cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Idioma eslovincio
Yera una luenga prou amanata d'o caixubo, tanto que bels especialistas dicen que no yera una luenga (a sobén son lingüistas polacos), y que os eslovincios no yeran en realidat nomás que caixubos de relichión luterana, a diferencia d'os caixubos que a ormino yeran de relichión catolica. Mesmo se diz que os fablants d'a luenga no se reconoixeban entre éls como eslovincios, y que o nombre por o cual en son hue conoixitos lis fue atorgato por o lingüista ruso Aleksander Hilferding. Sindembargo, cal parar cuenta que eslovincio ye o termin emplegato a ormino en a literatura cientifica y historica, y que mesmo en l'actual Polonia o nombre contina emplegando-se ta bellas referencias cheograficas. En fació a determinación d'os suyas reglas chenerals o lingüista y eslavista Friedrich Lorentz, especialista en o eslovincio, o caixubio y o pomeranés.
Dieta mediterrania
thumb|[[Pan]] thumb|[[Sardinas (peix azul)]] thumb|[[Vin.]] A dieta mediterrania ye un tipo de dieta que dende fa sieglos pauta tradicionalment l'alimentación d'os paises d'a rechión mediterrania y que se basa en o consumo de verduras, legumbres, fruitas, peix, y d'olio d'oliva como graixa esencial. Tamién incluye a sobén o vin. Valora a qualidat d'os ingredients y a suya varietat, que se suelen cocinar d'una traza sencilla.
Dende o punto de vista d'a salut, tanto a OMS como a FAO la consideran un modelo alimentario sostenible y de qualidat.
En chunio de 2007 o Espanya, Grecia, Italia y Marruecos presentoron conjuntament a candidatura d'a dieta mediterrania pa a suya inclusión en a lista d'o Patrimonio Cultural Immaterial d'a Humanitat d'a UNESCO. O 16 de noviembre de 2010, o Comitè Intergovernamental pa a Salvaguarda d'o Patrimoni Cultural Immaterial d'a Humanitat la declaró Patrimonio Immaterial d'a Humanitat d'a Unesco.
Propiedatz
Por fer servir olio d'oliva pa freyir se consume una menor quantidat d'acidos grasos saturaus y una quantidat mes gran d'acidos grasos insaturaus, que no fan puyar o grau de colesterol en a sangre. Amés por fer servir olio d'oliva en atros usos bi ha un aporte de vitamina E.
Por haber-ie un consumo gran de legumbre y de cerial bi ha un buen aporte de proteínas vechetals que no van acompanyadas de lipidos, y tamién de fibra.
Bi ha un consumo freqüent de fruita y d'hortalicias provinients d'as huertas d'as riberas d'os ríos que se recullen en a mar Mediterrania, por o que no manca vitaminas, sals minerals ni fibra.
O consumo de peix en gran mesura fa que no bi haiga tanto consumo de carne como en atras dietas, y ixo aporta calcio, fosforo, yodo, graixas insaturadas y vitaminas que bi ha en o peix como a vitamina A y a vitamina D.
Bi ha un baixo livel d'inchestión de monosacaridos y disacaridos.
Pero Ferrández d'Íxar
Pero Ferrández estió lo primer sinyor d'Íxar. Yera fillo de Chaime I d'Aragón y de Berenguela Ferrández. Prenió l'apelliu Ferrández d'Íxar por lo toponimo Íxar.
Participó en campanyas militars pa la reconquiesta de lo Reino de Valencia, Reino de Murcia y dica Sicilia. Tamién participó en a cruzada de Chaime I en Tierra Santa.
Lo suyo padre li atorgó en 1268 la metat d'Íxar y Urreya d'Íxar en pagas por unas propiedaz que teneba en lo Reino de Valencia. Fundó en lo termin d'Íxar lo lugar de La Puebla de Gayén con moriscos en un puesto dito antes Gayén, y este lugar fue adhibiu a la sinyoría.
Se casó en segundas nupcias con Marquesa Chil de Rada, filla de Tibalt I de Navarra, con qui tenió descendencia.
Se fa mención de Pero Ferrández d'Íxar en textos escritos en aragonés medieval como en lo que lo suyo fillo churó los privilechios d'Íxar:
E tamién en a "Cronica de San Chuan d'a Penya":
Egretta garzetta
O pescairet blanco (Egretta garzetta (Linnaeus, 1766) ) ye una au d'a orden d'os Pelecaniformes y familia Ardeidae que ye de 55–65 cm de luengo con una envergadura de 88–106 cm, y pesa 350–550 g. O suyo plomache ye de normal de raso blanco, encara que i hai aus foscas con plomache en gran parti azulenco-griso.
A suya dieta ye sobretot peixes, pero tamién minchan amfibios, chicotz reptils, mamifers y aus, asinas como crustazios, musclos, insectos, arainas y cucos.
Monreal del Llano
Monreal del Llano ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 71 habitants(2007), en una superficie de 39 km² y una densidat de población de 1,82 hab/km².
La Briha
La Briha (La Briha en occitán, Labrihe en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 150 habitants (1999) en una superficie de 9,44 km², con una densidat de población de 15,89 hab/km².
