cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
McDonnell Douglas F-4 Phantom II
O F-4 s'utilizó ampliament entre a Guerra de Vietnam. Sirvió como o prencipal caza de superioridat aeria pa la Fuerza Aeria, l'Armada y o Cuerpo de Marines d'os Estaus Unius Y se tornó important en os papers d'ataque terrestre y reconoixencia aeria a la fin d'a guerra. Entre a Guerra de Vietnam, un piloto d'a Fuerza Aeria d'os Estaus Unius, Dos oficials de sistemas d'armas (WSO), 8 un piloto d'a Marina d'os EE. UU. Y un oficial de intercepción de radar (RIO) se convirtioron en ases en aconseguir cinco baixas aerias contra avions de combate enemigos. O F-4 continó formando una parti important d'o poder aerio militar d'Estaus Unius. A lo largo d'os decenios de 1970 y 1980, estando reemplazau gradualment por avions mas modernos como o F-15 Eagle y o F-16 Fighting Falcon en a Fuerza Aeria d'Estaus Unius, o F- 14 Tomcat en a Marina d'os Estaus Unius y o F / A-18 Hornet en a Marina y o Cuerpo de Marines d'Estaus Unius.
O F-4 Phantom II remanió en emplego por Estaus Unius en os papers de reconoixencia y supresión d'as esfensas aerias enemigas en a Guerra d'o Golfo de 1991, y finalment deixó o servicio en 1996. Tamién estió o solenco avión utilizau por toz dos equipos de demostración de vuelo d'os Estaus Unius: os "Thunderbirds" d'a Fuerza Aeria d'os Estaus Unius (F- 4E) y os "Blue Angels" d'a Marina d'os Estaus Unius (F- 4J). O F-4 tamién estió operau por as fuerzas armadas d'atras 11 nacions. Os Phantoms israelís vivioron un extenso combate en cuantos conflictos arabe-israelís, mientres que Irán utilizó o suyo gran flota de Phantoms, adquirida antis d'a caita d'o Sha, en a guerra Irán-Irak. A producción d'o Phantom se desembolicó entre 1958 y 1981, con un total de 5.195 construius, o que lo convierte en l'avión militar supersonico estausunidense mas produciu. A partir de 2020, 62 anyadas dimpués d'o suyo primer vuelo, o F-4 remaneix en servicio con Irán, Chapón, Corea d'o Sud, Grecia y Turquía. L'avión ha estau en servicio mas recientment contra lo grupo Estato Islamico en o Meyo Oriente.
Gas
thumb|200px|A [[vapor d'augua ye un gas.]] Se diz gas a un estato d'a materia en que as fuerzas interatomicas u intermoleculars entre os diferents atomos u moleculas d'una substancia son tan chicotas que a substancia no adopta ni forma ni volumen fixo, tendindo a expandir-se tanto como sía posible ta ocupar o recipient que la contiene. En a practica, un gas puet estar definito como un fluido no condensable a temperatura ambient.
Por extensión, as substancias que se troban a una temperatura superior a la suya temperatura critica son gases, un eixemplo en sería a vapor d'augua, caracterizato por una temperatura superior a l'ambiental (374 °C), será un gas cuan se supere ista temperatura, dita critica.
A nivel microscopico un gas se caracteriza porque as suyas particlas son muit deseparatas y a interacción entre ellas ye muit baixa.
Una substancia gaseosa puet licuar-se por enfriamiento u por compresión, dica una cierta temperatura dita temperatura critica, a partir d'a cuala s'obtendría un fluido supercritico.
Etimolochía
O nombre viene d'a prenunciación neerlandesa d'a parola griega "caos", que s'emplegaba dende o sieglo XVI ta referir-se a l'aire, o quimico flamenco Jan Baptista van Helmont proposó lo suyo emplego aplicato a los gases en o sieglo XVII.
Arbués
Arbués ye un lugar aragonés en o municipio de Bailo, comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
A suya población ye de 11 habitants (2010).
Cheografía
A localidat d'Arbués se troba situata a 768 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 987, en a edición por Antonio Ubieto Arteta d'o Cartulario de San Juan de la Peña-I (en Textos Medievales, 6, Valencia, 1962), y documenta as formas Arbues, Arbos, Arbuas, Arbuassi, Arboasse y Arvuesse.
Ministerio de l'Interior d'Espanya
Funcions
Corresponde a o Ministerio de l'Interior a propuesta y execución d'a politica d'o Gubierno d'Espanya :
Estructura
Iste ministroio s'estructura en os siguients organos superiors :
Pelecanus crispus
O pelicano griego (Pelecanus crispus (Bruch, 1832) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Pelecaniformes y familia Pelecanidae que talment ye l'au d'augua dulza mas gran d'o mundo, encara que rivaliza en peso y longaria con os cisnes mas grans. Mide de 160 a 183 cm de luengo y de 245 a 351 cm d'envergadura. O suyo peso meyo ye alto u baixo 11,5 kg, lo que la convierte talment en a especie d'au voladera mas pesada d'o mundo.
Ye una au migrant de curta a meya distancia entre as arias de reproducción y d'hibernación.
Os masclos son mas grans que as fembras.
S'alimentan quasi exclusivament de peixes. Lo pelicano griego requiere arredol de 1.200 g de peix per día. Per un regular, s'alimenta solo u en bandadas de dos u tres. De normal nada, placida y lentament, dica que subitaneament capuza lo suyo tozuelo baixo l'augua y pilla a lo peix, de conchunta con grans masas d'augua. L'augua se tira per os costaus d'a bolsa y se trusque lo peix.
Carassius auratus
O Carassius auratus (Linneo, 1758) conoixito comun e internacionalment como Goldfish ye una especie de peix d'augua dulza d'a familia d'os Cyprinidae. Se creye que estió uno d'os primers peixes domesticatos por l'home, actualment ye un d'os peixes d'aquario mas conoixitos y utilizatos pa l'aquariofilia.
Forfoleda
Forfoleda ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 228 habitants (2007), en una superficie de 38,07 km² y una densidat de población de 5,98 hab/km².
Carassius auratus
Por o suya gran resistencia y capacidat d'adaptación iste peix ye una amenaza en libertat pa las especies autoctonas, y ye incluyita en o Listado Español de Especies exóticas Invasoras, a on se prohibe a suya introducción en o medio natural en tot o territorio espanyol y as suyas zonas marinas, estando permesa nomás con autorización en lugars aislatos d'o medio natural.
