cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sant Chuan de Plan
La Orquestina, el Corro y la cultura chistabina
Habe ya bella trentena d'anyos, se van prestar una colla de mullers d'este lugar a fer que reviscolasen atra vez las tradicions d'antes más, que la val de Chistau teneba, per part d'alavez no guaire vivas encara, pero yeran conservadas en la mente d'es goletz más goletz. La fayena de fer debantar tot un argüello que la val teneba ya olvidau no va estar mica de buen fer, pos d'ixes tiempos es güelos d'el lugar (como tamién en atros) no les teneban guaire aprecio a las suyas cosas d'antes, pos les heban dito siempre que yeran bastas, que bien poco valeban. thumb|right|200px|Un simbolo de la unificación de las tradicions y la modernidat en Sant Chuan. La penya que diz S.Ioan que ye bien antiga, y la fecha d'el [[1928 quan se va construir l'edificio e la Casa de la villa.]] En primerías, la fayena de meter-se a investigar y a parlar d'es dances ("bailes") que de Chistau y Bielsa es grans en heban vistos quan yeran chovens, se va fer con tiento, y bien poco a poco, talment como si vencesen es prechuicios que es viellos teneban, se van dir ganando la confianza suya ta que en pasar es tiempos tenesen una recopilación bien maja d'ixas cancions y d'ixes bailes que heban feto ya talment decadas que no s'heban vistos, como s'heban feto d'es tiempos d'antes. L'esfuerzo, que en primerías heban feto només que una colla de poquetas mullers, se va dir ixamplando y va ganar-se mans nuevas que le metesen més empenta y el fesen dir creixendo, ta'l punto que han allegau ta'l repertorio actual, que el bailan quasi 40 personas (d'una población de 150) quan s'achunta la ocasión. L'actual asociación que se compone d'aquelas mullers, y tot el conchunto d'es nuevos bailadors que s'han incorporau en es zaguers anyos, s'ha feto El Corro d'es Bailes un motor que mira per las tradicions chistabinas tan bonicas, y paset a paset, una da las mes importants formacions que llegan a exportar el folclore aragonés difuera de las buegas nacionals, perque ye de saber-se que han feto actuacions en no sólo que puestos diferents d'a cheografía espanyola como Badajoz, Lugo u Ebiza, sique tamién les n'ha fecho actuar n'es Países Baixos, Francia u encara Rusia, que s'ha de pensar qué leixos que ye ta una formación d'un lugar tan chicot.
El catalizador de tot este movimiento ye tamién la parte mes famosa d'el conchunto, es suyos musicos, que chunto con bels musicos de difuera de la val que s'achuntan, fan La Orquestina del Fabirol. La Orquestina ye una formación singular, chistabina de la suya parte mes gran, fendo sonar es vriolins, tarotas, gaitas y atros chufletz en van salir d'animar es bailes d'el Corro, y que agora tamién marchan per es puestos fendo galanar la musica d'a suya val y tamién el suyo parlar. El producto més prencipal de la singular simbiosi d'es musicos y es bailadors y documentadors d'El Corro va cristalizar en forma d'un disco conchunto que va amaneixer n'el anyo 2000 ta acompanyar el libro de la musicologa belsetana Isabel Riazuelo, dito Danzas de Sobrarbe, un tractau extensismo y bien ilustrau de las danzas, cancions y homenaches no només que de las dos vals prencipals de l'alta Cinca y Cinqueta, sique tamién d'atras vals sobrarbencas. Cascavillos, Cadrils, el Tin Tan u el singular Villano de Bielsa, mazurcas, valses y atras piezas d'autentica colección s'han puesto refer, ta dintrada d'el siglo XXI con voz y musica, con es anyos que portaban en las espaldas suyas con l'esfuerzo conchunto d'es musicos, es danzantes y las mullers d'el Corro.
Tamién, con l'esfuerzo d'esta asociación s'ha puesto fer, de recuerdos, el Diya de la cultura chistabina, una representación fecha en chunio d'es vestuajes d'antes que mutas casas de la val n'han conservau.
Alcohujate
Alcohujate ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca, comarca de L'Alcarria y partiu chudicial de Huet.
A suya población ye de 34 habitants (2008), en una superficie de 27 km² y una densidat de población d'1,25 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Alcohujate se troba situata a 836 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Ara
Ara ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
A suya población ye de 46 habitants (2017).
Cheografía
O lugar d'Ara se troba situato a 936 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Turonet d'el Puerto de la Picada
O turonet d'el Puerto de la Picada (en occitán Turonet deth Pòrt dera Picada) ye un pico de 2.528 metros d'altaria situau en a muga entre Ribagorza (Aragón) y a Val d'Arán (Occitania).
Aranda de Duero
Aranda de Duero ye una ciudat y municipio espanyol situau a lo sud d'a provincia de Burgos en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. Ye la capital d'a comarca d'a Ribera del Duero y d'o partiu chudicial d'Aranda de Duero.
A suya población ye de 33.154 habitants (2010) en una superficie de 127,28 km² y a suya densidat de población ye de 260,48 hab/km². Ye o tercer municipio d'a suya comunidat autonoma con un mayor numero d'habitants sin estar capital provincial.
Cheografía
A ciudat d'Aranda de Duero se troba situada a 798 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 79 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
D'o suyo termin municipal, trescruzau por o río Duero y por os suyos afluents o río Arandilla y río Bañuelos, fan parte os lugars de La Aguilera y Sinovas.
Molimentos civils
right|thumb|250px|Puent romanico d'Aranda.
Idioma piemontés
O piemontés (piemontèis) ye una luenga con mas de 2 millons de fablants en Piemont, en o noroeste d'Italia. Perteneixe a o grupo occidental d'as luengas romances, como o francés, l'occitán y o catalán y ye cerca cheograficament y lingüistica a las luengas rechionals d'o norte d'Italia.