Val Salada
Val Salada (Valsalada en castellano) ye un lugar d'o concello municipal de Almudévar, situato en a provincia de Uesca. A suya población ye de 100 habitants.
Penya Nevera
A penya Nevera (en castellano tamién peña Nevera) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.721 m. Se troba en a triple muga entre os municipios de Samianigo (Alto Galligo), Canfranc y Villanuga (Chacetania).
Toponimia
L'orichen d'o nombre d'iste mont pareixe que se troba en a depresión que bi ha a os suyos pietz y que acumula grandes cantidatz de nieu d'hivierno.
Guinea (rechión)
Historia
Historicament, esta rechión estió una d'as primeras partz de l'Africa subsahariana en comerciar con os europeus. O trafico extensivo de vori, oro y esclaus fació prospera a esta rechión, con uns cuantos reinos centralizatos desembolicando-sen en os sieglos XVIII y XIX. Estos reinos yeran muito més chicotz que os grans estatos de l'amplo y ubierto Sahel, pero teneban una densidat de población muito més gran, y yeran més centralizatos y abanzatos tecnolochicament. A existencia d'estos reinos significaba que a rechión ofreixeba més resistencia a las incursions europeas que atras arias d'Africa. Por ixo, a més d'estar un endreito de malautías hostil a los europeus, gran part de Guinea no fue cololizata por os europeus dica as zaguerías més tardanas d'o sieglo XIX, podendo-ie establir una colonia o ya decadent Imperio Espanyol.
Etimolochía
Os idiomas occidentals latinos y chermanicos prenen o termin Guinea dreitament d'a parola portuguesa Guiné, que amaneixió a meyatos d'o sieglo XV pa referir-se a las tierras habitatas por os "guineus", o termin cheneral pa dicir a los pueblos de raza negra situatos a lo sud d'o río Senegal, en oposición a los tawny, u zenagas, un pueblo berber establitos a lo norte y continadors de l'antiga Confederación Zenacha d'os salioron os almurabitz. Estos berbers yeran ditos en os idiomas occidentals zenagas u moros en ixos tiempos.
O termin "Guinea" se fa servir amplament en a cronica de Gomes Eanes de Zurara de l'anyo 1453, O rei Chuan II de Portugal prenió o títol de Senhor da Guiné ("Sinyor de Guinea") dende 1483. Se creye que os portugueses amproron o termin Guineus d'o berber Ghinawen (a vegatas arabizato como Guinauha u Genewah), que significa "a chent cremata". (analogo a lo termin griego antigo de Aithiops "de cara cremata"). Os termins berbers "aginaw" u "Akal n-Iguinawen" significan "negro" u "tierra d'os negros".
Una teoría alternativa, emesa por primera vegata por Leo Africanus en l'anyo 1526 afirma que "Guinea" deriva de Djenné, a gran ciudat comercial interior d'o curso alto d'o Nícher. Djenné dominó o trafico de l'oro y sal a traviés d'Africa Occidental, dende o sieglo XI (caita de l'Ghana) dica o sieglo XIII (quan a invasión de Malí estricalló as suyas rutas y enfiló o trafico ta Timbuktú, dica alavez un simple puesto abanzato de Djenné). Ye precisament quan o dominio de Djenné quan realment se manifiesta l'uso d'o termin Genewah en fuents arabes (al-Sudan - parola arabe pa dicir "negros" - se feba servir més a sobén enantes).
Atras teorías preban de relacionar "Guinea" con "Ghana", pero tienen menos certeza. L'Imperio de Ghana prene o suyo nombre d'a ciudat comercial medieval de Ghanah mencionata ya en o sieglo XI por cheografos arabes como al-Bakri, y lo diferencian clarament de Genewah en as fuents arabes, y por eixemplo dirían "Ghanah en o país de Genewah". Por o contrario, sigue estando posible que Ghana y Djenné deban o suyo nombre orichinal a la denominación berber d'os negros que i vivioron. Una posible conciliación d'as teorías ye que o berber Ghinawen ("negros"), estió l'orichen d'a denominación d'a ciudat de Djenné, que a la suya vegata orichinó a parola arabe Genewah (tierra dominata por a ciudat), que a la fin pasaría a lo portugués Guiné.
O termin qināwa fue adaptato por os romances de levant como guineu u aguineu, en catalán stándard significa "rabosa", significato que tamién documenta Rafel Vidaller Tricas en grausín en continuidat con o catalán ribagorzano. Manimenos en catalán oriental guinea significa "estrapalucio", "desorden", "chilos", ecetra. En portugués guineia significa "baralla verbal", "discusión".
Navars
Navars (Navars en occitán, Nabas en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 113 habitants (1999) en una superficie de 6,40 km², con una densidat de población de 17,66 hab/km².
Horcajo de Santiago
Horcajo de Santiago ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 4.215 habitants (2008), en una superficie de 96,03 km² y una densidat de población de 43,89 hab/km².
Exarc de Moncayo
Exarc de Moncayo (Jarque en castellano) ye un municipio de la provincia de Zaragoza (Aragón), situau en la comarca de l'Aranda. La suya población ye de 529 habitants (INE 2013), en una superficie de 43,11 km² y una densidat de población de 12,3 hab/km².
