cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Glaciar d'Aneto
Historia
A partir de 2017, un chicot ibón apareixe por o retacule d'o sector occidental. Situau a 3.145 metros d'altaria, ye l'ibón más alto d'o Pireneus.
Ilesia de Santa María la Mayor de Berbegal
A edificación romanica constaba d'un molimental edificio de tres naus, transepto, cimborrio, cabecera de tres absides y cuantas portiadas molimentals. En zaguerías d'o sieglo XII se remató precipitadament parti d'un segundo trampo. A planta heba d'estar de cruz latina encara que por motivos economicos habioron de zarrar-la de malas trazas.
Marte (planeta)
Tycho Brahe midió con muita precisión o movimiento de Marte en o cielo. Os datos respectives a o movimiento retrogrado aparent (lazos) premitioron a Kepler de trobar a naturaleza eliptica d'a suya orbita y determinar as leis d'o movimiento planetario conoixitas como leis de Kepler.
Ilesia de Santa María la Mayor de Berbegal
Exterior
A Colechiata de Berbegal ye de molimentals proporcions. Constituyida por tres grans absides escalonaus, estando, como ye habitual, prou mas alto y fundo o central.
Valdefinjas
Valdefinjas ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 74 habitants, en una superficie de 16,3 km² y una densidat de población de 4,54 hab/km².
Ilesia de Santa María la Mayor de Berbegal
Puerta norte
Ye la puerta mas important, situada a o norte d'a ilesia en l'actualidat, encara que habió d'haber-se prochectau un atra mas fachendosa en a frontera occidental que no plegó a construyir-se en zarrar-se precipitadament o muro. Tiene arquivoltas aboceladas de meyo punto sobre chambas y tres pars de columnas con capitels lisos.
En o cabecero bi hai un crismón, un tanto peculiar ya que l'habitual "S", s'ha convertiu en una "G" u en una sigma minuscla.
Portico sud y campanal
O portico sud y a torre d'o campanal que se devanta sobre ell son d'o sieglo XIII. A suya construcción quasi tapa parte d'a porteta meridional, lo que indica que ye posterior, pues queda descentrada. O portico u porche se cubre con boveda de crucería sencilla y primitiva. S'ubre a l'exterior por meyo de tres grans arcos apuntaus, sobre un sistema columnario enriquiu con a-saber-los capitels figuraus.
A torre sobre o portico tien tamién tres finestras, si bien istas son de composituras romanicas con dople arquivolta baquetonada sobre columnas.
Columnas exteriors
Trobamos mas que mas temas zoomorfos de arradigau simbolismo: parellas de lions vichilants, combates entre dragons y lions, bel que unatro dragón androfago, lions atrapando un quadrupedo, un hombre que pareixe cazar a un ciervo, un hombre con un gran saco a la espalda, etc.
Interior
En l'interior tamién s'aprecian qualques d'as fases constructivas por as qualas pasó lo templo. O cabezal y o transepto son d'o sieglo XII, con as bovedas de forno y meyo canyón caracteristicas.
Istos tres absides son escalonaus y de distinto volumen (muito mayor o central) y tienen a particularidat d'amostrar-sen sin masiaus elementos, como retablos y atros obchectos mueble, que distraigan a suya observación.
Sobre o crucero habió d'erichir-se una cupula sobre pechinas, pero fue reemplazada en o sieglo XVI por un atra estrelada de factura tardogotica
Columnas interiors
Os capitels son lisos u de somera talla, lo que refirma o vinclo d'ista ilesia con l'arquitectura cisterciense que imperó en gran parti de l'arquitectura monastica d'a segunda metat d'o sieglo XII en buena parti d'os reinos hispanos cristianos.
Biens muebles desapareixius
O más famoso yera o frontal d'altar u antipendio pintau con a fegura de Cristo en Machestat rodiau por os dotze apóstols. Ista pieza, considerada una obra mayestra amanada a lo estilo d'a sala capitular d'o Monesterio de Santa María de Sixena, se tresladó enta Leida en 1904, ya que a ilesia se trobaba sin culto y perteneixeba a la diocesi de Leida. En l'actualidat s'exposa en o Museu de Leida Diocesano y Comarcal.
En 1954, Berbegal pasa a fer parti d'a diocesi de Uesca y dende 2005 se reclama, sin exito encara, a suya tornada a o puesto d'an partió.
Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau sobre a torre d'a ilesia a una altaria de 538 metros dende o livel d'a mar.
Marte (planeta)
Clima
As estacions de Marte son similars a la Tierra a causa d'o semellant inclinación d'eixe en as planetas. Sindembargo los periodos d'as estacions en Marte son aproximadament dos vegadas aquels d'a Tierra perque d'a mayor distancia enta o Sol. As temperaturas marcianas en a suya superficie vareyan dende os -143 °C en l'hibierno en os polos dica 35 °C en o suyo estiu ecuatorial. Marte tiene las tronadas de polvo mas grans en tot o Sistema Solar, aconseguindo velocidaz de dencima de 160 km/h. Istes pueden variar dende una tronada sobre una aria chicota, enta tronadas chigants que portiada la planeta entera.
Glaciar d'Aneto
Historia
En 2020, o glaciar no teneba más 50 hectarias de chelo, con una largaria maxima de 570 metros (sector occidental).
Marte (planeta)
Lunas
Marte tien dos chicotas lunas u satelites naturals. Estioron descubiertos en 1877 per Asaph Hall y son clamatos Phobos (aproximadament 22 km en diametro) y Deimos (aproximadament 12 km en diametro), os cuals orbitan prou cercanos a la planeta. Creye que son asteroides capturaus.
thumb|[[Phobos (satelite)|Phobos ye la mas gran d'as dos lunas de Marte.]]
Esferra (grupo)
Esferra  ye un grupo de rock en aragonés. O suyo disco Porque agora ye nunca (1999) encluye una versión de "O País Perdito" d'a Ronda de Boltaña en aragonés.
Marte (planeta)
Lunas
thumb|[[Deimos (satelite)|Deimos ye lo mas chicot y externo d'os dos satelites de Marte.]]
Vida en Marte
A posibilidat de vida en Marte ye un tema de gran intrés en l'astrobiolochía a causa d'a suya proximidat y similituz con a Tierra. Dica a calendata, no s'han trobau prebas de vida pasada u present en Marte. A evidencia acumulada muestra que entre l'antigo periodo de tiempo Noachian, l'ambient d'a superficie de Marte teneba augua liquida y podió haber estau habitable pa microorganismos.
