión d'o sud de Francia, d'antis mas clamata Gotia u rechión Narbonense. Fa parti d'a rechión administrativa de Lenguadoc-Rosellón. En l'antigüidat yera dividita en una parti alta con capital en Tolosa y una atra baixa con capital en Montpeller. Muga a lo norte con Auvernia, a l'este con o Roine, a l'ueste con a Garona y os Pireneus y a lo sud con o Rosellón y o Mediterranio. Tien ueito departamentos, que son: Aude, Tarn, Alta Garona, Erau, Gard, Losera, Ardecha, y Alta Loira.
Jean de Thévenot
Jean de Thévenot, naixito de París (Reino de Francia, hue Francia) o 16 de chunio de 1633 y muerto en Mianeh (Persia) o 28 de noviembre de 1667 mientres uno d'os suyos viaches, estió un explorador y escritor francés, que a mas estió qui introdució en Francia o café. En as suyas obras relataba os suyos viaches por Europa, Africa d'o norte, Orient Meyo y India.
Lenguadoc
A luenga d'oc
Se veiga l'articlo prencipal: Occitán
O nombre d'esta rechión fa referencia a la luenga occitana que se i charra. O nombre de l'idioma viene d'a palabra oc que en occitano medieval significa «sí» (como l'arcaísmo aragonés hoc), mientres que en o francés d'o norte se clama langue d'oïl (prenunciato uí, palabra antiga ta la francesa muderna oui).
Nanbudo
O nanbudo ye un arte marcial chaponés. Fue establito por Yoshinao Nanbu (que ya heba establito o Sankukaï) en 1978. Ye un arte marcial esfensivo, basato en a elusión.
O nanbudo tien tres brancas:
Bramido
thumb|right|250px|[[Panthera tigris|Tigre masclo bramando.]] Bramido u gramido (d'o latín <BRAMARE, bramar) ye o nombre que reciben en aragonés diferents tipos de vocalizacions graus, profundas, emitidas por animals.
O bramido ye o soniu caracteristico d'animals como a vaca u o ciervo, que o fan d'una forma dilatada, sostenida, pero tamién ye como se dicen as vocalizacions mas explosivas que fan bells carnivoros, como l'onso u os grans felidos.
L'acción d'emitir un bramido ye bramar, y por coherencia a on se diz gramido, l'acción ye gramar. Formas como bramuqueyar ("bramuquiar") u gramuqueyar ("gramuquiar") expresan insistencia (son verbos iterativos) u debilidat en os bramidos que fa un animal u un rabanyo.
Cantón de Schwyz
O cantón de Schwyz (en alemán Kanton Schwyz) ye un cantón de Suiza central. O cantón ye rodiato por o laco d'os Cuatre Cantons (Laco de Lucerna) a o sud, y o laco de Zúrich a o norte.
En a capital se conservan os archivos nacionals d'a confederación, en o Museu Nacional de Letras (Bundesbriefmuseum), en o que s'amuestra o establimiento de 1291 por cual os cantons de Schwyz, Uri y Unterwalden se declaroron independients d'o Imperio.
Selva (desambigación)
Una selva puede estar:
Chudeocatalán
O chudeocatalán, tamién dito catalanico (qatalanit, en hebreu קאטאלנית), yera una luenga chodigo-romance charrata por as comunidaz chodigas d'o nord-este d'a Peninsula Iberica, sobretot de Catalunya y d'as Islas Balears.
Confederación Gomara
Os gomara yeran una confederación tribal berber d'o grupo masmuda que viviba en o litoral mediterranio entre Ceuta y Alhucemas.
Por o suyo modo de vida yeran agricultors sedentarios, como os berbers rifenyos y kabilenyos actuals.
Etnonimo
O etnonimo gomara dió nombre a Vélez de la Gomera en costa marroquina, y a lo Campo de Gómara, una comarca d'a provincia de Soria.
Historia
Por a suya situación muitos entroron ta a Peninsula Iberica dimpués d'a derrota visigoda en a batalla d'o río Guadalete, que por considerar-la fácil, empentó a muitos berbers a emigrar en masa pa o saqueyo y botín.
S'arabizoron por influencia d'os andaluces musulmans fuyitos de Granada que fundoron Tetuán. Os suyos descendients son 9 tribus; totas fablan arabe dende fa tiempo, fueras d'uns clans de dos d'ellas que han mantenito l'emplego d'o suyo dialecto berber gomara dica o sieglo XX.
Vilanova de Prades
Vilanova de Prades ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 145 habitants (2005), en una superficie de km² y una densidat de población de 6,74 hab/km².
O Cucaracha
Mariano Gavín Suñén, conoixiu per a motada de O Cucaracha, (Alcubierre, 1838 - † Lanacha, 28 de febrero de 1875) estió lo mas celebrau d'os bandolers aragoneses. As suyas accions se desvinioron en os Monegros en a segunda metat d'o sieglo XIX.
O Cucaracha yera fillo de Manuel Nicolás Gavín Ariño y d'Ignacia Suñén. Creixió en Alcubierre, en a resecada tierra d'os Monegros, muit pobra en o sieglo XIX. O 26 de marzo de 1861 se casó con Jobita Amador.
