cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schloss Blutenburg
O palacio estió construyiu en 1438-39 per lo duque Alberto III de Bavera d'a familia Wittelsbach.
Frecuencia
thumb|360px|Eixemplos d'ondas con diferents frecuencias; se puet observar a relación inversa entre a frecuencia y a [[longaria d'onda.]]
A frecuencia ye a mesura d'o numero de vegadas que s'excayeixe bel fenomeno u succeso por unidat de tiempo.
En unidaz d'o SI, o resultau se mide en Hertz (Hz), unidat dita asinas en honor d'o fisico alemán Heinrich Rudolf Hertz. Una frecuencia d'1 Hz quiere decir que o fenomeno se repite una vegada cada segundo. D'antes mas, ista unidat se conoixeba por o nombre de ciclo por segundo, y encara hue se contina fendo servir. Atras unidaz que s'emplegan ta medir a frecuencia son as revolucions por menuto (rpm) y os radians por segundo (rad/s). Contino s'amuestran as relacions entre istas y o Hertz. A frecuencia de traqueteyo d'o corazón (u frecuencia d'o polso sanguinio) se gosa medir en traquitos por menuto u bpm (de l'anglés beats per minute).
a on T ye o periodo.
O Pino
O Pino ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 4.641 habitants (2019), en una superficie de 132,15 km² y una densidat de población de 35 hab/km².
Bidda de Sartu
Bidda de Sartu (Bidda de Sartu en sardo; Villasalto, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 1.353 habitants en una superficie de 130,72 km², con una densidat de población de 10,35 hab/km².
Cheografía
A localidat de Bidda de Sartu ye situata a 502 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Río Besòs
O río Besòs ye un río catalán con naixedero en a confluyencia d'o río Mogent y d'o río Congost, y que vierte as suyas auguas en a mar Mediterrania en Sant Adrià de Besòs, en a comarca d'o Barcelonés, dimpués d'un recorrito de 17,7 km de longaria. Drena una cuenca hidrolochica con una superficie de 1.039 km² a traviés d'un cabal meyano de 4,33 m³/s.
Afluents
O río Besòs tién cinco afluents prencipals:
Euskaldun
Euskaldun u euskalduna ye una palabra que en basco quier decir «bascofablant». Etimolochicament conchuga a palabra "euskara" (luenga basca) con u sufixo -dun ('que lo tien'). Asinas, qui "tien" a luenga basca ye o bascofablant. En o País Basco francés y en Navarra se fa servir tamién a variant eskualdun. En Sola (Zuberoa) amás emplegan o termin manex ta designar a la resta d'habitants d'Iparralde o simplament t'a chent que no charra o dialecto sulentino, dixando o termin eskualdun nomás ta éls.
A las personas que tienen o basco como luenga mai se lis diz euskaldun zaharrak («bascofablants viellos», ye decir, nativos), mientres que as personas que l'han aprendito de grans son os euskaldun berriak («bascofablants nuevos»).
En sentito amplo, en basco s'ha feito servir o termino "Euskaldun" ta referir-se a personas que son bascas, independientement de si dominan u no o basco. En iste caso puet emplegar-se tamién o termino euskal herritar (literalment, ciudadán basco) u euskal herritarra.
Por contra, en basco tamién existe o vocable erdaldun u erdeldun, que fa referencia a o fablant de cualsiquier atra luenga que no siga a basca (erdara u erdera), a ormino y por motivos de proximidat, o castellano u o francés. Etimolochicament sería bella cosa parexita a «meya luenga» (d'erdi, «meyo»). O fablant d' erdara seria l' erdaldun. Iste termin, a esferencia d'o "barbaro" romano, no tien sentito despectivo.
Teatro
thumb|200px|Teatro thumb|200px|Teatro Municipal de [[Ratisbona, en Alemanya.]] O teatro (d'o latín theātrum, y iste d'o griego θέατρον (theatrón), "puesto ta alufrar", de θεασθαι, "alufrar") ye a rama de l'arte scenico, relacionata con l'actuación, que representa historias debant d'una audencia emplegando una combinación de discurso, cenyos, scenografía, musica, sonito y espectaclo. Ye tamién o chenero literario que complega las obras concebitas en un escenario, en frent d'un publico. O Diya d'o Teatro se celebra o 27 de marzo.
Antimás d'a narrativa común, o estilo de dialogo, lo teatro tamién prene atras formas como a Opera, o ballet, o mimo, a opera chinesa y a pantomima.
Se diz tamién teatro a lo puesto u edificio destinato a la representación d'istas obras dramaticas u a atros espectaclos escenicos.
Santolaria (Loporzano)
A suya población ye de 52 habitants (2009).
Cheografía
Santolaria ye situato a 867 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 17 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia y comarca.
Historia
En un documento d'o 2 d'aviento de 1249, sinnato en Villar Cremato, o rei Chaime I d'Aragón donó a o suyo mayordombre Ato I de Foces os castiellos d'os lugars de Santolaria, Castiel de Crabas (hue en a Provincia de Castellón) y Petrasol.
Arguisal
Arguisal ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo, baixo a punta Güé.
Premio Princesa d'Asturias de Investigación Cientifica y Tecnica
Os Premio Princesa d'Asturias de Investigación Scientifica y Tecnica (Premio Prencipe d'Asturias de Investigación Scientifica y Tecnica dica 2014) s'entregan dende 1981 t'a a persona, institución, colla de personas o d'institucions qualos descubrimientos o faina d'investigación representen una aportación relevant t'a o progreso d'a Humanidat en as disciplinas d'as Matematicas, Fisica, Quimica, Biolochía, Medicina, Sciencias Ambientals, d'a Tierra y d'o Espacio asinas como tecnicas y tecnolochías relacionatas con ellas.
Arguisal
A suya población ye de 1 habitant (2016).
Premio Princesa d'Asturias de Investigación Cientifica y Tecnica
Lista de premiaus
! style="background:#efefef;"| Anyo !! style="background:#efefef;" width=250 px| Ganador !! style="background:#efefef;"| Actividat !! style="background:#efefef;" width=200 px| Nacionalidat Manuel Losada Villasante || Institución privada d'investigación d'a biodiversidad Bioquimico y Biologo || 22px|border Costa Rica 22px|border Espanya
Arguisal
Cheografía
A localidat d'Arguisal se troba situata a 884 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 10 km de Samianigo, a capital d'o suyo termin municipal.