Si existe vida en Marte, se podría trobar en o subsuelo, luent d'as duras condicions actuals d'a superficie. A vida actual en Marte, u as suyas biofirmas, podría ocurrir a kilometros por baixo d'a superficie, u en puntos calients cheotermals subterranios, u podría ocurrir nomás a pocos metros debaixo d'a superficie. A capa de permafrost de Marte ye a solament un par de centimetros por baixo d'a superficie, y as muerras saladas pueden estar liquidas bels centimetros por baixo d'ixo, pero no guaire abaixo. L'augua ye amán d'o suyo punto d'ebullición mesmo en os puntos mas profundos d'a cuenca de Hellas, por o que no puede remanir liquida por muito tiempo en a superficie de Marte en o suyo estau actual, fueras de dimpués d'una liberación d'augua subterrania de sopetón.
Exploración
Dende 1962 Marte ha estau visitau per numbrosas naus espacials. Marte tiene fama d'estar un obchectivo dificil d'exploración espacial; nomás 25 d'as 55 misions dica 2019, u lo 45.5%, han estau completament exitosas, con atras tres parcialment exitosas y parcialment fallidas. Manimenos, d'as deciséis misions dende 2001, doce d'ellas han teniu exito y ueito d'ellas encara son operativas.
En 2019, bi ha siet sondas espacials estudiando Marte: Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, Curiosity, MAVEN, Mars Orbiter Mission y ExoMars Trace Gas Orbiter.
Marte en a cultura
Os viaches u os vesitans de planetas foranos ye un tema recurrent en a filmografía, literatura y videochuegos de ciencia ficción, a mas a mas, Marte ye a planeta d'a on esdevien a parola marciano, o nombre común ta os vesitants d'atras planetas. Bi ha bels cintas con iste planeta como tema central y os suyos suposatos habitants.
Districto de Lannuon
A capital d'o districto ye a subprefectura de Lannuon, y en fan parte 5 cantons y 57 comunas.
Becerril de la Sierra
Becerril de la Sierra ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 6.108 habitants (2021) en una superficie de 30,35 km².
Besers
Besers (prenunciato en aragonés /be'ses/, Besièrs en occitán, Béziers en francés y oficialment) ye una ciudat y comuna d'Occitania, situata en o departamento d'Erau, rechión d'Occitania en o estato francés. Ye capital d'o districto d'o mesmo nombre.
Bolh Darrèr e Perulh
Bolh Darrèr e Perulh (en francés Bouilh-Péreuilh) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 99 habitants (2007) en una superficie de 7,85 km², con una densidat de población de 11,21 hab/km².
Bouilh-Péreuilh ye a seu de l'asociación Nosauts de Bigorra.
Sistema Solar
miniaturadeimagen|O Sistema Solar y os [[planetas |upright=1.5]] O Sistema Solar ye formato por un conchunto d'astros en orbita arredol d'o Sol, ligatos por a fuerza d'a gravedat, que se creyó a partir d'o colapso d'una gran boira molecular, fa bels 4,6 billons d'anyos alto u baixo. Seguntes as zagueras estimacions, o Sistema Solar se troba a bels 28 mil anyos luz d'o centro d'a Carrera de Sant Chaime.
Obchectos d'o sistema solar
thumb|O Sistema Solar n'a [[galaxia Carrera de Sant Chaime]] thumb|O Sol y os planetas (en [[anglés)]]Ye formato por una sola estrela dita Sol, que da nombre a iste Sistema; mas ueito planetas que orbitan arredol d'a estrela: Mercurio, Venus, a Tierra, Marte, Chupiter, Saturno, Urano y Neptuno; amás d'un conchunto d'atros cuerpos menors: planetas nanas (Plutón, Eris, Makemake, Haumea, Sedna y Ceres), asteroides, lunas, cometas... asinas como lo espacio interplanetario entre toz ells.
Formación
O sistema solar se formó fa 4568 millons d'anyos por o colapso gravitatorio d'una parti d'una boira molecular chigant. Ista boira primichenia teneba cuantos anyos luz de diametro y prebablement dio a luz a cuantas estrelas. Como que ye normal en as boiras moleculars, consistiba prencipalment de hidrocheno, bella mica de helio y chicotas cantidatz d'elementos pesaus surtius de previas cheneracions estelars. A medida que a rechión, conoixida como que boira protosolar, se convertiba en o sistema solar, colapsaba y a conservación d'o momento angular fació que rotase mas aprisa. O centro, an s'acumuló a mayor parti d'a masa, se tornó cada vegada mas calient que o disco circumdant. A medida que a boira en contracción rotaba mas aprisa, prencipió a aplanarse en un disco protoplanetario con un diametro d'arredol de 200 UA​ y una densa y calient protoestrela en o suyo centro.​ As planetas se formoron por acreción a partir d'iste disco​ en o qual o gas y o polvo atraitos gravitatoriament entre ell s'unen pa formar cuerpos cada vegada mas grans. En iste escenario, cientos de protoplanetas podrían haber surtiu en o temprano sistema solar que acaboron fusionondose u estioron destruius deixando as planetas, as planetas nanas y a resta de cuerpos menors.
Atros sistemas solars
Se conoixen tamién atros 2,970 sistemas planetarios (a 1 de febrero de 2019) orbitando arredol d'atras estrelas. En 653 de ells, se conoixen dos u mas exoplanetas.
Idioma albanés
L'albanés (gjuha shqipe) ye un idioma d'a familia d'as luengas indoeuropeas fablato per mes de 6 millons de personas, principalment a Albania, Serbia con Kosovo, Grecia, Montenegro y Macedonya d'o Norte, pero tamién a belaltras partes de los Balcans y en as costas orientals d'a peninsula italica y Sicilia. Igualment lo fabla buena cosa de la chent de la diaspora ta Escandinavia, Alemanya, Reino Uniu, Italia, Turquía, Echipto, Australia y Estaus Unius.