Luciano Huck
Luciano Huck (São Paulo, 3 de setiembre de 1971) ye un presentador de televisión brasilero.
Municipio Libertad (Anzoátegui)
O Municipio Libertad (Municipio Libertad en castellano) ye uno d'os 21 municipios d'o Estato Anzoátegui, Venezuela. Tien una superficie de 2.043 km² y a suya población yera de 12.905 habitants en 2001. A suya capital ye San Mateo.
Republica de Ragusa
A Republica de Ragusa estió una republica maritima con capital en Ragusa, rival d'a Republica de Venecia, que fue protechita por l'Imperio Otomán y que desapareixió como atras republicas parellanas con a ocupación napoleonica y dimpués o suyo territorio fue adhibito a las Provincias Ilirianas.
Superstrato
Ye o concepto contrario a lo substrato lingüistico. Por eixemplo, quan os visigodos penetroron a l'Imperio Romano occidendal, perdioron a suya luenga chermanica orichinal romanizando-sen, pero ista ha tenito una considerable influencia sobre o vocabulario d'o latín vulgar. Por ixo, as luengas romances actuals tienen muitas palabras comuns procedents d'o gotico (aragonés y castellano bandera, guardar, guerra, ecetra., italiano bandiera, guardare en o significato de "mirar", guerra, ecetra.).
Gejuelo del Barro
Gejuelo del Barro ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 47 habitants (2007), en una superficie de 43,33 km² y una densidat de población de 1,08 hab/km².
5 d'octubre
Sieglo XVIII
right|thumb|250px|O filosofo, escritor, novelista y enciclopedista francés [[Denis Diderot, naixito o 5 d'octubre de 1713.]]
Anyos 1970
right|thumb|250px|L'actriz britanica [[Kate Winslet, naixita o 5 d'octubre de 1975.]]
Sieglo XIX
right|thumb|250px|O militar y politico britanico [[Charles Cornwallis, qui morió o 5 d'octubre de 1805.]]
Porciuvas e Bocoa
Porciuvas e Bocoa (Porciuvas e Bocoa en occitán, Poursiugues-Boucoue en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Sestao
Sestao (Sestao en basco y oficialment, Sestao en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
Porciuvas e Bocoa
A suya población ye de 204 habitants (1999) en una superficie de 9,02 km², con una densidat de población de 22,62 hab/km².
Sestao
A suya población ye de 29.638 habitants (2008) en una superficie de 3,49 km², con una densidat de población de 8.492,26 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sestao se troba situada a 67 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 12 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a comarca d'o Gran Bilbau.
Porciuvas e Bocoa
Demografía
2005: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).
Sestao
Bandera
A bandera de Sestao ye dividida en dos faixas horizontals d'a mesma amplaria, de color negra la superior y verda la inferior.
Chesús Vázquez Obrador
Chesús Vázquez Obrador, ye un filologo aragonés naixito de Zaragoza, en 1952. Dotor en Filolochía Hispanica por a Universidat de Zaragoza con a tesi tetulada Toponimia de Tierra de Biescas y Sobrepuerto (Huesca) (1992), ye miembro fundador d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, director d'a revista Alazet y miembro d'o Consello Asesor de l'Aragonés. Ye profesor titular d'a Universidat de Zaragoza en o suyo campus de Uesca, a ciudat a on ye fincato.
Entre os suyos articlos destacan: Ditongazión de bocals zarratas en aragonés, Pervivencias léxicas prerromanas en altoaragonés, Toponimia y habla viva de localidades de la cuenca media del río Isábena (Huesca): Aportaciones de un estudio contrastivo, Topónimos de Sobremonte (Huesca), referidos a vías de comunicación y señales demarcativas del terreno, Toponimia de Calvera (Huesca) registrada en documentos de Obarra de los siglos X a XIII, La toponimia como testimonio de la antigua presencia del aragonés en zonas oscenses de habla catalana: el caso de la Alta Ribagorza, Diacronía vocálica en la toponimia de Sobremonte, Sobrepuerto y Tierra de Biescas (Huesca), Contribución al vocabulario aragonés de Sobremonte (Huesca), Notas sobre aragonesismos atestiguados en un documento notarial tensino de 1628 y en una copia posterior, Sobre la variante Pandicosa (Panticosa) y su etimología, Sobre el aragonés de poblaciones de la cuenca alta del río Gállego, Notas sobre refranes, dichos y tradiciones de la Tierra de Biescas, Valle Tena, Serrablo y Somontano, Documentos notariales tensinos del siglo XV redactados en aragonés, Minutas en aragonés en protocolos de Domingo Ferrer, notario de Barbastro (I): años 1390 y 1391, u Léxico atestiguado en documentación tensina (II): años 1401 y 1402.
Cantón de Bosnia Central
O cantón de Bosnia Central (en bosnio Srednjobosanski kanton, en croata Županija Središnja Bosna, en serbio Средњобосански кантон) ye un d'os 10 cantons en que se divide a Federación de Bosnia y Herzegovina, en Bosnia y Herzegovina. Ye situau en o centro d'o país. O centro d'o gubierno d'o cantón ye a ciudat de Travnik. O cantón tien una superficie de 3.189 km² y teneba una población de 254.992 personas en 2009.
Organización administrativa
Administrativament, o cantón de Bosnia Central se divide en 12 municipios:
Sant Antoni de Vilamajor
Sant Antoni de Vilamajor (Sant Antoni de Vilamajor en catalán y oficialment, San Antonio Vilamajor en castellano), ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Vallés Oriental y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 5.479 habitants (2010), en una superficie de 35,00 km² con una densidat de población de 156,54 hab/km².
Cheografía
A localidat de Sant Antoni de Vilamajor se troba situata a 252 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 46 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
Mugas
O termin municipal de Sant Antoni de Vilamajor muga a o norueste con Cànoves i Samalús; a o norte con Sant Pere de Vilamajor; a o nord-este con Santa Maria de Palautordera; a o sud con Llinars del Vallès; y a l'ueste con Cardedeu.
Fuso
thumb|right|200px|Un fuso pa [[Filada|filar.]] O fuso (d'o latín <FUSU ) yera una ferramienta de madera que s'emplegaba pa filar y tamién pa torcer os filos que se sacaba de fibras naturals, como a lana, o lino y o canyimo, que d'antigos se filaba de manera artesanal en as casas y yeran a materia prima d'an se feba toz os teixius, tanto a ropa d'as personas como a de casa u o campo.
