cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sinclinal pendiu
Mamblas
250px|thumb|right|Envista de la [[sierra de las Mamblas dende cerca de Mecerreyes (Burgos).]] En tierras de la Meseta Espanyola, y especialment en la provincia de Burgos bi ha uns sinclinals pendius que corresponden toponimicament con mamblas, ye dicir, releus con forma de teta. Las mamblas s'han formau en plegos d'estratos de calsinera de lo Cretacio superior que han sedimentau sobre almendrons y arenitas. Como en estas series de plegos gosan conservar-sen millor los sinclinals no que los anticlinals, los cabaltos de las mamblas gosan corresponder a sinclinals pendius.
Punta Culfreda d'el Medio
A punta Culfreda d'el Medio (en francés Pic de Batoua Central) ye una montanya de 3.031 metros que se troba en a muga entre a provincia de Uesca (Aragón) y Occitania. A crencha d'o Culfreda la forman amás as cimas d'o pic Cauarére (2.901 m), a punta Culfreda Sud (3.034 m) y a punta Culfreda Norte (3.033 m).
Toponimia
L'orichen d'o toponimo ye occitán, significando o mesmo en aragonés. Formau por a composición d'as parolas "cul", formación orografica en a cabecera d'una val, y l'adchectivo "freda".
Calamoco
Calamoco ye un mont de 790 metros d'altaria situau en o municipio de Ferrera de los Navarros, en a provincia de Zaragoza.
Margot Cottens
Margot Cottens, naixita de Montevideo (Uruguai) o 9 de chinero de 1922 y muerta en Madrit (Espanya) o 2 de chinero de 1999, estió una destacata actriz uruguaya, encara que desembolicó quasi toda la suya carrera artista en Espanya, mas que mas en o teatro espanyol encara que tamién en o mundo d'o cine, prencipiando a suya carrera en o cine espanyol en primerías d'os anyos 1960. S'heba formato en interpretación en a escuela que l'actriz catalana Margarida Xirgu teneba en Montevideo.
Calamoco
Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Margot Cottens
D'entre a suya ampla filmografía, se pueden mencionar as suyas actuacions en bellas cintas, como Margarita se llama mi amor (1961, Ramón Fernández), La familia y uno más (1965, Fernando Palacios), La ciudad no es para mí (1966, Pedro Lazaga), Sor Citroën (1967, Pedro Lazaga), ¿Qué hacemos con los hijos? (1967, Pedro Lazaga), Las que tienen que servir (1967, José María Forqué), El turismo es un gran invento (1968, Pedro Lazaga), Sor ye-yé (1967, Ramón Fernández), ¡Cómo está el servicio! (1968, Mariano Ozores), Los que tocan el piano (1968, Javier Aguirre Fernández), Cateto a babor (1970, Ramón Fernández), u ¡Vaya par de gemelos! (1978, Pedro Lazaga).
Saubens
Saubens (Saubens en occitán, Saubens en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Portèth de Garona y rechión d'Occitania.
San Marcial
San Marcial ye una localidat d'o municipio d'El Perdigón en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 164 habitants.
Saubens
A suya población ye de 1.670 habitants (2006) en una superficie de 5,99 km², con una densidat de población de 279,80 hab/km².
Tierra de Biescas
Fan parti d'a Tierra de Biescas Orós Alto, Orós Baixo, Olibán, Escuer y Biescas. A Tierra de Biescas ye a dentrada d'a Val de Tena y ye trescruzata de norte a sud por o río Galligo.
Falco columbarius
O esmerellón u esmerollón (Falco columbarius (L., 1758) ) ye un falcón de mida chiqueta que habita en Eurasia y America d'o Norte. Nidifican en as zonas holarticas d'o hemisferio norte, y emigran cara a o sud en hibierno. En a Peninsula Iberica ye una especie hibernadera.
O esmerellón ye un au depredadera, y como toz os falcons tiene predilección per encalzar altras especies d'aus interceptando-las en l'aire, mas que no dedicar-se a abatir-se sobre radedors, chicoz reptils y altros animals que i podese trobar en o suelo.
Se reconoix per a coloración azulenca que tienen en a esquerna y a cara dorsal d'as alas, y a faixa negra que tienen en a punta d'a coda y d'as alas. A demés d'a mida que ye bien mas chiqueta que la d'altras Falconiformes, se tracta, en chunto con o ciquilín (F. tinnunculus) d'una d'as especies de falcons mas chiquetas. Per a mida pareixita que tienen as dos especies, a sobén omne l'entivoca con o ciquilín (u mesmo, se crei que ye a fembra d'ixe altro animal) si no en tiene guaire conoixencia, decumentando-se esporadicament o nombre popular de «ciquilineta».
En a edición aragonesa d'o Libro d'o Trasoro (s. XIV - XV) se'l nombra «smerellón» y «smerollón», y se i diz que ye una especie hábil cazadera y fácil de domesticar.
Vértiz de Penya Musera
O vértiz de Penya Musera (en castellano vértice de Peña Musera) ye un mont y vértiz cheodesico de 990 metros d'altaria situau en a sierra de Penya Musera, un cordal a l'ueste de sierra Nabla, provincia de Zaragoza.
Falco columbarius
A demés, en o mesmo texto se describe el que podría estar un caso d'estereotipia. Ixo ye, bel transtorno comportamental (a sobén compulsivo) que os animals salvaches desarrollan cuan se troban en captiverio privatos ta fer bellas actividaz que en a naturaleza farían.
Vértiz de Penya Musera
Se troba situau en a triple muga entre Undués-Pintano, Sigüés y Artieda.
Gazera (colonias chenovesas)
350px|thumb|Crimea en o sieglo XV (texto en francés): a linia amariella representa a muga de l'anterior "[[Thema de Khersón" en l'Imperio Bizantín, a linia y os puntos royos representan as mugas y ciudaz d'o Principato de Teodoro respectivament, os puntos verdes son ciudaz d'o Khanato de Crimea y os puntos blancos as colonias chenovesas (Gazera)]]
Falco columbarius
O mesmo autor d'o texto ofreix una solución ta privar que se pizquen as garras, y ye impregnando-les o pico con vesque u ungüento que impida que l'apendiz «prenga por difuera».
