cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sierra de Sant Visorio
Explotacions
Tradicionalment, as garras d'o norte e nor-ueste d'o serrato, con muitos pacos e barrancos de uembra, estioron fértils productoras de fustes y matieras, con forestas prou densas y abundancia d'árbols de calidat, como grans caixigos en a man d'A Selva, beluns d'os quálos encara se i pueden trobar en l'actualidat. Yeran estas vesants os puestos ideyals ta espleitar-ne os picadors qui en heban aproveitato los materials ta fer as navatas d'o Bellós. Mientres, as vesants sud, con pendients menos prenunciatas, con més facilidat d'acceso, pero vechetación d'especies més austeras (i son muito abundants os chinipros y las sabinas, pero os pins no i creixen con prou altura ta estar guaire rentables), estioron esforestatas en pro d'estender-ie faixetas d'uso agricola.
Documentos d'o sieglo XVIII parlan d'a división d'os monts d'uso forestal, perteneixendo, d'ixa man, as crestas y selvas d'entre os barrancos de Fobons y as Moscaruelas a l'uso exclusivo d'o lugar de Puyarruego (S'ha de recordar a tradición navatera de la dita localidat). Dende a Selva dica lo Portiello d'as Valles yera tierra en dreito d'o lugar de Moriello de Sampietro, que levaba tamién navatas ta tirar-las en a Yesa asinas como tamién una important actividat artesanal d'a fusta (tallas con buena reputación en heban quitato d'ixes fustes).
Orografía
As prencipals puntas son o tozal d'as Cruces (1225 m) (en as garras d'o qual i ye fincata la ermita de Sant Visorio), o tozal d'o Pozo (1316 m) y lo tozal d'o Muro (1182 m) (que debe lo suyo nombre a lo lugar de Muro de Bellós).
Ya en fincas de Boltanya, lo Portiello d'as valles, fincato debaixo d'o Tozal d'as Cruzes y a part de Moriello de Sampietro, ye lo unico paso natural enta la Val de Vió dende la Val de l'Ara d'antes no se piense de puyar ta Fanlo per a cuenca d'o Ixate (Plana d'Ubiar, municipio de Broto).
Explotacions
Os lugars de Muro de Bellós, Escalona y lo casar de Uertas de Muro yeran, en ixa epoca, parte d'a Val de Puertolas e como colectividat podeban espleitar as selvas dende Fobons dica la garra d'o barranco de Faixetas d'os Moros (on que ibi ha encara as buegas con o que ye mont d'A Buerda). Asinas, tot ixo que huei coneixemos como Monts d'Escalona, estioron de facto as faixas, barrancos y baixants que podeban espleitar os habitants d'esta comunidat. Amás, dintro d'esta quaternación incluyoron o Pui Sancho, puesto per on trescruzaba una cabanyera ganadera dende lo mont d'A Buerda y la Val d'a Cinca enta as estivas de Vio. Encara se i pueden trobar una corral (uellera en o decir d'os pobladors) en l'alto d'o paso.
Orografía
A garra sud d'o mont se fa fundament sulcada por o Barranco d'o Sarrato (més conoixito como de Sant Vicient) on que i desaugua lo Barranco de Fontanal. Tot ixo perteneixendo a lo municipio d'A Buerda. A faldada sud-ueste d'o Tozal d'o Pozo ye conoixita como Solano de Regaderas y ubre lo paso enta lo Barranco de Canyimars dende os monts d'A Buerda. Canyimars drena l'augua d'a baixant sud d'esta sierra enta lo nuclio de Boltanya.
A Luenga
Vechetación
Dentre a matullera u matorrals que fan o paisache d'A Luenga, se i troban coscollos, allagas, romero, tremonciello, chinestras, barzas, chinebros, cepas... Os arbres que plenan o lugar son chopos, carrascas, oliveras, almendreras, codonyeras y manzaneras. Cal charrar de bels árbols granizos, como a gran carrasca clamada A rolleta d'Antonio Plana. Os acipretz d'o fosal u d'os Abozales amuestran una grandaria esclatera. O mas altero lo i cudiaba Miguel de Bailo, en primerizas d'o sieglo zaguero.