Cárcel de Broto
A cárcel de Broto ye una torre de piedra que se troba en o lugar de Broto y que sirvió como garchola d'a Val de Broto dende o sieglo XVI dica o sieglo XX. Fue destinata en primeras a la esfensa d'o puent medieval devantau sobre o río Ara y a cobrar os dreitos de pasache existents, encara que a partir de ra concesión de privilechios a la Chunta d'a Val por parte d'os reis aragoneses, dende o sieglo XIV, se fue tornando en prisión, feto per o qual s'observan bellas sayeteras en os suyos paretons, cegadas quasi todas y recubiertas con mortero de calso y arena en o suyo interior.
Dintro d'a propia carcel se troba unos gravaus muit importants fetos per os propios presos, datatos en diferents epocas y que son de gran calidat.
En l'anyo 2005, gracias a ro prochecto Continua Pirineum, liderato per a Comarca de Sobrarbe, se fació una restauración completa, que liderado por la Comarca de Sobrarbe, se realizó una restauración completa que premite disfrutar plenament d'iste Monimento.
Historia
Chunto a la embocadura de l'antigo puent gotico d'o sieglo XVI se troba dos edificacions apegatas y intimament ligatas historicament, A “Torre de ra Carcel” y a “Casa de ra Val” u Chunta de ra Val. Esta yera a siede de l'autoridat que impartiba chusticia en caso de pleitos, entre que a Torre yera ro puesto pa ros presos que imcumpliban as leis. As referencias historicas conservatas sobre l'uso d'a torre como garchola, empecipian a primers d'o sieglo XVI. Os habitadors d'a val de Broto y d'a Val de Barèges (Francia) que fesen un delito yeran chudgatos y fetos presos en esta torre tornata en carcel. Quasi toz os detenitos soleban cometer delitos relacionatos con os pastos y o ganau, os furtos y o contrabando, y yeran chudgatos por a Chunta de ra Val y engarcholatos en a Torre de ra Cárcel.
A mesma tipolochía estructural y funcional de torre esfensiva y prisión la trobamos en atros puntos d'a comarca de Sobrarbe, como Oto, Fiscal, Bergua, Lavelilla, Puertolas u Torla por citar beluns d'ells, que son datatas en o sieglo XVI.
Estructura
Se tracta d'una sobria y maciza torre de planta quadrangular, de tres plantas de fortals muros con vueltas de canyón, en os quals s'ubren bels cuantos vanos, sayeteras y una finestra en a suya planta superior. Tien un tellau a dos vesants cubierto con losa tipica d'a Val.
Se dentra en o recinto a traviés d'a Casa de ra Val, correspondient a la planta intermedia d'a carcel. A o canto d'a puerta d'acceso d'a planta intermedia d'a prisión se troban unas estreitas escaleras de dos tramos que comunican esta planta con a superior. En o primer d'os tramos trobamos dos foratos a modo de cepo practicatos sobre a estructura de fusta a on se piaba a os presos y se les torturaba u mesmo se les tallaban as mans. border|thumb |150 px|Vista d'o cepo situato en as escaleras.
O pasache ta ra planta baixa se fa a traviés de dos oberturas quandangulars fetas sobre o solero intermedio. A baixada de presos ta la planta baixa se feba a traviés d'una cuerdas enreligadas sobre as dos armiellas clavadas sobre a vuelta d'a planta intermedia, cadauna d'as quals se troba perpendicular a las oberturas.
A planta inferior tien dos salas distintas deseparatas per una antosta central que creya dos espacios estreitos, os dos cubiertos por vuelta de canyón.
A estancia intermedia, tamién con vuelta de canyón, tien dos sayeteras, una horizontal y unatra vertical fetas en o muro uesta orientato enta ro río. Tamién trobamos una finestra en o muro norte, cegata per o risgo de fuga d'os presos, ya que s'ubriba enta ro puent.
Valverde de Valdelacasa
Valverde de Valdelacasa ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 69 habitants (2007), en una superficie de 7,59 km² y una densidat de población de 9,09 hab/km².
Huelves
Huelves ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 67 habitants (2007), en una superficie de 39,44 km² y una densidat de población de 1,7 hab/km².
Guardiola de Berguedà
Guardiola de Berguedà (Guardiola de Berguedà en catalán y oficialment, Guardiola de Berga en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'o Berguedá, partiu chudicial de Berga y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 982 habitants (2008), en una superficie de 91,96 km² con una densidat de población de 10,68 hab/km².
Cheografía
A localidat de Guardiola de Berguedà ye situata a 720 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Les Cases Noves del Collet.
Purroi Viello
Purroi Viello (en castellano Purroy Viejo) ye un lugar de la provincia de Uesca situau en la comarca de Ribagorza, en lo municipio de Benavarri. La suya población ye d'1 habitant.
Toponimia
Purroi ye una contracción de Pui roi, que en catalán ribagorzano significa "pueyo royo". Se troba tamién como macrotoponimo en la Comunidat de Calatayú (Purroi), y como microtoponimo en los Monegros (Punta de Purroi).
Pescataire
250px|thumb|dreita|Pescataire de [[Seychelles con la suya pescata.]] Pescataire, pescador u pescaire ye qui se dedica a la pesca u captura de peixes y atros animals aqüaticos como moluscos y crustacios.
Margoèt e Mèimers
Margoèt e Mèimers (Margoèt e Mèimers en occitán, Margouët-Meymes en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
Pescataire
En tot lo mundo bi ha bells 38 millons de pescadors practicand la pesca de subsistencia, la pesca comercial, u la piscicultura. Tamién se considera pescataire a qui practica la pesca esportiva u la pesca ocasional como ocio.
Margoèt e Mèimers
A suya población ye de 173 habitants (1999) en una superficie de 17,69 km², con una densidat de población de 9,80 hab/km².
Río Adaja
Os suyos afluents prencipals son (dende o suyo naixedero dica la suya desembocadura)
Pescataire
La pesca como medio de procurar-se alimento se remonta a lo Paleolitico, destacando los arpons magdalenians como prueba de la importancia d'esta actividat.
Río Adaja
Valle d'amblés (Alto Adaja)
L'alto Adaja ye l'exe de sorriego d'a val de l'Amblés, fuesa tectonica terziaria (iste-ueste) que ye mui interesán hidrogeomorfologicamente y ecológicamente (ZEPA) con espezies vechetals bien conservadas como Alnus glutinosa, Fraxinus angustifolia, Populus nigra, Genista florida o Cytisus scoparius entre atras.