Gazera (colonias chenovesas)
Gazera u Gazaria ye a denominación d'as colonias que a Republica de Chenova teneba en a Peninsula de Crimea y arredol d'a Mar Negra, dende mitat d'o sieglo XIII dica zaguers d'o sieglo XV. A primera colonia chenovesa en existir oficialment en Gazera estió Caffa, cedida por Mangu Khan a la Republica de Chenova, pa esdevenir dimpués o centro d'as colonias chenovesas d'a Mar Negra. En 1357 os chenoveses adquirioron a colonia de Cembalo (actual Balaklava) y en 1365 os chenoveses los prenioron o control d'a ciudat de Soldaia (Sudak) a costa d'os venecianos. Os chenoveses podioron manetener as colonias de Gazera dica que l'Imperio Otomán las invadió con a fin de tener continuidat territorial con o Khanato de Crimea.
Toponimia
A denominación provién d'os Gazaros, pueblo turquico que dominó a zona antes d'a Rus de Kiev y d'os cumans. En La Flor de las Ystorias d'Orient mencionan como "Tierra Gazera" probablement a tota a peninsula de Crimea, pus os chenoveses no perdioron ixas colonias en tiempos de l'Imperio Mongol y d'o Khanato d'a Horda d'Oro:
Castiellos y fortalezas
Os chenoveses tenioron o control de diferents castiellos y fortalezas en as costas d'a Mar Negra: 400px|thumb|right|Anvista d'o Castiello de Soldaia cerca de [[Sudak.]]
Ueste d'a Mar Negra
Os chenoveses yeran bien establitos en Crimea y antiparte, Chenova poseyeba uns cuantos castiellos en a costa occidental d'a Mar Negra como o Castiello de Maurocastro (Bilhorod-Dnistrovsky) en o estuario d'o Dniester, o Castiello de Ginestra cerca de Odessa, o Castiello de Licostomo (Kiliya), a colonia de Constancia, y a colonia de Caladda (auguas ent'alto d'o Danubio).
San Martín de Castañeda
San Martín de Castañeda ye una localidat d'o municipio de Galende en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 150 habitants.
Naturaleza
thumb|300px|O vulcán [[Galunggung en 1980, amostrando una combinación de fenomenos naturals.]] thumb|300px|Una [[envista mas estable d'a naturaleza: Hopetoun Falls, Victoria, Australia. S'ha meso ficacio en a conservación d'a flora y d'atras caracteristicas naturals d'iste puesto, y a la vegata s'ha premeso un mayor fluxo de vesitants.]] A naturaleza incluye tot lo que existe en l'universo, y que no ye artificial u imachinario. En o suyo sentito mas amplo, equivale a lo conchunto d'o cosmos, de l'universo existent, lo que abraca dende particlas subatomicas dica os obchectos astronomicos, incluindo-ie a Tierra, os sers vivos y os procesos que se i relacionan.
O termin "naturaleza" fa referencia a los fenomenos d'o mundo fisico, y tamién a la vida en cheneral. Por un regular no incluye os obchectos artificials ni a intervención humana. En un sentito mas restrinchito, se gosa emplegar o termin ta referir-se a lo medio ambient.
Etimolochía y significato
A palabra "naturaleza" proviene d'o latín natura, que significa "o curso d'as cosas, o caracter natural". "Natura" ye a traducción latina d'a palabra griega physis (φύσις) –d'on, entre atras, en deriva la palabra fisica–, que en o suyo significato orichinal feba referencia a la forma innata en a que creixen espontaniament plantas y animals, a las suyas caracteristicas intrinsecas. Asinas apareixe en o primer uso escrito d'o termin physis que fue emplegato por Homero, y fa referencia a las cualidaz intrinsecas d'una planta.
O sentito d'a palabra naturaleza, en latín, se relaciona con o naiximiento. A concepción latina ye a de "mai naturaleza", ye un simbolo que tien relación con a vida en un sentito muit amplo. Diversas culturas han representato iste concepto con dioses. Manimenos, o concepto de naturaleza como un tot que s'identifica con l'universo fisico ye un concepto que ha estato incorporato mas recientment como consecuencia d'o desembolique d'a ciencia moderna, con un uso cada vegata mas amplo en os zaguers sieglos.
Adintro d'os diversos usos que actualment se'n fa d'o termin, cuan se parla de "naturaleza" se puet fer referencia a lo dominio cheneral, a los reinos en que se clasifican diversos tipos de sers vivos, como as plantas u os animals. En bel caso se refiere a procesos asociatos con obchectos inanimatos: a forma en a que existen os diversos tipo de cosas y os suyos cambios espontanios, como l'orache, a cheolochía d'a Tierra, a materia y a enerchía que tienen todas istas entidaz.
Naturaleza a sobén tien o significato d'entorno natural, que engloba animals salvaches, piedras, selvas, plachas y, en cheneral, totas as cosas que no han estato alteratas de traza sustancial por o ser humán, u que persisten a tamas d'a intervención humana. Iste concepto mas tradicional d'as cosas naturals embreca una distinción entre lo que ye natural y lo que ye artificial, entendendo que iste zaguer concepto como cualsiquier cosa elaborata por o conoiximiento humán.
Regallo (desambigación)
Regallo ye a denominación d'o cauz d'un barranco, val u un riu chicot, y como topónimo puet estar:
Derivando d'a hidronimia tenemos atras denominacions con a palabra regallo.
Oberschweinbach
Oberschweinbach (en bavaro Obaschwoambach) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o Districto de Fürstenfeldbruck.
Regallo (desambigación)
Tamién ye sinonimo de Regano, una tecnica de riego, se veiga regallo.
Saga pedo
Descripción
A suya largura plega a 12 cm. O suyo cuerpo ye muito estirato, con un oviscapto muito visible y unas antenas igualment luengas y insertas entre os uellos.
As patas presentan femurs y tibias con punchas pa ensopinar as suyas presas (por un regular atras grillas), d'una traza pareixita a un plegamans.
No se conoixe o masclo, només a fembra, que ye tetraploide y se reproduce por partenochenesi (Kallenbach, 1967).
Distribución
Se distribui por China noroccidental, Kazaquistán, Uzbekistán, Tachiquistán, Azerbaichán, Cheorchia, Rusia, Rumanía, Bulgaria, Eslovaquia, Chequia, Hongría, Sicilia, Cerdenya, Corcega, Occitania y Espanya. En Espanya s'ha citato d'as provincias de Albacet, Badajoz, Ciudad Real, Cuenca, Toledo, Segovia, Madrid, Valencia, Tarragona, Chirona y Zaragoza. A cita d' Aires y Menano de 1916 pa Portugal la han descartata bells autors uno dimpués d'atro.