Cheografía
Ye situau en la Val de l'Aranda, a piet de la Sierra de la Virchen. En esta localidat s'ha definiu la falla d'Exarc, que afecta a los materials paleozoicos de lo Macizo de Calatayú y Mont-albán, que desparte la Unidat de Mesons de la Unidat de Baduls, y tamién esta primera unidat de los materials no paleozoicos que bi ha a l'este.
Toponimia
Lo toponimo Exarc ye d'orichen arabe (xarc significa orient en arabe), pero no ye de descartar que pueda estar una radiz celta (terminacions en -aco) arabizada. Seguntes Zurita este lugar ya existiba como Siarchum en 1147.
Fegura como Siarga en un documento de 1158, cuan lo Papa Hadrián IV confirmó a lo bispe de Zaragoza la posesión de las ilesias de la diocesi, y confirmó las mugas de lo bispato d'acuerdo con las que fació lo rei visigodo Wamba:
En lo Fogache de 1495, ye mencionau como Xarch.
Historia
Estió propiedat de los Fernández de Luna dica 1382, cuan pasó a mans de los Urreya.
Natalia Chueca Muñoz
Natalia Chueca Muñoz (Zaragoza, 1976) ye una politico d'o Partido Popular estando la mas votada pa lo Concello de Zaragoza en as eleccions municipals que se celebroron o 28 de mayo de 2023. O 17 de chunio de 2023 estió proclamada alcaldesa de Zaragoza.
Fisica
A fisica (d'o griego φυσικη) ye a ciencia d'a naturaleza en o sentiu mas amplo. A fisica estudea as propiedaz d'a materia, a enerchía, o espacio y as interaccions entre ellos. As leis d'a fisica s'expresan cheneralment como formulas matematicas que se deducen dende as observacions y midas de fenomenos naturals emplegando o metodo cientifico.
Tamién se parla de Fisica Teorica y Fisica Experimental seguntes si a Fisica ye mas orientada a lo desembolique de teorías u a la contrimuestra experimental d'os resultaus preditos por as teorías.
Penya Somola Alta
A penya Somola Alta (en castellano peña Somola Alta u Semola Alta) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.692 m.
Se troba situada en o canto sudueste de l'ibón de Bucuesa.
Torlengua
Torlengua ye un municipio castellan-leyonés, situato en a provincia de Soria.
A suya población ye de 100 habitants (2006), en una superficie de 41,15 km² y una densidat de población de 2,43 hab/km².
Mugas
O suyo termin municipal muga con Fuentelmonge, Serón de Nágima y Deza en a provincia de Soria, y con Bordalba en a provincia de Zaragoza.
Ibros
Ibros ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía (Provincia de Chaén). A suya población ye de 2808 habitants (2021) en una superficie de 55,74 km².
Tachybaptus ruficollis
O capucete chicot (Tachybaptus ruficollis (Pallas, 1764) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Podicipediformes y familia Podicipedidae que se reproduz en chicotas colonias en lacos d'augua dulza en tota Europa, gran parti d'Asia dica Nueva Guinea y la mayor parti d'Africa. A mayoría d'as aus se tresladan a auguas mas ubiertas u costeras d'hibierno, pero nomás ye migratoria en aquellas partis d'o suyo rango an as auguas se conchelan. Difuera d'a temporada de cría, se mueve a auguas mas ubiertas, ocasionalment mesmo amaneixendo en a costa en chicotas badías.
Ye una excelent au nadadora y buciadora, y acaza a la suya presa baixo l'augua.
Pirita
A pirita ye un mineral con formula FeS2, d'a clase d'os sulfuros que cristaliza en o sistema cubico. A pirita s'espleitaba d'antes pa obtener acido sulfurico pero a desulfuración d'o petrolio pa evitar a contaminación con oxidos de zufre ha feito cayer muito o pre suyo.
En o Pireneu a pirita se presenta de diferents trazas: en forma de nodulos, en forma de fanerocristals u en forma de chicotas masas. Puet trobar-se nodulos en losetas en puestos como o puent de Cuberre a l'este de Sarllé, en a val de Castanesa u en Sallent de Galligo.
En o Sistema Iberico a pirita se puet trobar en a formación arenas d'Utriellas asociada a lo lignito d'unas quantas formas: fanerocristals, nodulos, masiva, granuda u dica fibrosa-radiada. Tamién bi ha pirita en as menas de fierro de Uellos Negros y ammonites piritizaus en determinaus chacimientos d'Ambel, Ricla y Sant Martín de la Virchen de Moncayo. Cerca de Purroi bi ha una mena abandonada de pirita.
Honrubia
Honrubia ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 1.768 habitants (2008), en una superficie de 110,34 km² y una densidat de población de 16,02 hab/km².
Mugas
O suyo termin muga a lo norte con Castillo de Garcimuñoz, Torrubia del Castillo, Valverde de Júcar y Hontecillas, a l'este con Buenache de Alarcón y Alarcón, a lo sud con Cañada Juncosa y El Cañavate y a l'ueste con Santa María del Campo Rus y Pinarejo.