Pescataire
En a Edat Meya i heba en Zaragoza dos cofrarías que agrupaban a os pescataires d'a ciudat: a cofraría de Sant Nicolau, que teneba a suya seu en a ilesia de Sant Nicolau de Bari, y a cofraría de Sant Chulián.
L'Alguenya
L'Alguenya (Algueña en castellano) ye un municipio de la provincia d'Alicant, situato en la comarca de lo Vinalopón Meyo. La suya población ye de habitants (2010), en una superficie de 18,43 km² y una densidat de población de 83,02 hab/km².
Mugas
200px|thumb|Localización de L'Alguenya respecto a las localidaz de lo Vinalopon Meyo Lo suyo termin municipal muga con Fondó de les Neus, Oriuela, El Pinós, La Romana y Fabaniella.
Sufixo -ura
O sufixo -ura ye un se fa servir en a nominalización pa decir conceptos abstractos que expresan os efectos de l'acción d'un verbo.
Se puet presentar con una -t- u una -d- relacionata con o participio d'o verbo, segunt siga un aria conservadera d'a xorda intervocalica latina (aragonés central y casos de conservación fuera de l'aragonés central) u no conservadera (aragonés més cheneral). A forma sin -t- ni -d- se fa dreitament sobre o tema de present.
En ocasions una parola puet tener o sufixo "-ura" en cuenta d'o sufixo culto "-dat" ("fondura"), como cabría esperar por comparanza con luengas vicinas. O sufixo "-ura" tamién puet competir con o sufixo "-or" ("valura").
Derivaus d'un sustantivo, adchectivo u parola latina
Son eixemplos sin -t- u -d-:
Derivaus d'un verbo en aragonés
Se troban eixemplos con -t- u -d- (-tura u -dura). As formas con a xorda intervocalica /t/ se troban con mayor freqüencia en l'aragonés central, as formas con /d/ son as més chenerals en as parlas altoaragonesas, en os textos medievals y en os restos d'aragonés en o castellano d'Aragón.
En benasqués os zelos d'os animals se dicen con o sufixo -dura: toridura, boquidura, gatiduras, verridura.
En a toponimia d'as vals a on se charra l'aragonés central se troba a terminación -tuara (Polituara) que no se relaciona etimolochicament con este sufixo y se remonta a lo sufixo latino -TORIU (l'orichen d'o sufixo patrimonial -dero). A palabra emprenyatuera / emprenyatuara s'interpreta tamién a partir d'esta terminación latina (IMPREGNATORIA).
Derivaus d'un verbo en latín u una fase indoeuropea anterior
A part de derivaus de verbos latinos que ya no existiban con o mesmo significau en a scripta medieval aragonesa, bi ha uns cuantos eixemplos de cultismos con grupo latino -CT- y semicultismos u patrimonials con o suyo derivau romanz -it-:
O Vichar
O Vichar ye un lugar despoblau d'o municipio aragonés de Biarche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro, provincia de Uesca y partiu chudicial de Balbastro.
Locucions verbals en aragonés
En aragonés, catalán, occitán y francés son importants las locucions verbals con o verbo fer (fer salitons, fer foriquetas). En castellano son importants as locucions verbals con o verbo dar, y tamién bi'n ha en chistabín y atras variants de l'aragonés, pero pa indicar golpes y sustos (dar un tanganazo, dar un espanto).
Sapia
thumb|300px|Sapia.
O charope d'azirón ye feito de sapia d'azirón reducida con zucre.
En qualques países (p. eix., Lituania, Letonia, Estonia, Finlandia, Belarrusia, Rusia), a replega d'a sapia primaveral primerenca d'os albars (o clamau suco d'abetocha) pa lo consumo humán ye una practica comuna; a sapia se puede fer servir fresca u fermentada.
Tamién a sapia de palmera se puede fer servir pa fer charope de palma.
Ministerio d'Enerchía, Turismo y Achenda Dichital d'Espanya
O Ministerio d'Enerchía, Turismo y Achenda Dichital (en castellano y oficialment, Ministerio de Energía, Turismo y Agenda Digital) estió o departamento ministroial encargau d'a politica d'enerchía, turismo, telecomunicacions y sociedat d'a información; asinas como de desembolique de l'Achenda Dichital entre 2016 y 2018.
Funcions
Corresponde a o Ministerio d'Enerchía, Turismo y Achenda Dichital a propuesta y execución d'a politica d'o Gubierno d'Espanya :
Estructura
Iste ministroio s'estructura en os siguients organos superiors:
Director
Un director ye qui diriche una determinata actividat, y se refiere en concreto a:
Atros usos d'a palabra son:
Poidraguin
Poidraguin (Poidraguin en occitán, Pouydraguin en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
A suya población ye de 136 habitants (1999) en una superficie de 9,71 km², con una densidat de población de 14,01 hab/km².
Aldeacipreste
Aldeacipreste ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 192 habitants (2007), en una superficie de 37,17 km² y una densidat de población de 5,16 hab/km².
Harry Langdon
Harry L. Langdon, naixito de Council Bluffs (Iowa) o 15 de chunio de 1884 y muerto en Los Angeles (California) o 22 d'aviento de 1944, estió un actor estausunidense, activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1920 y que desembolicó a suya carrera en o cine mudo.
D'entre a suya filmografía, se puet destacar cintas como Tramp, Tramp, Tramp (1926, Harry Edwards y Frank Capra), The Strong Man (1926, Frank Capra), Long Pants (1927, Frank Capra), His First Flame (1927, Harry Edwards), A Soldier's Plaything (1930, Michael Curtiz), u Hallelujah, I'm a Bum (1933, Lewis Milestone).
Villanueva del Conde
Villanueva del Conde ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 186 habitants (2007), en una superficie de 12,99 km² y una densidat de población de 14,31 hab/km².
Safet
Safet (en hebreu צְפַת, Tzfat; en arabe صفد, Ṣafad) ye una ciudat d'o districto norte d'Israel, en Galilea. Ye una ciudat sagrata pa o chudaísmo. A fins de l'anyo 2003 teneba una población de 26,600 habitants en una superficie de 4 km².