Bien poco ye lo que se conoix con certeza d'iste personache. Pa belunos sería estau o Robin Hood aragonés, que furtaba a os ricos pa dar-les-ne a os pobres; pa unos atros, yera nomás un bandolero que, igual como atros bandolers d'ixe tiempo, s'adedicaba a asaltar, furtar, extorsionar y secuestrar. A fama la consiguió en escapar-se a-saber-los anyos d'a Guardia Civil cada vegata que lo encorreban, o que fería que naixiese a expresión "estar mas vivo que Cucaracha".
Morió en una emboscada que li heba parau a Guardia Civil amán de Lanacha o 28 de febrero de 1875. Os guardias lo rodión en una paridera y disparón dica rematar con él y con a suya colla. Amás d'o Cucaracha, i morión o Cerruto, o Ferrero d'Osso, o Molinero de Belver y o Guarnicionero d'Alcoleya (Antonio Lampériz, José Berna, Melchor Colomer y José Solanilla). En a pocha d'o Cucaracha i trobón una carta que demandaba lo indulto a lo rei. O cuerpo fue levau ta Lanacha, a on que permaneixió en exposición pa escarmiento publico.
I hai un cómic con o nombre d'El bandido Cucaracha.
A leyenda
I hai unas cuantas leyendas arredol d'o personache, en as cuals se ixemplifica la suya aduya a os pobres.
En La Pobla d'Alfindén contan que o Cucaracha mató una vegata dos mulas viellas y arguelladas de tío Ramulla, y que contino li dio diners pa que se'n comprase unas atras. Mas tardi tornó ta comprebar que las heba compradas, enfiló enta o marchant d'as mulas y li furtó os diners que tío Ramulla heba pagau per ellas.
En Castillón de Monegros contan que, en preguntar o Cucaracha a un zagalet si levaba diners, iste respondió que su mai no li heba dau so que tres pecetas perque o Cucaracha li'n furtaría si en levaba mas. O Cucaracha li dio diners a o zagal y li respondió: "Di-le a la puta de tu mai que Cucaracha no furta a os pobres."
D'a suya muerte tamién se'n diz que un boticario lo enverenó, u bien que secuaces d'a Guardia Civil bella cosa ficón en o vino d'a banda, y que ixo estió lo que permetió que podesen apercazar-lo.
Qu
Qu (en minusclas qu) ye un digrafo formau por os grafemas <q> y <y> y emplegau en l'aragonés.
En aragonés
Representa en aragonés o fonema velar oclusivo xordo /k/ debant d'as vocals <e> y <i>: requesta ([re'kesta]), barranquiar ([baraŋ'kjar]), queso (['keso]), qui ([ki]). En istos casos forma chunto con o grafema <q> o digrafo <qu>, a on a "u" no se pronuncia.
Os siguients estrancherismos, tecnicismos y latinismos tamién s'escriben con a secuencia <qu>: quad ([kwad]), quadrívium ([kwa'ðriβjum]), quark ([kwark]), quásar (['kwasar]), quáter (['kwater]), quórum (['kworum]). En istos casos no forma un digrafo con a "u", por lo que ista letra se pronuncia.
Atras grafías
En as grafías d'o EFA y SLA, por razons etimolochicas, o grafema puet representar a fricativa velar xorda /k/ debant d'as vocals <a>, <e>, <i> y <o> : enquadernar ([eŋkwaðer'nar]), equatorial ([ekwato'rjal]), aqüicultura ([akujkul'tura]), quota (['kwota]), quorum (['kworum]), freqüencia ([fre'kwenθja]), ubiqüidat ([uβikuj'ða]). En as secuencias [kwe] y [kwi] se marca a "u" con una dieresi pa sinyalar que s'ha de pronunciar, si no s'escribise dita dieresi (en o caso de latinismos) s'habría de pronunciar: quid ([kujd]), quidam (['kujdam]).
Santiponce
Santiponce ye un municipio andaluz situato en a comarca de l'Aria metropolitana de Sevilla y provincia de Sevilla.
A suya población ye de 8.238 habitants (2010), en una superficie de 8,38 km² con una densidat de población de 983,05 hab/km².
Cheografía
A localidat de Santiponce ye situata a 18 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6,9 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca.
Val con fondón plan
250px|thumb|right|A la ezquieda, una val con fondón plan que trescurza o [[Refuchio de Fauna Silvestre de La Lomaza de Belchit.]] As vals con fondón plan son barrancos con fondón plan y costeras en cillo, muito estendilladas por tota a depresión d'Ebro, pero que son a prencipal forma de denudación fluvial en os afloramientos chesosos d'o centro d'a depresión.
O emplenau ye de limos, nodulos de cheso y intercalacions de livels de glera y amaga l'antigo perfil en V d'estas vals. Esto ye por a poca competencia d'os achents de trasporte, incapaces de levar-se-ne os sedimentos auguas enta baixo. A causa d'esto ye tanto climatica (escasas precipitacions) como antropica (desforestación d'as costeras, cautivo y fer faixas u bancals). Encara ye polemico entre os cheomorfologos quala d'as causas ye més important.