O fuso s'emplegaba de conchunta con a rueca, formando un doblet de trastes inseparables: en a rueca s'«enrocaba» os brins u flocos d'a fibra a filar, y con o fuso se reculliba o filo que resultaba, que en rematau o proceso se deciba que yera una «fusada».
Composición
Se composaba de dos piezas. Un palico de madera que yera más amplo n'o centro u por abaixo seguntes si o fuso yera pa filar u pa torcer filos más bastos, que en o cabo d'alto, que siempre yera o más fino. De o palo en deciban a «filadera». O fuso tamién teneba una pieza d'o mesmo material que teneba un forato n'o centro pa entrascar-lo-ie, con tal de fer peso en a parte que luego iría abaixo, y que se deciba «roda» u «rodeta».
Emplego
thumb|right|200px|A [[Filadera (pintura d'Artur Loureiro). En a suya man dreita pende o fuso.]] O fuso teneba la misión de mantener estirau o filo y, de vez, enrollar-lo arredol d'a filadera y asinas fer que en rematar a fayena se podese sacar a fusada toda chunta. Pa ixe menester, a «filadera» u o «filador» (que ye a persona que fila) teneba que ligar o primer estrimo d'o filo en a punta d'o fuso y contino tirar-lo a chirar pendiu en l'aire con os didos.
Pa filar con fuso y rueca caleba tener buena traza, con que nomás lo feban a buen paso as personas que teneban esperencia. as chóvens soleban ir más a-espacio dica que no pillaban a practica de fer-lo.
A fayena de filar yera lenta y laboriosa y, en a economía d'autarquía d'o mundo rural d'antes, la feban más que más as mullers. Se teneba que dedicar toz os ratos que se podese a filar con a rueca y o fuso pa poder sacar un reuto de fusadas que valese cosa, con que as mullers aprofitaban qualsiquier inte d'inactividat entre os treballos d'a casa u d'o campo pa meter-se a filar. I habeba pocos filadors u filaderas que s'adedicasen nomás que a ixo de forma profesional; yera más una fayena complementaria a os atros treballos que a ratos feban a mayoría d'as mullers.
Sobre o poco rendimiento que daba filar en hai una dicencia que fa entender que, anque un treballo dé poco a ganar, menos en da no fer cosa:
Valle de Valdelucio
Valle de Valdelucio ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Páramos y partiu chudicial de Burgos.
A suya población ye de 357 habitants (2007) en una superficie de 96,70 km², con una densidat de población de 3,69 hab/km².
Cheografía
A localidat de Valle de Valdelucio se troba situada a 952 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 68 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de Barrio-Lucio, Corralejo de Valdelucio, Escuderos, Fuentecaliente de Lucio, Llanillo, Mundilla, Paúl, Pedrosa de Valdelucio, Quintanas de Valdelucio, Renedo de La Escalera, Riba de Valdelucio, Solanas de Valdelucio y Villaescobedo.
Municipio Sir Artur McGregor
O Municipio Sir Artur McGregor (Municipio Sir Artur McGregor en castellano) ye uno d'os 21 municipios d'o Estato Anzoátegui, Venezuela. Tien una superficie de 1.115 km² y a suya población yera de 8.164 habitants en 2001. A suya capital ye El Chaparro.
Gregorio Manuel Pérez Martínez
Gregorio Manuel Pérez Martínez (con nombre de guerra de Cura Pérez y Poliarco), naixito d'Alfamén (Campo de Carinyena, Aragón) o 9 de mayo de 1943 y muerto en Colombia (en un lugar no precisato) o 14 de febrero de 1998, estió un mosén y guerrillero aragonés.
Formato en os seminarios d'Alcorisa y Zaragoza, fue ordenato mosén en 1966 en Roma por o Papa Pavlo VI, estando destinato en primeras en Getafe (Madrit), a on colaboró en a suya labor a favor d'os pobres d'a suya parroquia con o sindicato clandestín Comisiones Obreras, ta marchar dimpués enta a Republica Dominicana. En estar expulsato d'iste país, marcha enta Colombia, treballando en uno d'os vicos mas pobres de Cartagena de Indias, dica a suya expulsión por o Gubierno colombiano, dimpués que s'hese adhibito a la dita Teolochía d'a Liberación. Dentró de nuevo en o país, ista vegata ilegalment, chunto con atros dos sacerdoz, contactando con o Ejército de Liberación Nacional. En 1973, cuan morió Manuel Vázquez Castaño, Gregorio Manuel Pérez Martínez esdevenió o maximo dirichent d'o movimiento guerrillero. Morió de malautía en bel puesto no revelato d'as montanyas de Colombia, o 14 de febrero de 1998.
Escritor
220px|right|thumb|O escritor [[Anton Chekhov.]] Un escritor (u escritora, si ye una muller) ye a persona que ha feito d'a escritura o suyo medio de vida y en fa uso ta espardir as suyas ideyas propias u las d'atros. A sobén o escritor escribe libros, pero tamién ye qui escribe d'atros tipos de textos.
Arrodèth
Arrodèth (Arrodets-ez-Angles en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto d'Argelèrs de Gasòst, cantón de Lorda-2 y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 81 habitants (1999) en una superficie de 4,79 km², con una densidat de población de 16,91 hab/km².
Kundalini
thumb|300px|Kundalini, [[chakras y nadis.]]
En l'hinduismo, Kundalini (en sanscrito: कुण्डलिनी, "sirpient caragoliada") ye una forma d'enerchía femenina divina (u Shakti) que se creye que se troba en a base d'a columna vertebral, en o muladhara. Ye un concepto important en o Tantra, an se creye que ye una fuerza u poder asociau con lo femenín divino. Se creye que ista enerchía ye en o cuerpo humán, y quan se cautiva y se dispierta a traviés d'a practica tantrica, conduz a la liberación espiritual.
Dassault Rafale
Dassault Rafale ye un avión de caza de quarta cheneración desembolicau por Dassault Aviation. O suyo primer vuelo estió en 1986. Tien dos motors Snecma M88-2 y una velocidat maxima de Mach 1.8. Se'n han construyíu 201 unidaz.
Plasma
O termin plasma puet referir-se a:
Arrés
Arrés ye un lugar aragonés en o termin municipal de Bailo, comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
A suya población ye de 32 habitants (2010).
Se troba situato en o Camín de Sant Chaime aragonés.