Historia
En a Edat Meya i heba un nuclio de población chodiga, que augmentó con a plegata de chodigos sefarditas a prencipios d'o sieglo XV. Entre os sefarditas i heba un rabín que prenió l'apellito Elixar por provenir d'Íxar y estió l'orichen d'o linache Eliachar. Safet esdevinió o centro d'o misticismo chodigo. Talment seguindo o recuerdo d'a imprenta chodiga d'Íxar, en Safed en 1578 se fundó a primera imprenta d'Orient Meyo. A población tenió periodos de despoblamiento y de nuevas inmigracions, pero dimpués d'a guerra arabe-israelina de 1948 a población que quedó yera chodiga de tot, y os palestins musulmans fuyoron ta Cischordania, entre ellos a familia d'o president de l'autoridat nacional palestina Mahmoud Abbas.
Corz de Tarazona (1592)
thumb|Pachina primera d'os Fueros y Actos d'as Corz d'o Reino d'Aragón, reunidas en Tarazona en 1592 As Corz de Tarazona de 1592 estioron Corz d'o Reino d'Aragón convocadas por Felipe II, estando as primeras corz aragonesas celebradas dimpués d'a dentrada en o reino de l'exercito reyal pa safocar as Alteracions de 1591. As corz prencipioron o 15 de chunio de 1592 y se clausuroron o 2 d'aviento siguient.
El Valle de Altomira
El Valle de Altomira (clamato Puebla de Don Francisco dica o 12 de chulio de 2010) ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 333 habitants (2007), en una superficie de 147,09 km² y una densidat de población de 2,26 hab/km².
Corz de Tarazona (1592)
Antecedents
Istas corz se celebroron dimpués d'os enfrontinamientos en Zaragoza entre os partidarios de Antonio Pérez d'un costau, y as institucions aragonesas y o Santo Oficio de l'atro, que desembocoron en l'asasinato d'o representant reyal en o pleito d'o virrei forano, o marqués d'Almenara, a fuyida d'Antonio Pérez, y a decisión d'o rei de dentrar con un exercito en Aragón pa restablir l'orden. A Deputación y o Chusticia d'Aragón decidioron resistir a l'exercito reyal, pero a manca d'emparo difuera de Zaragoza pa iste afer fació desistir a os sublevaus y l'exercito reyal dentró en Aragón y en Zaragoza sin trobar garra resistencia. O rei mandó executar a o Chusticia Chuan V de Lanuza y a atros liders d'o devantamiento y engarcholó a atros que heban emparau a os amotinaus, como a o Marqués de Villafermosa y a o Conte d'Aranda. L'exercito reyal remanió acantonau en diversas localidaz d'Aragón entre a celebración d'istas corz.
Devantadera
As corz estioron convocadas por cedula emitida en Madrit o 6 d'abril de 1592 pa que prencipiasen o 9 de mayo en Tarazona, a ciudat aragonesa mas amanada a la muga con Castiella. O rei pidió que, a causa d'as suyas atras responsabilidatz y o suyo estau de salut, se permitise que as corz estasen engueradas y presididas por l'arcebispe de Zaragoza, Andrés de Cabrera y Bobadilla, prometendo atender a suya clausura. Dimpués de negociar-se con os brazos, s'acceptó la propuesta y as corz podioron estar feitas a devantadera o 15 de chunio, con o bispe de Uesca fendo la respuesta a la proposición reyal, en cuenta d'o arzobispo de Zaragoza como yera o costumbre. L'important papel de Chusticia, vacant dende a execución de Chuan de Lanuza y Urrea, fue desempenyau por o rechent de l'oficio de Chusticia, Martín Batista de Lanuza, que dimpués sería nombrau por o rei president d'o Consello Supremo d'a Corona d'Aragón y por o suyo succesor Chusticia d'Aragón. L'arcebispe de Zaragoza feneixió o 25 d'agosto, dimpués de que o rechent d'o Consello Supremo d'Aragón fue habilitau pa celebrar o solio d'aprebación d'o fuero autorizando a prener decisions por mayoría d'os brazos.
Alcuerdos prencipals
As decisions prencipals presas por istas corz estioron: Os brazos tamién demandoron a o rei que retirase a o suyo exercito d'Aragón y le concedioron un servicio de 700.000 libras chaquesas.
Clausura
240px|thumb|O palacio episcopal de Tarazona, residencia d'o rei entre a suya estancia en a ciudat. O rei arribó ta Tarazona o 30 de noviembre, dimpués que hesen estau executaus os prencipals culpables d'as alteracions y que morisen en prisión o conde d'Aranda y o marqués Villafermosa. A suya primera disposición estió nombrar Chusticia d'Aragón a Juan Campi, que yera o rechente d'o Consello Supremo d'Aragón y que feneixería a os pocos días, nombrando o rei dimpués a Urbano Jiménez de Aragues. Tamién concedió un perdón cheneral a toz os que alavez yeran presos u encausaus en Aragón por as alteracions, con a excepción d'os lugartenients d'o Chusticia y letraus que emparoron a resistencia a l'exercito reyal, que estioron desterraus, y dos condenaus mas. O 2 d'aviento lo prencipe Felipe churó os fueros como prencipe hereu d'Aragón y o rei sancionó os fueros aprebaus, clausurando as corz.
L'exercito reyal, fueras de por os guarnimientos d'a ciudadela de Chaca y de l'Alchafaría de Zaragoza, salió d'Aragón l'anyo siguient, dimpués que estasen desarmaus os moriscos, con unas unidaz pasando ta Italia, atras ta o Rosellón y atras tornando ta Castiella.
Els Omellons
Els Omellons ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas. La suya población ye de 241 habitants (2008), en una superficie de 11,19 km² y una densidat de población de 21,54 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga con Arbeca, L'Espluga Calba y Vinaixa.