Anòs
Anòs (Anòs en occitán, Anos en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de País de Morlans y de Montanerés y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
Nelson (Nueva Zelanda)
Nelson (en maorí Whakatū) ye una ciudat de Nueva Zelanda situada en o canto oriental d'a badía de Tasman. Nelson ye a ciudat mas antiga d'a Isla d'o Sud y o segundo asentamiento mas antigo de Nueva Zelanda. Fue establida en l'anyo 1841 y nombrada ciudat por reyal decreto en 1858.
Anòs
A suya población ye de 149 habitants (1999) en una superficie de 1,79 km², con una densidat de población de 83,24 hab/km².
Sìnnia
Sìnnia (Sìnnia en sardo; Sinnai, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Cáller y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 16.498 habitants (2008) en una superficie de 223,38 km², con una densidat de población de 73,36 hab/km².
Cheografía
A localidat de Cuartu Sant'Aleni ye situata a 133 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Anòs
Cheografía
O termin municipal d'Anòs ye situato a una altaria meyana de 250 metros sobre o livel d'a mar, con altaria maxima de 305 y minima de 199 metros.
O suyo termin muga a l'este con Barinco y a l'ueste con Sent-Armon.
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE.
Viloria de Rioja
Viloria de Rioja ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Montes de Oca y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 51 habitants (2008) en una superficie de 6,95 km², con una densidat de población de 7,34 hab/km².
Cheografía
A localidat de Viloria de Rioja se troba situada a 801 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Medio de comunicación
thumb|right|210px| A [[televisión ye un medio de comunicación (Televisor Braun HF 1, Alemanya, 1958.]] Un medio de comunicación ye cualsiquier instrumento emplegato ta transmitir y recullir datos, anque actualment o termin s'usa ta clamar a los medios capaces de fer plegar a un gran publico a información, a entretenedera u a propaganda. Equivale a l'anglés mass media, concepto d'a decada de 1920.
Os medios de comunicación mas habituals u mas clasicos son:
A historia d'os medios de comunicación ye muit ligata a lo desembolique d'a tecnolochía que los fa posibles. Por a suya gran influencia en a opinión publica y en os habitos d'a chent, son l'obchectivo de gubiernos y interpresas. Han aduyato decisivament a la globalización. Son obchecto d'estudio de disciplinas muit diversas, dende a sociolochía dica la economía, pasando por l'arte.
APL
APL, A Programming Language u conoixito tamién como Luengache de programación A ye un interprete, desarrollato por IBM en os anyos 60. Fué definito por Kenneth Iverson. Ye un luengache muit breu, con una sintaxi muit simpla.
Eixemplo
Iste programa permite trobar os numeros primos dende 1 dica R:
Uno d'os prencipals problemas de APL ye que emplega simbolos raros y ye menester tener un teclau especial ta escribir-lo.
Schloss Fürstenried
Schloss Fürstenried ye un palacio que se troba en Múnich (Bavera, Alemanya). L'elector bavaro Max Emanuel lo fació construyir a lo suyo arquitecto d'a corte Joseph Effner entre 1715 y 1717.
Podarcis hispanica
Podarcis hispanica ye una d'as especies de sargantana mes comuns en a val d'Ebro, y representa a evolución d'o chenero Podarcis en tierras de clima mediterranio d'a Peninsula Iberica y costa de Berbería, habendo-se adaptau muito bien a ambients antropizaus.
Coserán
O Coserán (Coserans en occitán; Couserans en francés) ye una comarca d'Occitania, pertenexient a Gascunya, en os Pireneus. Se situa en a parti occidental d'o departamento de l'Arièja.
A capital ye a villa de Sant Gironç (Sent Gironç u Sent Guironç en occitán; Saint Girons en francés y oficialment). D'antis mas a totalidat d'o Coserán pendeba de l'antigo bispato de Sent Líser (Saint-Licier en francés, Sent Lisèr en occitán ), que desapareixió en 1801.
Tien actualment alto u baixo 26.000 habitants, encara que tenió muitos mas en zaguerías d'o sieglo XIX, que estió o periodo de fuga d'o territorio con a extracción mineral, o papel y a creyación d'a hidroelectricidat (un d'os creyadors d'o concepto ye Aristide Bergès, naixito d'a zona) asinas como bels establimientos termals.
Estió parti de l'antigo condau de Comenche, d'antis mas unito a o Pallars (sieglos XI-XIII), y dimpués un bizcondau.
Foratata Occidental
A Foratata Occidental ye un mont de 2.292 metros d'altaria situau en o termin municipal de Sallent de Galligo, en l'Alto Galligo.
Deseparada por una breca d'a cima prencipal d'a penya Foratata (2.321 m).
Samaran
Samaran (Samaran en occitán, Samaran en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
A suya población ye de 94 habitants (1999) en una superficie de 8,61 km², con una densidat de población de 10,92 hab/km².
Arrien (Biarn)
Arrien (Arrien en occitán, Arrien en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de País de Morlans y de Montanerés y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
Cheografía
Arrien ye situato a una altaria meya de 374 metros sobre o livel d'a mar, con una altura minima de 312 m y maxima de 389 m.
O termin municipal d'Arrien ye trescruzato por o río Gabás, un afluent d'o río Ador.
Mugas
O termin comunal d'Arrien muga a o norte con Setzèra; a l'este con Eshlorentias y Lombiar; a l'ueste con Espeisheda; y a o sud con Hlorentias.
Dònhen
Dònhen (Dònhen en occitán, Dognen en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 194 habitants (1999) en una superficie de 6,79 km², con una densidat de población de 28,57 hab/km².
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Tesalonica
Tesalonica (en griego Θεσσαλονίκη, Thessaloníki [θesaloˈnici] u Σαλονίκη, Saloníki) ye a segunda ciudat más important y poblada de Grecia, capital d'a periferia de Macedonya Central, y un puerto important d'o norte d'a Echea en o golfo Termaico.