Chinguis Khan
Chinguis Khan, debió ser naixiu enta 1155 y 1162 y morió en 1227. O suyo nombre de naixencia yera Timuchín que mantenió dica que prenió o títol de Gran Khan en l'anyo 1206.
A primera mención d'o etnonimo d'os mongols ye d'o sieglo XII, referiu a un pueblo que ocupaba as estepas a l'ueste d'o Gran Khingan, en a Cuenca de Querulen. Os suyos vecins meridionals yeran ditos tartaros (que no s'han de confundir con os homonimos actuals tartaros de l'antigo Imperio Ruso). Os Kereit ocupaban a val alta de l'Orkhon, os merquit yeran establius entre o Selenga y o laco Baikal y os naiman mes a l'ueste, a man de l'Altai. Os öngüt feban una vida nomada a lo norte d'a Gran muralla.
Cantón d'Argovia
O cantón d'Argovia (alemán, en alemán suizo Kanton Aargou) ye un d'os cantons suizos mas septentrionals de Suiza. Ye formato por a parti baixa d'o río Aar, que le da o nombre d'Aargau que significa Districto de l'Aar).
Chinguis Khan
Timuchín yera fillo d'un caudiello mongol a qui heban amortau os tartaros. A fins d'o sieglo XII consigue fer-se cabo d'os mongols, fue esleito khan en 1196. A principios d'o sieglo XIII vence a os tartaros, dimpués a os kereit, y a la fin a os merkit.
En l'anyo 1206 fue esleito Gran Khan por l'asembleya Querltai cheneral de caudiellos de toz ixos pueblos y lis imposa o Yassa u codigo estricto a lo que toz han de sozmeter-sen, baixo pena de muerte, garantindo con ixo una disciplina a la que os nomadas no yeran avegaus. O títol de "Gran Khan" u "khan universal" ye en mongol chingiz kagan y a europeización d'esta denominación ye l'orichen de cómo se li diz a Timuchín en toz os idiomas occidentals.
Con o títol de Gran Khan, encomienza una nueva politica expansiva, sozmetendo atros pueblos y tribus. Os öngüt lis s'unen poco dimpués de 1206, y tamién os uigurs d'o reino de Khotcho. A tradición cultural d'os uigurs enriquirá a los mongols que careixeban de muitos modelos administrativos pa dirichir sociedaz diferents a las suyas. Os mongols prenioron una versión de l'alfabeto uigur (d'orichen sogdián), pa escribir por primera vegada a luenga mongol. Os primers dirichents administrativos y funcionarios de l'imperio mongol estioron uigurs. Os fillos de Chinguis Khan tenioron preceptors uigurs.
Con o Xinjiang y as tierras altas d'Asia Central dominadas, Chinguis Khan se lanza a la conquiesta d'os reinos de cultura sinizada que tien a man. Primero ye o reino de Qin d'o pueblo Churchet, tamién atacau por a China Song.
En 1209 os mongols atacoron a os tanguz de Xi Xia, pero no podioron prener as ciudaz. Os tanguz solicitan a paz en pagas por aduya militar a los mongols en caso de guerra. Chinguis Khan ya tiene asegurau o control de buena parte d'Asia Central, esdevenindo-ie a mayor potencia militar. En 1121 invade o norte de China y vence a los Qin (una dinastía d'orichen churchet u manchú que gobernaba China), ocupando Manchuria y prenendo Pequín en 1215.
En 1211 uns usurpadors heban preso a cadiera reyal d'os Kara Khitai (que encara que en ixa epoca no yeran conoixius como mongols yeran pertenexients a lo tranco linguistico d'os mongols), y os mainates locals se posoron baixo a protección de Chinguis Khan.
Torna a la ofensiva en 1218 contra os Kara Khitai, os mainates locals reciben a los mongols como libertadors. En 1218 o Xah de Khorezm comete a error d'executar a uns embaixadors mongols acusaus d'espías, y como represalia en 1219-1220 os mongols devastan Khorezm y s'anexionan tot o suyo territorio (que iba dende Caixmir dica o Pamir y Irán). En 1221 Chinguis Khan plega a l'Indo, pero no ye intresau en conquerir a India. Entre 1219 y 1224 tota Asia Central ye baixo control mongol. As tribus que quieren participar en a conquiesta se sozmeten a la Yassa.
En 1225 Chinguis Khan encomienza una expedición contra China y ataca de nuevo a los tanguz, que no heban aduyau a los mongols cuan yeran en guerra contra Khorezm. En 1227 mientres son esclafaus Chinguis Khan troba a muerte, cuan ya heba previsto o reparto de l'imperio entre os suyos fillos, tenendo en cuenta que Chochi ya yera muerto enantes d'él.
Chinguis Khan en a cultura
Hi ha cuantas cintas, novelas y atros treballos d'adaptación sobre a suya figura y vida.
Club Joventut de Badalona
O Club Joventut de Badalona, más conoixito como Joventut de Badalona y popularment como La Penya, ye un club de baloncesto catalán d'a ciudat de Badalona, fundato en l'anyo 1930. Chuga en a liga ACB en l'anyada 2021/22 y en o Pavillón Olimpico d'a ciudat de Badalona como equipo local.
Ingolstadt
Ingolstadt (en alemán Ingolstadt, en austro-bavaro Inglstod) ye una ciudat independient en o estau federau de Bavera (Alemanya) situada a 70 km de Múnich.
Erandio
A suya población ye de 23.987 habitants (2008), en una superficie de 17,97 km² y una densidat de población de 1.334,84 hab/km².
Ingolstadt
Economía
Ye a seu d'a seu central de l'interpresa d'automóbils Audi.
Erandio
Cheografía
A localidat d'Erandio se troba situada a 2 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Astrabudua, Altzaga, Erandio Goikoa, Goierri, Asua y Lutxana.
Moscardón
Moscardón ye un municipio aragonés d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'a Sierra d'Albarracín.
A suya población ye de habitants en una superficie de 26,99 km² con una densidat de  0 hab/km².
Cheografía
Moscardón ye situato en a Sierra d'Albarracín, a 1.415 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y a una distancia de 58,4 km d' ciudat de Teruel, a capital d'a suya provincia, y de 209 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón.
Mugas
O termin municipal de Moscardón no muga que con Albarracín, y ye repitiau por estreitas faixas de terreno d'o termin d'Albarracín que lo deseparan de Royuela, Terrient, Val Longuiello, Fridas d'Albarracín y Calomart.