Habitat
Se troba en gran variedat d'habitats, ye una especie xerotermofila que puet amaneixer en qualsiquier tipo de vechetación, y lo han descrito en pueyos, marguins de selvas, puestos con hierba alta, chinebrals, sabinars, restrollos. En Catalunya lo han trobato en maticals silicicolas formatos por estepas, brucos y barzas dende 70 dica 1.065 m sobre o livel d'a mar. En Albacet se troba dica l'altaria de 1.540 m en Cerro Padrón. En a provincia de Zaragoza ye citato d'o Galacho de l'Alfranca.
Conservación
A UICN lo declara vulnerable. Esta especie ye catalogata por o catalogo d'as especies amenazatas d'Aragón como d'intrés especial por o Decreto 49/1995, d'o 28 de marzo.
Lin Xin Ru
Lin Xin Ru (林心如 en chinés, naixita de Taipei (Republica de China) o 27 de chinero de 1976, ye una actriz y cantaire taiwanesa.
Chris Pine
Chris Pine, naxito de Los Angeles (California) o 26 d'agosto de 1980, ye un actor estausunidense
San Martín de Terroso
San Martín de Terroso ye una localidat d'o municipio de Cobreros en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 80 habitants.
Plaza d'Espanya (Zaragoza)
Se clamaba tradicionalment Plaza de Sant Francisco a causa d'un monesterio que yera astí. Posteriorment, a meyaus d'o sieglo XIX, estió cambiau a Plaza d'a Constitución. En a dictadura de Francisco Franco se cambió a lo suyo nombre actual de Plaza de España en castellano.
Alberto Contador
Alberto Contador Velasco conoixiu profesionalment como Alberto Contador y naixiu de Pinto (Madrit) o 6 d'aviento de 1982, ye un ciclista profesional activo en o ciclismo dende 2003 dica 2017. En l'actualidat ye retirau d'o esporte d'elite tien cuantas victorias importants mientres a suya carrera esportiva, encluyindo-ie 7 victorias en grans vueltas (dos Tours de Francia (descalificato en o Tour de 2010 por dopache), 2 Giro d'Italia (descalificato en o Giro de 2011 por dopache) y tres Vueltas a Espanya), a mas de muitas atras victorias menors.
Partecipó en os Chuegos Olimpicos de Pekín 2008 estando cuatreno clasificato en a cursa contrarreloch individual. En o Tour de Francia de 2010 dió positivo por clembuterol en un control de dopache, dimpués de muitos recursos fue sancionado sin de competir y anulaus os suyos resultaus dende o 5 d'agosto de 2010 dica o 5 d'agosto de 2012, istos procesos fuoron conoixitos como Caso Contador.
Arabes d'Al-Andalus
Los arabes d'Al-Andalus emigroron dende zaguers de lo sieglo XV ta la Berbería formando comunidaz en lo norte de Tunicia y ciertas ciudaz d'Alcheria y Marruecos como Tetuán. Yeran la población base d'Al-Andalus, que s'arabizó mientres estioron sozmesos a una clase dirichent musulmana y en los primers tiempos d'orichen arabe.
Denominacions
En tiempos de la reconquiesta recibiban la denominación de "moros", tanto a los de territorios baixo control musulmán como los que se quedoron en territorio reconquiesto. La denominación "morisco" tamién se feba servir, encara que no en lo sentiu que s'emplega en la historiografía espanyola, se referiba sobre tot a las propiedatz y elementos culturals de los musulmans, d'acuerdo con lo significau que aporta lo sufixo -isco.
La historiografía espanyola fa distinción entre los musulmans baixo control cristiano que mantenioron la suya relichión ubiertament ("mudéchars") y los que se baptizoron y continaban estando musulmans ("moriscos"), dicotomía que los textos medievals en aragonés y los escritos en castellano de lo sieglo XVI en Aragón no reflectaban. Los arabes d'Al-Andalus que actualment viven en lo norte d'Africa reciben la denominacion de andalusians en anglés.
En la "Cronica d'Espayna" de García d'Eugui los denominan "andaluces" en un partz de lo libro a on parlan d'atros pueblos musulmans.
Luenga
A lo principio l'arabe lo parlaba una chicota minoría dirichent de caracter militar que heba preso lo poder de la Peninsula Iberica, la mes gran part de la población parlaba parlas romances producto de la evolución de lo latín en cada rechión y que ya heban encomenzau a diverchir en tiempos de lo Reino Visigodo de Toledo. Este conchunto de parlas rechionals romances reciben la denominación academica de "mozarabe" u romanico-andalusí. La arabización lingüistica d'Al Andalus progresó muito dende que Abderramán I decidise establir-ie lo Emirato de Cordoba. L'arabe fue substituyindo a lo romanico-andalusí tanto entre los muladís (hispanos convertius a lo Islam) como entre los mozarabes (hispanos cristianos), porque yera la luenga de lo poder politico y de la relichión.
En lo sieglo XV los musulmans de la val d'Ebro charraban aragonés mientres que los de los reinos de Valencia, Murcia y Granada charraban l'arabe hispanico u algarabía. Bel autor considera que los musulmans de la val d'Ebro podioron conservar lo suyo romanz orichinal que no sería guaire diferent de l'aragonés y que dimpués s'aragonesizaría. Manimenos existe unatra interpretación que afirma que los musulmans de la val d'Ebro yeran arabizaus en tiempos de la reconquiesta y que fuoron abandonando paulatinament de l'algarabía como luenga corrient y de relacions. Los musulmans de la val d'Ebro que charraban aragonés y los de la Meseta que parlaban castellano rematoron desembolicando una literatura en romanz escrita en alfabeto arabe dita literatura alchamiada.
Los musulmans de lo Reino de Granada que se refuchioron en Tetuán dimpués de la conquiesta de zaguers de lo sieglo XV contribuyoron a arabizar a los rifenyos occidentals u chebala. L'arabe que se charra en Tetuán y en Lo Rif occidental ye un arabe de madina d'orichen en Al-Andalus y no un arabe beduín como en atras partz de Marruecos.
Ana Galindo
Ana Galindo Santolaria naixita de Chaca o 16 d'agosto de 1973 ye una esquiadora aragonesa que estió activa profesionalment dende 1988 dica o 2004 y que partecipó en a Copa d'o Mundo d'Esquí, cinco Campionatos Mundials d'Esquí y dos Chuegos Olimpicos d'Hibierno (Nagano 1998 y Salt Lake City 2002).
En l'anyo 1998 estió esleyita millor esportista femenina aragonesa.
Dimpués d'a suya retirata esportiva treballa como tecnica en o Centro de Especial Tecnificacion de Deportes de Invierno de Chaca.
Schöngeising
Schöngeising (en bavaro Scheegeising) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto de Fürstenfeldbruck.
