cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tabla de surf
thumb|300px|Un surfero con a suya tabla. Una tabla de surf ye una plataforma luenga que se fa servir ta practicar o esporte d'o surf. Por un regular son licheras, pero prou fuertes como ta soportar a una persona de piet surfeando por dencima d'as ondas marinas. S'inventoron en Hawaii, a on se deciban papa he‘e nalu en o idioma hawaiiano y yeran feitas por un regular de fusta d'árbols locals, como a koa, con largarias de dica 5 m. En os zaguers anyos ha habito muitos abances en as tablas de surf como as aletas, una u mas, que gosan adhibir-se en a parti zaguera ta mirar de proporcionar estabilidat direccional, y numerosas milloras en forma y materials.
As tablas de surf modernas se fan de materials como o poliuretano u o polistireno cubiertos con capas de fibra de vidre, teixitos y poliester u resina epoxi. O resultato ye una tabla de surf lichera y fuerte, pero que ye a la vegada manullable. Os desenvoliques tecnolochicos mas modernos incluyen a fibra de carbón en a construcción de tablas de surf. As longboards, como diz o suyo nombre en anglés son mas grans (2,4 m u mas), y tamién son mas gordas y amplas, con a prova mas redonda que as que as shortboards, lo que fa que tiengan mas flotabilidat y sían mas estables. As shortboards, en anglés tablas curtas, son mas estreitas y o suyo extremo remata mas en punta, lo que las fa una mica mas manullables.
Eddie Tolan
Thomas Edward Tolan més conoixito como Eddie Tolan, naixito de Denver, Colorado, o 29 de setiembre de 1908 y muerto en Detroit, Michigan o 30 de chinero de 1967. Estió un atleta estausunidense campión olimpico en os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1932 en as prebas de 100 y 200 metros lisos. Tamién fació o récord d'o mundo d'os 100 y 200 metros lisos.
Marsolàs
Marsolàs u Marçolàs (Marsolàs u Marçolàs en occitán, Marsoulas en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 137 habitants(1999) en una superficie de 2,40 km², con una densidat de población de 57,08 hab/km².
Infixo -et-
O infixo –et- deriva en muitos casos d'o sufixo diminutivo –et quan lo sigue atro sufixo.
Infixo -et- + sufixo -et
Ye una duplicación d'o sufixo en casos de lexicalización d'una parola con sufixo -et.
1944
Marzo
right|thumb|250px|A cantaire estatunitense Diana Ross (naixita o [[26 de marzo de 1944) en 2008 mientres a ceremonia d'entrega d'os Premios Nobel.]]
Chinero
right|thumb|250px|O pintor noruego [[Edvard Munch, qui morió o 23 de chinero de 1944.]]
Fortuna (Murcia)
Fortuna ye un municipio espanyol situato en a Rechión de Murcia. A suya población ye de 8.939 habitants (2007), en una superficie de 148,5 km² e una densidat de población de 60,2 hab/km².
Espot
Espot ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán. La suya población ye de 360 habitants (2008), en una superficie de 97,30 km² con una densidat de población de 3,7 hab/km².
Mugas
Lo suyo termin muga a lo sud con Sort, con l'Alt Àneu a lo norte y con La Guingueta d'Àneu a l'este.
Estallo (desambigación)
Estallo puede fer referencia a:
Conchita Wurst
Conchita Wurst (nombre artistico de Thomas "Tom" Neuwirth), naixita o  1988, ye una cantaire.
Rioseco de Tapia
Rioseco de Tapia ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 433 habitants (2009), en una superficie de 72,19 km² y una densidat de población de 6,00 hab/km².
Riglos
Riglos ye un lugar d'o municipio d'as Penyas de Riglos (en ye a suya capital), en a comarca de Plana de Uesca y provincia de Uesca.
A suya población ye de 70 habitants (2009).
Riglos ye una d'as etapas d'o GR 1, un sender de gran recorrito.
Toponimia
O toponimo Riglos se puet interpretar a partir d'o latín RIVULUS, forma diminutiva de RIVU ("riu") con sufixo -ULU.
Cheografía
Riglos ye situato a piet d'a sierra de Lobarre y d'os Mallos de Riglos, amán d'o río Galligo y tamién d'o castiello de Lobarre, a 678 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar de Riglos ye en 1020 u 1030, en a edición por Antonio Ubieto Arteta d'o Cartulario de Sant Chuan d'a Penya (Textos Medievales, 6, Valencia 1962). Documenta os nombres de Riglos, Rigulos, Rigules, Rigulis, Arigole, Arivele, Arrigulis, Arrigulus, Arrigoli y Arriuule.
O lugar fació parte d'a dote que o rei d'Aragón Pietro I cedió a la suya muller Berta d'Aragón en 1097 en o suyo matrimonio, o clamato reino d'os Mallos, que Berta gubernó dimpués d'a muerte d'o suyo esposo.
Zaidín
Zaidín (Saidí en catalán) ye un municipio aragonés de la provincia de Uesca, en la comarca de la Cinca Baixa.
Isla d'o Sud
A Isla d'o Sud (en anglés South Island, en maorí Te Waipounamu) ye a mayor d'as dos islas de Nueva Zelanda, estando l'atra a mas chicota, encara que tamién mas poblada, Isla d'o Norte. Ye rodiada por o norte por o estreito de Cook, por l'ueste por a mar de Tasmania, y por o sud y l'este por l'Oceano Pacifico. A Isla d'o Sud tien una superficie de 150.437² y un clima templau.
Zaidín
La suya población ye de habitants en una superficie de 92,55 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Isla d'o Sud
Representa un 32% de superficie mas que a Isla d'o Norte, por ixo a vegadas se fa referencia a ella como "Nueva Zelanda continental" (en anglés mainland), mas que mas por os residents d'a Isla d'o Sud, encara que nomás un 23 d'os habitants d'o país, arredol de 4,7 millons, viven astí.
Zaidín
Cheografía
La localidat de Zaidín se troba situata a 155 metros d'altaria sobre lo ran de la mar, a una distancia de 110 km de la ciudat de Uesca, la capital de la suya provincia, y de 14 km d'a localidat de Fraga, a capital d'a suya comarca.
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Gimenells i el Pla de la Font, Alcarràs, Fraga, Viliella d'a Cinca, Vallobar, Osso d'a Cinca y Belver d'a Cinca.