Mansenpuèi
Mansenpuèi (Mansenpuèi en occitán, Mansempuy en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 53 habitants (1999) en una superficie de 6,33 km², con una densidat de población de 8,37 hab/km².
Los Hinojosos
Los Hinojosos ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 1.044 habitants(2008), en una superficie de 113,95 km² y una densidat de población de 9,16 hab/km².
Calcopirita
A calcopirita ye un mineral con quimica CuFeS2, d'a clase d'os sulfuros con importancia economica como mena d'arambre.
En Fuent Buena bi ha unas cuantas menas abandonadas de calcopirita. A més famosa ye a Mina Hocino u Mina del Hocino, en un focino entre Fuent Buena y Lueixma. Tamién bi habió menas de calcopirita entre Exea d'Albarrazín y Bezas en a redolada d'o Cerro de la Carbonera (Sierra Carbonera segmento d'a Sierra d'Albarrazín).
Al-Andalus
300px|thumb|O [[Emirato de Cordoba con as suyas coras, una etapa inicial de l'Al-Andalus cuan encara yera prou estendillau por o norte]] Al-Andalus ye como se diz en arabe a Peninsula Iberica y part d'Occitania. Al Andalus ye tamién a denominación que dan os historiadors a lo territorio d'a Peninsula Iberica sozmeso a los musulmans en a Edat Meya. A Peninsula Iberica, (y efimerament Septimania) encomenzó a estar baixo poder d'una clase dirichent militar de relichión musulmana dende l'anyo 711, cuan vencioron a l'exercito de lo Reino Visigodo de Toledo, prolongando-se o dominio musulmán bels sieglos, sobre tot en as arias centrals, orientals y meridionals. O proceso de reconquiesta cristiana iba fendo menor a extensión d'os estaus musulmans de l'Al Andalus, y se iban restrinchindo cada vegada mes a lo sureste. O zaguer estau islamico en desapareixer en a Peninsula Iberica estió o Reino Nazarín de Granada, en 1492.
Toponimia
Existe a hipotesi toponimia que interpreta o toponimo Al-Andalus a partir d'os vandalos, pueblo que creyó lo Reino Vandalo d'Africa dimpués haber estau bel tiempo ocupando Hispania. Manimenos esta hipotesi tien detractors.
En a literatura alchamiada en aragonés encara se fa servir a denominación arabe d'a peninsula, por eixemplo en o "Manuscrito alchamiau d'Urreya de Xalón":
Economía
Una d'as bases d'a economía yera l'agricultura. Os invasors musulmans se troboron con una agricultura desembolicada con reganos en Levant y a val d'Ebro, que ya existiban dende tiempos d'os romanos, y que continoron desembolicando-sen. No ye cierto que os musulmans introducisen muitos cautivos como as mengraneras u as presqueras, que ya se conoixeban de periodos anteriors.
Composición etnica
Enantes d'a invasión musulmana a mayor part d'a población yera d'orichen hispanorromano y en principio cristianos catolicos en a suya mayoría. Bi heba una minoría dirichent visigoda, una minoría chodiga y poblacions poco romanizadas en o norte, belunas lingüisticament no romanizadas como os bascons. Dimpués d'a invasión musulmana población autoctona recibió a denominación d'andalusís y se distinguiba entre andalusís cristianos (mozarabes) y andalusís convertius a lo Islam (muladís). En os primers sieglos conservaban a luenga romanica propia (parlas mozarabes).
A primera invasión musulmana trayó bels mils de berbers y una menor cantidat d'arabes. Se calcula que os arabes yeran uns 50.000, acompanyatos por mes d'o doble de berbers, que sozmetioron a una población de talment menos de 3 millons d'habitants, en un d'os minimos demograficos d'a historia. Manimenos os arabes yeran os que teneban mas poder politico y s'establioron en as millors tierras: Cuenca d'o Guadalquivir, Levant y part d'a ribera d'Ebro. Os berbers s'establioron en a Meseta Central y en zonas montanyosas de tota a Peninsula.
Os diferents procesos historicos trayoron sobre tot nuevas poblacions militars berbers, pero tamién sirians y chodigos forans d'orichen oriental. Tamién yeran presents esclavos d'orichen centroeuropeu, esteuropeu y d'o norte d'Espanya, que en conchunto los historiadors los denominan eslavons, pero que no necesariament son d'orichen eslau.
Dende o periodo d'o Emirato s'aceleró o proceso d'arabización y os sirians, os berbers y os muladís esdevinioron arabes andalusís. Si en os primers tiempos d'a ocupación musulmana os cristianos autoctonos mozarabes diferenciaban clarament entre os berbers, a qui diciban moros, mauros, mouros, y os arabes, a qui diciban de trazas equivalents a l'aragonés caldeus u sarracins, con o tiempo a palabra moro esdevinió archilexema y denominación común pa toz os musulmans, mesmo pa os musulmans de cualsiquier part d'o mundo.
O proceso d'arabización estió lento, y a penar d'a igualación que introduciba entre os creyents o principio relichioso de comunidat u umma, arabes, berbers, sirians, eslavons y muladís no deixoron de distinguir-sen entre ellos en o primer periodo de reinos taifas, y a diversidat etnica estió un d'os factors principals de que o Califato s'esminglanás en reinos taifas.