Clasificación climatica de Köppen
A clasificación climatica de Köppen  ye un d'os sistemas de clasificación d'o clima mas emplegatos.
Lo fació Wladimir Köppen arredol de l'anyo 1900, efectuando él mesmo revisions posteriors en os anyos 1918 y 1936. Tamién i colaboró, en menor mesura, Rudolf Gieger.
Köppen parte d'a hipotesi que a vechetación espontania reflecta fidelment o clima d'un puesto determinato.
O sistema de clasificación combina as meyanas de temperatura y precipitación y a estacionalidat d'ista zaguera. Se i estableixen 5 grupos prencipals (designatos con letras mayusclas: A,B,C,D,E) y o patrón d'a precipitación y atras caracteristicas indicatas con letras minusclas. w: winter (precipitación predominant d'hibierno) u s:summer (precipitación predominant de verano).
Grupo A
Clima tropical, temperatura meyana d'o mes mas fredo superior a 18 °C.
Subdivisions d'o clima tropical:
Grupo B
Son climas secos caracterizatos por o feito de que a precipitación total anyal ye menor que a evaporanspiración potencial. Puede estar un clima arido u semiarido.
Subdivisions:
Grupo C
Clima templato, caracterizato por temperaturas d'os meses mas calidos por dencima de 10 °C mientres o mes mas fredo ye superior a -3 °C.
Subdivisions d'o clima templato:
Grupo D
Clima continental, temperatura por dencima d'os 10 °C en os suyos meses mas calidos y o mes mas fredo por debaixo de -3 °C.
Subdivisions d'o clima continental:
Grupo E
Clima Polar, caracterizato por temperaturas meyanas por debaixo de 10 °C en toz os meses de l'anyo.
Subdivisions d'o clima polar:
thumb|350px|Carta Mundial d'a Clasificación Climatica de Koppen-Geiger.
Merens (Gers)
Merens (Merens en occitán, Mérens en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto d'Aush y cantón d'a Gascunya aushesa.
A suya población ye de 51 habitants (1999) en una superficie de 4,18 km², con una densidat de población de 12,20 hab/km².
Pantera (grupo)
Pantera estió un grupo de heavy metal estausunidense formato en Arlington, Texas, en l'anyo 1981. Anque publicoron o suyo primer album en l'anyo 1983, no se dioron a conoixer dica siet anyos mas tardi cuan publicoron l'album Cowboys from Hell. Dende iste inte, Pantera estió un d'os grupos de heavy metal mas influyents d'a decada d'os 90.
Debito a los conflictos internos entre os miembros d'o grupo, Pantera desapareixe en l'anyo 2003. L'anyo siguient, o guitarrista y fundador d'o grupo, Dimebag Darrell fue asasinato d'un tiro mientres actuaba en un concierto con o suyo nuevo grupo, Damageplan.
Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius
Se conoix con o nombre de Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius (American Revolutionary War u American War of Independence en anglés) a una guerra escaicida entre as Trece colonias establitas en a costa occidental d'Estaus Unius con a suya metropoli, o Reino Uniu, contando os colons sublevaus con l'aduya d'o Reino de Francia, d'Espanya y d'a Republica d'as Provincias Unitas, y o Reino Uniu con l'aduya de cuantos chicoz territorios en Alemanya, incluyendo-ie l'Electorato de Hannover. Ta Francia y Espanya, yera una forma de continar con a Guerra d'os Siet Anyos (1756-1763). Antiparte, una parte d'os amerindios luitoron chunto con os colons sublevaus, y atros lo facioron en contra.
Encara que a situación politica yera muit tensa en as colonias dende meyaus d'os anyos 1760 y que o 5 de marzo de 1770 tropas regulars britanicas disparoron contra os manifestants civils en a Mortalera de Boston, se considera que a guerra stricto sensu escomencipió o 19 d'abril de 1775, cuan marchoron de Boston (Massachusetts) tropas regulars britanicas ta destruyir un deposito d'armas en Concord, amán de Boston, y en o camín, en Lexington luitoron contra un chicot grupo de 70 milicians, redotando-los. En tornar ta Boston, fuoron hostigaus por grupos de milicians que lis facioron cuantas baixas. A guerra remató en 1783 con o Tractau de París, seguntes o cual o Reino Uniu reconoixeba a independencia d'Estaus Unius, cedeba Florida y Menorca a Espanya y Tobago a Francia; antiparte, a Republica d'as Provincias Unitas cedeba Nagapattinam a o Reino Uniu.
Tos
thumb|right|200px|Un [[nino con un ataque de tos.]] A tos (d'o latín <tussis) ye un mecanismo refleixo complexo que tiende a guaranciar o intercambio de gases en os pulmons entre que se priva que i dentre cuerpos extranyos u bien que se libera as vías aerias de secreccions u particlas, con a expiración violenta y sonora.
En condicions normals, sirve pa guardar as vías aerias y os pulmons, pero en atras puede estar excesiva y sin utilidat, por o que se puede tornar un factor que faiga mal. O verbo pa fer una tos ye toser, pero si se fa reiteradament se diz estosegar.
Bebida alcoholica
miniaturadeimagen|256x256px|[[Vin tinto.]] As bebidas alcoholicas son aquellas bebidas que contienen etanol (alcohol etilico) en a suya composición. Atendendo a la elaboración se pueden distinguir entre as bebidas producidas simplament por fermentación alcoholica (vin, biera, sidra, aguamiel, sake) en as qualas o conteniu en alcohol no gosa superar os 15 graus, y as producidas por destilación, cheneralment a partir d'un producto de fermentación previo. Entre istas zagueras se troban os diferents tipos d'aguardientes (como o brandy, o whisky, o tequila, o ron, o vodka, a cachaça, o pisco, a chinebra, etc.) y os licors, entre atras.
A cantidat d'alcohol d'un licor u unatra bebida alcoholica se mide bien por o volumen d'alcohol que contienga u bien por o suyo grau d'alcohol.
L'alcohol ye una droga legal en a mayor parte d'o mundo, con a excepción d'os estaus islamicos, y causa millons de muertes a l'anyo por alcoholismo.