Zoonimia en francés
thumb|250px|right|[[Gallo Francés triunfant en lo cabalto de lo Memorial de los soldaus y marins de Charente Maritimo, construito en La Rochelle en 1913. Dende lo Renaiximiento lo Gallo Francés encomenzó a esdevenir lo emblema politico y patriotico de Francia, aproveitando la homofonía que existiba en latín con GALLUS.]] La zoonimia en francés ye la parte de la onomastica que estudia las denominacions de los animals en esta luenga romance. Los zoonimos en francés tienen en gran part los mesmos orichens patrimonials que en las atras luengas romances occidentals, pero bi ha mas importancia d'ornitonimos d'orichen chermanico, y de zoonimos exoticos que plegoron tiempos de lo colonialismo.
Zoonimos franceses patrimonials d'orichen latino
Los zoonimos presents en latín clasico, latín vulgar u latín tardano sufrioron las leis foneticas d'evolución dende lo latín a lo francés y presentan cognatos en atras luengas romances occidentals como l'aragonés:
En los zoonimos franceses d'orichen latino referents a animals grans se puede veyer cheneros irregulars mes a sobén que en los zoonimos d'atros orichens:
Zoonimos franceses d'orichen griego
250px|thumb|right|[[Lecito de lo sieglo V aC con una representación d'Heracles luitando contra lo León de Medea. La subespecie Panthera leo persica s'extiguió de Grecia entre los sieglos II y I a.C.]] Los romanos teneban contacto con los griegos dende los primers tiemps d'existencia d'ixa ciudat y muito antes de la conquiesta romana de Galia. Los helenismos de lo latín evolucionoron seguindo las mesmas leis foneticas que las palabras latinas y orichinando la mes gran part de los casos palabras patrimonials. Los zoonimos d'orichen griego pueden estar nombres d'invertebraus marins, mariscos, ictionimos, y mamiferos de mida gran que conoixeban los griegos por las suyas relacions con Orient Meyo y Africa:
Son fauna marina:
Atros:
Zoonimos franceses d'orichen galo
thumb|right|250px|Rabanyo d'[[ovellas. En francés actual mouton ye lo nombre chenerico de la especie Ovis aries, tanto lo mardano (bélier), como la ovella (brebis). Moltón en aragonés benasqués y moton en occitán son las denominacions de lo masclo capau, lo mesmo que las palabras equivalents en las luengas celtas actuals.]] En francés bi ha celtismos d'orichen galo relacionaus con lo medio rural, incluyindo zoonimos.
Bella denonimación d'animal en la luenga celta gala que se charraba en Galia antes de lo romano fue amprada por lo latín galico y plegó dica la luenga francesa. Estos celtismos de lo latín galico siguioron las leis foneticas d'evolución dende lo latín a la luenga romance francesa igual como las palabras d'orichen latino. Como muitos celtismos d'orichen galico s'ixemenoron por tot l'imperio se puede trobar zoonimos d'orichen galo en atras luengas romances que no han teniu un substrato lingüistico celta.
Bi ha unas cuantos ornitonimos y palabras relacionadas con las aus.
Destacan los ictionimos y palabras relacionadas con la pesca:
Zoonimos franceses d'orichen francico
Son ornitonimos d'orichen francico:
250px|thumb|right|Banco d'arengues. Lo ictionimo aragonés arengue y lo francés hareng provienen de lo chermanico hâring, transmeso por los francos. Son ictionimos d'orichen francico:
Nombres d'animals d'una importancia economica y una mida menor son:
Zoonimos franceses d'orichen occitán
Los animals propios de lo Midi u que tienen mes presencia u importancia en lo Midi pueden conoixer-sen en francés baixo zoonimos d'orichen occitán que han puesto substituir con exito a los cognatos franceses u a equivalents semanticos franceses con un atra radiz.
Zoonimos franceses d'orichen castellano-americano
Lo castellano peninsular no transmitió zoonimos a lo francés. Manimenos, lo descubrimiento d'America suposó que entrasen en francés zoonimos orichinaus en luengas amerindias como lo quichua u lo náhuatl a traviés que l'adaptación fonetica que se'n fizo en castellano.
Son d'orichen náhuatl:
Son d'orichen quichua:
Zoonimos franceses d'orichen galaicoportugués
Son zoonimos franceses d'orichen portugués:
Son d'orichen arabe transmeso por lo portugués:
Son d'orichen americano transmeso por lo portugués
Zoonimos franceses d'orichen neerlandés
thumb|right|250px|[[Abadecho en un aquario de Mareis. La especie Gadus morhua ye conoixida en francés como morue u tamién con lo neerlandismo cabillaud.]] Los zoonimos franceses d'orichen neerlandés son ictionimos, nombres de cucos y d'animals exoticos.
Puerto de las Cabriellas
Lo puerto de las Cabriellas (en catalán Port de les Cabrelles, en castellano Puerto de las Cabrillas), ye un puerto de montanya que bi ha en la carretera entre La Iglesuela y Lo Portiel a lo sud de La Cogullada.
Zoonimia en francés
Zoonimos franceses d'orichen neerlandés
Los ictionimos franceses d'orichen neerlandés son nombres de peixes marins:
Tamién bi ha denominacions sobre productos comercials de peixes marins sozmesos a metodos tradicionals de conservación:
Puerto de las Cabriellas
Cheografía
Se troba en la muga entre las provincias de Castellón y Teruel. Ye situau en la zona dita huei La Cabrilla, en la muga de versant entre la compleganza de lo río de la Cuba, que ye a lo norte, y la cuenca de lo río de las Truitas, que ye a lo sud.
Zoonimia en francés
Zoonimos franceses d'orichen neerlandés
Son nombres d'animals exoticos que s'encomenzoron a conoixer por la exploración y la colonización de países d'Africa:
Puerto de las Cabriellas
Toponimia
Huei lo nombre que s'emplega pa lo puerto y la zona (La Cabrilla, Lomas de las Cabrillas) ye en castellano. Lo nombre Cabriella, d'acuerdo con la fonetica aragonesa, amaneixe en un texto 1232 cuan Blasco d'Alagón ordenó la delimitación de lo termin de Moriella:
Y tamién en un texto de 1250 cuan Chaime I d'Aragón ratificó las mugas:
Aragüés de lo Puerto
Aragüés de lo Puerto ye un municipio aragonés d'a comarca d'a Chacetania, provincia de Uesca y partiu chudicial de Chaca.