Filiación lingüistica
L'albanés forma la suya propia branca de lo filo indoeuropeu. La suya filiación ta iste filo la contrimostró lo filologo alemán Franz Bopp en 1854. L'idioma no conserva garra parient amanato, encara que existen muitos dialectos de l'albanés, beluns prou distants entre éls. No bi ha un consenso claro sobre lo suyo orichen. Bels estudiosos sustienen que deriva de lo idioma ilirio, bels altros dicen que de lo tracio u de lo daco (posiblement fuesen idiomas amanatos). Lo problema, a ormino cargato d'embrecacions politicas, ye ubierto dende la perspectiva lingüistica.
400px
Fonolochía y grafía
L'albanés conta con 7 vocals y 29 consonants. La variedat guega tien una serie de vocals nasals que no existen en a toska. Un altra particularidat ye la vocal meya central "ë", redueita a fin de parola. L'acento recaye cuasi siempre en a penultima silaba.
L'albanés ye estato escrito con diferents alfabetos dende lo sieglo XV. En primeras, lo dialecto tosko s'escribió con l'alfabeto griego y lo guego con l'alfabeto latino. Tamién s'han escrito las dos variedaz con la versión turca otomana de lo alfabeto arabe, con l'alfabeto cirilico y con bels alfabetos locals.
En l'actualidat, l'alfabeto albanés moderno ye basato en l'alfabeto latino, adhibindo-ye las letras ë y ç, devez que nueu digrafos. Se standardizó en 1909.
Lexico
Lo lexico de l'albanés ye estato influito d'entre historia per toz os idiomas que l'arredolaban. Se creye que l'antigo griego y lo latín de los Balcans i exercioron una gran influencia, asinas como, posteriorment, las luengas eslavas, sobretot la bulgara, lo turco (y l'arabe y persa per medio d'él) y, mes recientment, de lo griego moderno. A tamas de totas ixas influencias, l'albanés ha conservato la suya esencia y contina estando unico como branca propia de lo filo indoeuropeu.
Refirmando l'orichen daco d'a lengua albanesa o lexico d'orichen latín presenta coincidencias con o rumano. Por eixemplo o personache mitolochico zanë albanesa corresponde a la zană en Rumanía y se remontan a la "Diana" latina como as xanes asturianas y lo toponimo ribagorzano fontchanina.
O lexico referent a lo parentesco ye d'orichen dreitament indoeuropeu en as parolas que se refieren a parients agnaticios, pero ye d'orichen latino en as parolas referents a parients cognaticios:
A l'igual que se desvién con o basco terminolochía cristiana tamién ye d'orichen latino, asinas como parolas referents a la organización, y actividat intelectual:
Tamién a l'igual que con as denominacions bascas d'un árbol prou común como o fayo y un fruito comestible común como o figo, que son d'orichen latino, en albanés bi ha denominacions d'animals comuns y alimentos basicos d'orichen latino.
Tamién bi ha adchectivos calificativos de claro orichen latino y que presentan cognatos en rumano:
Frases cutianas en albanés:
Situación cheografica
L'albanés ye fablato principalment a Albania, Kosovo y Macedonya d'o Norte. Tamién per bella chent en altras partes de los Balcans, como Serbia, Montenegro y Grecia. Devez, encara lo charran de traza significativa las comunidaz immigrants ta Alemanya, Belchica, Echipto, Estaus Unius, Grecia, Italia, Reino Uniu, Suecia, la Turquía europea y Ucraína.
Situación social
Charran albanés bels 6 millons d'individuos. L'idioma, en una forma revisata de la variedat toska, ye la luenga oficial de la Republica d'Albania. Ye tamién un de los idiomas oficials de Kosovo, Montenegro y Macedonya d'o Norte.
Variación diatopica
L'albanés tien una gran diversidat dialectal, encara que las suyas parlas s'agrupan principalment en dos variedaz, la guega y la toska. Lo río Shkumbin ye la linia que desepara las dos, fablando-se lo guego a lo N de lo río y lo tosko a lo S.
Lo tosko, l'alacet de l'albanés oficial, se subdibide en numbrosos dialectos. La parla de los arvanitas, a Grecia, ye de las mes diverchents.
Diferiencias lexicas destacables entre lo tosko y lo guego
( ˆ ) denota una vocal nasal, caracteristica de lo guego.
Literatura
Lo documento mes antigo que se'n conserva ye "Formula e Pagëzimit" (formula baptismal), escrito en a variedat guega en 1462, asinas como bels versos de lo Nuevo Testamento d'ixe periodo.
Lo libro imprentato mes antigo que se conoix en luenga albanesa ye lo Meshari u misal, escrito per Gjon Buzuku, clerigo catolico de 1555. La primer escuela albanesa l'ubrioron es franciscanos en 1638, en Pdhanë.
Ta 1635, Frang Bardhi escribiba lo primer diccionario latín-albanés.
Lo poeta mes notable de la era otomana estió Naim Frasheri, que vivió en Istambul.
Las introduccions de Fan Noli ta las suyas propias traduccions de Cervantes, Ibsen, Omar Khavam y Shakespeare en ficioron lo principal critico literario de lo periodo d'entre guerras.
Lo escritor albanés contemporanio mes conoixito ye Ismail Kadare, naixito en 1935, autor de 15 novelas traducitas ta mes de 40 idiomas.
Provincias d'Irlanda
Mientres o zaguer periodo celta y os primers tiempos historicos Irlanda fue dividita en provincias, substituyindo o sistema anterior, basato en os tuatha.
As cuatre provincias son:
Teising
Teising ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto d'Altötting.
Mijares
Mijares ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila. Fa parte d'a comarca d'Ávila
Cheografía
A localidat de Mijares se troba situada a 855 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 68 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Teodorico II
Teodorico II estió un sobirán de los visigodos que reinó dende l'anyo 453 dica l'anyo 466.
Mencions en fuents aragonesas
Teodorico II ye mencionau en la "Cronica de Sant Chuan de la Penya" como Trodorico:
Carmen Sevilla
Carmen Sevilla, nombre artistico de María del Carmen García Galisteo, naixida de Sevilla (Andalucía, Espanya) o 16 d'octubre de 1930 y muerta en Madrit (Comunidat de Madrit, Espanya) o 27 de chunio de 2023, estió una destacada actriz, cantaire y presentadora de televisión espanyola, activa en a musica y en o cine espanyol dende la segunda metat d'os anyos 1940 dica primers d'os anyos 2010, cuan l'alzheimer li fació imposible de continar treballando. Yera filla d'Antonio García Padilla (compositor y letrista) y de Florentina Galisteo Ramírez, estando nieta d'o periodista José García Rufino. Mientres a suya carrera cinematografica recibió cuantos premios, honors y distincions. Morió como consecuencia d'una neumonía.