Toponimia
En los textos medievals s'escribe: Zaidi, Zaydino, Çaidino, Zahadin, Çaydino y Zahedina.
Cerebelo
thumb|right|350px|[[Sección sachital meya d'o encefalo (continada caudalment con 9: miollo espinal). Un canto azul sinyala o sistema ventricular.
1. Cerebro: 2. Telencefalo, 3. Diencefalo.
4. Tronco d'o encefalo: 5. Mesencefalo, 6. Protuberancia, 7. Bulbo raquidio.
8. Cerebelo.]] Lo cerebelo u cervellet ye un organo situau debaixo u dezaga de lo cerebro u cerviello que fa part de lo encefalo. La suya función ye relacionada con lo control de la posición, movimiento y equilibrio, fendo una coordinación involuntaria y controla la salida de movimientos pa mantener lo equilibrio, la postura y lo tono muscular. Lo cerebelo ye en posición dorsal con respecto a lo puent de Varolio, fendo part los dos de lo metencefalo. Ye present en los vertebraus y bien desembolicau en los peixes osios, aus y mamiferos.
Lo cerebelo en los mamiferos
En los mamiferos lo cerebelo presenta dos lobulos cerebelosos y una masa central u vermis. Visto dende abaixo un profundo sulco lo divide en dos hemisferios (hemisferios cerebelosos). Adintro de lo cerebelo se troba lo quatreno ventriclo encefalico. A l'igual que en lo cerebro, la substancia grisa (cuerpos neuronals) ye en la periferia y la substancia blanca (axons embolcallo de mielina) ye en la part central. En un tallo las substancias blanca y gris tienen aspecto d'árbol y d'astí la denominación antiga d'"árbol de la vida". Los dos hemisferios cerebelosos son conectaus por fibras nerviosas que traviesan lo puent de Varolio.
Frans Eemil Sillanpää
Frans Eemil Sillanpää, naixito d'Hämeenkyrö (Gran Ducau de Finlandia, Imperio Ruso) o 16 de setiembre de 1888 y muerto en Helsinki (Finlandia) o 3 de chunio de 1964, estió un escritor y novelista finlandés en luenga finesa, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1939.
Faixismo
thumb|250px|[[Benito Mussolini y Adolf Hitler.]]
O faixismo (d'o italiano fascio, fasces, a la vegata d'o latín fasces, pl. de fascis; que en aragonés ha dato faixo y faixa) ye una ideolochía y un movimiento politico totalitario que amanix en a Europa d'entreguerras (1918-1939) en oposición a la democracia liberal y a lo comunismo, frent a los que se presenta como una tercera vía.
Se caracteriza por estar anti-comunista, anti-liberal, oposar-se a la democracia de partius, a la pluralidat y a la variedat. Pondera o sentimiento irreflexivo y promueve a unidat d'a Patria ante tot.
En Espanya, o cheneral Francisco Franco tenió l'aduya d'os faixistas italianos y os nazis alemans ta redotar a l'Exercito Popular Republicano d'a Segunda Republica Espanyola en a guerra civil y establir un rechimen ditatorial que perduró 36 anyos y que a lo prencipio tenió l'apoyo d'os falanchistas. L'alianza entre Hitler y Mussolini conoixita como Eixe Berlín–Roma estió un paso previo a lo prencipio d'a Segunda Guerra Mundial.
Jack Shea
Jack Shea puet estar:
Quintana y Congosto
Quintana y Congosto ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Tierra de La Bañeza y d'o partiu chudicial de La Bañeza.
A suya población ye de 567 habitants (2009), en una superficie de 88,34 km² y una densidat de población de 6,42 hab/km².
Cheografía
O municipio de Quintana y Congosto se troba situato a 813 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 14 km de La Bañeza, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 63 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia, y de 143 km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella-La Mancha.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de: Herreros de Jamuz, Palacios de Jamuz, Quintana y Congosto, Quintanilla de Flórez, Tabuyuelo de Jamuz y Torneros de Jamuz.
Freetown
Freetown ye a capital de Sierra Leone y a suya ciudat mas poblada.
Stefan Banach
Stefan Banach (30 de marzo de 1892 en Cracovia, Imperio Austrohongaro agora Polonia - † 31 d'agosto de 1945 en Lviv, Unión Sovietica - ocupato por Polonia), estió un matematico polaco, uno d'os destacatos d'a Lwów School of Mathematics en a Polonia previa a la guerra. Estió un autodidacta en matematicas; o suyo talento estió escubierto accidentalment por Juliusz Mien y posteriorment por Hugo Steinhaus.
Quan a Segunda Guerra Mundial prencipió, Banach yera o president d'a Sociedat Matematica Polaca y profesor en a Universidat de Lviv. yera un miembro de l'Academia d'as Sciencias d'a Republica Socialista Sovietica d'Ucraína, y por atra parti teneba una buenas relacions con os matematicos sovieticos, y consiguió permaneixer en o suyo cargo a tamas d'a ocupación sovietica, dende 1939, d'a ciudat. Banach sobrevivió a posterior ocupación alemana dende chulio de 1941 dica febrero de 1944, ganando-se a vida alimentando un pegollo con a suya sangre t'o Instituto d'Investigación sobre o Tifus d'o profesor Rudolf Weigl. A suya salut empioró mientres a ocupación, y desembolicó un cáncer de polmón. Dezaga la guerra, Lviv s'incorporó a la Unión Sovietica, y Banach morió astí antis de que podese ser repatriato ta Cracovia, Polonia. Ye apedecato en o Fosal Lychakibskiy.
Obra
Théorie des opérations linéaires (Teoria operacji liniowych, 1932) ye considerata a obra más important de Banach. I formuló lo concepto agora conoixito como Espacio de Banach, y contrimostró muitos teoremas alazetals de l'analís funcional. Tamién creyó y editó a revista Studia Mathematica.
Antimás de estar uno d'os creyadors de l'analís funcional, Banach tamién fació contrebucions importants a la teoría d'a meya, teoría de conchuntos, y atras brancas d'as matematicas.
Estallo
thumb|right|250px|Una [[quadra con estallos y una rastillera con hierba.]] Un estallo (puede estar que de o latín <STABULU, pero tamién de «des» + «tallar») ye una subdivisión adintro d'una quadra, feita por un regular con latas y percullos perens en forma de cleta, que delimita un espacio de bells metros quadraus en o que se puede zarrar uns pocos animals.