Regina af Geijerstam
Regina af Geijerstam yera una filologa sueca que centró las suyas rechiras en l'aragonés medieval, en especial la obra de Johan Ferrández d'Heredia.
Biografía
Filla d'o conte Alex Wachtmeister y Carola von Eckermann, a suya familia noble yera establida en o sud de Suecia. Ingresó en a Universidat de Uppsala en 1937 pa estudiar luengas romanicas. En 1947 obtenió la suya lizenziatura. En 1949 se casa con o escritor y traductor Carl-Erik af Geijerstam. Consiguio lo suyo doctorau en a Universidat de Uppsala en 1964. Estió profesora en a Universidat d'Estocolmo dende 1976 dica 1985.
Municipio Francisco de Miranda (Anzoátegui)
O Municipio Francisco de Miranda (Municipio Francisco de Miranda en castellano) ye uno d'os 21 municipios d'o Estato Anzoátegui, Venezuela. Tien una superficie de 5.334 km² y a suya población yera de 34.769 habitants en 2001. A suya capital ye Pariaguán.
Corz de Val de Robres (1429)
As Corz de Val de Robres de 1429 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a villa de Val de Robres y convocadas reinando Alifonso V d'Aragón. Convocadas por o rei en Zaragoza o 19 de setiembre de 1429, se celebroron en agüerro, o 22 d'octubre d'ixe anyo. Encara que as actas orichinals s'han perdiu i hai bellas informacions sobre o proceso gracias a la documentación de Cheronimo de Blancas, cronista oficial d'o Reino d'Aragón.
Asistents
Apareixen nombraus en as actas entre atras autoridatz o Chusticia d'Aragón Berenguer de Bardaixí y o rei de Navarra Chuan II de Navarra (futuro Chuan II d'Aragón) en calidat de conte de Ribagorza.
Pío X
Giuseppe Melchiorre Sarto, esleito Papa con o nombre de Pío X (en latín Pius X, en italiano Pio X), estió Papa d'a Ilesia Catolica, dende o 4 d'agosto de 1903 dica la suya muerte o 20 d'agosto de 1914. Fue consagrato Papa o 9 d'agosto de 1903.
Yera naixito de Riese (alavez en l'Imperio Austriaco, hue en a provincia de Treviso, Veneto, Italia) o 2 de chunio de 1835, y morió o 20 d'agosto de 1914 en a Ciudat d'o Vaticano.
Districto d'Eichstätt
O districto d'Eichstätt (en alemán Landkreis Eichstätt, en bavaro Landkroas Eichstätt) ye un districto situato en o sudeste de Bavera, Alemanya.
Svadhisthana
thumb|300px|Svadhisthana.
Svadhisthana (en sanscrito: स्वाधिष्ठान, "an s'estableix o tuyo ser") ye lo segundo chakra prencipal seguntes o tantrismo hindú. Se diz que iste chakra ye blocau per l'espanto, especialment l'espanto a la muerte. Ubrir iste chakra puede empentar a creyatividat, o deseyo manifestau y la confianza.
Svadhisthana s'ilustra como un loto blanco (Nelumbo nucifera). Tien seis petalos de color narancha inscritos con silabas: बं baṃ, भं bhaṃ, मं maṃ, यं yaṃ, रं raṃ y लं laṃ. Adintro d'iste loto i hai una luna creixent blanca que represienta la rechión de l'augua presidida per a deidat Varuna.
Os seis petalos represientan os siguients modos de consciencia, tamién conoixius como vrittis: afecto, crueldat, sentimiento de destrucción total, trapaza, desdén y sospeita.
Svadhishthana contiene os deseyos inconscients, especialment o deseyo sexual.
Sufixo -et
Evolución
S'emplega tamién en as luengas galorromanicas: francés, occitán y catalán. D'orichen no guaire claro, bel autor creye que ye en o latín -ITTUM, común doncas con o castellano -ito.
En latín s'emplegaba mes -ĔLLU(M), u -CULUM como diminutivo, -OLU(M), pero en a evolución dende o latín ta l'aragonés, estos sufixos quedoron a sobén fosilizaus en palabras que ya no teneban sentiu de mes chico, se s'emplegó mes y mes -et, -ez, -eta, -etas. -et, -ets, -eta, -etas, s'emplegaba en os textos medievals, pero en o sieglo XV, encomienza a competir con -ico, -icos, -ica, -icas, considerau d'orichen castellano oriental, y que primero por lo que fa a lo sud de Teruel s'emplegaba nomás que pa personas. En muitas zonas d'Aragón o diminutivo -et esdevinió homofono d'o sufixo sufixo -eto-eto, (d'abundancia) cuan a tendencia a perder a vocal final atona yera mes gran. Encara en muitas variedaz de l'aragonés como cheso u benasqués a on encara s'emplega -et.
A terminación -et, diminutiva, d'abundancia u de bel arabismo que veyemos en muitos toponimos medievals aragoneses cambiará dimpués d'a Edat Meya, (Fuset, Tobet, Santet, Aceret, Binacet, Malgurguet, Tramacet). A -t final d'os sufixos puet perder-se en diferents epocas y variedaz d'aragonés, (mozé, chorizé, l'oré), y que se vei en a forma oficial en castellano d'o toponimo terolán Caudet.
Enta os sieglos XVII y XVIII a forma -et evolucionó ta -ed. D'esta epoca deben estar los toponimos oficial Binaced, Used, Tobed, Santed, Acered, o microtoponimo El charqued en Lo Castellar y Camped en Agüero, (en ayerbense huei ya no se pronuncia -ed).
A forma -ed cambió ta -er. A forma -er se puet sentir en ayerbense, semontanés oriental, parlas castellanas u aragonesas d'a Plana de Uesca, castellano d'os Monegros y d'a Ribera Baixa d'Ebro, (convivindo con -ed, -é u -ico seguntes os casos). En o Guadalop yera tipico d'Alcanyiz s'emplegaba muito dica os anyos 70-80, contrastando con as parlas de Castelserás, Torrociella d'Alcanyiz, Casp y Chiprana, a on s'emplega -é, y con a parla de Val d'Algorfa a on que s'emplega -et.