O suyo enguero en o mundo d'o cine s'escaició con a cinta Serenata española (1947, Juan de Orduña), a on tenió nomás que un chicot papel no acreditau, y dende alavez treballó en cuasi 70 cintas, en destacando El sueño de Andalucía (1951, Luis Lucia Mingarro), La hermana San Sulpicio (1952, Luis Lucia Mingarro), Violetas imperiales (1952, Richard Pottier), La fierecilla domada (1956, Antonio Fernández-Román), La venganza (1958, Juan Antonio Bardem), Pan, amor y... Andalucía (1958, Javier Setó), El relicario (1970, Rafael Gil), Antony and Cleopatra (1972, Charlton Heston), Sex o no sex (1974, Julio Diamante), u Guerreras verdes (1976, Ramón Torrado).
Lamia
thumb|200px|Lamia Lamia yera, en a mitolochía grecolatina, un monstruo femenín que raptaba ninos ta sucar-les a sangre.
L'orichen d'o seu mito se troba en una doncella dita Lamia (u tamién Sibaris), filla de Belo (u bien de Poseidón) y de Libia. Lamia s'unió con Zeus, por lo que fue castigata por Hera, muller de Zeus, fendo que o fillo de Lamia morise. Ista, presa d'a desesperación, s'amagó en una espelunga ta ocultar a suya pena. Y astí se quedó dica que se convirtió en un monstruo. Invidiosa d'os ninos d'as atras mulles, los cosiraba t'atacar-los y minchar-se-los, mas que mas cuan no yera capina.
Hera tamién maldeció a Lamia a no poder dormir, ya que cuan zarraba os uellos nomas veyeba a imachen d'o suyo fillo muerto. Zeus le concedió o don de poder quitar-se os uellos d'as cuencas y tornar-se-los a meter.
A historia sobre a suya muerte ye una mica confusa, pero pareixe que fue muerta por Euribat, fillo d'Eufemo, que la chitó contra unas roca, crebando-le o tozuelo. Chusto en o puesto a on que morió amaneixió a fuent de Sibaris, que daría nombre una ciudat italiana fundata por os Locres.
Mientres muitos anyos, o suyo mito fue evolucionando. Pareixe que primero lo asimiló o chudaismo en a forma de Lilit, primera mullet d'Adam. En l'Antiga Roma, o suyo nombre se feba servir ta espantar as criaturas. Mientres o Renaiximiento se le representaba con cuerpo de serpient y tozuelo y peitos de muller.
Barranco de l'Abate
O barranco de l'Abate u barranco Fondanito (en castellano Barranco Abate Fondanito) ye un barranco d'os municipios de Chaca (Chacetania) y Samianigo (Alto Galligo).
Naixe amán d'a localidat de Navasa, por a que pasa, y recorre a val Estrecha d'Este ta Ueste pasando por as localidaz de Xarlata, Sasal, Samianigo Alto y desembocando por a ezquierda en o río Galligo en o barrio de Samianigo Baixo.
La Galera
La Galera ye un municipio catalán situato en la provincia de Tarragona, y en la comarca de lo Montsiá. Fa parte de lo partiu chudicial d'Amposta.
La suya población ye de 897 habitants (2010), en una superficie de 27,47 km² con una densidat de población de 32,65 hab/km².
Cheografía
La localidat de la Galera se troba situata a 120 metros d'altaria sobre lo ran de la mar
Mugas
Lo suyo termin municipal muga a lo norte con Santa Bàrbara; a l'este con Masdenverge; a lo sud con Godall; a lo sudueste con Ulldecona; y a l'ueste con Mas de Barberans.
Historia d'Interlingua
A Historia de Interlingua comprende a formación d'a luenga, a interlingua, y a historia d'a suya comunidat de fablants.
O credito final ha d'ir a la heredera estausunidense Alice Vanderbilt Morris (1874-1950) que s'intresó en a lingüistica y en o movimiento por a luenga auxiliar internacional a prencipios d'os anyos 20. En 1924, Morris y o suyo hombre Dave Hennen Morris, establioron a International Auxiliary Language Association (IALA) en Nueva York. O suyo obchectivo yera o estudio d'as luengas auxiliars internacionals dende una base scientifica.
A investigacions sobre o problema d'a luenga auxiliar progresaron en o International Research Council, the American Council on Education, the American Council of Learned Societies, the British, French, Italian, and American Associations for the advancement of science, y atros grupos d'especialistas. Morris creyó a IALA como una continación d'o suyo treballo.
International Language Association
A IALA se convirtió en l'emparo prencipal d'a corrient prencipal d'a lingüistica estausunidense, fundando, por eixemplo, os estudios semanticos de totalidat entre luengas (1930) y o fenomeno de clasificación (1944). A propia Morris editó os estudios de lingüistica comparativa sobre o fenomeno de ending-point de Sapir y Morris Swadesh en 1932 y o estudio d'a indicación de Collinson en 1937. Encara que os Morris y a suya familia aportoron a mayor parte d'a financiación d'a IALA, tamién recibió emparo de grupos tan prestichiosos como Carnegie Corporation, a Ford Foundation y a Rockefeller Foundation.
Penya d'el Morral
La penya d'el Morral (en castellano Peña del Morral) ye una montanya de 599 metros en el municipio de Graus, en la provincia de Uesca (Aragón).
Se troba situada sobra a basilica de la Virchen de la Penya de Graus.
Valdeperdices
Valdeperdices ye un lugar d'o municipio de San Pedru de la Nave-Almendra en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 163 habitants.
Cabanac
Cabanac ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de los Costalats y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 210 habitants (1999) en una superficie de 5,56 km², con una densidat de población de 37,77 hab/km².
Grasa (desambigación)
Grasa puet estar:
Mustela erminea
L'arminio u erminio (Mustela erminea (L., 1758) ) ye una especie de mamifero carnivoro de mida chiqueta, miembro d'a familia Mustelidae, que tiene una gran distribución en Europa central y septentrional y no falta so que en os tres cuartos meridionals d'a Peninsula Iberica, en Italia y a Peninsula Balcanica. En Aragón no se'l puede trobar si que en o Pireneu. Se tracta d'un d'os carnivoros mas chicoz d'o mundo, no superando-lo en Europa si que a suya parient a paniquesa.