En as quadras ta caballería, as cletas d'os estallos gosan estar más alteras, ta privar que os animals (que se guarda desligaus) tomen mal si miran de brincar por alto.
En benasqués se diz estall, y se'n conoix a forma estaje, por una posible castellanización fonetica a partir de l'anterior. Por metonimia, un rabanyo chicot formau aproximadament por o numer de uellas u crabas que cabrían en un estallo tamién recibe o nombre d'estallo.
Calonectris diomedea
S'alimenta sobretot de peixes chicotz, pero tamién consume cefalopodos y crustazios. S'alimenta rozando la superficie u alimentando-se en a superficie, pero rara vegada se capuza per completo debaixo d'a superficie. A vegadas seguirá a ballenas y tonyinas pa replegar restas de birolla y atrapar chicotz peixes que puyan a la superficie. Tamién replegará os escartes d'os barcos pesquers.
Budismo
250px|thumb|dreita|[[Dharma chakra, simbolo d'o budismo.]] O budismo ye a la vegata a relichión y a filosofía basadas en as amostranzas de Siddharta Gautama (conoixito como Buda).
Ista relichión s'orichinó en a India y s'estendilló a Asia Central, o Tibet, Sri Lanka, o sudeste d'Asia, China, Corea y Chapón. Hue en día o budismo tamién s'ha feito prou popular en o mundo occidental. Se calcula que bi ha entre 230 y 500 millons de budistas en o mundo.
Triste
Triste ye un lugar aragonés d'o municipio d'as Penyas de Riglos, en a comarca de Plana de Uesca y provincia de Uesca.
Budismo
En Espanya las diferents comunidaz s'agrupan en a Unión Budista d'Espanya, Federación d'Entidaz Budistas d'Espanya (UBE-FEBE), en Aragón aunque ye una relichión pro conoixida no ye muito practicada y cal destacar o Monasterio budista de Paniello, y o Grupo Zen Monte Moncayo una comunidatz budista de Zaragoza.
Triste
A suya población ye de 17 habitants (2009).
Cheografía
A localidat de Triste se troba situata a 515 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a o canto d'o río Galligo y de l'entibo d'a Penya que represa as suyas auguas.
Chuan II de Francia
Chuan II de Francia, naixito de Le Mans (Reino de Francia; hue Sarthe en Francia) o 26 d'abril de 1319 y muerto mientres o suyo cautiverio en Londres (Reino d'Anglaterra) o 8 d'abril de 1364, estió un rei de Francia dende o 22 d'agosto de 1350 dica la suya muerte.
Melgar de Arriba
Melgar de Arriba ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 255 habitants(2007), en una superficie de 35,00 km² y una densidat de población de 7,28 hab/km².
Yeste
Yeste ye un lugar aragonés d'o municipio d'as Penyas de Riglos, en a comarca de Plana de Uesca y provincia de Uesca.
A suya población ye de 2 habitants (2009).
Cantón de Nidwalden
O cantón de Nidwalden (en alemán Kanton Nidwalden, en alemán suizo Kanton Nidwaudä) ye un semi-cantón situato en o centro de Suiza. A o norte muga con o laco d'os Cuatre Cantons, en as atras direccions muga con cadenas montanyosas.
Muga con o cantón de Lucerna y o cantón de Schwyz a o norte, con o cantón d'Uri a l'este, con Obwalden a o sud y a l'ueste y con o cantón de Berna a o sud.
O semi-cantón de Nidwalden feba, chunto con Obwalden, parti de l'antigo cantón d'Unterwalden, por ixo tien nomás un representant en o consello d'os estatos (camara baixa d'o parlamento suizo).
Guambre
Etimolochía
A parabla «guambre» viene d'o latín <VOMER. En atras romances, como en castellano antigo, i habeba la forma cognata «buembre» que fa acordar-se d'a variant propia de l'aragonés occidental. Entre que en castellano a parabla «buembre» ye cáita en desuso en favor de «vertedera», en l'aragonés s'ha guardau en uso dica hoi, si bien o castellanismo «vertedera» se fa sentir cada vegada más a mesura que se consolida o proceso de substitución lingüistica.
Moroni
Moroni (en arabe موروني) ye a capital d'a Unión d'as Comoras y a suya ciudat mas poblada.
FK Žalgiris
O Futbolo klubas Žalgiris ye un club de fútbol lituano, d'a ciudat de Vilnius. Fue establito o 1947 (Dinamo Vilnius) y chuga en l'A lyga.
Estadio
A devantadera d'o LFF stadionas se fació o 2004 y tién una capacidat pa 5.000 espectadors.
Carnaval
250px|thumb|Carnaval Un carnaval ye una celebración publica muito popular en Europa y America que se fa chusto antis d'a cuaresma cristiana. Los carnavals consisten en periodos en que los habitants d'una localidat salen disfrazaus u bien maquillaus y s'achuntan pa cantar, bailar, tanyer musica en as carreras, chitar confettis y serpentinas, y desfilar.
Los carnavals son hereus de rituals antigos como las Lupercals, son tradicionalment asociaus a lo calandario cristiano y se fan entre la Epifanía (6 de chinero), y lo martes de carnaval, una fiesta móbil entre lo 3 de febrero y lo 9 de marzo.
FK Žalgiris
Plantilla 2023
Actualizato o 7 de chinero de 2023.
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Johannes Vilhelm Jensen
Johannes Vilhelm Jensen u Johannes V. Jensen, naixito de Farsø (Chutlandia, Dinamarca) o 20 de chinero de 1873 y muerto en Copenaguen (Dinamarca) o 25 de noviembre de 1950, estió un escritor, novelista, dramaturgo y poeta danés en luenga danesa, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1944.
Alois Alzheimer
Alois Alzheimer, naixito de Marktbreit (Reino de Bavera, hue Bavera, en Alemanya) o 14 de chunio de 1864 y muerto en Breslau (Imperio Alemán, hue Wrocław en Polonia) o 19 d'aviento de 1915, estió un medico psiquiatra, neurologo y neuropatologo alemán, muit conoixito en estar qui describió por primera vegata o sintomas d'a dita malautía d'Alzheimer.
Acerra
Acerra (Acerra en napolitán, Acerra en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 56.177 habitants (2010), en una superficie de 54,08 km², con una densidat de población de 1.038,78 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Acerra se troba situata a 26 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Pezzalunga y Gaudello; muga con as comunas d'Afravola, Brusciano, Caivano, Casalnuovo di Napoli, Castello di Cisterna, Maddaloni, Marcianise, Marigliano, Nola, Pomigliano d'Arco y San Felice a Cancello.