Os arabes andalusís son un grupo etnico que encara existe en o norte de Túniz y ciudaz d'o norte d'Africa como Tetuán, enta on emigroron u fuoron forachitaus entre os sieglos XIV y XVII.
Relichión
As relichions mayoritarias yeran a cristiana y a musulmana. Con o tiempo a relichión islamica esdevinió a mayoritaria a causa d'as conversions d'a población autoctona pa evitar pagar impuestos u pa puyar politica y socialment. Ye bien documentada a conversión d'os visigodos, que dica feba poco tiempo heban estau arrians enantes que catolicos. No bi n'ha guaires informacions de supervivencia d'o paganismo en l'Al-Andalus, pero ye posible que en o norte en quedasen, sobre tot en territorios marguinals d'o norte que temporalment pagaban impuestos a los musulmans.
Os cristianos conoixioron movimientos hereticos, que manimenos no s'imposoron. Si que conservoron o rito visigotico, conoixiu tamién como rito mozarabe.
A practica d'o chudaísmo se desembolicó sin guaires problemas dica o periodo almuade. Estió present o chudaísmo ortodoxo y o chudaísmo no talmudico u caraísmo.
Dreito
As escuelas churidicas sunnitas prenominants yeran a maliquí, orichinaria de Medina y imposada por os almurabitz y a zahirí.
Cultura
Os reis protecheban l'arte y a ciencia, y aplegaban arredol d'ellos a astronomos, filosofos y poetas. A ciencia andalusí destacó en botanica-farmacia y en astronomía, herencio d'a cultura clasica y d'a escuela aleixandrina griega.
En historiografía y relichión destacan Ibn Basan y Ibn Khaldun. Ibn Hazm estió mayor teologo y churista d'o sieglo XI. Avempace y Averroes destacoron en filosofía.
Historia
En os sieglos de dominio musulmán se sucedioron diversos periodos temporals.
Monts Azuls (Australia)
Os Monts Azuls (en anglés Blue Mountains) ye una rechión de montanyas de Nueva Galas d'o Sud en Australia. Ista rechión muga con l'aria metropolitana de Sydney. Oficialment as suyas mugas son os ríos Nepean y Hawkesbury, a l'este, y o río Coxs y o laco Burragorang, a l'ueste y o sud, mientres que a o norte muga con o río Wolgan y o río Colo. Cheolochicament ye situada en a parti central d'a Cuenca de Sydney.
Quan os europeus plegoron a la zona d'os Monts Azuls os aborichens ya las heban habitau dende feba milenios por a etnia gandangara y os darug.
Penya Somola Occidental
A penya Somola Occidental (en castellano peña Somola Occidental) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.669 m.
1032
Escaicimientos
right|thumb|350px|A conquiesta d'Edesa, en a Cronica de [[Chuan Skylitzes.]]
Lo Perganh e Talhac
Lo Perganh e Talhac (Lo Perganh e Talhac en occitán, Pergain-Taillac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Leitora-Lomanha.
A suya población ye de 301 habitants (2006) en una superficie de 19,38 km², con una densidat de población de 15,53 hab/km².
Abia de las Torres
Abia de las Torres ye un municipio castellanoleyonés situato en a provincia de Palencia. Fa parte d'a comarca de Tierra de Campos.
A suya población ye de 179 habitants (2011), en una superficie de 27,16 km² y una densidat de población de 6,59 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Abia de las Torres se troba situata a 840 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 53 km d'a ciudat de Palencia, a capital d'a suya provincia.
Provincia de Valencia
A provincia de Valencia (València en valenciano, Valencia en castellano) ye una provincia espanyola situata en o País Valenciano. Muga con a mar Mediterrania a l'este, y con as provincias de Castillón y Teruel a lo norte, Cuenca y Albacet a l'ueste y Alicant a lo sud; antiparte, o Rincón d'Ademuz ye un exclau d'a provincia situato entre o territorio d'as provincias de Cuenca y Teruel.
Marquesa Chil de Rada
Marquesa Chil de Rada y López d'Haro estió filla de Tibalt I de Navarra y de Marquesa López de Rada. Estió dende 1285 la segunda muller de Pero Ferrández d'Íxar, con qui tenió como fillo a Pero Ferrández d'Íxar y Chil. En 1299 quedó vidua y se fació freira de la Orden de lo Santo Sepulcre, fundando la comunidat femenina de lo Santo Sepulcre en Íxar. Morió en 1304.
Provincia de Valencia
A suya capital se troba en a ciudat de Valencia, que ye a mas a capital d'o País Valenciano. Atras ciudaz importants d'a provincia e Valencia por o suyo numero d'habitants son Gandia, Torrent, Murviedro, Paterna, Alchecira, Ontenyent, Exativa, Algemesí, Requena u Bunyol.
A suya población ye de 2.416.628 habitants (2005) en una superficie de 10.763 km², con una densidat de población de 224,53 hab/km².