Bi ha testimonios que indican que o cambio dende -ed ta -er ye recient:
Aspectos de normalización
Os alcuerdes graficos de Uesca en 1987 sobre os sufixos -et, -ot, -ut tienen en cuenta que a -t final no se pronuncia en toz os puestos, y que puet estar muda, puet pronunciar-se -d, (con os alofonos oclusivo u fricativo) u -r. Se consideran correctas totas ixas pronunciacions (mozé, mozed, mozeth, mozer), pero s'han d'escribir siempre con -t, (mozet)
Almoster
Almoster ye un municipio catalán, en la comarca de lo Baixo Campo, en la provincia de Tarragona.
La suya población ye de 1.384 habitants (2010), en una superficie de 5,95 km² y una densidat de población de 232,61 hab/km².
País Valenciano
Mugas
Muga a lo norte con Catalunya y Aragón, a l'ueste con Castiella-La Mancha y con Aragón tamién, y a lo sud con a Rechión de Murcia.
Branta canadensis
L' auqueta de Canadá (Branta canadensis (Linnaeus, 1758) ) ye una au d'a orden d'os Anseriformes y familia Anatidae que tien o tozuelo y o cuello negros, caixos blancos, blanco debaixo d'a barba y cuerpo pardo. Ye nativa d'as rechions arcticas y atemperadas d'America d'o Norte, y ocasionalment se troba mientres a migración a traviés de l'Atlantico en o norte d'Europa.
País Valenciano
Gubierno y administración autonomicos
O conchunto d'as institucions d'autogubierno d'a Comunidat Valenciana constituye a Cheneralidat Valenciana (Generalitat Valenciana en valenciano). Fan parte d'a Cheneralidat: as Corz Valencianas u Corts, o President y o Gubierno valenciano u Consell.
Almoster
Cheografía
A localidat d'Almoster se troba situata a 290 metros d'altaria sobre lo ran de la mar, a una distancia de 4 km de Reus, la capital de la suya comarca, de 19 km de Tarragona, la capital de la suya provincia, y de 110 km de Barcelona, la capital de Catalunya.
Branta canadensis
Ye sobretot herbivora y per un regular migratoria; tiende a trobar-se en u amán d'augua dulza.
País Valenciano
Gubierno y administración autonomicos
O president d'a Cheneralidat ye tamién o president d'o Gubierno valenciano.
Almoster
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Almoster, Castellmoster, Picarany y Puntarrons.
Branta canadensis
Extremadament habils pa vivir en arias alteradas per humans, as auquetas de Canadá han establiu colonias de reproducción en habitats urbans y cautivaus, que proporcionan birolla y poquetz depredadors naturals. L'exito d'ista especie comuna de parque ha levau a que a ormino se la considere una especie plaga a resultas d'o suyo fiemo, a suya depredación de cautivos, o suyo rudio, o suyo agresivo comportamiento territorial enta humans y atros animals, y lo suyo costumbre d'aguaitar y pedir birolla.
Almoster
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con La Selva del Camp.
Toponimia
Provién de la palabra mozarabe derivata de lo latín MONASTERIUM ("monesterio") a traviés de l'arabe Al-munastir.
País Valenciano
Gubierno y administración autonomicos
A potestat lechislativa drento d'a Comunidat, en materias d'a suya competencia, corresponde a las Corz Valencianas, que representan a o pueblo valenciano a traviés d'os suyos 99 parlamentarios.
Historia
Enantes d'o trestallamiento en taifas las cronicas musulmanas en charran como o balad Balansiyya u districto d'a ciudat de Valencia.
Os orichens d'o País Valenciano como lo conoixemos se remontan a lo historico Reino de Valencia que yera drentro de la Corona d'Aragón y lo creyó Chaime I en o sieglo XIII en o contexto d'a conquista d'os reinos de taifas islamicos de Valencia, Denya, y parti de Murcia, y posterior colonización feudal a mans de catalans y aragoneses que trayeban tamién atros cristianos d'atras tierras.
Lo reino creyato por Chaime I desaparixió en lo legal en 1707 por os Decretos de Nueva Planta d'o rei Felipe V d'Espanya. En os zaguers anyos d'o sieglo XIX i habió movimientos cantonalistas, (o d'Alcoi), como en atras zonas d'Espanya (Cartachena). Tamién naixioron reivindicacions rechionalistas y mesmo nacionalistas de signo catalanista que continoron en lo sieglo XX, que creyoron en bels sectors una reacción de signo contrario que encara existe.
En 1982 consiguió un Estatuto d'Autonomía que ha estato reformato en 2006.
Francisco Climent Sapera
Francisco Climent Petri, dito Sapera (Torreblanca, 1349 - Barcelona, 18 d'aviento de 1430), estió un relichioso valenciano, bispe de Mallorca (1403-1407), bispe de Tarazona (1404-1407), bispe de Tortosa (1407-10), bisbe de Barcelona (1410-15; administrador 1419-29), dos vegadas arcebispe de Zaragoza (1415-19; 1429-30) y Patriarca de Cherusalem (1419-1430).
Biografia
thumb|250px|O [[sepulcre de Francisco Climent Sapera en a Seu d'a Santa Cruz y Santa Olaria de Barcelona]] Fillo de Francesc Climent y Sança Petri, d'orichen valenciano, naixe de Torreblanca en l'anyo 1349. Fue ordenau mosen muit probablement en Valencia. O 20 d'agosto de 1379 fue nombrau canonche d'a seu de Barcelona, más tardi acumuló canonchías en Calatayú (1380), Mallorca (1390), Segorb (1390), y en a seu de Valencia, capellán de Vinaroz (1383), archidiacono d'o Penedés (1392), y prior de Daroca (1395). Quan en 1394 ye eslechiu papa Pero de Luna como Benedet XIII, en Avinyón ostenta diferents cargos d'a curia y en 1395, Benedet lo nombra tresorero cheneral suyo; en 1396 lo ninvia a Aragón como nuncio papal (embaixador). Más tardi (1401) o papa lo nombra nuncio papal en a cort de Castiella, a on reside habitualment reyalizando os encargos propios d'un embaixador y tresorero papal.
En 1403 ye nombrau bispe de Mallorca sin que nunca no prenga posesión; en 1404 ye administrador d'o bispau de Tarazona y o 20 de chunio de 1407, bispe de Tortosa.
O 26 de febrero de 1410, Benedet XII (o Papa Luna) lo nombra bispe de Barcelona, on prenerá posesión l'11 de mayo. Benedet XIII lo ninvia como embaixador extraordinario a o Parlamento de Tortosa (1411), a on se discute a elección d'un nuevo rei ta la Corona d'Aragón, salindo eslechiu embaixador d'o Parlamento ta recibir a sentencia de Casp (1412). Asistió a la coronación en Zaragoza d'o rei Ferrando I.