Zoonimia en francés
Zoonimos franceses d'orichen tudesco
250px|thumb|right|Hamster europeu [[Cricetus cricetus fotografiau en la redolada de Lublin (Polonia). La plana d'Alsacia ye lo cabo ueste de l'aria de distribución d'esta especie euroasiatica, que tamién ye conoixida en francés como cochon de seigle u cochon des blés.]] Los zoonimos d'orichen tudesco fan referencia a animals que tienen u tenioron un aria de distribución poco centrada en territorio francés y que yeran mes familiars a los pueblos chermanicos de las costas de lo mar de lo Norte u de l'este de lo Rin. L'alemán tamién ha transmeso zoonimos d'orichen baltoslau a lo francés.
Aragüés de lo Puerto
A suya población ye de habitants en una superficie de 64,40 km² y una densidat de población d'0 hab/km².
Zoonimia en francés
Zoonimos franceses d'orichen iranico
250px|thumb|right|Chacal dorau de la subespecie [[Canis aureus aureus, que se troba en Orient Meyo.]]
Cheneros irregulars
En las luengas romances como lo francés bi ha unas denominacions especificas pa masclos u fembras de determinadas especies grans que son familiars como especies domesticas u especies cinecheticas. Bi ha parellas de cheneros irregulars que son d'orichen latino los dos termins, pero tamién bi'n ha d'orichen mixto latino y galo (y se remontarían a la cultura agropecuaria galo-romana), u latino y chermanico.
Son dobletz d'orichen latino y romanz:
Son dobletz con orichen mixto latino y chermanico:
Peppa Pig
miniaturadeimagen|Peppa Pig. Peppa Pig ye una serie de televisión d'animación britanica producida per Astley Baker Davies y presentada lo 6 de mayo de 2004. Ista serie ye distribuyida per Entertainment One. Actualment, s'ha traduciu a muitas luengas y s'ha emitiu en 180 países.
Argumento
Ista serie d'animación infantil tien como protagonista prencipal a Peppa. Totas as situacions chiran a lo suyo enrededor y d'a suya familia. Toz os episodios se relacionan con actividatz d'a vida diaria y l'aprendizache d'os ninos per meyo d'as situacions mencionadas.
A serie amuestra situacions d'a vida reyal como ir de compras, refrescar-se en a piscina en verano, visitar a los yayos... como os sers humans. Manimenos, i hai intes en os quals fan sonius d'animals. Per eixemplo, Peppa y la suya familia fan grunyius mientres as conversas. Tamién existen mas personaches secundarios que amuestran a parti animal.
L'obchectivo d'a serie ye entretenimiento y tamién amostrar y aconseguir l'aprendizache d'os ninos en o día a día.
Alto Campo
L'Alto Campo (en catalán y oficialment Alt Camp) ye una comarca de Catalunya. Se situga en a provincia de Tarragona, y muga a o norte con a comarca d'a Cuenca de Barberán, a o nord-este con l'Anoya, a l'este y sudeste con l'Alto Penedés y o Baixo Penedés, a o sud con o Tarragonés y a l'ueste y sudueste con o Baixo Campo.
Aragüés de lo Puerto
Cheografía
A localidat d'Aragüés de lo Puerto se troba situata a 970 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 92 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia, y de 53 km d'a ciudat de Chaca, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial. Se troba situata en a val d'Aragüés, una val lateral d'a val d'Echo.
Alto Campo
Ye una d'as tres comarcas en que quedó dividito o Campo de Tarragona en a división d'as comarcas de 1936.
A suya población ye de 42.586 habitants en una superficie de 538,01 km², con una densidat de población de 79,15 hab/km². A suya capital se troba situata en Valls, y en fan parte 23 municipios.
Gautegiz-Arteaga
Gautegiz-Arteaga (Gautegiz-Arteaga en basco y oficialment, Gautéguiz de Arteaga en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca de Busturialdea.
A suya población ye de 445 habitants (2008) en una superficie de 7,35 km², con una densidat de población de 60,54 hab/km².
Cheografía
O termin municipal de Gautegiz-Arteaga se troba situau a 45 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 38 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
Saceda-Trasierra
Saceda-Trasierra ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 106 habitants (2007), en una superficie de 30,98 km² y una densidat de población de 3,42 hab/km².
Sudán
Sudán (en arabe السودان, as-Sūdān) ye un país africano, situato en a parti nororiental d'o continent. Muga con Echipto a o norte, con Eritrea y Etiopia a l'este, con Sudán d'o Sud a o sud, con a Republica Centroafricana a o sudueste, con o Chad a l'ueste y con Libia a o norueste. A o nord-este tien costa en a mar Roya. A suya capital ye Khartum.
A suya población ye de 30.894.000 habitants (2008) en una superficie de 1.886.068 km², con una densidat de población de 16,4 hab/km².
Politicament, Sudán ye una Republica presidencialista, estando l'actual President d'o país Omar Hasan Hajmad al-Bashir. Sudán fa parte d'a Liga Arabe, d'a Unión Africana y d'a ONU.
Historia de Sudán
Sudán ye o país d'una d'as civilizacions prencipals continas mas antiga d'o mundo, con asentamientos historicos y urbans que se remontan a l'anyo 3000 aC. Os sudaneses tienen una luenga historia que s'estendilla dende l'antigüidat, que s'entrellaza con a historia d'Echipto, con o que estió unito politicament en diversos periodos. Dimpués d'independizar-se d'o Reino Uniu en 1956, Sudán sufrió una guerra civil que duró 17 anyos y que fue seguita por conflictos etnicos, relichiosos y economicos entre os sudaneses d'o norte (con radices arabes y núbias) y os niloticos cristianos y animistas de Sudán d'o Sud. Asinas se plegó a una segunda guerra civil en 1983, y debito a os continos conflictos politicos y militars, Sudán fue chusmeso por un golpe d'estato sin muertos feito por o coronel Omar al-Bashir en 1989, que de contino se proclamó President de Sudán.