Tozal del Rei
Lo tozal del Rei u tozal dels Tres Reis (en catalán Tossal del Rei u Tossal dels Tres Reis) ye una cima de 1.351 m d'altaria situada en la muga entre Aragón, Catalunya y Valencia, entre los termins municipals de Val de Robres (Teruel), La Sénia (Tarragona), y La Pobla de Benifazán (Castellón).
Los materials que forman lo Tozal de les Travesses corresponden a formacions de calsinera, archilitas y almendrons calsinosos d'edat hauteriviana-barremiana (Cretacio inferior).
Tírvia
Tírvia ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán. La suya población ye de 135 habitants (2008), en una superficie de 8,76 km² con una densidat de población de 15,41 hab/km².
Toponimia
Tírvia provién de lo latín trivia (tres vías) por metatesi, y de feito Tírvia ye en un forcallo de tres vals:
Hermenegildo Estevan
Alazetó a suya formación estudiando Dreito en a Universidad de Zaragoza, encara que dimpués cambeó as suyas actividatz enta las Artes Polidas, formando-se como pintor en a Sociedat d'Aquarelistas. Pensionato en Roma, esdevenió en 1887 o secretario de l'Academia Espanyola d'Artes Polidas d'ixa ciudat, continando en o cargo dica la suya chubilación en 1933. Por ixo a mayor parte d'a suya obra se troba fuera d'Aragón.
Dorothy McGuire
Dorothy McGuire (nombre artistico de Dorothy Hackett McGuire, naixita d'Omaha (Nebraska) o 14 de chunio de 1916 y muerta en Santa Monica (California) o 13 de setiembre de 2001, estió una actriz estausunidense con una destacata carrera en o cine estausunidense dende 1943 dica primerías d'os anyos 1990 y con cuantos premios recibitos por o suyo treballo. D'entre as suyas cintas, se puet destacar Gentleman's Agreement (1947, Elia Kazan), Three Coins in the Fountain (1954, Jean Negulesco, Friendly Persuasion (1956, William Wyler), Old Yeller (1957, Robert Stevenson), Swiss Family Robinson (1960, Ken Annakin) u The Greatest Story Ever Told (1965, George Stevens).
Val d'Àneu
thumb|300px|Anvista de la val d'Àneu dende València d'Àneu La Val d'Àneu (vall d'Àneu en catalán, antigament les valls d'Àneu, ye una subcomarca natural u parzana situata a lo norueste de lo Pallars Sobirán. Ye formata por la cuenca alta de lo río Noguera Pallaresa, y s'encaixa entre las vals güegals de la Val de Boí, Val d'Arán y Val de Cardós. D'esta traza comprene los municipios de València d'Àneu, Esterri d'Àneu, la Guingueta d'Àneu y Espot.
En realidat se tracta de més d'una val, (de feito d'antes se deciba les valls:
Como centro de la val y forcallo de las vals més chicotas, Esterri d'Aneu ye lo lugar predominant de la parzana y on se celebra lo mercato. . En lo sudueste, la val d'Espot, que perteneixe a lo Parque Nacional d'Aigüestortes i Estany de Sant Maurici en fa part tamién, lo suyo río desemboca en la Noguera Pallaresa. . En lo cabo sud, la val d'Escart se i enclui por la mesma razón. . La val d'Àneu remata a cerca de lo Monesterio de Sant Per del Burgal, y lo lugar d'Esteron, de lo municipio de la Guingueta, en queda excluito. .
Pompeya
Pompeya (Pumpeje en napolitán, Pompei en italiano y oficialment) ye una localidat y comuna italiana con grau de ciudat d'a rechión de Campania, en a provincia de Nápols. D'antis mas, fació parte de l'antigo reino de Nápols y d'a Corona d'Aragón y dimpués d'o reino d'as Dos Sicilias antes d'a suya incorporación enta o reino d'Italia.
A suya población ye de 25.620 habitants (2010), en una superficie de 12,40 km², con una densidat de población de 2.066,13 hab/km².
Pompeya ye muit conoixita por a erupción que se produció en o volcán Vesuvio en 79, que cubrió a la ciudat de cenisas volcanicas y de lapilli y que se troba documentata en os escritos de Plinio o Choven. O militar, incheniero y arqueologo aragonés Roque Joaquín de Alcubierre estió qui i fació en os anyos 1740 as primeras excavacions arqueolochicas, encara que o suyo nombre siga hue quasi xublidato. Dende 1997, Pompeya ye declarata por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat.
Cheografía
A localidat de Pompeya se troba situata a 14 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en a plana d'o río Sarno y a o piet d'o Vesuvio.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Mariconda, Messigno, Ponte Nuovo, Treponti, Fontanelle, Parrelle, Ponte Izzo, Ponte Persica, Fossavalle y Chiesa della Giuliana; muga con as comunas de Boscoreale, Castellammare di Stabia, Sant'Antonio Abate, Santa Maria la Carità, Scafati y Torre Annunziata.
Antigüedat
A mitat d'o sieglo V aC, con a redota naval d'os etruscos debant d'os griegos, a ciudat de Pompeya dentró en l'aria d'influencia d'as colonias griegas en o sud d'a peninsula italica; fácil que d'iste periodo siga a primera muralla conoixita que fortificó a ciudat, y que teneba una superficie d'alto u baixo 70 hectarias, encara que a ciudat en sentito estricto no teneba so que 17 hectarias.
Dominio romano
En o sieglo II aC, con a consolidación d'o comercio ligato a o proceso d'expansión de Roma se produció un augmento d'os cautivos en a redolada, alazetando-se a producción agricola de Pompeya en o vin y en o azaite. Ixo fació que se producise en a ciudat un augmento d'a riqueza y d'o nivel de vida d'os suyos ciudadans.