Inflación cosmica
thumb|300px|D'alcuerdo con a [[teoría d'o Big Bang, l'universo fue orichinato por una singularidat d'infinita densidat. O espacio s'ha ito enamplando mientres d'os anyos y os obchectos s'han ito situando cada vegata más luent os uns d'os atros.]] A inflación cosmica ye un conchunto de teorías que explican a expansión de l'universo primitivo.
Introducción
A teoría d’a inflación cosmica se proposó por primer vegada en o decenio de 1980, por o físico y cosmologo estatounidense Alan Guth, ta explicar qualques aspectos d’a teoría d’o Big Bang que pareixeba que no l’explicaban tot, como por eixemplo por qué o espacio profundo se veye en cheneral d’a mesma traza por tot arreu. Ista teoría sostiene que isto, iste fenomeno, fació que l’universo primitivo pasase d’estar una cosa inimachinablement chicota a unatra d’a mida aproximada d’una bala, y que o espacio ha continau creixendo mientres quasi 14.000 millons d’anyos mas, dica agora mesmo.
Fondo Cosmico de microondas
Se considera que l’universo surtió dimpués d’o Big Bang, que se produció fa uns 13.800 millons d’anyos. Muit poco dimpués, o espacio s’empecipió a ixamplar exponencialment, en un periodo conoixiu por inflación. En o cosmos i hai signos reveladors d’iste periodo, en un resplandor que se denomina ‘fondo cosmico de microondas‘. Ye a evidencia mas directa d’aquella inflación, en forma d’ondas gravitacionals, que estreitan y estiran o espacio, y que os científicos s'han puesto detectar.
Os scientificos d’o Centro d’Astrofisica de Harvard, detectau por primer vegada as ondas gravitacionals que recorrioron l’universo primitivo, dimpués d’a gran esclatada que orichinó o Big Bang. O equipo BICEP 2, que ha identificau iste sinyal, ye una marca caracteristica d’as propiedatz direccionals d’o fondo cosmico de microondas. Solament as ondas gravitacionals que se mueven a traviés de l’universo en aquella leixana fase inflacionista podría haber produciu una marca como ista. Ye a confirmación mas important d’a historia sobre as teorías d’a inflación cosmica. O prochecto fa servir un radio telescopio situau aman d’o polo sud ta fer observacions detalladas d’una parte muit concreta d’o cielo y que replega ‘enerchía fosil’ d’o Big Bang.
Polinyino
Polinyino (en castellano y oficialment Poleñino) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca situato en a comarca d'os Monegros.
A suya población ye de habitants en una superficie de 33 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
A localidat de Polinyino ye situata a 290 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 30 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Historia
O 7 de setiembre de 1134 morió en Polinyino por as feritas recebitas en o setio de Fraga o rei Alifonso I o Batallero d'Aragón.
As Viliellas
As Viliellas (Velillas en castellano) ye un lugar aragonés perteneixient a lo municipio d'Angüés, situato en a comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca. Hue ye despoblato.
Cheografía
O lugar ye formato por dos nuclios: Viliella de Murel, con o mont y a ermita de Sant Bertolomeu, que tenió un muro, y Viliella de Sotel, en o soto d'un río. Se troba situato a 519 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 17 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Toponimia
A mas d'a forma Viliella en os textos medievals, latinos u romances, s'escribiba tamién como Vilella, Villellas, Villellis, Uilellis, Uilellas, Belillas y Billialas. En as actas d'as Corz d'Alcanyiz de 1436 ye Villiellas.
Wicca
thumb|200px|Una cerimonia handfasting en [[Avebury (Anglaterra), en Beltane, 2005.]]
Orichens
A wicca s'orichina en Anglaterra, mui probablement por l'ocultista Gerald Gardner, en os anyos cuaranta.
Creyencias principals
A wicca s'inspira en a mitolochía d'ambitos celta, sumerio, echipcio, romano, griego, etc. y, a nivel cerimonial, en as practicas d'a machia ritual y natural, anque hue en día cada grupo o persona adapta a mitolochía que conoixe y respeta os rituals.
Ye basata en o culto a dos grans divinidaz complementarias, concebitas preferentment como un Dios y una Diosa. Istos Dioses complementarios pueden estar identificatos con dioses analogos de diferents panteons d'alcuerdo a lo suyo chenero respectivo seguntes o gusto o tendencia ritualista d'o grupo. O Dios y a Diosa se complementan y forman un tot.
Miralbueno (Robres)
Miralbueno ye un mont situau en o municipio de Robres.
En o suyo cobalto bi ha un vértiz cheodesico con 384 metros d'altaria.
Toponimia
O toponimo Miralbueno significa en aragonés "puesto dende a on se veyen bien las tierras fertils (buenas)", literalment "(puesto que) mira lo bueno". Bi ha una partita con lo mesmo nombre en Graus y un districto en a ciudat de Zaragoza.
Sarcòs
Sarcòs (Sarcòs en occitán, Sarcos en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón d'Astarac-Gimona.
Val de l'Oise
A suya población ye d'1.105.464 habitants (1999) en una superficie de 1.246 km², con una densidat de población de 912 hab/km². A suya capital (u prefectura) se troba en a ciudat de Pontoise. Fan parte d'iste departamento 3 districtos, 39 cantons y 185 comunas u municipios.
Río de Foix
O río de Foix ye un río catalán que tién o suyo naixedero en a sierra de la Llacuna, en a comarca de l'Anoya, a bells 800 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y vierte as suyas auguas en a mar Mediterrania en Cubelles, en a comarca d'o Garraf, dimpués d'un recorrito de 41 km de longaria. Con un cabal meyano de 0,28 m³/s, as suyas auguas drenan una cuenca hidrolochica d'una superficie de 311,90 km².
En o suyo recorrito destaca l'entibo de Foix, inaugurato en 1928, y que fa que dende l'entibo enta la suya desembocadura o río quasi que no tienga caudal. Tamién se troba en ixa mesma redolada o Parque Natural d'o Foix.
Villaescusa la Sombría
Villaescusa la Sombría ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia de Burgos, situau en a comarca de Montes de Oca y partiu chudicial de Briviesca.