Fan d'entre 15 y 22 cm de lonchitut corporal, con a coda que gosa fer arredol d'un tercio d'a lonchitut d'o cuerpo, arribando en un total de 27–30 cm de lonchitut total en os eixemplars mes grandizos. O peso varía d'entre 100 y 300 gr, y os masclos son os mes pesatos. A caracteristica mes envistable d'istes animals ye a forma de cambear a color d'o cuerpo que tienen, de marrón alto en o lumo y dica as patas que tienen en os meses de buen orache, pasan a una color totalment blanca (treito d'a punta d'a coda, que se guarda negra tot l'anyo) en hibierno.
O pelache hibernal ye la causa que se'ls haiga cazatos a traviés d'a historia, sobretot ta elaborar con a suma d'a saber'ls pellizos prendas de pelletería ta l'alta nobleza y as familias reyals. En o texto aragonés "Letra intimada" i dicen:
Tamién en un texto que parla d'o protocolo de coronación d'os reis d'Aragón encargato per Pero IV en 1353, se i troban referencias:
Secrún
Secrún ye un despoblato d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en l'Alto Galligo. Se troba a bels 1.047 metros d'altaria en a Guarguera.
Taxus baccata
O taxo (Taxus baccata (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Pinales y familia Taxaceae que ye orichinario d'Europa occidental, central y meridional y d'o nordueste d'Africa, o norte de Irán y lo sudeste asiatico.
Secrún
Historia
Apareixe en o cartulario de Sant Chuan d'a Penya en 1036.
Molimentos
A Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción de Secrún, una ilesia en estilo romanico (encara que muit esviellada mientres o sieglo XVI) adedicada a l'Asumpción de Santa María que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Taxus baccata
Os taxos u taixos forman selvas clamadas taixeras.
thumb|200px|left|Fuella y fruito d'o taxo.
Secrún
Molimentos
A ermita de Sant Chaime de Secrún ye d'estilo romanico.
5 d'aviento
Defuncions
200px|thumb |O [[Chefe Gall qui estió un destacau líder Sioux Teton. ]]
Districto de Sant-Brieg
O districto de Sant-Brieg (en bretón arondisamant Sant-Brieg, en francés arrondissement de Saint-Brieuc) ye un districto d'o departamento francés de Costas d'Armor y rechión de Bretanya.
A suya población ye de 275.611 habitants en una superficie de 2.252 km², con una densidat de población de 122,38 hab/km².
A capital d'o districto ye a prefectura de Sant-Brieg, y en fan parte 13 cantons y 113 comunas.
Caracalpacos
Luenga
Dentro d'as luengas turquicas d'a branca quipchak a luenga d'os caracalpacos ye mes pareixita a lo nogai y a lo cazaco. A suya forma escrita se basa en o dialecto nororiental y no se desembolicó dica os anyos 20 d'o sieglo XX. S'escribiba en alfabeto latino dica 1928, dende 1938 fan servir o cirilico, a causa d'a politica linguistica sovietica que veyió un periglo que os pueblos turquicas d'a ex URSS fesen servir o mesmo alfabeto que en a Turquía kemalista. O suyo etnonimo significa "os gorros negros".
Burghausen (Altötting)
Burghausen (en bavaro Burghausn) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto d'Altötting.
Caracalpacos
Historia
Son mencionatos por primera vegata en Asia Central a fins d'o sieglo XVII. Caracalpaquistán fue ocupato por l'Imperio Ruso en 1873. En 1925 os sovieticos proclamoron a Oblast ("rechión") autonoma de Caracalpac, dentro d'a Republica Socialista Sovietica Autonoma de Cazaquistán, que a mes feba parte d'a Republica Federatiba Socialista Sovietica Rusa. Esdevinió republica autonoma en 1932, pero en 1936 fue adhibita a Uzbequistán.
Dica os anyos sisanta d'o sieglo XX o 90 % encara viviban y treballaban en o medio rural. Entre 1960 y 1970 a situación cambeó y Caracalpaquistán esdevinió a rechión mes urbanizata d'o Uzbequistán, con o 50 % d'a población concentrata en ciudatz. A capital creixió dica quintuplicar-se y atras ciudaz triplicoron a suya mida. O exodo rural se produció por o desastre ecolochico d'a Mar d'Aral que s'encomenzó a desecar por unos reganos de cotón no sostenibles.
A fins d'os anyos 80 d'o sieglo XX puyó l'autoconcencia d'os Caracalpacos, y amaneixen reivindicacions, destacando-ne:
Chillué
Chillué (en grafía SLA Gillué) ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.
Molimentos
A Ilesia de Sant Miguel Arcánchel de Chillué, una ilesia d'o sieglo XVII que ye adedicata a Sant Miguel Arcánchel y que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Se tracta d'un edificio en mampostería con revoque de cal en l'exterior suyo y con piedra picada en las esquinas suyas con nomás que una sola nau cubierta con vuelta de canyón y con cabecera recta; bi'n hay capiellas laterals tamién cubiertas con vuelta de canyón y l'edificio ye cubierto con tellau a dos auguas con losas, accedindo-ie a traviés d'un atrio cubierto por o cual tamién se i entra en a suya torre adosada.
Destaca entre a suya arquitectura popular a casa d'os Villacampa, linache aragonés que s'extendillaba por tot Sarrablo. A casa tien una torre esfensiva d'o sieglo XVI. Pueden veyer-se escudos d'os Villacampa por tot o lugar en atras casas como casa Tendero u casa Molinero y tamién en atros lugars sarrableses.
Punta Liena
A punta Liena ye un pico de 2.604 metros d'altaria d'a cordelera d'os Pireneus, situau en o municipio de Bielsa, en a provincia de Uesca (Aragón).
Menería
En a sierra de Liena s'ha practicau d'antis mas a menería de forma intensiva.
Baixo ista montanya s'espleitaban d'abril a noviembre as menas de Parzán d'as que se quitaba galena (AgS) y blenda (PbS) y que se desembolicoron mientres o sieglo XX ta a obtención d'archent y plomo.