Avenida de Pablo Gargallo
L'Avenida de Pablo Gargallo, adedicada a Pablo Gargallo, ye a prencipal avenida d'o barrio de L'Almozara en a ciudat de Zaragoza (Aragón). L'avenida trescruza tot o barrio, dende a Plaza de Europa dica la carrera de Francia, en a cuala ye situau o enlace a lo Puent d'o Tercer Milenio d'a Z-30 (que une o barrio con l'ACTUR trescruzando a Exposición Internacional de 2008).
Cantharellus cibarius
A chirola (Cantharellus cibarius (Fr., 1821) ) ye un fongo d'a orden d'os Cantharellales y familia Cantharellaceae que creixe en Europa dende Escandinavia dica la cuenca d'a Mediterrania, sobretot en selvas caducifolias y de coniferas.
Se fa servir en muitos platos culinarios y se puede conservar ixucando u conchelando.
S'ha de parar cuenta de no trafucar ista especie con a mortal Omphalotus illudens.
Liga Espanyola de Baloncesto 1975-76
L'anyada 1975-76 d'a Liga Espanyola de Baloncesto estió a ventena edición de dita competición. Participoron 12 equipos en un grupo unico, chugando toz contra toz con partiu a dople vuelta en una primera ronda. Os seis primeros chugaban por o títol en una segunda fase con partido a dople vuelta, valendo os resultaus d'a primera fase; entre que os seis zaguers luitaban por no baixar en as mesmas condicions, con dos plazas en chuego. Prencipió o 21 de setiembre de 1975 dica o 25 d'abril de 1976. O campión estió, por decena ueitena vegada, o Real Madrid.
Trujillo (Venezuela)
Trujillo ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Trujillo. Ye situata a l'ueste d'o país y a suya población en 2001 yera de 38.110 habitants.
A ciudat ye situata a 1.170 metros d'altaria d'o livel d'a mar, en a zona d'os Andes.
Historia
A ciudat fue establita en o 9 d'octubre de 1557 por o conquistador espanyol Diego García de Paredes, que yera naixito d'a ciudat extremenya de Trujillo.
Bette Davis
Bette Davis (nombre artistico de Ruth Elizabeth Davis), naixita de Lowell (Massachusetts, Estaus Unius) o 5 d'abril de 1908 y muerta en Neuilly-sur-Seine (Altos d'o Sena, Isla de Francia, Francia) o 6 d'octubre de 1989, estió una actriz estausunidense.
Premios
L'actriz Bette Davis recibió un premio Oscar a la Millor Actriz en 1935 por a suya interpretación en a cinta Dangerous, dirichita por Alfred E. Green; o suyo segundo Oscar a la Millor Actriz estió en 1938 por o suyo papel en a cinta Jezebel, dirichita por William Wyler. Como curiosidat, cuan se vendioron as dos estatuestas d'os dos Oscars de Bette Davis, los mercó Steven Spielberg por 207.500 (o segundo) y 578.000 dólars (o primero) y los donó a l'Academia d'as Artes y as Ciencias Cinematograficas de Hollywood.
San Martín de Tábara
San Martín de Tábara ye una localidat d'o municipio d'Olmillos de Castro en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 115 habitants.
Isabel d'Urchel
Isabel d'Urchel estió reina d'Aragón y de Navarra dende 1064 por o suyo matrimonio con Sancho Remíriz. Yera filla d'o conte Ermengol II d'Urchel y Clemencia de Bigorra.
Tenioron un fillo, quí sería o futuro rei Pero I d'Aragón.
Villate
Villate puet estar:
Diocesi de Sasau
A diocesi de Sasau (en latín Dioecesis Sasabensis) ye una diocesi aragonesa suprimida y actual seu titular d'a Ilesia Catolica.
Leiria
Leiria ye una ciudat portuguesa, en a rechión de Centro y districto de Leiria (en ye a suya capital).
A suya población yera de 125.499 habitants en l'anyo 2005, en una superficie de 564,66 km² y con una densidat de población de 223,05 hab/km².
Diocesi de Sasau
Historia
Sasau fa referencia a o monesterio de Sant Hadrián de Sasau, en a val de Lubierre, en o municipio actual de Borau (Uesca). D'iste monesterio huei nomás queda a ilesia.
Dimpués d'a invasión musulmana d'Hispania, a diocesi de Uesca permaneixe vacant mientres un sieglo. En o sieglo X o territorio de l'actual Aragón quedó baixo o dominio d'os reis de Navarra y, dende o punto d'anvista eclesiastico, pendeba de Pamplona. Dada a extensión d'a propia diocesi, en 922 o bispe Galindo de Pamplona consagró tres nuevos bispes, entre os que subdividió o territorio. Un d'istes bispes estió Ferriol, qui asumió o nombre de "bispe de Sasau", porque, en absencia d'un centro habitau de cierta grandaria y importancia, instaló a suya seu en o monesterio que levaba o nombre de "Sasau" en a val de Borau. Os bisoes asumirían tamién o nombre de "bispes d'Aragón", ya que ista chicota diocesi yera a primera seu episcopal aragonesa.
En 1077 o rei aragonés Sancho Remíriz puya a Chaca a o rango de ciudat y primera capital d'o reino, trasladando-ie a seu aragonesa y metendo punto final a la diocesi de Sasau.
Provincia de Covasna
A provincia de Covasna (en rumano Judeţul Covasna) ye una provincia de Rumanía con capital en Sfântu Gheorghe.
A población d'esta provincia ye de 222.449 habitants (en 2002) en una superficie de 3.710 km², con una densidat de población de 60 hab/km².
Población por etnias y nacionalidatz
Seguntes o cens de l'anyo 2002 a més gran part d'a población son os seculs con o 73,79 %, seguitos por os vlacos u rumanos etnicos con o 23,28 % y os chitans con o 2,68 %.
Divisions administrativas
O districto conta con 2 municipios, 3 ciudaz y 40 comunas.
Acipenser sturio
Pueden aconseguir dica 6 m de longaria y 400 kg de peso, manimenos una longaria mas común ye d'1,25 m. Tamién pueden aconseguir una edat de 100 anyos.
Dica los primers decenios d'o sieglo XX, istos peixes yeran abundants y se capturaban extensivament per o suyo caviar, pero un fuerte cantimbás a resultas d'a sobrepesca fació que desapareixesen d'a gran mayoría d'a suya antigas arias.