A suya población ye de 70 habitants (2007) en una superficie de 16,24 km², con una densidat de población de 4,31 hab/km².
Cheografía
D'o suyo termin municipal en fan parte os lugars de Quintanilla del Monte en Juarros y Villaescusa la Solana.
Barracas
Barracas ye un municipio valenciano d'a provincia de Castellón, situau en a comarca de l'Alto Palancia. Fa parte d'o partiu chudicial de Segorb.
A suya población ye de 190 habitants (2010), en una superficie de 42,10 km² con una densidat de población de 4,51 hab/km².
Mugas
O suyo termin municipal muga con Pina, Vivel, Torás y Lo Toro.
Toponimia
En o sieglo XIV recibiba o nombre en catalán de Sant Pere de Bellmunt.
Bretons
Os bretons (en bretón bretoned u breizhiz) son os habitants de Bretanya, (Francia). Tienen una luenga celtica y una luenga d'oil propias (bretón y galó), pero a mayoría parla tamién francés. Son cristianos catolicos con heterodoxias.
Luenga
En l'alta Edat Meya a luenga yera d'alto u baixo a mesma en Galas, Cornualla y Bretanya. Manimenos con l'aislamiento y a perduga d'as relacions maritimas regulars dende o periodo vikingo l'idioma britonico evolucionó enta luengas diferents en as tres arias on subsistiba.
Existe a teoría que diz que o dialecto de l'aria de Vannes ye una continación de l'idioma galo celta autoctono influenciato por o britonico traito por os refuchiatos d'a isla de Bretanya.
En a Edat Meya l'idioma bretón cuasi no s'escribiba y os monches preferiban fer servir o latín. Manimenos i heba una literatura popular en bretón mantenita por bardos dondeyadors, literatura on se troba una mitolochía bretona d'orichen celta y con muitos elementos comuns con a mitolochía galesa.
Relichión
Os bretons son catolicos, pero tienen uns santos que no son admesos por a Ilesia Catolica y que a vegatas se remontan a dioses celtas (Sant Korneli, Sant Gobrien) u a personaches semi-historicos como Sant Gurthiern u Konan Meriadek, que fan parte d'una curiosa mitolochía bretona.
Historia
Cuan a caita de l'Imperio Romano os galorromanos d'a Peninsula Armoricana s'autogobernaban, manimenos o norte d'a peninsula cayó en poder d'os refuchiatos bretons (d'a Isla de Bretanya) que fuyiban d'a invasión saxona. Os refuchiatos se facioron tan importants como pa fer cambear o nombre a la peninsula y pa que os suyos habitants fuesen conoixitos como bretons. Os bretons independients aduyoron a los francos de Clodoveu I a forachitar a los visigodos d'Occitania y fer desapareixer o Reino Visigodo de Tolosa. Bels bretons plegoron a establir-sen en Gascunya. Os francos siempre preboron de sozmeter Bretanya, y creyoron una marca en territorio bretón. Chuan Ferrández d'Heredia dedica o capítol CXCV d'a "Cronica de los Conquiridors" a Como Karles subiugo a los Longobardos, los Saxones, los Bretones, los Bajoarios et otras muchas nationes.
Os franceses, hereus politicos d'os francos tamién preboron d'anexionar Bretanya a Francia, feito que se consumó con a Revolución Francesa, cuan desapareixioron os privilechios rechionals propios de l'Antigo Rechimen.
Villarrobledo
Villarrobledo ye una ciudat d'o norueste d'a provincia d'Albacet (Castiella-La Mancha), situata en a mancomunidat de La Mancha del Júcar-Centro. A suya población ye de 24.729 habitants (2005) en una superficie de 861,25 km² y una densidat de 28,67 hab/km².
Cheografía
Villarrobledo muga a lo norte con Las Mesas, Las Pedroñeras, El Provencio, San Clemente y Casas de los Pinos, toz en a provincia de Cuenca; a l'este con Minaya, La Roda y Munera, en a provincia d'Albacet; a lo sud con Munera, El Bonillo y Ossa de Montiel, en a provincia d'Albacet; y a l'este con Alhambra y Socuéllamos, en a provincia de Ciudat Reyal.
Toponimia
O primer nombre d'o lugar estió Robrediello, (compuesto de robre, o sufixo -edo, d'abundancia, y o sufixo -iello, diminutivo). Robre ye "caixico" en castellano medieval y en l'aragonés que se charraba en zonas d'a val d'Ebro y Sistema Iberico en a Edat Meya, d'esta traza o toponimo significaba "caixicar chicot". En 1330 ya se documenta Robledillo, en 1436 Robledo y en 1440 Villa Robledo.
Parla
En Villarrobledo charran o castellano tipico d'a Mancha y se i cuaternan palabras tipicas como avolindio (u alburindio), bacín (en o suyo significato manchego), zaraballo, (con sufixo -allo, d'orichen aragonés u mozarabe), zuclería y tamién se i cuaterna o termin carrestolendas.
Chentilicios en aragonés
Chentilicios regulars
Os chentilicios regulars se fan adhibindo a lo nombre d'o puesto un sufixo, que puet estar:
Chentilicios irregulars
Bi ha casos de derivación con os sufixos anteriors y presencia de consonants como a -t-:
Bi ha chentilicios que se relacionan con etnonimos anteriors a la formación d'o toponimo que representan como gascón (habitant de Gascunya), u que tienen una explicación polemica como espanyol.
En toponimos remataus en -a como Navarra se puet fer o chentilicio con a terminación -o, -os, -a, -as, ("navarro", "navarros").
Bi ha chentilicios irregulars que se fan a partir de radices diferents como cheso, montisonense (que se remonta a Mont de Sión y compite con a variant popular monzonero, derivada de Monzón), y anglés (que se remonta a Anglia y no a Anglaterra).
Faltadas, embotadas y parolas normals han puesto tener relación en a formación de chentilicios, asinas por eixemplo os de Fago tamién son conoixius como faguenyos pareixiu a lo famoso viento fagüenyo.
Si no existe o chentilicio se fa con a preposición "de" y o nombre d'o puesto, por eixemplo una muller de Liechtenstein.