As menas fuoron zarradas dimpués d'a Guerra Civil en l'anyo 1943 debiu a la suya baixa rentabilidat. Encara se pueden trobar manimenos muit amán d'a cima de Liena, a más de 2.400 metros d'altaria as dos menas mas importants Mena Luisa y Mena Robert. Encara remanen bells repuis de l'actividat industrial en a Mena Luisa como son torres, vagonetas, edificacions adedicadas a o suministro electrico y a dirección d'as menas u un laboratorio.
Toponimia
O toponimo "Liena" podría venir d'o latín LĬGNA > *LIENNAL, significando literalment "(montanya) d'a lenya.
El Niño
thumb|350px|Oscilación d'o Sud El Niño. En climatolochía se diz El Niño (en aragonés literalment "O Nino") a un sindrome climatico, erraticament ciclico, que ye prevocato por un cambio en os patrons de movimientos d'as masas d'aire, fendo en consecuencia que i haiga un retardo en a cinetica d'as corrients marinas "normals", y prevocando lo escalfamiento d'as auguas sudamericanas; fendo desastres d'escala global, afectando mas que mas a America d'o Sud, Indonesia y Australia.
O nombre de "El Niño" se debe a pescataires d'o puerto de Paita a lo norte de Perú que observoron que as auguas d'o sistema de Corrients Peruana u Corrient de Humboldt, que recorre de sud a norte as costas de Perú y Chile, se calentaban en a epoca d'as fiestas de Nadal y allora os bancos de peixes fuyiban enta o sud, debito a una corrient calient que procedeba d'o Golfo de Guayaquil (Ecuador). A iste fenomeno li dicioron Corrient d'o Niño, por o Nino Chesús.
O nombre cientifico d'o fenomeno ye Oscilación d'o Sud El Niño (El Niño-Southern Oscillation, ENSO, por as suyas sieglas en anglés). Ye un fenomeno con mas d'once milenios d'historia climatica. As condicions contrarias a l'ENSO esdevien en o fenomeno de La Niña que frecuenment sucede dimpués d'iste.
En a costa pacifica de Sudamerica no se produce afloramiento de nutrients dende o fondón oceanico mientres periodos d'El Niño, afectando negativament a la producción fotosintetica en o fitoplancton.
Pico Balsera
O pico Balsera u tamién conoixiu como Huembro d'Escarra (en castellano Hombro de Escarra) ye una cima pirenenca de 2.701 metros d'altaria situada en a muga entre os municipios de Samianigo y Canfranc, en o cul d'Ip, en l'Alto Aragón.
Punta de Rapitán
A punta de Rapitán ye una montanya de 1.140 metros d'altaria en o municipio de Chaca, en a provincia de Uesca (Aragón).
En a suya cima i hai un bloque d'apartamentos, un conchunto d'antenas y o fuerte militar de Rapitán.
Torla
Torla ye una localidat d'o municipio de Torla-Ordesa, municipio que dica noviembre de 2014 yera homonimo a ista localidat que ostenta a capitalidat d'o mesmo.
Cheografía
Torla ye una villa en l'alto d'a cuenca de l'Ara, a man d'a boca d'a Valle d'Ordesa. Se troba en a valle glacial d'o río Ara, dimpués d'a confluencia d'as valles de Buixaruelo (a más alta compleguera de l'Ara) y d'Ordesa (a valle de l'Arazas). Se crei que a luenga orichinal d'o glaciar heba plegato ta Asín de Broto, con quasi 30 km de longaria.
Historia
thumb|left|150px|O [[Sagrau Corazón en a portalada d'a Ilesia de Torla.]] O suyo nombre s'atribui a una derivación d'a parola Torre, fendo referencia a la torre defensora que bi heba en o lugar ta esfender-lo debant d'as incursions de partis de Gascunya a traviés d'o Pireneu. Ixa torre estió debantada en tiempos d'o rei Chuan II d'Aragón, d'o siaglo quincén. A fortificación se piensa que fincaba en a lenera a on huei se troba a ilesia, por alto d'o tonel que atraviesa la carretera que enfila ta Ordesa. Os espiertos consideran que os orichens d'os primers poblamientos a Torla s'han de mirar antes d'a Edat Meya, podendo-se trobar mesmo en epoca tardorromana.
A historia de Torla, como nuclio más important d'a valle de Broto, ha estau de siempre marcata por a suya condición de localidat buegant. Amaneix citau como a camín de paixerías en o siaglo trecén, como a buega explicita (referenciau a tal en o 1443) u mientres os numbrosos conflictos que concaroron as poblacions d'a valle de Broto contra d'a vecina valle de Barecha, perteneixent d'o condau de Bigorra. thumb|right|200px|A ilesia de Torla ye debantada en l'alto d'as brozas d'o viello castiello d'a localidat. En l'estiu d'o 1319, Torla sofrió una gran enrestida d'os vezins gascons dimpués d'a qual s'amillororon as suyas edificacions defensoras. Diz que d'ixa epoca ye la dita Cripta de Sant Chorche, huei chirata entre las ruinas d'o castiello. De razzias, saqueyos y enfrontinamientos en i habió mientres tot o siaglo quincén, encara que no heba d'estar dica o més grau de toz ells, en o 1512, quan os torleses habioron de demandar aduya ta debantar a mas gran parte d'o castiello y las esfensas que encara huei se pueden veyer-be por as suyas carreras. En ixe ataque, mientres os franceses se'n retiraban enta a suya tiarra, os torleses paroron a suya trampiella, con a que ganoron a fama de valor y posiblement tamién o titol de villa, y los enrestioron en o camín de L'escalar (debaixo de Buixaruelo, en a Collata de l'Acorriador) a on que matoron dos d'os capitans, y en capturoron dos d'as banderas que estioron en exhibición en a ilesia d'o lugar por a-saber-los tiempos. Os cuerpos d'os dos capitans estioren recullidos y enterrecaus en a ilesia de Sant Salvador a on que encara huei se troban.
As fortificazions se devantoron a lo largo d'o siaglo XVI, segurament entre os anyos 1525 y 1550. Anque Torla estió amurallata de tot, huei només se'n ha conservau parte d'o suyo castiello (actualment, o museu arqueolochico), a torre de Casa Mesonero a on que debió d'estar a dita Puerta de Francia y las trazas d'as torres y puertas en Casa Ballarín y Casa Ruba. Conservó dica 1925 l'atra torre de grans dimensions en o barrio de Santa Lucia que ya no existe.