Anna Cruz
Anna Cruz Lebrato (27 d'otubre de 1986 de Barcelona, Espanya) ye una chugadora espanyola profesional de baloncesto. Tien una altaria de 1,74 metros y ocupa a posición d'escolta. En l'actualidat chuga en o Casademont Zaragoza d'a Liga Femenina d'Espanya.
Ha estato internacional con Espanya en diferents campionatos internacionals.
Seguéi Koroliov
Serguéi Koroliov (en ruso Серге́й Па́влович Королёв) yera un incheniero ruso de codetes que s'encargó de desenvolver dentre las anyadas 1950 y 1960 os programas espacials mas iconicos d'a Unión Sovietica. Asinas per eixemplo, a lo frent d'a suya usina de disenyo OKB-1, estió involucrau en o desembolique d'o Sputnik 1, en o lanzamiento d'a canya Laika, lo primer ser vivo en o espacio, y d'o lanzamiento de Yuri Gagarin, lo primer ser humano en o espacio.
Asinas mesmo estió desenvolvendo lo programa robotico d'exploración lunar clamau Luna y lo programa tripulau lunar N1-L3 que yera l'equivalent d'o programa Apollo d'a NASA.
Mientres que estió vivo estió conoixiu simplament con o nombre de "Incheniero Chefe" pa protecher-lo de posibles atentaus. Dimpués d'a suya muerte en una operación pa estirpar-le un tumor se dió a conoixer a suya identidat a lo mundo y estió enronau con muitas honors en o Kremlin en Moscú.
Sarrablo
thumb|[[Ilesia (edificio)|Ilesia de Sant Per de Larrede.|250px|right]] Sarrablo (Serrablo en castellano) ye o vocable emplegato dende tiempos medievals ta referir-se a os territorios situatos entre As Bellostas y Gavín.
Programa N1-L3
thumb|Nau lunar LK d'o programa N1-L3 O programa N1-L3 yera la respuesta d'a Unión Sovietica a lo programa Apollo d'os Estaus Unius pa mandar un ser humano enta la superficie d'a Luna.
O N1-L3 yera desenvuelto per a usina de disenyo OKB-1 dirichida per l'incheniero chefe Seguéi Koroliov y yera formau per o codete N1, a nau espacial Soyuz LOK (d'o ruso Lunni Orbitalni Korabl "nau orbital lunar") y lo suyo modulo lunar LK (d'o ruso Lunni Korabl "nau lunar"). Pa cabidar masa a causa d'a menor potencia d'o codete N1, la tripulación sería formada nomás per dos cosmonautas, o piloto d'a LOK y lo d'o LK, frent a los tres astronautas d'o programa Apollo.
Sarrablo
En o Viello Sobrarbe consideran tradicionalment que una d'as mugas entre o Sobrarbe y o Sarrablo ye o tozal de Surta (pasau o Tozal de Surta ye Sarrablo).
Programa N1-L3
Sumau a l'escasez de recursos economicos, o programa N1-L3 habió de fer frent a la competencia directa d'unatro programa lunar dentro d'a Unión Sovietica: lo programa L1 pa circumnavatiar a Luna desenvuelto per a usina de disenyo OKB-52 de Vladímir Cheloméi que yera un furo rival de Seguéi Koroliov.
Sarrablo
Ilesias de Sarrablo
Bi ha dos estilos d'Ilesias en Sarrablo:
Casas
Destacan en as casas as chamineras con os suyos tipicos espantabruixas y a falsa, a parti d'a casa a on s'alzan os achiperres inservibles. Bi ha casas con istas caracteristicas prou bien conservatas en os lugars de Belarra y Chillué.
Sternula albifrons
A falceta d'augua chicota (Sternula albifrons (Pallas, 1764) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Laridae que ye nativa d'Europa y Asia.
Esopo
Esopo (en griego Αἴσωπος) (620 aC - † 560 aC) estió un escritor griego. Ye muit conoixito por as suyas Fabulas, y considerau como uno d'os millors escritor de fabulas d'a historia chunto a Samaniego y La Fontaine, qui tradució y replegó parti d'a suya obra.
Onil
Onil (Onil en catalán y oficialment; Onil en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca de l'Alcoyán, provincia d'Alicant y partiu chudicial d'Ibi.
A suya población ye de 7.753 habitants (2011) en una superficie de 48,41 km², con una densidat de población de 160,15 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Onil se troba situata a 697 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 18 km d'a ciudat d'Ibi, a capital d'o suyo partiu chudicial, y de 39 km d'a ciudat d'Alicant, a capital d'a suya provincia.
Mugas
O termin municipal d'Onil muga a o norte con Banyeres de Mariola; a o nord-este con Alcoi; a l'este con Ibi; a o sudeste con Castalla; a o sud con Castalla; a o sudueste con Castalla; a l'ueste con Biar; y a o norueste con Biar.
Antonio Hidalgo
Antonio Hidalgo Morilla, naixito de Granollers, (Barcelona) o 8 de febrero de 1979 ye un futbolista catalán hue retirato que chugaba de meyocampista ofensivo. Actualment (2016) ye entrenador d'o EC Granollers.
Ye o tercer chugador que bi ha partecipato en mas partius en a Segunda División espanyola de fútbol con 412.
¡Vaya par de gemelos!
¡Vaya par de gemelos! (títol en castellano, en aragonés Qué parella de chemelos, enguerada en Aragón con o títol orichinal en castellano) ye una cinta espanyola de l'anyo 1978 de cine de comedia dirichita por Pedro Lazaga seguntes un guión de Vicente Coello y con una banda sonora orichinal d'Antón García Abril. A cinta, ambientata en a ciudat aragonesa de Tarazona, incluye en o suyo reparto a destacatos actors como Paco Martínez Soria, Margot Cottens, María Isbert, Inma de Santis, José María Guillén, Inés Morales, Pedro Hurtado, Julián Navarro, Luis Lorenzo, Carmen García Cervera u Concha del Val.
Emmering (Fürstenfeldbruck)
Emmering (en bavaro Emmaring) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto de Fürstenfeldbruck.
Penya Gurunyuelo
A penya Gurunyuelo (en castellano Peña Guruñuelo) ye un mont de 1.129 metros d'altaria que se troba situau en a provincia de Zaragoza. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
¡Vaya par de gemelos!
Argumento
En conoixer tot ixo, Pedro decide de copiar l'enganyo d'o suyo chirmán y decir-le a su muller, Mariana, que ell tamién heba teniu un fillo con una muller antis de casar-se con ella. Pero Mariana no ye pas como Julia, la muller de Lucas, y amás las cosas bien luego prencipian a complicar-se...