Jane Darwell
Jane Darwell (nombre artistico de Patti Woodard, naixita de Palmyra (Missouri, Estaus Unius) o 15 d'octubre de 1879 y muerta en Woodland Hills (California, Estaus Unius) o 13 d'agosto de 1967, estió una actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1910 dica meyatos d'os anyos 1960, con quantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Chentilicios en aragonés
Chentilicios irregulars
L'eclix que ha sufriu l'aragonés por cualques sieglos y o proceso actual de desaparición d'a luenga fa que s'haigan perdiu chentilicios con sufixo como portolés (redueito a un apelliu muito común) y chentilicios irregulars como peitavín.
Helgoland
Helgoland (en anglés Heligoland, en frisón septentrional Deät Lun) ye una isla d'Alemanya que se troba en a Mar d'o Norte y perteneix a l'estau de Schleswig-Holstein.
Chentilicios en aragonés
Os chentilicios en castellano d'Aragón
Bi ha chentilicios usuals en castellano d'Aragón que pueden remontar-se a una etapa en a que se charraba aragonés u que son perfectament adaptables a l'aragonés.
Jane Darwell
D'entre a suya ampla filmografía, se puet destacar a suya interpretación en bellas cintas, como Tom Sawyer (1930, John Cromwell), Child of Manhattan (1933, Edward Buzzell), The Poor Little Rich Girl (1936, Irving Cummings), Gone with the Wind (1939, Victor Fleming), The Grapes of Wrath (1940, John Ford), 3 Godfathers (1948, John Ford), u Girls in Prison (1956, Edward L. Cahn).
Premios
En 1940, l'actriz Jane Darwell recibió o Premio Oscar a la Millor Actriz Segundaria por o suyo papel de ma Joad en a cinta The Grapes of Wrath, dirichita por John Ford.
Helgoland
Heligoland se troba a 46 kilometros d'a costa alemana y consta de dos islas: a isla prencipal triangular poblada d'1 km² a l'ueste, y la clamada Düne enta l'este. Helgoland per un regular se refiere a la isla prencipal. Düne ye bella cosa mas chicota con 0,7 km² y no ye habitada permanentment.
Heligoland ye agora un puesto de vacanzas y desfruta d'un estau d'exención de treudos, estando parti d'Alemanya y la UE, pero excluyida de l'aria de IVA d'a UE y la unión aduanera. En conseqüencia, gran parti d'a suya economía se basa en a venda de fumarros, bebidas alcoolicas y perfumes a los turistas que visitan as islas.
Historia
En 1714 a isla estió conquerida per Dinamarca y en 1807 presa per o Reino Uniu mientres as guerras napoleonicas.
O Reino Uniu cedió la isla a Alemanya en 1890. A isla se convirtió en una gran base naval, y en a Primera Guerra Mundial a suya población civil estió evaquada a lo continent. Os islencos tornoron en 1918.
En zaguerías d'a Segunda Guerra Mundial, lo 19 d'abril de 1945, mas de mil bombarders aliatos atacoron a isla. A población civil estió evaquada la nueit siguient.
Dende 1945 dica 1952 as islas, encara deshabitadas, estioron emplegadas como campo de tiro d'a RAF.
O 18 d'abril de 1947, en a clamada Operación Big Bang, a Marina Reyal britanica esclató 6800 toneladas d'explosivos con a intención de destruyir a isla. Estió una d'as mayors explosions no nucleyars d'a historia. thumb|200px|left|Explosión en a Operación Big Bang que buscaba destruyir la isla. A la fin a isla estió tornada lo 29 de febrero de 1952 a Alemanya y los suyos antigos habitants tornoron a ella.
Apple Macintosh
thumb|300px|Macintosh 128K. O Macintosh (prencipalment Mac dende 1998) ye una familia d'ordinadors personals disenyadas, fabricadas y vendidas por Apple Inc. dende chinero de 1984.
Os sistemas Macintosh tenioron exito en a educación y l'autoedición, convertindo a Apple en o segundo mayor fabricant de PC entre o proximo decenio. En primerías d'o decenio de 1990, Apple presentó o Macintosh LC II y o Color Classic, que yeran competitivos en pre con as maquinas Wintel en ixe inte. Manimenos, a introducción de Windows 3.1 y o procesador Pentium d'Intel, que superó a o Motorola 68040 utilizau en os Macintosh actuals en a mayoría d'os puntos de referencia, gradualment le sacó a quota de mercato a Apple y, en zaguerías de 1994, Apple estió relegada a o tercer puesto quan Compaq se convirtió en o lider fabricant superior de PC. Mesmo dimpués d'a transición a la linia superior Power Macintosh basada en PowerPC a meyaus d'o decenio de 1990, a caita d'os pres d'os components basicos de PC, a mala chestión d'o inventario con Macintosh Performa y o lanzamiento de Windows 95 contribuyoron a la disminución contina d'a base d'usuarios de Macintosh.
Vespidae
As vriespas u avriespas (cientificament, a familia Vespidae), tamién ditas griespas, agriespas, graspias y altras formas parellanas en diferents puntos d'a cheografía aragonesa, son una familia d'insectos himenopters apocritos ("apocritos" significa «relacionatos con as apellas») que se troban distribuitas per tot lo planeta, treito d'os circlos polars (a don, per altra parte, no b'ha guaires insectos). Se ye considerato que existen bellas 5000 especies de vriespas, anque ixa cifra ye una aproximación y ye muit complicato d'estimar-ne lo numer perque, como en altros insectos pasa, muitas d'ellas viven en ambients tropicals y encara no se ye puesto catalogar-las.
Totas as vriespas autenticas (Vespidae) tienen un fizón en l'estremo d'o suyo abdomen capable d'inchectar vereno, que emplegan ta defender-se, ta cazar as suyas presas (altros artropodos) u ta ta barallar-se con as vriespas rivals.
O termino «vriespa», común en l'aragonés y en o gascón («vrièspa» u «vrèspa») ye evolucionato dende lo latín «vespula», que orichinalment ye una forma diminutiva de «vespa». «Vespa» ye d'a on ne demanan las suyas equivalents etimolochicas en castellano y catalán («avispa» y «vespa» respectivament) como tamién en occitán («vèspa»), pero no pas la d'o Pireneu central. En gascón y en aragonés o termino demana de «vespula» per esta secuencia: vespula > vesp'la > vesp r a > v(i)esp r a > v r iespa.