Clarence Muse
Clarence Muse, naixiu de Baltimore (Maryland, Estaus Unius) o 14 d'octubre de 1889 y muerto en Perris (California, Estaus Unius) o 13 d'octubre de 1979 (nomás que un día antes d'o suyo 90eno cabo d'anyo) estió un destacau actor, director cinematografico, guionista, cantaire y compositor estausunidense, activo en o teatro y lo cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1920 dica la suya muerte. Estió lo primer actor afroamericán en amanixer en una cinta en un papel como actor protagonista, concretament en Hearts in Dixie (1929, Paul Sloane).
Premios
En 1974 lo incluyoron en o Black Filmmakers Hall of Fame (Salón d'a Fama d'os Cineastas Negros).
Casamicciola Terme
Casamicciola Terme (Casamicciola Terme en napolitán, Casamicciola Terme en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
Nàquera
Nàquera (Nàquera en catalán, Náquera en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de lo Campo de Turia y partiu chudicial de Liria.
Casamicciola Terme
A suya población ye de 8.361 habitants (2010), en una superficie de 5,60 km², con una densidat de población de 1.493,04 hab/km².
Nàquera
La suya población ye de 5.900 habitants (2011), en una superficie de 38,7 km² con una densidat de población de 152,45 hab/km².
Casamicciola Terme
Cheografía
A localidat de Casamicciola Terme se troba situata a 43 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Nàquera
Cheografía
Nàquera ye situato a 242 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 24 km de Valencia, a capital d'a suya provincia y d'o País Valenciano.
Casamicciola Terme
Cheografía
O suyo termin municipal muga con as comunas de Barano d'Ischia, Forio, Ischia, Lacco Ameno y Serrara Fontana.
Cadiera reyal
thumb|200px|Cadiera reyal de [[vori d'Iván o Terrible.]]
Una cadiera reyal ye una cadiera on s'asienta oficialment un monarca bels intes como en cerimonias. Ye una cadiera gran y decorata con luxo, sobre unas gradas. Cuan ye baixo dosel se'n diz solio, por eixemplo o solio pontificio.
En sentito abstracto "cadiera reyal" puet referir-se a la monarquía u a la corona, ye un caso de metonimia.
Villagatón
Villagatón ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 665 habitants (2009), en una superficie de 167,06 km² y una densidat de población de 3,98 hab/km².
Azagra
Azagra ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Ribera de l'Alto Ebro y merindat d'Estella.
A suya población ye de 3.746 habitants (2008), en una superficie de 33,52 km² y una densidat de población de 111,75 hab/km².
Cheografía
Azagra ye situato a 292 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 77 km de Pamplona, a capital de Navarra.
Toponimia
Azagra vien de l'arabe الصخرة Al Sakhra ("La Penya") seguntes Miguel Asín Palacios. De feito l'antiga población yera en unas penyas y l'actual ye en una plana. D'alcuerdo con Wilhelm Giese en a peninsula iberica a evolución de صخرة sakhra ("penya", "roca") y صحراء sahra ("estéril", "no cautivato", "desierto") converchioron en palabras como safara d'o portugués con os dos significatos (terreno sáfaro, penhasco). D'este modo bi ha toponimos tipo Zafra en cinglos y penyas, como o castiello de Zafra.
Bi ha bels microtoponimos con fonetica aragonesa como poyatos.
Tartaros de Chulym
Os tartaros de Chulym habitan a cuenca baixa d'o río Chulym, afluent d'o Ob, en o districto de Teguldet (rechión de Tomsk) y en o districto de Tyukhet (rechión de Krasnoyarsk), situatos entre o territorio d'os xors y o d'os tartaros de Baraba. Se desconoixe quants tartaros de Chulym bi ha porque muitos s'han asimilato a los rusos. En o censo de 1986 se reconoixeban como tartaros de Chulym 639 personas. En o censo de 2002 bi n'heba 656. Charran una luenga turquica d'a mesma branca que o xor y khacaso.
Luenga
O feito que actualment vivan en localidaz mixtas con otras etnias fa que s'haigan avezato a escape a parlar o ruso. Por atra parte entre 1971 y 1984 o 55% d'os matrimonios yeran mixtos con o resultato que o 67.6 % d'os ninos naixcan en familias mixtas d'os quals no se consideran tartaros de Chulym que o 18 %. O 33,2 % d'os tartaros de Chulym no pueden charrar a luenga propia, incluindo toz os ninos o chóvens, (s'ha crebato a trasmisión cheneracional).
O tartaro de chulym ye relacionato con o khacaso, l'altayo, o xor y o kamas més que con o tartaro de Baraba y tien dos dialectos: o d'o Baixo Chulym (lo més charrato) y o d'o Meyo Chulym u Melets. Son prou diferents pa que i haiga dificultatz de comprensión mutua. A luenga d'os tartaros chulym tiene muita riqueza lexica pa expresar o modo de vida nomada en una rechión de taiga, con muitas palabras pa animals, plantas, caza y pesca y relacions familiars. O lexico propio d'a vida sedentaria ye pobre y s'han habito d'introducir ampres d'o ruso en o periodo sovietico.