O 13 de noviembre de 1415 o papa Benedet XIII decide tresladar a o bispe Climent a l'arcebisbau de Zaragoza, prenendo posesión o 29 de noviembre de 1415. Quan Alifonso V d'Aragón se declara favorable a o papa Martín V, mantiene a fidelidat a Benedet XIII dica 1418. Tenió un gran enfrentamiento con o nuncio d'o nuevo papa en o Concilio de Leida (1418). Quan a influyencia efectiva de Benedet XIII ye más baixa y se troba asediau en Peniscola, Climent fa parti d'una embaixada de grans cherarcas d'a Ilesia d'Aragón que le demandan que ceda o Papau ta no causar más dolor.
Ya en a obediencia romana, o 7 de chunio de 1419, o papa Martín V le saca l'arcebispau zaragozano ta nombrar-lo administrador perpetuo d'a diocesi de Barcelona, a on prene posesión personalment o 23 de chinero de 1420. Amás, por a suya participación en a resolución d'o Cisma d'Occident o mesmo 7 de chunio tamién le nombra Patriarca de Cherusalem. Os dos cargos los trobó ocupaus y le costó aconseguir os suyos dreitos.
Os quefers como embaixador de Benedet XIII y de tresorero papal le privaban, por un regular, de residir en as respectivas diocesis dica a suya tornada obligada ta Barcelona. Mientres o suyo mandato destinó grans sumas de diners ta as obras d'a seu de Barcelona, zarrando o muro d'a frontera prencipal, cubrindo toz os teitos que mancaban por fer y construyindo todas as capiellas d'un costau d'o claustro. Se podría decir que remató (quasi tot) l'edificio. Mientres os dos periodos de Barcelona, se facioron vesitas pastorals en 1413-1414, en 1421 y en 1425, y o suyo tipo de formulario sirvió como modelo mientres sieglos.
A suya vida virtuosa y a gran cantidat d'obras de caridat que fació le valioron fama de santidat, y o capítol y a ciudat de Barcelona l'adedicoron honors en o suyo funeral: o capítol creyó quatre aniversarios perpetuos en memoria suya, y 150 anyos dimpués d'a suya muerte, encara le feban una misa diaria.
Fue enterrecau en a capiella de Sant Climent d'a seu de Barcelona (numero 37, huei capiella d'a Immaculada Concepción, que ell heba promoviu). Probablement en calendata de 1620 lo desenterroron y puyoron ta as "galerías". En 1672, s'ubrió o sepulcre y se'n trobó o cuerpo incorrupto, que fue exponiu a o publico dotze días, prencipiando bella veneración. A la fin en o sieglo XIX le'n facioron un mausoleu, ficando-ie as restas, encara incorruptas, o 18 de noviembre de 1899. O sarcofago (obra d'August Font), situau en a paret d'a dita capiella de Sant Climent, tién tres curiosos errors en a grafía: la data de l'obito (habría d'estar 18 d'aviento), as cruces d'o escudo (habrían d'estar "apuntadas"), y l'apelliu (habría d'estar "Clementis" en cuentas de "Clemens").
En 2021 a población de Torreblanca l'adedicó un molimento en a suya honor, en l'acceso a o calvario.
Ministerio de Fomento d'Espanya
O Ministerio de Fomento (en castellano y oficialment, Ministerio de Fomento) estió o departamento ministroial encargau d'as infrastructuras de transporte y o suyo control y regulación administrativa; l'ordinación y dirección de toz os servicios postals y telegraficos; y empento y dirección d'os servicios estatals d'astronomía, cheodesia, cheofisica y cartografia, y a planificación y programación d'as inversions de ditos servicios entre 1996 y 2020.
Filadera
thumb|right|250px|[[Güelas filando con a rueca y o fuso.]] Una filadera (en chistabín filandera ) ye una persona que fila, fayena que por regular más d'antes la soleban fer as mullers. Si a persona que lo fa ye un hombre, alavetz se diz que ye un filador.
Ministerio de Fomento d'Espanya
Funcions
Correspondía a o Ministerio de Fomento a propuesta y execución d'a politica d'o Gubierno d'Espanya :
Estructura
Iste ministroio s'estructuraba en os siguients organos superiors :
Luco de la Uerba
Luco de la Uerba (en castellano Luco de Huerva) ye un lugar despoblau de lo termin municipal de Ferrera de los Navarros, en la comarca de Campo de Daroca y en la provincia de Zaragoza.
Ferragudo (desambigación)
Ferragudo puet estar:
Villanoviella d'Alastuei
Villanoviella d'Alastuei ye un lugar aragonés despoblau en o termin municipal de Bailo, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
Albert Michelsen
Albert Richard Michelsen, conoixiu esportivament como Albert Michelsen u con a embotada de Whitey, naixiu de Danbury, Connecticut, o 16 d'aviento de 1893 y muerto en St. Petersburg, Florida, o 7 de chulio de 1964, fue un corredor de larga distancia estausunidense que tenió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón conseguiu o 12 d'octubre de 1925 con un tiempo de 2:29:01 en a primera edición d'a Maratón de Port Chester tenió o récord mientres 10 anyos dica que o chaponés Fusashige Suzuki fació una marca de 2:27:49 en Tokio, o 31 de marzo de 1935. En 1927 torna a ganar a Maratón de Port Chester quan treballaba como fontanero.
Michelsen partecipó en dos edicions d'os Chuegos Olimpicos fendo a cursa d'a maratón y representado a Estaus Unius, en os d'Amsterdam 1928 remató 9º y en os de Los Ángeles 1932 a on aconsiguió un 7º lugar.
También partecipó en atras maratons importants entre as que cal destacar a Maratón de Boston, que nunca aconsiguió ganar, pero remató quarto quatre vegadas en 1923, 1925, 1929 y 1932. Ista zaguera edición yera clasificatoria ta os Chuegos Olimpicos chunto con a Maratón de Los Ángeles que aconsiguió ganar.
Almazore
Almazore (Almazorre en castellano) ye un lugar de Barcabo, en Sobrarbe. A suya población ye de 25 habitants.
Se troba a traviés d'os altos de l'Eripol, fendo la baixada enta Barcabo, con bellas faixas de oliveras y almendreras arredoladas, constituye lo zaguero puesto d'o Viello Sobrarbe ande que encara son conservaus istes austeros cautivos tradicionals.