Penya Gurunyuelo
Se troba entre sierra Nobla y pui d'Arás en o nord-este d'a comarca de Cinco Villas.
Toponimia
Bi ha atras variants d'iste toponimo como Grunyuelo, Grinyuelo y Brunyuelo.
Comarca
right|thumb|300px|As [[comarcas d'Aragón.]] Una comarca (d'o longobardo < *markan) ye una división d'o territorio formada por cuantos municipios y lugars, seguntes motivos de tipo a sobén historico. Tamién ye prou estendillato en l'aragonés estandar a denominación comarca que puet fer referencia a lo conchunto u zona d'arredol d'un puesto u lugar, sin garra connotación administrativa. En aragonés medieval ye bi ha documentación d'o uso d'a palabra "comarca", por eixemplo en o Poema de Yuçuf.
Puerto Ayacucho
Puerto Ayacucho ye una ciudat venezolana, capital d'o Estato Amazonas. Ye situata en o sud d'o país y a suya población yera de 41.000 habitants en 2001.
Ramós
Ramós (Ramós en occitán, Ramous en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Ortès y Tierras d'as Gaves y d'a Sal y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 392 habitants (1999) en una superficie de 7,58 km², con una densidat de población de 51,72 hab/km².
Demografía
2004: población provisional seguntes o INSEE.
Altos Pireneus
Altos Pireneus (65) (en francés Hautes-Pyrénées, en gascón Nauts Pirenèus) ye un departamento d'o sudeste de Francia.
Muga con os departamentos d'os Pireneus Atlanticos, Gers y Alta Garona y con Aragón a o sud, comunicato por meyo d'o túnel d'Aranyonet-Bielsa.
San Martín del Pedroso
San Martín del Pedroso ye una localidat d'o municipio de Trabazos en a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 119 habitants.
Tocho
thumb|right|250px|Tocho agafau con a mano. Un tocho  ye qualsiquier palo recto y de bella largura que se pueda emplegar pa misions diversas, como por eixemplo pa refirmar o peso d'o cuerpo y aduyar-se en caminar, pa estafurriar a os animals domesticos como as gallinas, aucas, güellas, etc. y aturar-los y reconducir-los t'an se quiera, pa defensar-se u esfuriar a os animals como cans que amaneixca en o camín y que s'arremetan, etc.
Luis Lorenzo
Luis Lorenzo, naixito de Madrit o 23 de chulio de 1943, ye un actor espanyol, activo en o mundo d'o cine espanyol dende zaguerías d'os anyos 1970, pero tamién en o mundo d'o teatro espanyol dende primerías d'ixa mesma decada. Ye casau con a tamién actriz Luisa Armenteros.
D'entre a suya filmografía, se puet mencionar bel una d'as suyas interpretacions en bellas cintas como ¡Vaya par de gemelos! (1978, Pedro Lazaga), La guerra de los niños (1980, Javier Aguirre Fernández), El liguero mágico (1980, Mariano Ozores), La tía de Carlos (1982, Luis María Delgado), Cristóbal Colón, de oficio... descubridor (1982, Mariano Ozores), El hijo del cura (1982, Mariano Ozores), u Agítese antes de usarla (1983, Mariano Ozores). Tamién ha destacato por os suyos papels en series de televisión como Aquí no hay quien viva, encara que en papels segundarios.
Cynops pyrrhogaster
Cynops pyrrhogaster (Cynops pyrrhogaster en clasificación scientifica (Boie, 1826) ) ye una especie d'o chenero d'amfibios Cynops de l'orden d'os urodelos, subfamilia Pleurodelinae y familia Salamandridae, que tiene a suya aria de distribución en as islas de Honshū, Shikoku, y Kyūshū en (Chapón).
Vilata
Vilata (Vilata en occitán, Villate en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Muriel, cantón de Portèth de Garona y rechión d'Occitania.
Maximilien de Robespierre
Maximilien de Robespierre u Maximilien Marie Isidore de Robespierre, naixito d'Arras (Artois, Reino de Francia, hue Paso de Calais, Francia) o 6 de mayo de 1758 y muerto guillotinato en París (Primera Republica Francesa) o 28 de chulio de 1794, estió un avogato y politico francés, destacato partecipant en a Revolución francesa, estando o prencipal representant d'a Montanya mientras a Convención Nacional (estió president d'a dita Convención Nacional). A suya ideolochía yera democratica radical y ye una d'as personalidaz politicas mas controvertitas d'ixas envueltas en Francia.
Barranco de Presún
O barranco de Presún ye un barranco d'a comarca d'a Chacetania.
John Lindley
John Lindley, naixito d'Old Catton (hue Norwich, Norfolk) o 8 de febrero de 1799 y muerto en Turnham Green (Londres) l'1 de noviembre de 1865, estió un botanico, micologo y paleontologo britanico. En 1857 recibió a Royal Medal.
Barranco de Presún
Recorre os municipios de Salvatierra d'Esca y A Canal de Berdún y desemboca en o barranco d'el Sacal, tributario d'o río Aragón.
Grafrath
Grafrath ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto de Fürstenfeldbruck.
Larus delawarensis
A gaviota de Delaware (Larus delawarensis (Ord, 1815) ) ye una au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Laridae que lo suyo tozuelo, o cuello y as partis inferiors son de color blanca; o pico relativament curto ye amariello con un aniello fosco; a esquena y as alas son de color grisa platiada; y as garras son amarillas. Os uellos son amariellos con ribets royos. A esperanza de vida promeyo d'un individuo que plega a la edat adulta ye de 10,9 anyadas, manimenos, a gaviota de Delaware mas viella rechistrada s'observó en Cleveland en 2021, encara con vida a la edat de 28 anyos.
L'habitat de reproducción d'as gaviotas de Delaware se troba amán de lacos, ríos u la costa de Canadá y o norte d'os Estaus Unius. Fan niedos colonialment en o solero, a ormino en islas. Son aus migratorias y la mayoría se desplaza enta lo sud dica lo golfo de Mexico y as costas atlantica y pacifica d'America d'o Norte y os Grans Lacos.
As gaviotas de Delaware s'alimentan en vuelo u replegan obchectos mientres nadan, caminan u vadian. Tamién furtan birolla d'atras aus y con freqüencia esforican en a vasuera. Son omnivoros; a suya dieta puede incluyir insectos, peix, cerials, uegos, leremicos y radedors. Istas aus son oportunistas y s'han adaptau bien en incherir birollas quan as personas as descartan u mesmo as deixan desatendidas. Muitos banyistas lo consideran una plaga a resultas d'a suya disposición a furtar birolla sin vichilancia en plachas rebutidas de chent. As aus s'arrechuntan en plachas, puertos esportivos, muelles y parques an a chent las alimenta con la man.