Batalla d'a Montanya Blanca
A batalla d'a Montanya Blanca ye o nombre d'una batalla escaicita o 8 de noviembre de 1620 en Bílá Hora (Bohemia), hue un barrio de Praga en a Republica Checa, en o marco d'a Guerra d'as Trenta Anyatas y en a cual luitoron d'una man protestants nominalment d'o Reino de Bohemia (encara que yeran mercenarios bohemios, alemans, hungaros y austriacos) mandatos por Cristián I d'Anhalt-Bernburg y Jindrich Matyas Thurn; y d'atra man catolicos nominalment d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, d'a Liga Catolica y d'a Monarquía Hispanica (encara que bi heba imperials, castellanos, flamencos d'os Países Baixos espanyols y polacos lisowczycy, con cuantos mercenarios) mandatos por Carlos Buenaventura de Longueval y Chuan t'Serclaes de Tilly. Gábor Bethlen, prencipe de Transilvania, heba ninviato tropas de caballería en aduya d'os protestants, pero plegoron tarde en a batalla. Uno d'os puntos claus ta o densenvolique d'a batalla se trobó en o feito que os mercenarios a o servicio d'os bohemios no heban cobrau o suyo salario.
A batalla remató con a redota de raso d'os bohemios, y estió o momento clau ta permitir o dominio imperial en os territorios bohemios, que perdioron parte d'as suyas libertaz, y ta marcar un cambeo en os escenarios d'a guerra dende Bohemia enta o Palatinato, a on facioron fuyir a Frederico V d'o Palatinato. A batalla y a ocupación de Praga tamién implicoron una funda represión, con 27 liders d'a Defenestración de Praga executatos publicament.
Fuentelespino de Haro
Fuentelespino de Haro ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 298 habitants (2008), en una superficie de 33,44 km² y una densidat de población de 8,91 hab/km².
Cheolochía
A Cheolochía (d'o griego γηο (geo, "tierra"), y λογος (logos, "palabra, razón") ye a Ciencia que estudía a Tierra, a suya historia y os procesos que l'han formada. Tamién se puede considerar cheolochía o estudio d'atros planetas, anque se gosan emplegar atros terminos mas especializaus: selenolochía (d'a Luna), areolochía (de Marte), ecetra.
O termin cheolochía fue emplegau en primeras por Richard de Bury o 1473, que la emplegaba ta destinguir entre a churisprudencia terrenal y a teolochía. Jean-André de Luc estió o primer en emplegar o termino en o sentiu moderno, en l'anyo 1779.
Gavet de la Conca
Gavet de la Conca ye un municipio catalán situau en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Chusán y en lo partiu chudicial de Tremp. De lo suyo termin municipal fan parte los lugars d'Aransís, Fontsagrada, Gavet (en ye la suya capital), Mata-solana, Merea, Perolet, Sant Cristòfol de la Vall, Sant Martí de Barcedana, Sant Miquel de la Vall, Sant Salvador de Toló, Sant Serni y Toló.
La suya población ye de 304 habitants (2008), en una superficie de 90,83 km² con una densidat de población de 3,35 hab/km².
Cheografía
Gavet de la Conca ye situau a 421 metros d'altaria dencima de lo livel d'a mar.
Lo suyo termin municipal ye travesau por lo Río de Conques y por la Noguera Pallaresa.
Punta d'es Millars
Se troba administrativament en a muga entre Sant Chuan de Plan y Saúnc.
Gagauzes
Os gagauzes (en gagauz Gagauzlar) son un pueblo de luenga turquica propia y relichión cristiana ortodoxa griega. Os territorios que ocupan en Ucraina, Moldavia, Rumanía y Bulgaria no tienen continuidat territorial, estando l'aria mes gran en o sud de Moldavia, on han declarato una republica independient sin reconoiximiento internacional.
Historia
A suya etnochenesi no ye clara y bi ha muitas teorías. Se sape que son orichinarios de territorios bulgaros d'o sud de Dobrucha. Pareix estar que son o producto d'a superposición de bellas migracions turquicas anteriors a los otomans (Pazinacos, Uzos, Cumans, Selchuquís disidents, ecetra...) que estioron baixo a influencia d'os griegos bizantins y se cristianizoron.
Cuan l'Imperio Ruso conquirió as costas d'o norte d'a Mar Negra forachitoron a os Nogais y querioron repoblar-la con poblacions cristianas, permetendo que venisen alemans, bulgaros, y gagauzes. Os Gagauzes s'establioron en o sud de Besarabia creyando una isleta etnica prou dinamica pa asimilar a poblacions no gagauzas y con o tiempo tener mes importancia numerica y territorial que en o puesto d'orichen d'os gagauzes d'o sud de Dobrucha.
A presencia de Gagauzes en a Dobrucha rumana o Dobrucha d'o norte se remonta a reguchiatos d'a Guerra de Crimea.
O gubierno sovietico no permitió que tenesen a suya propia rechión autonoma y tamién lis prohibió una amostranza en a suya luenga. Dimpués d'a desintegración d'a URSS a mayor part d'os gagauzes d'a URSS esdevinioron una minoría important en a Republica de Moldavia y declaroron a suya independencia respecto a Moldavia creyando a Republica de Gagauzia.