Bandaliés
Bandaliés ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Loporzano, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.
A suya población ye de 48 habitants (2010).
En o lugar se troba, dende 1982, o Museu de Ceramica de Bandaliés.
Cheografía
O lugar de Bandaliés se troba situato a 502 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 9 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Etimolochía
Seguntes Manuel Benito Moliner, o nombre d'o lugar deriva d'o nombre d'o propietario d'un antigo fundus en o lugar, que yera dito Vandalus (relacionando-se iste antroponimo con o pueblo d'os vandalos).
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1094 u 1096, recullita en a obra de su chermano Antonio Ubieto Arteta Colección diplomática de Pedro I de Aragón y Navarra (Zaragoza, 1951), y documenta as variants Bandalies, Bandales, Bandaliesse, Vandaless y Vandalies.
En 1391, o monesterio de Mont Aragón mercó o lugar de Bandaliés, chunto con atros 23 lugars, pagando 1.000 florins a Chuan I d'Aragón.
L'alfarería de Bandaliés
Bandaliés ye prou conoixito por a suya alfarería, plegando o conte d'Aranda a portar alfarers de Bandaliés enta l'Alcora, en o País Valenciano, ta que amostrasen a los Valencianos cómo fer as soperas tal como se feban en Bandaliés.
Tamién Bandaliés, chunto con Benabarri, estioron os solos lugars de l'Alto Aragón a on se fabricoron feguras t'as portals de Belén, encara que no se conoix denguna que haiga plegato dica hue; sí se conoixen os suyos moldes.
Cuantas familias d'a localidat (os Albero, Ballarín, Barfalluy, Berdiel, Cajal y Laguarta) mercaban as produccions d'os obradors d'o lugar ta dimpués vender-las en as suyas rotas comercials a traviés de tot Aragón, dende Berdún u Chaca en a Chacetania dica Casp en o Baixo Aragón.
Ebreya
A suya población ye de 1.922 habitants (INE 2008), en una superficie de 13,56 km² y una densidat de población de 141,74 hab/km².
Cheografia
Ye situato chunto a la sierra de la Virchen en a Val de l'Aranda, a 550 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 83 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Toponimia
Antonio Ubieto Arteta diz que estió Brea dica 1950 y ye Brea de Aragón dende 1960. Agustín Ubieto Arteta documenta a forma Ebrea en un documento de 1128. L'autor Ovidio Cuella ha replegato una lista d'alarifes que treballoron en as obras de Sant Per Mártir de Calatayú, que fuoron dirichitas por Mahoma Rami y en a primera etapa, que encomenzó o 19 d'abril de 1412, treballaban un tal Hamedí el de Hebreya y atros moriscos que teneban l'apellito de Brea u de Ebrea. En un documento de 1477 escrito en arabe veyemos Ibraya como apellito (Mawdi Ibraya).
Talment as formas Ebreya u Ebrea se deban a una "etimolochía popular" por pareixito con o etnonimo, y por a zona en a que ye o lugar ye fácil que se remonte a una radiz celtibera d'o tipo de Briga, como "Munebrega", Vareia como "Vera" u "Vareya", u Eburo ("fraxín").
Argelaguer
Argelaguer ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona y en a comarca d'A Garrocha.
La suya población ye de 425 habitants (2010) en una superficie de 12,56 km², con una densidat de población de 33,84 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Argelaguer se troba situata a 183 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'el Guilar, l'Hostalnou de Llierca, Sant Sebastià, Santa Magdalena y Tapioles.
Historia
A primera cita documental d'a localidat ye en 982, con o nombre d'Argelagorios.
Peter Ustinov
Peter Ustinov (nombre artistico de Peter Alexander, baron von Ustinow), naixito de Londres o 16 d'abril de 1921 y muerto en Genolier (cantón de Vaud, Suiza) o 28 de marzo de 2004, estió un actor, director cinematografico y guionista britanico.
Premios
En 1960, o actor Peter Ustinov recibió un Premio Oscar a o Millor Actor Segundario por o suyo papel en a cinta Spartacus, dirichita por Stanley Kubrick. Recibió o suyo segundo Oscar a o Millor Actor Segundario en 1964 por a suya interpretación en Topkapi, una cinta dirichita por Jules Dassin.
Cosacos zaporizhians
right|thumb|200px|Cosaco de Zaporozhia. Pintura en acuarela de S.Vasilkovski, [[1900.]] Os cosacos zaporizhians u zaporozhians habitaban a lo prencipio as islas d'a gran curva d'o río Dniéper y a comarca, tierras de dengún entre Polonia-Lituania, o Khanato de Crimea y Rusia. A diferencia d'os atros grupos cosacos charraban ucrainés y no ruso y teneban conoixencias de navegación o que lis permitió de dedicar-sen a la piratería.
Os ritos d'iniciación d'os zaporizhians yeran mes severs que os d'atros cosacos, y incluiban nadar por o río con tota a suya fuerza. Teneban unas embarcacions ditas gaviotas con una flotabilidat adicional en alta mar con faixos de chuncos.
Orichen
En a zona d'o Dniéper, en as mugas orientals d'o estato polaco-lituano os fuyitivos eslaus s'achuntoron y mezcloron con os tartaros y s'organizó un grupo cosaco caracteristico organizato militarment. A denominación de zaporozhián provién d'on teneban o principal campamento fortificato, o Sich de Zaporozhia, provenindo o toponimo Zaporozhia d'as palabras eslavas orientals za ("dezaga") y Пороги (Prohi, "os rapedos d'o río").
A man d'as mugas os estatos polaco-lituano y ruso feban servir a los cosacos como fuerza militar tampón, guarnindo-los de armas y vivers. O centro d'a zona cosaca yera un puesto de refuchio pa rebels, chent fuera d'a lei, campesins que fuyen d'a servitut dende Polonia y Rusia y atros fuyitivos. A meyatos d'o sieglo XVI os zaporozhians prenen una organización especial: un consello d'agüelos (Starchina), un cabo esleito (atamán) y tienen a capital en una fortaleza edificata en una isla d'o Dniéper, a Sietch.