Alavez, Sudán experimentó un gran creiximiento economico, implementando reformas macroeconomicas y rematando a la fin d'a guerra civil con l'adopción d'una nueva constitución l'anyo 2005, que dió a os grupos rebeldes d'o sud una autonomía limitata que finalment condució a la suya independencia en 2011, dimpués d'un referendum por a independencia se divide en dos estaus, en o norte un de mayoría musulmana y unatro en o sud de población animista, cristiana y negra dito Sudán d'o Sud.
Dica l'anyo 2019, yera considerau una Republica Federal Democratica, encara que la politica sudanesa internacionalment yera considerada per muitos como un sistema autoritario. L'11 d'abril d'ixe mesmo anyo, l'exercito sudanés derroca a lo dica alavez president, Omar Al-Bashir, prencipiando una dictadura militar provisional y suspendendo la Constitución con a intención de fer eleccions en dos anyos. Lo 25 d'octubre de 2021, pasaus dos anyos l'exercito dió un golpe d'Estau disolvendo lo Consello Soberano, arrestando a lo primer ministro Abdalla Hamdok y establindo una chunta militar provisional encabezada per Abdelfatah al Burhan.
250px|thumb|dreita|Piramides nubias en Meroe
Economía
Ye un país rico en recursos naturals entre os que destacan o petrolio, o tungstén y o Zinca, tamién ye posible que tienga gas natural. D'o sector agricola destaca a suya producción de cotón, a economía de Sudán ye actualment una d'as economías con o creiximiento mas rapido d'o mundo. A Republica Popular de China y Rusia son os socios comercials mas grans de Sudán.
En zagueras y copiando lo modelo de treballo europeu, han cerrau acuerdos con interpresas de distintos sectors d'a economía pa treballar conchuntament en o desembolique d'importants prochectos. Lo que diferencia este modelo d'o pasau ye que en este caso se requiere d'o proceso d'aprendizache previo d'o personal local. No quieren implantar un modelo de negocio que tienga una caducidat previa a lo prochecto.
Esporte
Los esportes mas populars en Sudán son lo atletismo y lo futbol, tamién son prou populars lo baloncesto, lo balonmano, y lo voleibol, encara que con una menor intensidat. En os decenios d'os 60 y los 70, la selección nacional de baloncesto yera d'as mas importants en o continente africano, en l'actualidat o suyo nivel no ye tan bueno.
300px|thumb|dreita|[[Abubaker Kaki, subcampión mundial de 800 metros lisos.]]
Lo futbol en Sudán conta con una larga historia, a suya federacion estió una d'as quatro primeras nacions que formó la CAF, y tamién fue la primera siede d'a Copa Africana de Nacions en a suya edición de 1956, tamién organizó a edición de 1970 y que ganó estando la sola vegada que lo fació. Dos anyos dimpués, la selección nacional de futbol participó en os Chuegos Olimpicos de 1972 en Múnich. Dende setiembre de 2019, i hai una liga nacional femenina oficial pa clubs de futbol femenín formada per clubs que teneban sección femenina sin de competición oficial. En o anyo 2021, l'equipo de fútbol nacional femenín de Sudán participó per primera vegada en un torneo internacional participando en a Copa Arabe Femenina celebrada en Echipto.
Los equipos de futbol masculín mas populars son lo A lo-Hilal y lo A lo-Merrikh.
Sudán en os Chuegos Olimpicos
Sudán ye reprensentau en os Chuegos Olimpicos per lo Comité Olimpico Sudanés, creyau en 1956 y reconoixiu per lo COI en 1959. Partecipa per primera vegada en Roma 1960 y dende alavez participa regularment. En totas las suyas participacions nomás a aconseguiu una medalla en os Chuegos Olimpicos de Verano, fue en a edición de 2008 a on Ismail Ahmed Ismail aconsiguió una medalla de bronze en os 800 metros lisos dentro d'as prebas d'o programa d'atletismo.
Ligüerre d'Ara
Ligüerre d'Ara (Ligüerre de Ara en castellano) ye un lugar d'o municipio de Fiscal, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 38 habitants.
Pardina de Bellanuga
A pardina de Bellanuga ye una pardina despoblada d'o municipio aragonés de Biarche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro, provincia de Uesca y partiu chudicial de Balbastro.
Se troba a meyo camín entre Otín y Nasarre.
Masa
A masa ye una propiedat d'os obchectos fisicos que mesura a cantidat de materia en un obchecto. Ye un concepto fundamental d'a mecanica y toz os temas relacionatos. En o Sistema Internacional, a masa se mesura en kilogramos.
A masa se puet referir a dos conceptos:
S'ha contrimostrato experimentalment, con a maxima precisión con que se puet mesurar, que a masa inercial y a gravitatoria d'un obchecto son iguals, encara que conceptualment se consideren diferents.
Unión Deportiva Ibiza
O Unión Deportiva Ibiza ye un club de fútbol espanyol d'a localidat d'Eivissa, fundau o 31 de chulio de 2015. Chuga en a Segunda división espanyola en l'anyada 2022/23 y en o Estadio Municipal de Can Misses como equipo local.
Chanovas
Chanovas (oficialment Jánovas, en castellano) ye un lugar aragonés d'o municipio de Fiscal, en a provincia de Uesca y Comarca de Sobrarbe. Se tracta d'o zaguer nuclio de población en a Ribera de Fiscal conforme se baixa en seguindo lo río Ara. Dica 1972 fué a seu de l'Ayuntamiento d'o municipio conchunto dito «Albella-Jánovas», absorbito per Fiscal cuan tres d'os seis lugars que el forniban (Chanovas, La Velilla y La Cort) se quedoron expoblatos. Albella, Planiello y Sant Felices d'Ara, nuclios que tamién feban parte d'Albella-Jánovas, encara contan con población.
Chanovas se troba en un recuesto en a ripa sud d'o río Ara, a poquez metros d'a glera de lo dito río, en o punto a on que confluyen o barranco d'A Serrana u «de Chanovas» con o río Ara, d'antes que éste corra ta meter-se en a cerrada de Chanovas que no abandona dica amanar-se a o despoblato de Seso, 2,5 km en nort-oeste de Boltanya.