Las zagueras trafucas de Marieta
Las zagueras trafucas de Marieta ye una novela escrita en aragonés chistabín por o escritor Quino Villa.
S'ambienta en a metat d'o sieglo XIX en l'Alto Aragón y mos recenta a vida de Marieta, una muller d'a val de Chistau.
Partia e Punës e Shqipërisë
O Partia e Punës e Shqipërisë (con as siglas PPSh, en aragonés Partiu d'o Treballo d'Albania) estió un partiu politico albanés d'ideolochía comunista stalinista establiu o 8 de noviembre de 1941 mientres a ocupación italiana d'Albania en a Segunda Guerra Mundial por Enver Hoxha, qui estió o suyo maximo dirichent dica a suya muerte en 1985, estando succedito por Ramiz Alia dica o 5 de chunio de 1991, cuan se disolvió o partiu mientres o proceso democratizador d'o país.
Maravat
Maravat (Maravat en occitán, Maravat en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón de Gimona-Arrats.
A suya población ye de 49 habitants (1999) en una superficie de 6,46 km², con una densidat de población de 7,59 hab/km².
Diana Gómez
Diana Gómez, naixita d'Igualada o 7 de marzo de 1989, ye una actriz espanyola, activa en a televisión y teatro dende o 1996.
D'entre as suyas cintas, se puet citar Little Ashes de 2008, Eloïse de 2009, El secreto de Puente Viejo de 2001-2013 y Faraday de 2013.
Chamartín (Ávila)
Chamartín ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.
A suya población ye de 79 habitants (2018) en una superficie de 15,45 km², con una densidat de población de 5,31 hab/km².
Cheografía
A localidat de Chamartín se troba situada a 1.197 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 28 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.
Penya Somola Baixa
Ye deseparada d'a cima de penya Somola Alta por o "paso d'o Portón".
Sopeira
Sopeira ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca situato en a comarca de Ribagorza.
Yosa (desambigación)
Yosa puet estar:
Sopeira
A suya población ye de habitants en una superficie de 44,1 km² y una densidat de población de  0 hab/km².
Qui bien fa nunca lo pierde
Qui bien fa nunca lo pierde ye una comedia escrita en aragonés cheso por o escritor aragonés Domingo Miral.
Sopeira
Cheografía
Sopeira ye situato a 704 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 150 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Parla
O catalán ribagorzano de Sopeira tien como curiosidat un condicional en -ariba, -eriba, -iriba, pareixito a lo condicional en -arba, -erba, -irba que Francho Nagore documentó en aragonés tensín y proposó pa l'aragonés común. Este condicional s'ha documentato esporadicament en més puestos y puet estar que no siga etimolochico n'este caso y s'haiga feito por analochía con os imperfectos en -iba que tamién son presents en catalán ribagorzano y pallarés.
Colonización europea d'America
thumb|250px|Colonias europeas y pueblos orichinarios (sieglos XVI-XVIII)
A Colonización europea d'America prencipia a la fin d'o sieglo XV dimpués de que Cristofo Colombo i plegase en 1492 con o mecenache d'a Corona de Castiella. Dende l'inte, o Reino d'Espanya, y mas tardi os reinos de Portugal, Anglaterra, Francia, y Países Baixos, conquistoron y colonizoron bels territorios y poblacions que ya habitaban en o continent.
Os reinos d'Espanya y Portugal estioron os primers en realizar a conquista, y se asentoron prencipalment en Centroamerica y l'aria andina de Sudamerica.
O Reino d'Espanya estió a potencia que mayor presencia colonial imposó en America. Prenió posesión por a fuerza d'os dos grans imperios existents en America en ixe momento, l'Imperio Incaico en l'actual Perú y l'Imperio Azteca en l'actual Mexico, establindo-se en as suyas ciudaz. Dende astí controló una gran parti de Centroamerica, y a zona andina sudamericana dica la zona central de l'actual Chile. En America d'o Norte conquistó a peninsula d'a Florida y os actuals estatos de California, Nuevo Mexico, y atros territorios mas. En o Caribe, dominó sobretot Cuba, A Espanyola, Puerto Rico, Chamaica, entre atras islas.
Portugal colonizó a mayor parti d'a francha costera atlantica d'o norte d'America d'o Sud, que mas tardi sería o Estato de Brasil.
Anglaterra establió trece colonias en a francha costera atlantica nordamericana, antimás de colonizar bellas islas caribenyas y parti de Canadá.
Francia ocupó l'actual Guayana Francesa en Sudamerica (encara baixo lo suyo dominio), Loisiana en o Golfo de Mexico, bellas islas d'o Caribe, y a rechión canadiense de Quebec.
Holanda establió colonias en Nordamerica (Nueva Amsterdam que dimpués sería Nueva York), norte d'America d'o Sud (Guyana holandesa, hue Surinam) y bels asentamientos en islas caribenyas (Antillas Neerlandesas y Aruba).
Institut Géographique National
L'Institut Géographique National (Instituto Cheografico Nacional en aragonés) u IGN por as suyas siglas, estió un organismo publico francés establiu en l'anyo 1940 y las funcions d'o qual son producir y cudiar d'informacions sobre la Cheografía de Francia, pendendo actualment d'o Ministerio d'Ecolochía, Desembolique Sostenible, Transporte y Vivienda. Parte d'o suyo presupuesto s'orichina en a venta a lo publico d'os suyos productos (alto y baixo un 45% d'o suyo presupuesto).