En o 91 aC, quan prencipió a guerra social, Pompeya fació parte d'a liga d'as ciudaz que se revoltoron contra Roma, con l'obchectivo de lograr os dreitos de ciudadanía romana. Sindembargo, en 89 aC tropas de l'exercito romano mandatas por Lucio Cornelio Sila plegoron dica l'arredol d'a ciudat, que prebó de reforzar as suyas murallas y que mesmo contrató mercenarios celtas t'aduyar a la suya esfensa. Sindembrgo, en zagueras a ciudat rebló y ta 80 aC tornó ya ta cutio a estar baixo o poder de Roma. Sila i fundó una colonia de veterans d'o suyo exertcito, con o nombre de Colonia Venerea Pompeianorum Sillana. Dende alavez, por a dulzura d'o suyo clima y en estar amanata a Roma, Pompeya esdevenió un puesto de segundas residencias d'a clase dominant romana (encluyendo-ie Cicerón, que i teneba una villa); sindembargo, continó con a suya important producción agricola.
A erupción d'o Vesuvio
En l'anyo 62 se i produció un tierratremo, que fácil que fuese un primer aviso d'o que dimpués s'escaició, y que prevocó o esboldregamiento de cuantos edificios. En 79, ya mientres l'Imperio Romano, se produció una erupción en o volcán Vesuvio. Se conoixen muitos detalles d'ista erupción por os escritos de Plinio o Choven, plegando-se mesmo a afirmar que a erupción estió o 24 d'agosto de 79. En producir-se a erupción muitos edificios encara yeran en reconstrucción dimpués d'o tierratremo de 17 anyadas d'antis más, y cayó sobre Pompeya un amplo manto (plegando mesmo a 10 metros) de cenisas volcanicas y de lapilli) que cubrió edificios y habitants. Istos zaguers deixoron un vuedo en as cendras, que en emplenar-los los arqueologos con cheso liquido han feito posible conservar as posturas que teneban os que i morioron.
Dimpués d'a erupción
left|thumb|250px|A [[frontera d'a basilica d'a Virchen d'o Rosario de Pompeya.]] Con a erupción fue albandonata a ciudat, que nomás que fue recontruita como un chicot lugarrón, habendo-ie repuis d'epoca bizantina. Se plegó mesmo a la perduga d'o conoiximiento d'o puesto a on d'antis mas se trobaba a ciudat romana dica os anyos 1740.
Nomás quan se devantó a basilica d'a Virchen d'o Rosario de Pompeya en zaguerías d'o sieglo XIX por o beato Bartolo Longo prencipió a historia d'a moderna Pompeya, en estar un puesto destacato de pelegrinache en a suya redolada y mesmo en toda a Italia meridional, en primeras con o nombre de Valle di Pompei dica l'adopción d'o nombre actual, Pompei.
Sindembargo, dica o 9 de chinero de 2004 Pompeya no tornó a estar oficialment una ciudat, seguntes un Decreto sinyato por o president d'a Republica Carlo Azeglio Ciampi.
As excavacions en a ciudat romana de Pompeii
thumb|800px|center|Anvista panoramica d'o foro d'a ciudat, con o Vesuvio a o fundo.
Historia d'as excavacions
Dimpués d'a erupción plegó mesmo a desapareixer a conciencia d'o puesto a on se trobaba a ciudat antiga. Asinas, quan en 1594 l'arquitecto Domenico Fontana construiba una canal dende o río Sarno enta Torre Annunziata y trobó bellas inscripcions epigraficas y mesmo edificios que en as suyas paretx encara conservaban pinturas a o fresco no los vincló con a ciudat de Pompeya.
No estió dica 1748 quan o rei Carlos IV d'as Dos Sicilias, a qui heba convenciu l'incheniero militar aragonés Roque Joaquín de Alcubierre, ordenó a realización d'excavacions en o lugar. Encara que as excavacions, como todas as que se feban en ixas envueltas, no teneba a profundidat scientifica actual, estioron l'alazet sobre o qual se i desembolican os treballos arqueolochicos en os repuis d'a ciudat. Alcubierre estió qui establió bellos d'os metodos que hue se fan servir en l'Arqueolochía, encara que por a suya personalidat y por as suyas barallas (mas que mas con l'arqueologo alemán Johann Joachim Winckelmann) en zagueras lo destituyoron y o suyo nombre no gosa ser conoixito difuera d'o cerclo d'especialistas.
La Vall d'Alba
miniaturadeimagen|Ayuntamiento de la Vall d'Alba (Castellón). La Vall d'Alba (La Vall d'Alba en catalán, Vall d'Alba en castellano) ye un municipio d'o País Valenciano que se troba en la comarca d'a Plana Alta y provincia de Castellón. Fa parte d'o partiu chudicial de Castellón de la Plana.
Pompeya
Problemas de conservación
O 6 de noviembre de 2010 s'esboldregó a Schola armaturarum, a escuela de gladiadors, fácil que por problemas derivatos d'as obras de conservación, como ya d'antis mas heban denunciato cuantas voces. L'1 d'aviento de 2010 s'espaldoron tamién dos paretz d'a Casa d'o Moralista, afirmando a versión oficial que ixos feitos s'escaicioron por as plevias.
La Vall d'Alba
A suya población ye de 3.036 habitants (2011), en una superficie de 57,39 km² con una densidat de población de 38,66 hab/km².
Pompeya
Demografía
Habitants censatos
La Vall d'Alba
Cheografía
O lugar de la Vall d'Alba se troba situato a 300 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 28 km d'a ciudat de Castellón de la Plana, a capital d'a suya provincia.
Alcaldes
miniaturadeimagen|Plaza de La Barona, Vall d'Alba (Castellón). miniaturadeimagen|La Barona, barrio de la Vall d'Alba (Castellón).
Probabilidat
Historia
O metodo de minimos quadratos se debe a Adrien-Marie Legendre en l'anyo 1805 y s'expresa asi:
a on c y h son constants que penden d'a precisión d'a observación.
En o sieglo XIX, os autores d'a teoría cheneral incluyiban a Laplace, Sylvestre Lacroix (1816), Littrow (1833), Adolphe Quetelet (1853), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre, Didion, y Karl Pearson. Augustus De Morgan y George Boole millororon a exposición d'a teoría.
En 1930 Andréi Kolmogorov desembolicó a base axiomatica d'a probabilidat emplegando a teoría d'a mida.
Teoría
A probabilidat constituye un important parametro en a determinación d'as diversas casualidat obtenidas dimpués d'una serie d'eventos asperatos aintro d'un rango estatistico.
A probabilidat d'un evento se denota con a letra p y s'expresa en termins d'una fracción y no en porcentaches, por lo que a valor de p caye entre 0 y 1. D'atra man, a probabilidat de que un evento "no ocurra" equivale a 1 menos a valor de p y se denota con a letra q:
Os tres metodos ta calcular as probabilidatz son a regla de l'adición, a regla d'a multiplicación y a distribución binomial.