Os tartaros de Chulym nunca no han tenito luengache escrito propio, y han feito servir o mesmo luengache stándard que os atros tartaros. Dende a decada de 1960, quan dixo d'haber-ie escolarización en tartaro, os tartaros de chulym fan servir o ruso u l'idioma khacaso como luengaches escritos. As tradicions d'os chulims incluyen historias d'os tiempos quan a lo menos parte d'os antipasaus viviban en Ishim y Tobol baixo o dominio d'o khan Kuchum y lo suyo fillo Kyzlakh.
Antropolochía biolochica
A mayor parte d'os tartaros de Chulym tienen unos rasgos fisicos tipicos d'as poblacions humanas de l'aria que ocupan correspondients a lo tronco racial mongoloide. Bellas tribus tienen rasgos tendents a la raza uralica, antiga raza de contacto entre os caucasoides y mongoloides que encara existe en Siberia.
Historia
A primera mención ye d'o sieglo XVI, en os tiempos d'a colonización rusa. Se suposa que os tartaros de Chulym descienden de khantos u de ketz turquizatos probablement enta o sieglo VI. Una parte d'os chulyms (os (Küärük) provienen d'os teleutz, y atra part (os keziz) d'os tartaros de Tobolsk. Muitos kirguizes d'o Yenisei, teleutz y tartaros vinioron dende a rechión de Tobolsk en os sieglo XVII dimpués d'a conquiesta rusa d'o Khanato de Siberia.
Enta fins d'o sieglo XVI os tartaros de Chulym encomenzoron a pagar tributo a lo zar de Moscú. En 1621 os rusos fundoron o establimiento fortificato (ostrog) de Melotsk y trayoron población europea.
Una tribu dimpués d'atra os nativos fuoron sozmesos por os rusos. En 1720 os tartaros de chulym fuoron cristianizatos a la fuerza.
Entibo de Ribarroya
L'entibo de Ribarroya (en catalán pantà de Riba-roja u embassament de Riba-roja, en castellano embalse de Ribarroja) ye un entibo sobre o río Ebro que fa de muga entre Aragón y Catalunya. A entibadera ye situada en o municipio de Ribarroya d'Ebro, en a comarca de Ribera d'Ebro, en Catalunya, y l'entibo, que tien 38 km de largaria, s'estendilla por os termins de La Pobla de Massaluca, en a Tierra Alta; Fayón, en o Baixo Aragón-Casp (a on s'une o río Matarranya), y Mequinenza, en a Cinca Baixa (a on s'unen o Segre y as auguas d'a Cinca), istos dos zaguers en Aragón. Por dencima d'iste entibo, en o río Ebro, se troba l'entibo de Mequinenza (conoixiu tamién como Mar d'Aragón) en Aragón.
A población de Ribarroya ye a primera que se troba o río Ebro en dentrar en Catalunya. L'entibo abastece d'augua potable a las poblaciones de Batea, Vilalba dels Arcs y La Pobla de Massaluca.
En 2012 se presentó un prochecto ta construyir una central hidroelectrica reversible en Ribarroya que tendría una potencia de 3000 MW, con coste de 2100 millons d'euros. Ta ello, había que construyir un atro entibo en o lugar de La Fatarella, a o que se bombearía augua dende l'entibo de Ribarroya. En 2015, a manca de presupuesto fació que o prochecto s'albandonara dica l'inte.
Parroquias d'Andorra
thumb|right|270px|Parroquias d'Andorra
Terroba
Terroba ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha en a comarca de Camero Viejo.
Parroquias d'Andorra
Andorra ye dividita territorialment en siet parroquias, que son por orden protocolario:
A la vegata, as parroquias d'Ordino, La Massana y Sant Julià de Lòria son dividitas en quarts y la de Canillo en veïnats. Pas de la Casa, situato mas amán de Francia (tien muga con Francia), hue en día fa parte d'Encamp, pero podría bel día formar a ueitena parroquia.
Terroba
A suya población ye de 30 habitants (2006) en una superficie de 8,84 km², con una densidat de población de 3,39 hab/km².
Villamejil
Villamejil ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 815 habitants (2009), en una superficie de 78,98 km² y una densidat de población de 10,32 hab/km².
Río Ulldemó
L'Ulldemó (en catalán riu Ulldemó ) ye un río aragonés y catalán, afluent por a dreita d'o río Matarranya, que fa de muga entre Aragón y Catalunya.
La Còla
La Còla (en francés La Colle, en francés antigo L'Acaulle) ye un d'os once barrios, situato en a parti ueste d'o prencipau de Mónegue.
Río Ulldemó
O curso d'augua naixe en a versant occidental d'o Mont Caro, en o termin municipal de Roquetes (Baixo Ebro). A cabecera, dica o congosto de les Gúbies, recibe o nombre de barranco del Regatxol.
La Còla
O barrio ye situato en l'antiga comuna de La Condamina, fendo tradicionalment parti d'o barrio de Moneghetti. A suya superficie ye de 175.811 m² y se divide en quince bloques administrativos.