O siaglo deciseteno sindembargo estió d'una gran esplendor ta la villa, una epoca en a la frachil pero duradera paz con Barecha, en unión con a fita de pelaires y lo comercio, rematoron por enriquir a os grans nombres d'a villa, y devantando las más beroyas d'as casas suyas que dica hue mos n'han plegato: Casa Viu, Casa Ruba, Casa Oliván, Casa Café, Casa Sastre, Casa Pintato, Casa Colosca, Casa Tapia. Son d'ixe siaglo de prosperidat as enamplacions d'a ilesia de Sant Salvador, conoixida dica o siaglo quincén como de Sant Pietro, que estió concluita ta 1679 y en a que se i metioron retablos, ornatos, un organo y sillería, totas ixas cosas que estioron, no obstante, perditas mientres o desastre d'a Guerra Civil. thumb|right|180px|Una chaminera troncoconica rehabilitata. Torla ye un eixemplo de lugar [[alto Aragón|montanyés a on que la fusión de tot l'antigo y las nuevas cosas se fa més patent.]] Tamién bi habió en a villa de Torla un monasterio propio, dito de Sant Basilio, que por a suya falta de riqueza, desapareixió absorbito y compradas as suyas pertenencias por Casa Lardiés, a quala se diz dende alavez y por a suya adquisición casa Fraile. D'ixe monasterio nomás s'ha conservau una viella imachen d'a virchen con o ninón.
No obstante, o decisieteno sieglo dixó paso ta tiempos prou mas dificils: con o XVIII emprenzipió la Guerra de Succesión a on que Torla prenió parte por o bando d'os Austrias y chunto con Broto s'aganoron a fama os suyos habitants d'esfensors furos d'os suyos fueros y privilechios mesmo dicha sitiar a borbonica ciudat de Chaca. Pero en octubre de 1706 un exercito baixo d'o mando d'o marqués de Saluzzo plegó a chusmeter o concello d'a valle y bombardeyó o castiello de Torla que cremó remanindo con a suya actual fisionomía. mientres a Guerra de Convención (1792-1795) y a Guerra d'a Independencia o castiello consta que no se podió emplegar, anque de luent s'emplegó ta acubillar companyías de l'exercito regular u guerrilleros, os quals no podioren fer cosa ta privar a dentrata d'os franceses en a villa y d'o suyo saqueyo lo 20 de setiembre de 1809. O zaguer reto que habioron de superar os torleses estió la nuastra Guerra Civil, que no nomás remató con parte d'a escasa población d'o municipio, sino que tamién en cremó buena parte d'a esplendor antiga d'a villa. A beroyura que tien hue s'ha aconseguiu con a posterior restauración.
Una gambadeta por as suyas carreras permite d'adintrar-se en o medievo. Cal destacar a ilesia de Sant Salvador y os suyos retablos recuperatos de lugars abandonatos d'a redolada, o castiello-museu arqueolochico con especial mención a las pinturas medievals d'a Cripta de Sant Chorche, a Plaza Mayor d'a villa d'o treceno siaglo, as casonas d'os siaglos XIII-XVIII y os suyos escudos infanzons, espantabruixas, inscripcions, finestras cheminadas, tot ye deleite ta os vesitants y os amants d'o buen arte. O municipio de Torla se compone tamién d'altros tres lugars: Fraixén, Viú de Linars y Linars de Broto. thumb|right|225px|[[Bergotés ye lo nombre d'a parla propia d'a Vall'i Broto. En a imachen, anvista de Broto dende o camín de Torla.]]
Luengas y parlas
En Torla se documentó de buena traza la existencia de la luenga aragonesa dica la decada d'os 30 d'o siaglo XX. Sindembargo diz que con a Guerra Civil se'n pierde l'emplego, quedando-be només repuis en o vocabulario común. Saroïhandy en citaba fabladors en tota la Vall'i Broto en encetar-se lo siaglo XX, no obstante, 30 anyadas dimpués, en o 1935 amaneix en a villa de Torla como a luenga d'uso de només dos personas grans d'o lugar. Dimpués d'a guerra no s'ha tornau a documentar a parla bergotesa en as capezanas de municipio, y nomás en quedan bells charradors en os lugarons d'alto.
Molimentos
A Ilesia d'o Salvador de Torla ye una ilesia adedicada a lo Salvador, que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Ye d'orichen romanico y esviellada en estilo neoclasico.
O Carnaval
Os carnavals de Torla estioron prohibius mientres tot o Franquismo. Cal decir que dica os anyos 90 no s'heba feito mas dende a Guerra Civil.
O Carnaval de Torla ranca con a baixada d'o Carnaval, un diaple furo y burxador, que baixa d'a montanya encorrito por o Tenidor, o cazataire que l'ha capturau por alto y lo baixa ta la villa ta amostrar-lo y fer-se d'alabar por os vecinos. O tenidor lo fa pasar casa por casa an que brincan y cantan y fan borina, y se fan fartos de vin, tortetas y crespillos que son tan tipicos d'a fiasta torlesa. A fin d'a fiasta la marca o chudicio contra d'o Carnaval, que rematan considerando-lo o culpable de mas que toz os perchudicios escaicius en a villa mientres tota l'anyada, d'un brazo crebato enta os matrimonios de poco negocio que s'haigan fetos. O chudicio se fa de tot en luenga aragonesa, y en transcorrer, o Carnaval s'esfiende dicindo una man de comentarios graciosos que fan redir-se-ne a toz os presents. En rematar, o Carnaval se condena a muerte.
Romerías
Torla ye uno d'os puestos con más tradición de fer romerías de tot o Pireneu. Quasi totas as suyas romerías rematan repartindo torta bendecida, a qual d'acuerdo con a tradición proporciona la qualidat que s'atorga a lo santo d'a fiesta. As romerías son una d'as tradicions de Torla mas conservadas porque, d'as quatro romerías anyals que se bi feban d'antis más, encara se'n fa tres, y encara prou que ye plausible de vesitar as quatro ermitas en piet y perfectament conservadas.