A suya ilesia ye romanica, consagrada ta San Esteban, d'o sieglo XIII, y s'alza en o meyo de la localidat, con enamplacions d'o sieglo XVI y un esconchurador a bellos metros.
Mas luent existe un castiello en ruinas, se'n dice que podría estar d'orichen musulmán, y un dolmen ya desfecho relacionau con o conchunto de dolmens de Paules.
Nombre
Se l'ha queriu relacionar con o famoso cheneral musulmán Almanzor.
Agata
L'Agata ye una variedat d'a calcedonia (silica microcristalina), con bandas ritmicas de lamas finas curvas u angulosas, que se deben a diferencias de color y estructura. L'agata prene o nombre d'o río Achates en Sicilia.
A color varía muito y puet estar marrona, negra, amariella, roya, grisa, blanca, ecetra. En Brasil y Mexico predominan as colors grisa y blanca. L'agata tenyita de negro artificialment recibe a denominación d'óniz.
Sevin
Sevin (Sevin en occitán, Séby en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 171 habitants (1999) en una superficie de 5,97 km², con una densidat de población de 28,64 hab/km².
Demografía
2006: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).
Ibón Alto de Gramatuero
L'ibón Alto de Gramatuero (en castellano ibón Alto de Bramatuero) ye un ibón entibato situato en a val de Tena en l'Alto Galligo.
Toponimia
Seguntes William Dennis Elcock l'orichen d'iste toponimo sería o soniu de l'augua que caye esgramucando u fendo un esgramaco. O sufixo latino segundario -TORIU, adhibiu a la radiz verbal ye muit común en a toponimia d'os Pireneus (Pasatuara, Labatuero, Picatuero, Santificatuero, Polituara, etc.).
Semontano de Sobrarbe
thumb|right|250px|Envista de o Semontano de Sobrarbe dende a [[Colechiata de Santa María la Mayor d'Alquezra|Colechiata de Santa María, en Alquezra.]] O Semontano de Sobrarbe ye una subcomarca tradicional de o que en l'actualidat ye a comarca d'o Semontano de Balbastro, en a provincia de Uesca. Corresponde con o sector en o norte de a dita comarca, sobre a val d'o río Vero y a suya compleguera, y comprende os termins municipals d'Alquezra, Adauesca, Colungo y Santa María de Dulcis. O limite meridional sería en Pozán de Vero.
Ye una subcomarca tradicional que no disposa ni nunca no ha disposau de mugas propias en a cheografía politica. Fa parte historicament y cultural de o Semontano, y a tamas d'o nombre que tiene no i ha garra preba que nunca haiga feito parte de Sobrarbe, ni de forma recient ni en a Edat Meya, quan con ixe nombre se designaba un condau. Pareix que a denominación «de Sobrarbe» vendría de a cheografía eclesiastica.
Punta Gabedallo
O punta Gabedallo (en francés pic de Gabedaille, en castellano pico de Gabedallos) ye un pico de 2.245 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Semontano de Sobrarbe
Cheografía
A l'este, o sarrato de Platiello y o tozal de Sant Bernabé, y a loma que entre ixes dos (que son estribacions d'a Sierra d'Arbe) y o tozal d'el Mont y o Puntón de Pozán s'extiende forman a partient d'augua con os termins de Salas Altas y d'Oz y Costeán, que ya fan parte natural d'a val d'o río Cinca. thumb|right|200px|O Semontano de Sobrarbe tiene una cheografía difícil y ye rodeyau de sierras de [[carrascas y coscollars. Manimenos, o río Vero i forma ribera en o corazón. En a imáchen o «Puent d'o Diablo» de Colungo.]] Por l'ueste, a divisoria d'auguas con a val de l'Alcanadre (termins de Biarche y Abiego) a forman o tozal de Sebil y a linia que se contina por aman d'o despoblau de Sant Pelegrín y l'aldeya de os Meleses y Radiquero, y dimpués se contina partindo por o sarrato de Laliena. Alberuela de Laliena, que se troba sobre o río Isuala u Balcetz, ye d'a compleganza de l'Alcanadre y por tanto no fa parte natural d'o Semontano de Sobrarbe.
Punta Gabedallo
Forma una cima doble chunto con a punta Acué (2.258 m).
Semontano de Sobrarbe
Cheografía
Por en sud, como vertiz inferior de o suposau trianglo, o limite o formarían os meandros que describe o Vero antes d'arribar ta Pozán.
Nombre
A denominación se remonta probablement a que a zona formaba l'arciprestato de Sobrarbe en a diocesi de Uesca (actualment desapareixiu) en chunto con bells nuclios de población en o vecino Viello Sobrarbe. Actualment as parroquias que o forman continan fendo parte d'a diocesi de Uesca, pero son agrupadas en l'arciprestato de Semontano y Sobrarbe, que aglutina os lugars que o bispau de Uesca tiene en a comarca d'o Semontano (antigos arciprestatos de Semontano y de Sobrarbe), mayoritariament situaus en as vals de l'Alcanadre y l'alto Vero, y os pocos nuclios que tiene en a comarca de Sobrarbe.
O Semontano de Sobrarbe siempre ha estau a zona d'o Semontano de Balbastro que mas relación ha manteniu con o Viello Sobrarbe. Por astí pasaba a cabanyera por a on que puyaban os rabanyos dimpués d'a hinvernada en Tierra Plana, camin-caminet ta las vals de Broto y Vio, mientres que os d'a parte oriental de Sobrarbe o feban por a val d'a Cinca.
Tamién yera una rota habitual ta las regatas de mastos y mulas con as que se baixaba ta o Semontano dende a montanya ta comprar vino, mas que mas antes de l'apertura de l'eixe carretero d'a Cinca dentrau o sieglo XX. Iste trafego comercial que procedeba d'una extensa aria que diba dende o Sobrepuerto dica Vio se troba mencionau, por eixemplo, en o libro Memoria de un montañés de don José Satué Buisán, natural d'Escartín (en o Sobrepuerto) que o heba visto fer en a suya choventut.
Municipio José Gregorio Monagas
O Municipio José Gregorio Monagas (Municipio José Gregorio Monagas en castellano) ye uno d'os 21 municipios d'o Estato Anzoátegui, Venezuela. Tien una superficie de 9.176 km² y a suya población yera de 14.347 habitants en 2001. A suya capital ye Mapire.