Río Ulldemó
Dimpués de pasar por l'este o lugar de Bezeit (comarca de Matarranya) s'une o suyo colector, en iste mesmo municipio.
La Còla
O suyo numero ye o 07, seguntes l'administración monegasca.
Demografía
Iste barrio ye o segundo mas chicot de Mónegue en termins de población (Ciudat de Mónegue ye o menor), y ye o tercero mas chicot en superficie. La Còla tien una población de 2.829 habitants y una superficie de 0.11 km². .
Mónegue tien diez escuelas publicas, quatre escuelas privatas, y una universidat. Una d'as escuelas privatas y una d'as publicas se troban localizatas en iste barrio
Turismo
La Còla ye mas que mas una aria industrial, encara que bi ha cuantos chicotz hotels astí, que aduyan a cubrir l'alta requesta de plazas hoteleras de Mónegue.
Caracteristicas
La Còla ye, dimpués de Fòntvièlha, una d'as arias mas industrials de Mónegue. Por eixemplo, astí bi ha una fabrica respetuosa con o meyo ambient d'a interpresa Venturi Automobiles y a suya subsidiaria Voxan. A suya localización en o prencipau fa que sía un puesto sobrebueno ta o trafico de mercaderías ya que se troba en un d'os cabos d'a ciudat y, por ixo, l'actividat industrial no afecta a o important sector d'o turismo en Mónegue.
Manimenos, encara que La Còla ye una zona mas que mas industrial, tamién bi ha viviendas, prencipalment en a a muga con o barrio de Las Reveras. Debito a la localización de La Còla, mas luent d'o centro d'a ciudat, os pres d'os inmuebles son por un regular mas baixos. Os pres son entre un 13% y un 18% mas baixos que en os barrios de Fòntvièlha u La Condamina.
Se i troba o Hespital Princesa Grace, o solo hespital de Mónegue.
Villaobispo de Otero
Villaobispo de Otero ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 640 habitants (2009), en una superficie de 31,79 km² y una densidat de población de 20,13 hab/km².
Fuero de Calatayú
Lo Fuero de Calatayú estió un fuero d'extremadura que Alifonso I lo Batallero concedió a Calatayú o 26 d'aviento de 1131 pa aduyar a la suya repoblación.
Las disposicions d'este fuero estioron:
Aspectos lingüisticos
Anchel puet corresponder tanto a l'actual Alconchel de Fariza (Comunidat de Calatayú), como a Anchuela del Campo (pertenexient a lo municipio d'Establés, Guadalachara).
Copias
L'orichinal d'este documento e de la Bula de Lucio III, yeran en tan mal estato a fins de lo sieglo XIII que Alifonso III ordenó reparar lo manuscrito, confirmando de nuevo lo fuero. No se conserva ni l'orichinal ni la confirmación de lo fuero, y en tenemos només que bellas copias con modificacions:
Boeing 777
thumb|300px|Boeing 777. Boeing 777 ye un avión comercial de tipo fuselache amplo desembolicau por Boeing. Ha estau en activo dende 1995 dica hue. Tien dos motors PW4000 / Trent 800 / GE90, poseeye una superficie alata de 427,8-436,8 m2, un peso maximo a lo desapegue de 247-347 toneladas, capacidat pa 313-396 pasachers y un alcanz de 5.240-8.555 millas nauticas. S'han construyíu 1649 unidaz.
thumb|300px|Dibuixo esquematico de Boeing 777.
25
Defuncions
20er
Poishegur
Poishegur (Poishegur en occitán, Puységur en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 80 habitants (1999) en una superficie de 7,26 km², con una densidat de población d'11,02 hab/km².
Rafael Moreno Aranzadi
Rafael Moreno Aranzadi, mes conoixito como Pichichi, naixito de Bilbau, o 23 de mayo de 1892 y muerto en Bilbau l'1 de marzo de 1922, estió un futbolista que chugó en l'Athletic Club dende 1911 dica 1922. Estió o chugador que fació o primer gol en l'estadio de San Mamés, y seguntes os diarios esportivos d'a epoca yera un chugador muito completo y un gran goleyador, estando remerato tamién por levar un panyuelo nugato en o tozuelo con quatre nyudos.
Estió olimpico con a selección espanyola ganando una medalla d'archent en os Chuegos Olimpicos d'Ambers 1920. Poco dimpués d'a suya retirata prencipió a suya carrera como arbitro de fútbol, pero morió meses dimpués de l'enfermedat dita tifus.
Yera sobrino de Miguel de Unamuno, y en a suya remeranza o diario esportivo Marca entrega o Trofeu Pichichi ta o maximo goleyador de cada temporata en a Primera División d'Espanya.
Sara (Labort)
Sara (Sare en francés) ye una comuna francesa de la provincia tradicional bascofablant de Labort, en lo departamento de Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
Plaza
thumb|300px|Plazas [[Plaza de Basilio Paraíso (Zaragoza)|Paraíso y Aragón en Zaragoza.]] thumb|300px|[[Marienplatz (Múnich)|Marienplatz de Múnich]]
As plazas s'orichinan en l'agora griega y heredan d'ella o sentito de puesto de reunión ta la vida publica. Por ixo a sobén o mercato itinerant se fa en a plaza y se deixa un espacio debant d'as casas d'a villa. As plazas son presents en diferents culturas, dende a europea dica la chinesa u a precolombina.