O 8 de mayo se fa una puyada enta Sant Miguel, o lugar que quedó deshabitau en 1740, y d'o qual nomás nos ha quedato la ilesia suya, de 1620. En chinero, se fa la mesma cosa ta Sant Antón y se le pide por o bestiar. En o mes de mayo se puya enta a ermita de Santa Helena, patrona de Torla, a qual no ye que una pardina que heba cubillau os remates y encara maquis dimpués d'a Guerra Civil. A zaguera d'as ermitas de Torla ye Santa Ana, que fue alzata por a familia Viu ta protecher una d'as suyas fincas de más valor en o 1606, anque la romería que bi plegaba se deixó de fer quan o turismo deixó a las chents d'o lugar sin tiampo ta fer-la, en o mes de chunio.
Champmotteux
Champmotteux ye una comuna situata en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Étampes, o cantón d'Étampes y a rechión d'a Isla de Francia.
A suya población ye de 360 habitants, en una superficie de 7,57 km².
Puicerdán
Puicerdán (en catalán Puigcerdà) ye un municipio catalán, capital d'a comarca d'a Baixa Cerdanya, localizada en a provincia de Chirona, a bels 1.200 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Segre y amán d'a muga con Francia.
Nombre
Apareixe en a Cronica de Sant Chuan d'a Penya como Puycerdan.
Castèthbon
Castèthbon (Castèthbon en occitán, Castetbon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 157 habitants (1999) en una superficie de 14,20 km², con una densidat de población de 11,06 hab/km².
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Demografía
2005: Población provisional seguntes o INSEE.
Muiden
Muiden ye un municipio neerlandés situato en a provincia d'Holanda Septentrional.
A suya población ye de 6.510 habitants (2010) en una superficie de 36,51 km², con una densidat de población de 451 hab/km².
Corz de Chaca (1071)
As Corz de Chaca de 1071 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón convocadas reinando Sancho I d'Aragón en a ciudat de Chaca, ta par d'alavez capital d'o Reino d'Aragón.
Se conoixe d'a celebración d'istas corz, as primeras de que se tien noticia, en marzo de 1071 a traviés d'un privilechio concedido por o rei a o monesterio de Sant Veturián:
Graixa
250px|thumb|right|O [[saín ye graixa.]] Graixa, grasa, graso, greix se refiere en aragonés aragonés a los lipidos (en especial os trigliceridos d'orichen animal), u a partz d'o cuerpo d'un animal a on s'acumulan (con teixiu adiposo, tamién dito grasera ). Tamién se diz graixa a l'alimento derivau d'o teixiu adiposo d'un animal tal y quiento u habendo-lo modificau pa concentrar-lo u homocheneizar-lo (blanco, ensundia u saín, sebo y lardo u redetiu).
As propiedatz fisicas d'os lipidos definen una qüalidat en aragonés que en aragonés se diz grasura, palabra feita con o sufixo -ura a partir de l'adchectivo gras(o). L'adchectivo graso puet aplicar-se a l'orache, a la naturaleza u estau d'a tierra u o terreno, a un estau d'a nieu, a un tipo de calidat d'a fusta, a una consistencia esponchosa de qualque cosa y a lo presupuesto. En Campo este adchectivo se documenta con apocope (gras) y significa "que pesa muito".
Quan se diz que o tiempo ye graso o tiempo ye suave y prou calido pa que se revienga a nieu. Quan se diz que a tierra ye grasa u que un terreno ye graso ye en a val de Benás quan contién muita archila y humus, en chistabín quan bi ha muito abono, u en Aguas, Chuseu y Torres quan presenta tanta humidat que no ye suelta y se puet masar.
Robert Koch
Robert Koch, naixito de Clausthal-Zellerfeld (Reino de Saxonia) o 11 d'aviento de 1843 y muerto en Baden-Baden (Imperio Alemán) o 27 de mayo de 1910, estió un biologo alemán, con quantos decubrimientos scientificos d'importancia, como a decubrimiento de o bacillo d'a Tuberculosis (Mycobacterium tubercolosis) en 1882.
Roberto Jiménez
Roberto Jiménez Gago (Fuenlabrada, Madrit, 10 de febrero de 1986) ye un futbolista espanyol. Chuga de portero y o suyo equipo actual ye o Reial Club Deportiu Espanyol.
Robert Koch
Robert Koch recibió por as suyas rechiras en 1905 o Premio Nobel de Fisiolochía u Medecina.
Roberto Jiménez
Estió internacional con a selección d'Espanya sub-17, sub-18, sub-19, sub-20 y sub-21.
Chatignonville
A suya población ye de 61 habitants, en una superficie de 5,13 km².
Cilicia
200px|thumb|right Cilicia ye una rechión situata en o sureste d'a peninsula anatolica d'alto u baixo correspondient a l'actual Çukurova y, delimitata por a cordelera d'o Tauro a lo norte y ueste, a l'este por l'Antitauro y a lo sud por a Mediterrania, estando Cilicia en frent d'a isla de Chipre. A principal ciutat de Cilicia ye Adana. Cilicia se subdivide en dos partitas, l'ueste montanyoso y poco poblato y l'este, con planas, deltas y paúls.
Os cautivos principals son o trigo, o cotón y a canya de zucre, estos zaguers sobre tot en a partita oriental, on os treballos d'irrigación permitioron nuevos cautivos y a sedentarización de poblacions nomadas. Bi ha menas de zinc, plomo y cromo. Adana ye un centro industrial, con industrias téxtils, cementeras, tabaqueras y alimentarias.
Historia
Habitato por os luvitas, fació part de l'Imperio Hitita y d'estatos neohititas, uno d'ellos dito Hilaku, dito Kilikos por os griegos, os qui estendilloron ixa denominación pa dicir a tota a rechión. Os asirios preboron d'anexionar-se beluns d'estos estatos. Dimpués bi heba un reino independient chicot dito Suennesis, que aceptaba l'autoridat de l'Imperio Persa Aquemenida. Cuan os aquemenidas suprimioron ixe reino tota Cilicia esdevinió una satrapía persa.
Dimpués d'os aquemenidas Cilicia se la disputaban diferents reis helenisticos y fue conquiesto por Pompeu en l'anyo 67 A.C. Os romanos creyoron a provincia romana de Cilicia con diferents tierras d'a costa sud d'Anatolia.
A fins d'o sieglo XIX a partita oriental de Cilicia estió un punto d'arribata de refuchiatos circasians. A principios d'o sieglo XX, y sobre tot en a Primera Guerra Mundial, a minoría armenia fue exterminata u forachitata en o Chenocidio Armenio.