Regla de l'adición
A regla de l'adición u regla d'a suma diz que a probabilidat d'ocurrencia de qualsiquier evento en particular ye igual a la suma d'as probabilidatz individuals, si ye que os eventos son mutuament excluyents, ye decir, que dos no pueden ocurrir a o mismo tiempo.
Regla d'a multiplicación
A regla d'a multiplicación diz que a probabilidat d'ocurrencia de dos u mas eventos estatisticament independients ye igual a o producto d'as suyas probabilidatz individuals.
Distribución binomial
A probabilidat d'ocurrencia d'una combinación especifica d'eventos independients y mutuament excluyents se determina con a distribución binomial.
Aplicación
L'aplicación en o día a día ye l'analís de riesgo y en o comercio d'os mercados de materias primas, usado ta realizar metodos ambientals.
A fiabilidat ye atra aplicacion ta usar a teoría d'a probabilidat en os biens de consumo.
Centenero
Centenero ye un lugar aragonés d'o municipio d'as Penyas de Riglos, en a comarca de Plana de Uesca y provincia de Uesca.
A suya población ye de 12 habitants (2009).
Federación Aragonesa de Radios Libres
thumb|250px|Propaganda historica d'a FARL Federación Aragonesa de Radios Libres (FARL) ye una federación que arrocla a las radios libres que emiten en Aragón.
Coordinadera de Radios Libres
A Federación Aragonesa de Radios Libres apareixe en 1991 por a necesidat de dotar de personalidat y rechistro legal a la coordinadera de radios libres que ya existiba. Quan a FARL naixe, lo fa con l ' Asociación Colectiva Radio Mai, AAVV de San José y l'Asociación Ajobajo.
thumb|250px|Cartel XIV trobada estatal de RRLL (1988) en Zaragoza Mientres a historia d'as radios libres, as radios miembras d'a coordinadera han iu cambeando seguntes en apareixeban nuevas, u iban desapareixendo-ne. En 1988, por eixemplo, feban parti de dita coordinadera Onda Vorde, Radio Zierzo y Radio Mai. Entre os días 28 y 30 d'octobre d'ixa mesma anyada, ixas tres radios libres, organizón en Zaragoza a XIV trobada estatal de Radios Libres.
Melgar de Abajo
Melgar de Abajo ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Campos y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
Gabriela Mistral
Gabriela Mistral (Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga), naixita de Vicuña (Chile) o 7 d'abril de 1889 y muerta en Nueva York (Nueva York, Estaus Unius) o 10 de chinero de 1957, estió una escritora, poetesa, feminista y diplomatica chilena, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1945.
Melgar de Abajo
Cheografía
Melgar de Abajo ye situato a 801 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 94 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Ángel Sagardía Sagardía
Ángel Sagardía Sagardía, naixiu de Zaragoza (Comarca de Zaragoza) l'11 d'octubre de 1901 y muerto en Valladolit (Espanya) o 16 de febrero de 1990, estió un musicologo, compositor y pianista aragonés. Encara que prencipió a suya carrera musical nomás que como compositor, destacó por a suya labor en o campo d'a investigación musical, estando autor de cuantos libros y articlos en prensa y revistas especializadas.
Maseras de Salat
Maseras de Salat (Maseras de Salat en occitán, Mazères-sur-Salat en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 584 habitants(1999) en una superficie de 6,68 km², con una densidat de población de 87,42 hab/km².
Batalla de Marengo
A Batalla de Marengo estió una batalla d'a campanya d'Italia mientres as Guerras revolucionarias francesas (Segunda Coalición), o 14 de chunio de 1800 (25 de prairal de l'anyo VIII en o calandario revolucionario francés), en a localidat de Spinetta Marengo (hue Aleixandría (Piemont, Italia). En a batalla luitoron d'una man l'Exercito francés, mandato por Napoleón Bonaparte (encara que recibió o refuerzo d'as tropas de Desaix cuan a batalla ya remataba), y d'atra man l'Exercito austriaco (Archiducato d'Austria), mandato por Michael von Melas, y remató con una decisiva victoria francesa, con a cual remató no nomás a guerra con l'Archiducato d'Austria, sino tamién a propia Segunda Coalición contra la cual luitaba en ixas envueltas a Primera Republica Francesa.
Sant Tomé
Sant Tomé ye a capital de Sant Tomé y Prencipe y a suya ciudat mas poblada.
Districto d'Aiacciu
O districto d'Aiacciu (en corso Circundariu di Aiacciu, en francés arrondissement d'Ajaccio) ye un districto d'o departamento francés de Corcega d'o Sud y rechión de Corcega.
A suya población ye de 84.921 habitants en una superficie de 2.195 km², con una densidat de población de 38,69 hab/km².
A capital d'o districto ye a prefectura d'Aiacciu, y en fan parte 8 cantons y 81 comunas.
Carnaval d'a Fueva
200px|thumb|right|Escudo d'a Fueva
O carnaval d'a Fueva ye un carnaval popular que se fa en o municipio d'A Fueva, en a comarca de Sobrarbe, en o mes de febrero. En comparanza con belaltros carnavals de Sobrarbe, o carnaval de A Fueva no tiene garra personaches arquetipicos como en son as trangas y as madamas d'o de Bielsa, o Cornelio que se fa montar en a burreta en o de Chistau, ni os cazataires d'o de Torla. Manimenos, se tracta d'una festividat popular en a que cadagún puede presentar-se-ie disfrazau como millor goi le faiga.
O carnaval d'a Fueva ye organizau como una ronda d'as que popularment se fan en as fiestas d'as localidaz de a comarca, pero de forma coordinada d'entre os participants d'as diferents aldeyas y lugars que fan parte d'o municipio, tranzando-se un planning previo d'os lugars y as horas cuan que se gosarán concentrar os participants en cada lugar.
A organización d'o evento corresponde a l'«Asociación Cultural A Redolada d'a Fueva», que cara ta nadal anterior expublica o planning que se i seguirá. Os desplazamientos d'entre os lugars se fan en caravana, con vehiclos privaus que meten os propios participants, en cheneral as cheneracions mas chovens, mientres que os mas grans se quedan en casa ta sacar a bandeja t'altri (convidar-les a lamins, canapés u gotez de porrón, como ye tipico en as rondas). Isto le da a o carnaval una condición excepcional d'estar itinerant.