Tipos de plazas
Seguntes a forma, a plaza puet estar cuadrangular, como a Plaza Roya de Moscú; irregular, com as plazas medievals; eliptica, propia d'o barroco italiano; cercular, como Picadilly Circus; semicercular u alargata.
Segustes si son rodiatas d'edificios por toz os costatos u predomina o espacio vueito, as plazas son zarratas u ubiertas.
Clara Blandick
Clara Blandick (nombre artistico de Clara Blanchard Dickey), naixida de Hong Kong britanico (Colonia d'a Corona, Imperio Britanico) o 4 de chunio de 1876 y muerta en Los Angeles (California, Estaus Unius) o 15 d'abril de 1962, estió una actriz estausunidense, activa en o mundo d'o teatro y d'o cine estausunidense dende primers d'os anyos 1900 dica meyaus d'os anyos 1950.
Bolh Davant
Bolh Davant (en francés Bouilh-Debant) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val d'Ador-Arrostanh-Madiranés y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 23 habitants (1999) en una superficie de 2,99 km², con una densidat de población de 7,69 hab/km².
Antonio Moreno
Antonio Moreno puet estar:
Arcipestrau de Biescas
L'arcipestrau de Biescas ye un arcipestrau d'a diocesi de Chaca que incluye 54 parroquias perteneixients a municipios d'as comarcas aragonesas de l'Alto Galligo y Sobrarbe.
Ibonet de Corones
L'ibonet de Corones ye un chicot ibón situau a los pietz d'o tucón de la Collada de Creuenya (3.048 m) en Ribagorza.
Arcipestrau de Biescas
Parroquias
Perteneixen a l'arcipestrau de Biescas as siguients parroquias:
Ibonet de Corones
Se formó por o retacule d'o glaciar de Corones.
Haka
Haka ye o nombre d'una danza ritual tradicional d'orichen maorí. Gosa considerar-se como una danza de guerra, pero tamién se fa servir a sobén como danza de bienplegata y signo d'hospitalidat.
Actualment gosa veyer-se antis de cada partiu d'os All Blacks, l'equipo nacional de rugby de Nueva Zelanda, de Tonga con a suya danza Sipi Tau, la de Samoa con o Siva Tau, la de Fiyi con Cibi y en a Isla de Pascua o Hoko.
450px|center|thumb|[[All Blacks fendo a haka]]
A danza
Chustament antis d'a haka o líder de l'equipo executa a danza con ista letra:
Traducción:
Os All Black fan servir ista letra:
A traducción sería:
Hebreu
Hebreu u hebreus pueden estar:
Camille Claudel
Camille Claudel, naixita de Fère-en-Tardenois (Aisne, Segundo Imperio Francés) o 8 d'aviento de 1864 y muerta en Montdevergues (un lugar d'Avinyón, Occitania) o 19 d'octubre de 1943, estió una escultora francesa, chermana de l'escritor y poeta Paul Claudel, que ye conoixita no nomás por a suya obra sino tamién en haber tenito una relación con l'escultor Auguste Rodin.
Las Reveras
Las Reveras u Lei Reveras (en occitán Las Reveras u Lei Reveras, en francés, Les Révoires) u tamién conoixito como Chardín exotico (en occitán Jardin Exotic, en monegasco Giardin esoticu, en francés Jardin exotique) ye un d'os once barrios de Mónegue, situato en l'antiga comuna de la Condamina.
Administrativament ye o barrio numero 08. A suya superficie ye de 75.699 metros quadratos.
Una parti d'o camín conoixito como o Camin de las Reveras ye, con 161 metros, o punto mas alto de Mónegue.
Aquí se i troba o famoso Chardín Exotico de Mónegue, creyato por Alberto II de Mónegue. A inclinación que caracteriza a o barrio fa que se i puedan veyer unas impresionants anvistas de la Ròca y d'a Mediterrania.
José López Portillo
José Guillermo Abel López Portillo y Pacheco (conoixito como José López Portillo), naixito de Ciudat de Mexico o 16 de chunio de 1920 y muerto en ixa mesma localidat o 17 de febrero de 2004, estió un avogau y politico mexicano, President de Mexico dende l'1 d'aviento de 1976 dica o 30 de noviembre de 1982. Tamién estió Secretario d'Hicienda y Credito Publico (ye decir, ministro d'Economía) dende 1973 dica 1975 en o Gubierno d'o president Luis Echeverría Álvarez. Antiparte, a suya segunda muller estió l'actriz Aleksandra Asimović Popović (mas conoixita por u suyo nombre artistico de Sasha Montenegro).