A Luenga (Laluenga en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro.
Toponimia
O chentilicio u embotada de A Luenga ye laluengano, anque a las primeras chents se les conoixe por esferens motes como el de mangudos, talmén por a gran langaria d'as mangas en sieglos pasaus, o lo de longanizeros, (no'n sabemos porqué). Rafael Andolz en adhibe atros como los de torruellos, cuculos y nonada.
Hidrolochía
Os pozos d'os cuals charra Madoz en a pachina zaguera son os que hue s'han clamau por a suya morfolochia, pozos-fuent. L'historiador Antonio Naval deciba d'istas construccions que son pozos a los que se arriba baixando por os escalons a ormino muitos y partitos en prous piazos, cubillaus baixo construción de piedra picata. Parlamos d'una traza de estracción d'augua unica, ya que fueras d'o Semontano de Balbastro, pareixe que nomás s'ha emplegau en bellas rechions de Palestina, seguntes esfenden bels historiadors. En a redolada s'han trobau muitos eixemplos d'ista mena de construcción, pero nomás en A Luenga en i hai tres.
Os orichens
En a epoca romana por arredol de A Luenga marchaba a calzada imperial Ileda-Osca, que iba dende Leida enta Uesca, y talment esto tienga relación con o nombre d'a localidat, pero hue no s'han trobaus vestichios d'aquel tiempo en o nuclio actual.
Hidrolochía
I hai atra fuent en o adentradero d'o lugar que fue devantada en 1931 ta arrimar l'augua t'o Pozo Nuevo. Fa bellas 20 anyadas s'esvielló metendo piedras de mallacán, prou zancera en os marguinazos d'a redolada. No'n conoixemos atras difuera d'o lugar, anque cal destacar as dos balsetas chunto a lo lugar. A balsa Nueva, metida en o camin de Sant Chuan d'a Calveta y la Balsa Viella en o camin de A Perdiguera.
Toponimia
Seguntes l'orichen d'o nombre, "A Luenga" de seguras significa en castellan "la larga", por a traza que tien la gollada aeria d'a localidat o por l'arrimada calzada romana. Tamien caldría discurrir que LANDA, ye "prau", ye decir, "puesto u mont yermo". Almerge puet venir de l'arabe Al March (prau), anque o nombre podría venir de l'arabe AL BORCH (trasliterando letra arabe chim como ch en aragonés), que se traduce como "la torre".
Hidrolochía
Actualment o subministro d'augua d'emplego domestico y agro-ramadero se fa dende a zequia Terreu (canal d'a Cinca). Os labradors d'o lugar son ficaus en a Comunidat de Regants de Sant Chuan, con seu en A Luenga, y bi'n ha antimas atros lugars como Peraltiella, A Perdiguera y Berbegal. Antis con antis l'augua de boca se i trayeba d'os pozos y os arrios y lo ganau bebeba d'as basas. Ya en o diccionario de Madoz (1845-1850) en a suya descripción d'os lugars d'a provincia de Uesca, trobamos t'A Luenga, dentre atros datos:
Os tiempos modernos
Existe buena cosa de falordias de A Luenga que charran de bels sucesos pasaus en os tiempos modernos:
A Ilesia
Seguntes bels estudiosos d'o arte, a ilesia romanica d'A Luenga ye un d'os templos romanicos millor conservatos en a pureza d'as trazas orichinals. A tipolochía d'as suyas vueltas y l'ausencia de floripondios meten ista obra arquitectonica en un inte devantanau d'o romanico, a cotenas entre los sieglos XII y XIII. O molimento orichinal ye de nau solenca aon s'adhibión, dezaga, as capiellas laterals. A portalada ye renaixentista y a torre estricallada en o sieglo XVIII, se i devantó ta o escomencipio d'o sieglo XX, bien se valió d'aduya economica de Basilio Paraiso. Encara, huei o teito d'a illesia se troba prou esferrada dica que cuan i plebe a chuzos, l'augua adentra per as capiellas laterals.