A la contra de como se ye fendo istes zaguers anyos o carnaval d'a villa de Bielsa, que s'ha limitau en horario de tardes, o carnaval d'A Fueva como tamién o de Chistau ocupa tot lo día. Ta no solapar-se con os altros tres carnavals «famosos» d'a comarca, se gosa pactar con a organización d'ixes altros o cabo de semana en o que a la fin se fa, derrepartindo-se d'entre toz ellos os cabos de semana disponibles d'o mes de frebero.
Gea e Ribèra
Gea e Ribèra (Gea e Ribèra en occitán, Gée-Rivière en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
A suya población ye de 46 habitants (2007) en una superficie de 2,74 km², con una densidat de población de 16,79 hab/km².
Pinarhueco
Pinarhueco ye una aliniación montanyosa de lo Sistema Iberico con dirección N-S que fa parte de la branca levantina y de la unidat morfoestructural dita "Serranías de Gúdar". Se troba en la part oriental de la provincia de Teruel entre la sierra de la Canyada a l'ueste, la muela Mujer a lo nord-este y sierra de Palomita a l'este.
Altarias
L'altaria principal ye l'alto de Pinarhueco u cerro Pinarhueco (1.643 m), seguiu d'atras como la rocha de Pinarhueco (1.533) y lo morrón de Pinarhueco (1.423 m).
Toponimia
L'oronimo Pinarhueco significa "pinar sin matigal entre los pins altos y ixemenaus".
Hidrografía
Pinarhueco ye entre lo río Palomita a l'este y lo río Canyada a l'ueste, y travesau de sudeste a norueste por lo barranco de la Granja, tributario d'ixe zaguer río.
Cheología
En lo morrón de Pinarhueco bi ha cinglos de calsineras y dolomías turonianas y senonianas situaus sobre calsineras cenomanianas con capuzamientos enta lo sudueste.
En la rocha de Pinarhueco bi ha rallas de calsineras y dolomías turonianas y senonianas formadas sobre estratos verticals invertius pero proximos a la verticalidat. Estos estratos verticalizaus perteneixen a lo costau fallau este de l'anticlinal de sierra de la Canyada, y son concordants con las calsineras aptianas que tamién presentan rallas.
Alforc
Alforc (Alforque en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Ribera Baixa d'Ebro.
Pinarhueco
Cheología
En l'alto de Pinarhueco tamién bi ha rallas pero formadas sobre calsineras cenomanianas con capuzamientos de bells 75º enta l'ueste relacionaus con lo mesmo plego sinclinal que ye pendiu en muela Mujer, y que traviesa la marguin oriental de Pinarhueco.
Lista d'aeropuertos de Letonia
En ista lista apareixen toz os aeropuertos de Letonia: thumb|180px|[[Aeropuerto Internacional de Riga|Aeropuerto de Riga, en Riga.]] thumb|180px|[[Aeropuerto Internacional de Liepāja|Aeropuerto de Liepāja, en Liepāja.]]
Alforc
A suya comarca ye de 69 habitants (2008), en una superficie de 10,68 km², con una densidat de población de 6,46 hab/km².
Cheografía
Ye situato chunto a o río Ebro, en a ripa ezquierda u norte, a 164 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 56 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia.
Alí
Naixito alto u baixo en 600, cuan teneba 6 anyatas dixó a casa de su pai y se posó baixo a protección de Mahoma. O suyo parentesco con o profeta encluyiba a condición de primo, fillo adoptivo y choven (casato l'anyata 622 con Fatima, filla de Mahoma y d'a suya primera muller Khadicha).
Alí estió lo cuatreno Califa (راشِدون rāšidūn) d'o Islam (656-661).
Alforc
Mugas
O suyo termin municipal muga con Cinco Olivas a l'este, con Sastago a lo nord-este y a lo sud, con La Zaida a lo sud y con Viliella d'Ebro a l'ueste.
Alí
O 26 de chinero de l'anyo 661, mientres rezaba en a Gran Mezquita de Kufa, Ali estió atacau per lo jariyí Abd a lo-Rahman ibn Mulyam y feriu con una espada recubierta de vereno, mientres yera inclinau realizando la oración de l'amaneixer. Ali murió dos días mas tarde lo 28 de chinero de l'anyo 661.
Alí tien una gran popularidat en o mundo musulmán en especial entre o chiismo por a suya condición de primer imam. O suyo mausoleu, obchecto de gran veneración en o pelegrinaches chiitas, se troba en a ciudat de Nachaf.
Alforc
Toponimia
En o Fogache de 1495 s'escribiba Alforch, con ch que se prenunciaba k.
Maceió
Maceió ye una ciudat de Brasil, capital d'o estado de Alagoas. En 2010 a suya población yera de 932.748 habitants.
Batalla de Friedland
A Batalla de Friedland estió una batalla d'a Campanya de Prusia y Polonia mientres as Guerras napoleonicas (Cuatrena Coalición), o 14 de chunio de 1807, en a localidat de Friedland (Reino de Pusia, hue Pravdinsk en Rusia). En a batalla luitoron d'una man l'Exercito francés d'o Primer Imperio Francés, mandato por Jean Lannes (y dimpués por Napoleón Bonaparte), y d'atra man l'Exercito ruso (Imperio Ruso), mandato por Levin August von Bennigsen, y remató con una decisiva victoria francesa.
Chuegos Olimpicos de 1944
Os Chuegos Olimpicos de 1944 yeran os Chuegos d'a XIII Olimpiada d'a era muderna, pero no se podioron celebrar. Londres (Reino Uniu) yera a ciudat a on se teneban que celebrar, pero los canceloron por a Segunda Guerra Mundial.
Omero Antonutti
Omero Antonutti, naixito de Basiliano (provincia d'Udin, Friuli-Venecia Chulia, Reino d'Italia, hue Italia) o 3 d'agosto de 1935 y muerto o 5 de noviembre de 2019 en Udin, estió un actor y actor de voz italiano, activo en o cine italiano dende meyatos d'os anyos 1960, que treballó tamién en o mundo d'o teatro. Antiparte, tamién estió actor de voz, fendo labors de doblache enta l'italiano. Recibió cuantos premios mientres a suya carrera.