Loís I de Portugal
Loís I de Portugal, naixito de Lisbona (Reino de Portugal, hue Portugal) o 31 d'octubre de 1838 y muerto en Cascais (Reino de Portugal, hue Portugal) o 19 d'octubre de 1889, estió un rei de Portugal dende l'11 de noviembre de 1861, cuan succedió a o suyo chirmán Pero V, dica o 19 d'octubre de 1889, cuan morió. Yera fillo de Ferrando II de Portugal y d'a suya muller María II de Portugal, pertenexendo asinas a la Casa de Braganza. Cuan morió, fue apedacato en o Panteón d'os Braganza (Ilesia de Sant Vicient de Fora, Lisbona).
26
Defuncions
20er
Idioma hebreu
L'hebreu (עברית) u hebraico ye una luenga semitica charrata en Israel y en atras comunidaz chodigas d'o mundo.
En aragonés medieval se clamaba hebraico u apocopau como habraic entre atras denominacions:
Los Baltasars
Toponimia
Como en atros barrios rurals de Sant Agostín y Olba, recibe o nombre d'os suyos primers pobladors cristianos, a familia Baltasar.
Magaz de Cepeda
Magaz de Cepeda ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'opartiu chudicial d'Astorga y feba parte d'a comarca tradicional de la Cepeda, d'a on recibe o suyo nombre.
A suya población ye de 405 habitants (2011), en una superficie de 72,64 km² y una densidat de población de 5,58 hab/km².
Cheografía
A localidat de Magaz de Cepeda se troba situata a 894 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia d'11 km d'Astorga (capital d'o suyo partiu chudicial) y de 52 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia. Ye tamién a una distancia de 164 km d'a ciudat de Valladolit, capital d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón.
Pero d'Atarés
Pero d'Atarés, naixito d'Atarés (Chacetania) en 1083 y muerto en Borcha (Campo de Borcha) o 21 de febrero de 1152, estió un noble aragonés, fillo d'o Infant García y de Tresa Cajal, nieto de Sancho, fillo borde de Remiro I d'Aragón, miembro asinas d'a dinastía Ximena. Sinyor d'Atarés por herencio, recibió tamién o títol de sinyor de Borcha.
Tz
Tz (en minusclas tz) ye un digrafo que se fa servir en catalán, occitán, basco y en cualques grafías de l'aragonés.
Pero d'Atarés
En 1146 estió o establidor d'o monesterio de Veruela con monches d'a Orden de Cistels que veniban d'Occitania, d'o monesterio d'Escaladieu en Bonamason (hue Altos Pireneus). Su mai ya heba estato a fundadora de l'actual seu de Nuestra Sinyora d'a Huerta de Tarazona. Antiparte, se considera que ye tamién establidor d'a familia Borcha, que prenió l'apellito d'o sinyorío familiar en Borcha.
Ibonet de Remunye
L'ibonet de Remunye (en castellano ibonet de Remuñe) ye un ibón pirenenco situau en a val de Remunye, Benás, Ribagorza.
Pero d'Atarés
Cheronimo Zurita, en os suyos Anals d'a Corona d'Aragón, diz que os aragoneses y navarros l'esleyoron rei d'Aragón a la muerte d'Alifonso I d'Aragón en estar nieto de Remiro I en cuentas d'esleir a Remiro II d'Aragón, encara que de tot ixo no bi ha garra atra constancia documental u noticia, considerando-se una falordia.
Tz
En aragonés
En aragonés s'emplega en a grafía d'o EFA pa compatibilizar a pronunciación interdental d'as segundas personas plurals y de qualques plurals en aragonés cheneral : cantásetz ([kan’taseθ]), torcetz ([toɾ’θeθ]), partiretz ([paɾti’ɾeθ]), ciudatz ([θju’ðaθ]), cortz ([koɾ’θ]), universidatz ([uniβeɾsi’ðaθ]); y a pronunciación /ts/ d'estas desinencias y istos plurals en aragonés benasqués: cantásetz ([kan’tasets]), torcetz ([toɾ’sets]), partiretz ([paɾti’ɾets]), ciudatz ([sjuða’ts]), cortz ([koɾ’ts]), universidatz ([uniβeɾsi’ðats]); variant conservadera de l'aragonés que en este aspecto conserva la pronunciación anterior a lo sieglo XVI.
Magaz de Cepeda
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Benamarías, Porqueros, Vanidodes, Vega de Magaz y Zacos.
Ibonet de Remunye
Fue orichinau por o retacule d'o glaciar de Tusse de Remunye.
Toponimia
Remunye podría proceder d'a forma remunus, chentilicio derivau d'os remenses celticos.
Christian Rub
Christian Rub, naixiu de Graz (Imperio Austrohongaro, hue Austria) o 13 d'abril de 1886 y muerto en Santa Barbara (California, Estaus Unius) o 14 d'abril de 1956, estió un actor austro-estausunidense, activo en o teatro y lo cine estausunidenses dende finals d'os anyos 1910 dica primers d'os anyos 1950.
Tz
En aragonés
L'uso d'o difrafo tz en aragonés se documenta ya en os "Documentos lingüisticos de l'Alto Aragón", Encara que ha teniu poco uso en a scripta aragonesa.
No se fa servir este digrafo en parolas ampradas fa poco de l'anglés y que presentan plurals en -ts tanto en benasqués como en aragonés cheneral: bits ([bi’ts]), chats ([tʃa’ts]), jets ([ʝe’ts]), tests ([tes’ts]), bots ([bo’ts]).