Podarcis hispanica atrata
Podarcis hispanica atrata ye a sargantana endemica d'Els Columbrets. Pa bels autors ye una especie diferenciata de Podarcis hispanica.
Tokio
Tokio (en chaponés 東京, Tōkyō) ye a capital de facto de Chapón, situata en o centro-este d'a isla Honshu.
Cosacos zaporizhians
Apocheu
Tenioron conflictos con os turcos otomans y con os tartaros de Crimea. En 1637 esclató una revuelta campesina y cosaca en Ucraina que os polacos esclaforon. En chinero de 1646 Bogdan Khmelnitski se fa esleyir Atamán y con l'aduya d'os tartaros ataca a los polacos y asitia Lviv. Os cosacos son parcialment vencitos y Khmelnitski demanda a protección de l'Imperio Ruso, no podendo mantener-se o suyo estato sin tener garra aliato. En 1654 con l'Alcuerdo de Perejasv os zaporozhians aceptoron a sobiranía d'o zar, que reconoixeba as institucions d'o pueblo cosaco.
Tokio
Tokio ye actualment a ciudat mas poblata d'o mundo, con bells 38 millons d'habitants.
Sufixo -en(o)
O sufixo -eno, u con apocope -én se troba en poquetz usos en aragonés, entre ells os numerals ordinals a partir de "quatren(o)" y dica numeros muito grans. Deriva d'o sufixo -ENU, tampoco no guaire freqüent en latín.
Tokio
O Instituto de Población, en o suyo informe anyal, preveye que l'anyo 2020 Mumbai (India) pasará a estar a ciudat mas poblata d'o mundo.
Anque o nombre Tokyo sería una romanización más correcta d'o nombre orichinal, o nombre d'a ciudat ye Tokio en aragonés, castellano, alemán, neerlandés y esperanto, entre atros. En anglés y atros idiomas s'escribe Tokyo, anque d'antis más tamién s'escribiba Tokio. En catalán s'escribe Tòquio. Atros nombres antigos d'a ciudat son Tokei, Edo y Yedo.
Cosacos zaporizhians
Decadencia
Os cosacos zaporozhians colaboron con l'exercito sueco de Carlos XII persuaditos por l'atamán Mazeppa. Dimpués d'a derrota sueca en a Batalla de Poltava (1709) o gubierno ruso de Per o Gran reprimió con dureza a los cosacos zaporozhians y en morioron muitos.
Tokio
Tokio tien tres distincions cheograficas en o suyo significato.
As poblacions u superficies son d'alcuerdo a lo censo realizato en l'anyo 2000.
Mientres os anyos 1950 y 1960 Tokio tenió un gran millora economica, construyendo-se hi a segunda linea de metro en 1954, a Torre de Tokio en 1958 y en os anyos 1960 coincidiendo con os Chuegos Olimpicos de 1964 bi ha un gran cambio en infraestructuras y equipamientos esportivos, turisticos, comunicacions y servicios, construyendo-se hi a primera linea de Shinkansen (Tōkaidō Shinkansen), o tren d'alta velocidat chaponés, y as instalacions esportivas que encara hue son utilizatas. Tamién tenió una gran explosión industrial estando o centro d'a industria de Chapón que estió referencia mundial en industrias de l'acero, l'automoción, electrodomesticos y elecronica.
Esporte
Tokio ye a principal ciudat esportiva de Chapón y a on se concentran muitos d'as millors instalacions y d'os suyos equipes profesionals de diferents esportes. L'actividat profesional ye principalment en fútbol, béisbol y sumo, con presencia tamién de equipes de baloncesto y voleibol d'alto nivel. A nivel popular a mas d'istos esportes son populars l'atletismo, o tai chi y atras artes marcials.
Instalacions esportivas
Belunas d'as instalacions esportivas de Tokio son heredatas d'os Chuegos Olimpicos de 1958 como l'Estadio Olimpico de Tokio, o Nippon Budokan, o Chimnasio Nacional Yoyogi y o Chimnasio Metropolitano de Tokio, y atras construyitas dimpués como o Tokyo Dome y Meiji-Jingu Stadium de beisbol, o Ryōgoku Kokugikan de sumo.
Competicions esportivas
Tokio estió l'anfitriona d'os Chuegos Asiaticos en a suya edición de 1958, os Chuegos d'a XVIII Olimpiada d'a era moderna en l'anyo 1964, y estará a seu d'os Chuegos d'a XXXII Olimpiada d'a era moderna en l'anyo 2020.
Cada anyada y dende l'anyo 1984 ye a seu d'o Pan Pacific Open y tamién d'o Japan Open dica o 2008, de tenis femenín do cercuito d'a WTA y d'o Japan Open masculín d'o cercuito ATP de tenis dica l'actualidat.
Cosacos zaporizhians
Decadencia
Dimpués que l'Imperio Ruso ocupase a costa d'a Mar Negra y Crimea os cosacos perdioron a suya posición marguinal que lis permeteba d'estar independients. En 1773 os cosacos d'o sector central d'Ucraína ya son baixo control ruso pa cutio. En 1774, baixo Catarina a Gran, a mayor part d'os cosacos zaporozhians fuoron exterminatos.
En 1787 os restos d'os cosacos d'o Dniéper fuoron organizatos como l'exercito d'a Mar Negra, cosacos Chernomorskie (1788), y dimpués trasladatos en 1792-1799 a lo Kubán.
Sufixo -en(o)
Se troba fosilizau en sustantivos que derivan d'os adchectivos ordinals. Asinas un poltro de 2 u 3 anyadas ye un trenteno en Panticosa, un macho de tres anyadas en Lanuza, y una mula u macho de 30 meses en cheso y ansotano.
Atras palabras a on se troba este sufixo y que no se relacionan con ordinals son: catén, y por probable confusión con o sufixo -ero: faxareno ("faixero" en ansotano) y lomena ("lomera" en Aineto).
As formas con apocope -én se dioron en diferents variants d'aragonés, incluyiu l'aragonés occidental y se documentan entre os restos d'aragonés de Cinco Villas.