O tiempo medieval
A Luenga fue conquiesta a os sarracins por os reis aragoneses, entadebán estió dependient de bels sinyors feudals. Asinas, o 3 de chunio de 1395, fue mercau por Bernardo de Pinos a o rei Chuan I, anque bels historiadors afirman que a venda la fació o suyo chirmán Martín, rei de Sicilia. O 23 de marzo de 1417 Alifonso V o Magnanimo lo vendeba a o suyo conseller Berenguer de Bardaixí, a o que nombró Chusticia d'Aragón. Baixo a suya brempa estió dica o 30 d'octubre de 1494, en que Ferrando o Catolico lo incorporó a o patrimonio reyal aragonés. Anque no por guaire tiempo, ya que en 1552 a vidua de Berenguer de Bardaixí lo vendeba chunto con a Baronía de Pertusa a la ciudat de Zaragoza.
Toponimia
O Plano,As Calvetas, Monteruego, As Torres, O Saso, Os Corneses, As Chesas, As Clamors, Os Pinos, A Sarda, A Sardeta, O Torrullón, Os Abozales. Como en iste zaguer mont ye o fosal, cuan un misache l'espichaba se deciba por astí "iste luego irá ta ros Abozales". En A Luenga tamien ye a barranquera d'a Clamor, se dice A Clamor de l'augua a una parti d'ista barranquera.
A suya población ye de habitants en una superficie de 36,5 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Alparceyos
O templo ye dedicau a Santa Maria Malena, patrona d'A Luenga. Ista admiracion per a Santa, antimas d'o debante d'una ermita de Sant Chuan en o lugar, mos parla d'a influencia que habió de tener aquí a Orden d'o Hespital, dende a on se i viye o Castiello de Monzón, orichinariament templero. A traza en ferradura de l'abside ha dau que prexinar a os investigadors, porque se pareix a d'as obras visigoticas.
Localización
A localidat d'A Luenga se troba situata a 420 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 41 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Prencipiando en Uesca, o camín mas curto que plega enta o lugar ye agafar a carretera N-240 dica o esbarre de Sant Román y dimpués continar por a carretera comarcal A-1225. Este trachecto ye de 42 km.
Arrienda de gosamentas
O sabado 3 d'abril de 1982, apareixon milenta gosamentas en a illesia cuan se i feban excavacions ta cambear as lastras d'o suelo. Os medios de comunicacion a escape se fición eco d'a noticia y las atribuyoron a apedecamentos esbarraus que se dion entre los sieglos XIV y XVII.
O tiempo medieval
Prous nuclios poblaus existiban en ixos tiempos. L'Almerge teneba casa, castiello y ilesia romanica, y hue encara se i troban enruenas, anque enta o baixosuelo d'astí, i hai arrienda de cacharros y ferrincallos ibers y romanos, ha estau furtau muitas vegatas. O que hue i hai de Montearruego son as enruenas d'a suya ilesia y los de bellas construccions agricolas (cías) y tamien o que estió un lavadero. Seguntes M.Benito iste nuclio estió d'o Rei d'Aragon, qui remató amprando-le-ne ta la Seu de Roda atruco d'o traslau d'a Capeza de Sant Valero a Zaragoza. En as Calvetas se troba l'ermita de Sant Chuan, ya que ista partida habió de estar d'a Orden Militar de Sant Chuan de Cherusalem, tamien conoixida como Hospitalarios. O porte d'ista Orden estió tal que a suya patrona, Santa Maria Magdalena fue asumida por o lugar.