Siete Iglesias de Trabancos
Siete Iglesias de Trabancos ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 558 habitants (2007), en una superficie de 63,2 km² y una densidat de población de 8,82 hab/km².
Josefa Amar y Borbón
Josefa Amar y Borbón, naixita de Zaragoza (comarca de Zaragoza) en 1753 y muerta en ixa mesma capital o 21 de febrero de 1833, estió una escritora y pedagoga aragonesa d'a Ilustración. En ixas envueltas en as que o papel d'a muller yera prou discreto, estió miembro de merito (1782) d'a Reyal Sociedat d'Amigos d'o País de Zaragoza, mesmo que d'atras sociedaz con seu en Madrit u Barcelona. Yera chermana d'o militar y politico Antonio José Amar y Borbón y partecipó en os Setios de Zaragoza.
Morencs
Morencs (Morencs en occitán, Mourenx en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'o Corazón de Biarn (en ye a capital) y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 7.576 habitants(1999) en una superficie de 6,34 km², con una densidat de población de 1.194,95 hab/km².
Tamariz de Campos
Tamariz de Campos ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 106 habitants (2007), en una superficie de 37,8 km² y una densidat de población de 2,80 hab/km².
Trolei e la Barta
Trolei e la Barta (en francés Trouley-Labarthe) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'a Val d'Ador-Arrostanh-Madiranés y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 74 habitants (1999) en una superficie de 4,39 km², con una densidat de población de 16,86 hab/km².
Rejaumont (Gers)
Rejaumont (Rejaumont en occitán, Réjaumont en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Florença-Lomanha.
A suya población ye de 175 habitants (1999) en una superficie de 13,60 km², con una densidat de población de 12,87 hab/km².
Villablino
Villablino ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 9784 habitants (2014), en una superficie de 228,23 km² y una densidat de población de 42,87 hab/km².
Luengas y parlas
En Villablino encara se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substiución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa de Villablino ye o paḷḷuezu, que se clasifica en l'astur-leyonés occidental.
Oriuela
Oriuela puet estar:
Serrada
A suya población ye de 1.184 habitants (2010), en una superficie de 24,07 km² y una densidat de población de 49,19 hab/km².
Cheografía
A localidat de Serrada se troba situata a 750 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 28,4 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Loís XII de Francia
Loís XII de Francia, naixito d'o castiello de Blois (Blois, Francia) o 27 de chunio de 1462 y muerto en París (Francia) l'1 de chinero de 1515, estió un rei de Francia, fillo de Carlos I d'Orléans y de María de Clèves.
Relación sexual
thumb|300px|Coito entre un hombre y una muller.
Poncio Pilato
Seguntes lo Nuevo Testamento, Poncio Pilato (en latín Pontius Pilatus y en griego Πόντιος Πιλᾶτος) (? - Sieglo I) estió un politico romano, quinto prefecto de la provincia romana de Chudea. Pilato estió lo chuez de lo suplicio y a condena a muerte de Chesús de Natzaret.
1958
Chulio
right|thumb|250px|O actor, director, productor y compositor estausunidense [[Kevin Bacon, naixito o 8 de chulio de 1958.]]
Relación sexual
A relación sexual (u tamién clamau coito (d'o latín coitus "unir-se") u copula (d'o latín copulatio "vinclo, connexión")) ye una actividat sexual que per un regular implica la inserción y l'empente d'o pene en a vachina pa lo placer sexual, a reproducción u toz dos. Isto tamién se conoixe como coito vachinal u sexo vachinal. Atras formas de relacions sexuals con penetración incluyen sexo anal (penetración de l'ano per o pene), sexo oral (penetración d'a boca per o pene u penetración oral d'os chenitals femeninos), fingering (penetración sexual per os didos) y penetración per emplego d'un aconsolador. Istas actividatz embrecan intimidat fisica entre dos u mas individuos y per un regular se fan servir entre humans solament per placer fisico u emocional y pueden contribuir a lo vinclo humán.
Sexo anal
thumb|300px|Eixemplo de sexo anal.
Relación sexual
Denominacions populars
I hai una gran variedat de parolas emplegadas popularment pa referir-se a lo coito en aragonés. Estes son qualques eixemplos:
Sexo anal
O sexo anal u las relacions sexuals anales son per un regular a inserción y l'empente d'o pene erecto en l'ano d'una persona pa lo placer sexual. Atras formas de sexo anal incluyen fingering, l'emplego de chuguetz sexuals pa a penetración anal, sexo oral realizau en l'ano (anilingus) y pegging. Encara que lo sexo anal mas comunament significa penetración ano-pene, se fan servir sexo anal pa denotar qualsequier forma d'actividat sexual anal, especialment entre parellas en cuenta d'a masturbación anal.
Sexo oral
thumb|300px|A [[felación ye lo sexo oral realizau en o pene.]] thumb|300px|O [[cunnilingus ye lo sexo oral realizau en a vulva u la vachina.]] thumb|300px|L'[[anilingus ye lo sexo oral realizau en l'ano.]]