Escudo d'a Republica Checa
thumb|200px|O escudo d'a Republica Checa O escudo d'a Republica Checa, une os blasons d'os tres territorios historicos d'a actual Republica Checa, se trestalla en quatre quartels:
Variants d'o escudo d'a Republica Checa en l'actualidat
thumb|100px|left|O escudo d'a [[Republica Checa.]]
Barranco d'el Sacal
O barranco d'el Sacal ye un barranco d'a comarca d'a Chacetania.
Naixe en o municipio de Fago, baixo a punta Chanlayo y recorre os municipios de Salvatierra d'Esca, A Canal de Berdún y Sigüés, pa desembocar en o río Aragón.
Wilhelm Wien
Wilhelm Wien, naixito de Fischhausen (Prusia Oriental, Reino de Prusia, hue Primorsk, Rusia) o 13 de chinero de 1864 y muerto en Múnich (Bavera, Republica de Weimar) o 30 d'agosto de 1928, estió un fisico alemán, que recibió o Premio Nobel de Fisica en 1911 por os suyos descubrimientos sobre a Lei de Wien sobre a calor.
Peter Luccin
Peter Bernard Luccin ye un futbolista francés. Naixito de Marsiella, (Provenza-Alpes-Costa Azul) o 9 d'abril de 1979. Actualment chuga en o FC Dallas d'a Major League Soccer estausunidense.
Sputnik 1
O Sputnik 1 (u tamién PS-1 u Простейший Спутник-1 Prosteishi Sputnik-1, "satelite simple" en ruso) estió un satelite artificial lanzau per a Unión Sovietica lo 4 d'octubre de 1957 per meyo d'un codete R-7 Semiorka y que se convirtió en o primer obchecto humano en aconseguir l'espacio ubrindo las puertas pa la exploración espacial.
Se tractaba d'una esfera de metal de 58 cm de diametro con quatro antenas de radio que transmitiban uns caracteristicos pulsos que podeban estar recibius per qualsequier radioaficionau.
San Miguel de la Ribera
San Miguel de la Ribera ye un municipio d'a provincia de Zamora, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. A suya población ye de 358 habitants, en una superficie de 26,33 km² y una densidat de población de 13,6 hab/km².
Punta Casetas
A punta Casetas ye un mont de 1.028 metros d'altaria que se troba situau en a provincia de Zaragoza.
Arcisac d'Ador
Arcisac d'Ador (Arcisac d'Ador en occitán, Arcizac-Adour en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de l'Ador Meyo y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Punta Casetas
Se troba entre sierra Nobla y pui d'Arás en o nord-este d'a comarca de Cinco Villas, chunto a la penya Gurunyuelo.
Arcisac d'Ador
A suya población ye de 471 habitants (1999) en una superficie de 5,10 km², con una densidat de población de 92,35 hab/km².
Gröbenzell
Gröbenzell (en bavaro Gröbmzej) ye un municipio de Bavera, Alemanya. Se troba en o districto de Fürstenfeldbruck.
Albalat de l'Arcebispe
Albalat de l'Arcebispe (Albalate del Arzobispo en castellano) ye un municipio aragonés de la provincia de Teruel, situau en la comarca de lo Baixo Martín.
Loxia curvirostra
A cruceta (Loxia curvirostra (Linnaeus, 1758) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Fringillidae que se reproduz en as selvas de coniferas d'America d'o Norte y Eurasia.
Albalat de l'Arcebispe
La suya población ye de habitants en una superficie de 205,7 km².
Cheografía
Albalat de l'Arcebispe ye situau en la costera de una muela que caye enta la marguin ezquierda de lo río Martín, a 342 metros d'altaria dencima de lo livel d'a mar, a una distancia de 148 km de Teruel, la capital de la suya provincia, y a 82 km de distancia de Zaragoza, la capital d'Aragón.
Historia
dreita|thumb|250px|Arco y capiella de Sant Chusé d'Albalat de l'Arcebispe. Pareixe que los Sinyors de Belchit prenioron Albalat en tiempos de Remón Berenguer IV. En 1149, este conte donó la Villa y Castiello d'Albalat a lo Bispe Bernal de Zaragoza. En la baixa Edat Meya yera un lugar poblau exclusivament por cristianos.
Los dominios d'Albalat s'ixamplaban en la baixa Edat Meya y Andorra, Almochuel, Arcos, Arinyo y lo Cardadal plegoron a formar-ne parte.
En la Guerra de Succesión Espanyola Albalat de l'Arcebispe s'alinió con los Borbons y dioron refuchio a l'arcebispe Antonio Ibánez de la Riva (visorrei d'Aragón nombrau en 1703 por Felipe V). Por lo refirme recibiu Felipe V atorgó a Albalat lo títol de "fidelisma" lo 30 de chuliol de 1708.
Toponimia
Las primeras mencions de lo lugar yeran como Albalat, que significa en arabe "la calzada", fendo referencia a una posible calzada romana y que en Edat Meya Albalat yera en lo camín que comunicaba Zaragoza con Levant, estando parte de lo Camín de San Chaime de l'Ebro. Ha teniu en bel texto l'apelativo del Episcopo u del Bispe, por eixemplo en un texto de 1292 relativo a los templers:
Tamién en textos relativos a la Unión Aragonesa:
A partir de 1318, prene l'apelativo del Arzebispe, y asinas lo leyemos en lo famoso texto medieval aragonés Litera Intimata, que escribió Mosen Ioan Ximénez Cerdán a lo chusticia Mosen Martín Díez d'Aux:
left|thumb|250px|A [[ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora d'Albalat de l'Arcebispe.]] Pero en ixos tiempos tardanos cada vegada mes s'escribiba como en castellano del Arzobispo. En lo Libro del Reparo del General de 1489-1491 s'escribe Albalat del Arçobispo. Encara en lo fogache de 1495 s'escribe Albalat de l'Arçobispo.
Microtoponimos
En lo suyo casco urbano bi ha toponimos en aragonés: Arco d'el pin, Canaleta, Fandega, Fila, La Fal (una carrera con forma de falz), Morera (barrio musulmán), Moretilla. Bi ha un toponimo d'orichen francés u occitán: la Rúa, citau en 1573.