Per a suya posición, Chanovas ye o nuclio de menor altaria d'a Ribera de Fiscal, con 681 metros sobre lo nivel d'a mar, y per a suya proximidat en «A Cerrada» (o congosto que fan as parez d'o Baluport -garras meridionals d'o Monte Nabaín- con as leneras d'o Pico d'A Ferrera) que i encaixona o río Ara por bella coseta mas que un kilometro d'a suya lonchitut, tot d'antes que no s'arribe t'a valle de Boltanya, ye quiesto fer que Chanovas quedase marcato en a suya suerte como lo primer lugar que s'inundaría con o prochecto d'entibo d'o «Salto de Chanovas» a partir de 1951. En l'actualidat, o prochecto se troba desestimau, d'entre altras cosas per un informe d'impacto ambiental d'o Ministerio de Medio Ambient, que el declaró «no pertinente» en l'anyo 2001, un fallo chudicial de l'Audiencia Nacional d'o 14 de marzo de 2003 que obligaba a la Confederación Hidrografica de l'Ebro a tramitar l'expedient de caducidat d'o prochecto d'entibo, y una sentencia de reversión d'os biens exoneratos (expropiatos y tamién compratos ) a partir de 1951, d'alcuerdo con os preceptos d'a Lei d'Expropiación Forzosa vichent en Espanya, emitida en o zaguer trimestre de l'anyo 2008 ta recalcar-ne una anterior que ya s'heba emitida en l'anyo 1986, emparada en l'informe sobre iste tema de l'Advogacía de l'Estau de 1984.
Ante parte de tot ixo, A Cerrada de Chanovas ye un puesto d'interés cheolochico singular en a comarca de Sobrarbe, y ye que fa parte d'o complexo anticlinal de Boltanya, de plegamientos cheomorfolochicos envistables de gran interés. O nombre d'o lugar, Chanovas, dimana d'o latín «IANUA» que gosa significar «puerta» u «dentrada», y fa referencia a la suya posición respective a La Cerrada, pus que ye Chanovas o primer lugar que s'alvira en sallindo de lo dito congosto. Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o toponimo ye de 1275, recullida en a suya obra Documentos de Sigena (en Textos Medievales, 32, Valencia, 1970), y en documenta tamién as variants «Janoas», «Januas» y «Ianuis».
La Canyada de Beric
La Canyada de Beric (La Canyada de Beric en catalán, La Cañada de Verich en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de lo Baixo Aragón. La suya población ye de 109 habitants (2005), en una superficie de 10,9 km², con una densidat de 10 hab/km².
Cheografía
Ye situato en la costera d'un mont, en la zaguera sierra de lo norte de lo Sistema Iberico, entre lo río Mezquín y lo río Alcherez. Bi ha una mena de caolín.
Toponimia
En lo sieglo XVI s'escribiba La Cañada de Berix y en lo sieglo XVII La Cañada de Berig. En lo sieglo XVIII alternan Berig con Beric. Artur Quintana documenta lo emplego de lo toponimo Canyà de Beric en lo catalán de La Codonyera (lo sufixo -ada se puet prenunciar -à en lo catalán occidental a lo sud de Fraga, en unas comarcas ye cheneral y en atras només que cuan se charra a escape).
Gaudioso Giménez Resano se planteya a posibilidat que no provienga de l'antroponimo visigodo y provienga en cuenta de l'arabe abäric, "tierras duras".
Parla
La catalán local se clasifica en las parlas de lo Guadalop-Mezquín. La mena ha traito poblacions de fuera. Ixo y estar a man de lugars castellanoparlants ha feito que la vitalidat de lo catalán en La Canyada siga mes baixa que en atros lugars de lo Mezquín y Matarraña.
Araguás d'o Solano
Araguás d'o Solano (Araguás del Solano en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca, en o clamau Solano de Chaca.
A suya población ye de 28 habitants.
Cheografía
A localidat d'Araguás d'o Solano ye situada a 945 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Comarca de Santander
A Comarca de Santander u Badía de Santander ye una comarca de Cantabria, encara sin de entidat oficial, que s'estendilla dende a suya muga a l'ueste con a comarca d'o Besaya, a lo sud con comarca d'as Vals Pasiegas, a l'este con a comarca de Trasmiera y a lo norte con a Mar Cantabrica.
A tamas de que ya existe una lei de comarcalización de Cantabria, ista encara no ha estau desembolicada, por tanto a comarca no tien garra entidat oficial
Chaime III de Mallorca
Chaime III de Mallorca, naixito de Catania (Reino de Sicilia, hue Sicilia en Italia) o 5 d'abril de 1315 y muerto en a batalla de Llucmajor (Llucmajor, Reino de Mallorca, hue en Balears) o 25 d'octubre de 1349, estió un rei de Mallorca, conte de Rosellón y conte de Cerdanya succedindo a su tío Sancho I de Mallorca dende 1335. Yera fillo de Ferrando de Mallorca y d'Isabel de Sabran y perteneixeba asinas a la Casa d'Aragón.
Sexma del Campo de Mont Agut
La Sexma del Campo de Mont Agut yera una sexma situata en l'este de l'antiga Comunidat de Teruel, y comprendeba las aldeyas de:
Tizón
thumb|right|200px|Un tizón en o [[fuego.]] Un tizón ye un lenyo de grans dimensions que ocupa una posición principal en o fuego d'un fogar u en un fogaril, u qualsiquiera d'es lenyos en flamas u ya cremaus que son en o fogar.
Os tremius que fan os tizons (como atros combustibles) quan o fuego los consume se diz que son «pedos». Os tizons «peden», igual como lo fa o fuego.
Etimolochía
A parola tizón viene d'o latín <*TITIONE, que a la suya vegada dimana d'o verbo <TITIARE, «atizar o fuego». Por tanto, un tizón ye aquello que s'atiza. Cruiosament, existe en aragonés o verbo «tizoniar»-«estizoniar» que ye chusto «atizar os tizons», de forma que ye un pleonasmo no pensau.