D'entre a suya filmografía en o cine italiano y internacional, se puet citas as cintas Padre padrone (1977, Paolo Taviani y Vittorio Taviani), El sur (1983, Víctor Erice), Bankomatt (1989, Villi Hermann), Sandino (1991, Miguel Littín), Una storia semplice (1991, Emidio Greco), El laberinto griego (1993, Rafael Alcázar), El maestro de esgrima (1993, Pedro Olea), I banchieri di Dio - Il caso Calvi (2002, Giuseppe Ferrara), u 14, Fabian Road (2008, Jaime de Armiñán).
Guido Cavalcanti
Guido Cavalcanti (Florencia, 1259 - † Florencia 29 d'agosto de 1300) estió un escritor y poeta italiano, considerato un d'os prencipals representants d'o Dolce Stilnovo con Dante Alighieri y Guido Guinizzelli.
Lumpiac
Lumpiac (en castellano Lumpiaque) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Val de Xalón.
A suya población ye de 1.050 habitants (2009) en una superficie de 29,55 km² y una densidat de población de 35,53 hab/km².
Cantón d'Obwalden
O cantón d'Obwalden (en alemán Kanton Obwalden, en alemán suizo Kanton Obwaldä) ye un semi-cantón chermanofono de Suiza central, entre o Piemont setentrional alpín a o sud y a ribera meridional d'o laco de Lucerna u d'os Cuatre Cantons a o norte.
Lumpiac
Cheografía
O lugar de Lumpiac ye situato en o Plan de Placiencia, una prolongación d'a ribera de l'Ebro por a cuenca de Xalón, a 310 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar y a una distancia de 44 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Cantón d'Obwalden
A suya superficie ye de 490,7 km², y a suya población de 25.865 habitants seguntes o censo de 1980, con una densidat de población de 53 hab/km². A suya capital y mayor ciudat ye Sarnen, encara que no adube os 10.000 habitants. Atras localidaz importans son Kerns, Alpnach, Sachseln, Giswil y Engelberg, ista zaguera enclavata entre os cantons de Nidwalden y Uri.
O semi-cantón d'Obwalden feba, chunto con Nidwalden, parti de l'antigo cantón d'Unterwalden, por ixo tien nomás un representant en o consello d'os estatos (camara baixa d'o Parlamento de Suiza).
Ecuación
thumbnail|250px|Un [[sistema dinamico corresponde a un tipo particular d'equación, as solucions d'a quala son funcions. O comportamiento limite ye a vegadas complexo. En bells casos, se caracteriza por una curiosa fegura cheometrica, dita atractor estranyo.]] 250px|thumb|[[Robert Recorde ye un precursor d'a escritura d'una equación. Inventó l'uso d'o signo = ta designar una igualdat. ]]
Una equación ye, en matematicas, una igualdat que contiene una o quantas variables. Resolver a equación ye determinar as valors que pueden prener a variable (u as variables) ta mirar de fer verdadera a igualtat. A variable tamién se diz desconoixita u incognita y as valors ta as qualas a igualtat se verifica solucions. A esferencia d'una identitat, una equación ye una igualdat que no ye necesariament verdadera ta todas as valors posibles d'a variable. As equacions pueden estar de naturaleza diversa y apareixen en diferents brancas d'as matematicas. As tecnicas asociatas a o suyo tractamiento son diferents seguntes o tipo d'equacions.
L'alchebra estudea mas que mas dos familias d'equacions: as equacions polinomicas y as equacions lineals. As equacions polinomicas son d'a forma P(X) = 0, a on P ye un polinomio. Os metodos de transformacions y de cambeo de variable permiten resolver as mas simplas. As equacions lineals son d'a forma a(x) + b = 0, a on a ye una aplicación lineal y b un vector. Ta resolver-las se fan servir tecnicas algorismicas u cheometricas, que salen de l'alchebra lineal u de l'analís matematica. Si se modifica o conchunto en que ye definita a variable puet cambear considerablement a naturaleza d'a equación. L'alchebra estudea tamién as equacions diofanticas, unas equacions en as que os coeficients y as solucions son enters. As tecnicas emplegatas son diferents y esencialment procedents de l'aritmetica modular. Istas equacions son, por un regular, difícils; a sobén nomás se mira de determinar a existencia u l'ausencia de solucions y, si en existen, o suyo numero.
A cheometría fa servir as equacions ta caracteritzar as feguras. En relación a os casos anteriors, l'obchectivo ye diferent; a equación se fa servir ta meter en evidencia propiedatz cheometricas. En iste contexto bi ha dos grans familias d'equacions: as cartesianas y as parametricas.
L'analís estudea equacions d'o tipo f(x) = 0, a on f ye una función que tien bellas propiedatz como a continuidat, a derivabilidat u, mesmo, o feito d'estar contractant. Bi ha tecnicas que permiten construyir succesions que converchen en una solución d'a equación. L'obchectivo ye poder aproximar a solución con tanta precisión como sía posible.
Un sistema dinamico ye o que evoluciona a o largo d'o tiempo. Se define ta una equación en a que as solucions son, u bien succesions –que indican as valors d'o estato d'o sistema en cadagún d'os instantes discretos de tiempo–, u bien funcions d'una variable (por eixemplo, o tiempo), u bien de quantas variables (o tiempo y atras como, por eixemplo, as coordenatas cartesianas d'os puntos d'o espacio). Existen dos qüestions centrals: o "estato inicial" y o "comportamiento asimptotico". Ta cada estato inicial admisible –por eixemplo, a valor d'a succesión u d'a función en zero–, a equación admite una unica solución. A vegadas, una chicota modificación d'o estato inicial modifica poco a solución. No ye siempre iste o caos; ista sensibilidat a la condición inicial ye l'obchecto d'a primera qüestión. O comportamiento limite u tamién asimptotico d'una solución corresponde a la forma d'a solución quan a variable (o tiempo) tiende enta o infinito; iste comportamiento ye l'obchecto d'a segunda qüestión. Si no diverche, puet tender enta un valor data, u bien amanar-se a un comportamiento ciclico –una función periodica u una succesión que recorre siempre un mesmo conchunto finito de valors y en o mesmo orden–, u bien tener un comportamiento caotico. En iste zaguer caso pareixe que evolucione a l'azar, encara que a solución sía, por definición, determinista.
Notas
<references group="Nota"/>
Azul
L'azul ye una color.
O termin "azul" (u "azur" en luengache medieval) ye un persismo arribato en aragonés a traviés de l'arabe vulgar lazur.