En lo suyo termin bi ha bel microtoponimo en idioma aragonés: un casal dito el Radiguero, un plan dito Plan del Bispe, y una montanya dita la Silleta, una zaica dita Azaiqueta y atra dita de los terreros. Atros con elementos aragoneses son algecira, balsete fadiga, la canal, collau royo, espartal, espartosa, espilas/pilas, Fandeguilla, Arroyo del Filo, Paridera Loma de la Figuera, Figaral, Fulla, La Gabarreta, Ifesa, Cabezo de la Ginesta, Lobera, Los Albares, Majuelo del Bispe, Millares, Morerales, Planas, Planetas, Mas de la Plana, Planos de la Calva, Samatán, Sasillo, Saso, Tarranclera, Tollos, Torre de la Val, Val de Ferreros, Val de la Clocha, Val de la Olivera, Valfonda, Valpelosa, Val de los Jugos, royales d'el Picón, rincón d'el Pinaré, mar de Fulla. Las guías Prames fa mención d'un planas Fanatos que no nombran atras fuents.
En la fuella 440 de lo Mapa Topografico Nacional de España titulada Belchite figura una partida dita La Tamarit, probable mala transcripción de La Tamariz que ye como se diz a este arbusto en la redolada y como figura lo toponimo en las Guías Prames.
Luengas y parlas
Actualment en Albalat de l'Arcebispe se charra, como en toda la comarca de lo Baixo Martín, lo castellano rechional d'Aragón, con substrato lingüistico provinient de l'aragonés que se i charró en la baixa Edat Meya.
Los mayestros de lo Colechio Publico replegoron lo lexico emplegau por las familias de los alumnos. Se conservan palabras aragonesas de lo mesmo tipo que en lo Baixo Martín y Andorra (s'emplega l'adverbio de tiempo a sobén). Destaca la conservación de la xorda intervocalica en cucullata (cucullada en Sant Per de Calanda y Exatiel), y la sonorización dezaga liquida en chungo.
Chacimientos arqueolochicos
En lo termin municipal bi ha chacimientos arqueolochicos:
Pinturas rupestres
Bi ha diferents covachas y cinglos con representacions d'arte levantín y que fan part de lo Parque Cultural d'el Río Martín.
Molimentos
dreita|thumb|250px|Lo [[castiello d'Albalat de l'Arcebispe.]] La villa ye conchunto historico-artistico dende lo 5 d'octubre de 1983. Entre lo castiello, la ilesia y lo río bi ha una morería, una medina bien conservada y mugada. A 13 km a lo sud d'Albalat, sobre un cinglo ye la ermita de la Virchen d'Arcos, de lo sieglo XVII.
Molimentos relichiosos
right|thumb|250px|La ilesia de Sant Chusé d'Albalat de l'Arcebispe.
Personalidaz naixidas d'Albalat de l'Arcebispe
Categoría principal: Naixius d'Albalat de l'Arcebispe.
Lista de reis visigodos
thumb|75px|Corona votiva de [[Receswinto.]] Os reis visigodos han reinato en diferents territorios:
Reis visigodos catolicos con capital en Toledo
thumb|200px|Reino visigodo a la muerte de [[Leovichildo, anyo 586.]] thumb|200px|Hispania visigotica arredol de l'anyo 700, enantes d'a invasión musulmana.
Reloch
thumb|250px|Un reloch de pocha Un reloch (d'o latín horologium) ye un instrumento que sirve ta mesurar y indicar o paso d'o tiempo. Se fan servir dende l'antigüidat, encara que o grau de precisión d'as suyas midas ha augmentato espectacularment en o zaguer sieglo.
O reloch ye un d'os inventos mas antigos d'a humanidat: apareixió adebant d'a necesidat de mesurar intervalos de tiempo mas curtos que as unidaz naturals, ye decir, o día, o mes lunar y l'anyo. A mida que ha ito evolucionando a sciencia y a tecnolochía d'a suya fabricación, han ito apareixendo nuevos modelos con mas precisión y menor coste de fabricación.
Labort
Labort (Lapurdi en basco) ye una d'as siet provincias tradicionals que forman Euskal Herria. Perteneix a lo Estato Francés. Ye situata en o golfo de Bizcaya, y muga a lo sud con Guipuzcua y Navarra, a l'este con a Baixa Navarra, a l'ueste con a mar Cantabrica y a lo norte con o departamento d'as Landas. Tien alto u baixo 200.000 habitants, d'os cuals un 25% fabla o basco, en o dialecto labortano (en basco lapurtera) y, a l'este d'o territorio, lo dialecto baixo navarro (en basco behe nafarrera). A suya capital ye Bayona, atras ciudaz importants son Biarritz, Hendaya y Donibane Lohizune (St.Jean-de-Luz en francés).
Nombre
O nombre bien de Lapurdum, lo nombre romano de Bayona. En los textos medievals navarros ye Labort, como por eixemplo en lo texto de vasallache de la Villa d'Hurt baixo Tibalt I de Navarra:
Almada (Portugal)
Almada ye una ciudat y freguesía de Portugal, en a rechión de Lisbona, districto de peninsula de Setúbal.
A suya población ye de 166.013 habitants, en una superficie de 69,98 km², con una densidat de población de 2.372,29 hab/km².
Ribera Alta (Alaba)
Ribera Alta (en basco y oficialment Erriberagoitia) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco en a provincia d'Alaba y comarca d'a Cuadrilla d'Añana.
Saxons
Os saxons son un antigo pueblo chermanico que costituyó una confederación en as costas d'a Mar d'o Norte en tiempos d'os romanos; tenioron un proceso migratorio que los levó ta o sud y ta a isla de Bretanya.
Saxons continentals en l'Alta Edat Meya
A fins d'o sieglo VIII os saxons de Chermania fuoron sozmesos por os francos de Carlos Magno y lo suyo territorio adhibito a un ducau de Saxonia en l'Imperio Carolinchio. Carlos Magno efectuaba campanyas anyals en territorio saxón y lis imposó o baptismo y a cristianización forzata dende 772 dica 804. Por ixa razón establió a suya residencia en Aquisgrán, amán d'os campos de batalla en Alemanya. Toz os mainates saxons se convirtioron fueras de Widukin que tardó més y dirichió a resistencia antifranca. Chuan Ferrández d'Heredia dedica o capítol CXCV d'a "Cronica de los Conquiridors" a Como Karles subiugo a los longobardos, los saxones, los bretones, los bajoarios et otras muchas nationes.
A presión franca fazió que pueblos eslaus como os obroditas s'estendillasen por l'este d'o territorio saxón.
Os antigos saxons se fusionoron con atras etnias chermanas orichinando parte d'o pueblo alemán actual en un proceso lento.