Anas platyrhynchos
Ye de 50 a 65 cm de luengo, d'os quals o cuerpo fa arredol de dos tercios d'a suya longaria. A suya envergadura ye de 81–98 cm y lo suyo pico ye de 4,4 a 6,1 cm de luengo. Pesa 0.7-1.6 kg. Viven en paúls, minchan plantas y animals chicotz, y son animals socials que prefieren arrechuntar-se en bandadas de diferents grandarias.
Os azulons han teniu una larga relación con os humans. Quasi totas as razas d'anade domestico derivan de l'azulón y s'enumeran baixo lo nombre d' A. p. domesticus.
Accipiter nisus
O gabilán u esparveret (Accipiter nisus (L., 1758) ) ye un ave rapinyadera de dimensions chicas d'a familia d'as accipitridas, cazadera en as selvas especializata en a captura de muixons mes chicoz que ella.
As suyas colors son fuscas per alto, per l'usual grisas, y blancas con rayetas negras per a tripa en as fembras, estando sobstituita la tonalidat blanca choven per una de mes royenca en os masclos de mes edat, que se concentra en as galtas y o peto. As fembras gosan arribar t'as midas mes grans, como en a mes gran parte d'as rapinyaderas, estando las midas caracteristicas d'a especie d'entre os 27 y 37 cm de lonchitut. Ye asinas a segunda rapinyadera mes chicota d'Eurasia dezaga d'os ciquilins y os esmerellons.
Se tracta d'una especie autoctona d'Eurasia y d'o norte d'Africa. Sen gosa trobar, per regular, en selvas viellas, d'as cuals ne tría as de coniferas ta fer-be o niedo. Os niedos son d'arquitectura bella cosa millor treballada que no en a resta de aves de presa, de forma arronchadeta, siempre alto en os árbols. Tapizan os niedos, que son feitos de brancas y palez, con plumas, e i meten una cobada d'entre 4 y 5 uevos que i van ficando con intervalos d'entre 3 y 4 días d'entre éls. A fembra se cluca a partir que b'haiga ficato lo tercer uevo, y se fa alimentar per o masclo mientres que dura a covata, que ye alto u baixo de 35 días.
Os pollez completan o plomache d'aligón arredol d'o día 28 de vita, y aunque s'esvolutan dende bien chicoz, prencipian a revolar-se a partir d'o día 32. A partir d'ixe punto, os aligons s'exparden per arredol de l'árbol en o que i heban feito niedo, y romanen a expensas d'os suyos prochenitors ta alimentar-se anque éls haigan de buscar en a redolada.
Nombre
Como tamién pasa con o suyo familiar l'azor, o gabilán conoix denominacions populars que el quieren emparentar con os «esparvers», anque no sigan tan relacionatos con o chenero Buteo que ye el d'os verdaders esparvers. S'ha puesto documentar o nombre popular d'«esparveret», en forma deminutiva, en as localidaz de Sarller, Bisagorri, Renanué, Esdolomada y Castanesa en Ribagorza; Vió, Guaso, Puértolas y Nerín en Sobrarbe; Rodellar y Alquezra en o Semontano de Balbastro; y Pandicosa en l'Alto Galligo. Altros autors dan como cheneral en Aragón a forma «gabilán», «gabilán».
Vilamacolum
Vilamacolum ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 318 habitants (2008), en una superficie de 5,59 km² con una densidat de población de 56,89 hab/km².
Cheografía
A localidat de Vilabertran ye situata a 5 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Molimentos
right|thumb|250px|A ilesia de Santa María de Vilamacolum.
Estau Islamico
thumb|300px|Bandera d'o Estau Islamico. O Estau Islamico d'Irak y o Devante (ISIL), tamién conoixiu como o Estau Islamico d'Irak y Siria (ISIS), oficialment conoixiu como o Estau Islamico (IS) y tamién conoixiu por o suyo acronimo arabe Daesh (en arabe داعش), ye un grupo islamista militant y un ex proto-estau no reconoixiu que sigue una doctrina chihadista fundamentalista salafista d'o Islam sunita. ISIL estió fundau en 1999 por o chihadista salafista chordano Abu Musab al-Zarqawi baixo o nombre de Jama'at al-Tawhid wal-Jihad y ganó prominencia mundial en primerías de 2014 quan fació fuera a as fuerzas d'o gubierno iraquí de ciudaz clau en a suya ofensiva en o ueste d'Irak, seguida d'a suya captura de Mosul y l'ixarrallón de Sinjar.
O grupo ha estau designau como organización terrorista por as Nacions Unidas. ISIL ye conoixiu por os suyos videos d'escapezamientos y atros tipos d'execucions tanto de soldaus como que de civils, incluius periodistas y treballadors humanitarios, y a suya destrucción de puestos d'o patrimonio cultural. As Nacions Unidas responsabilizan a ISIL por cometer abusos contra os dreitos humans, chenocidio, crímens de guerra y crímens de lesa humanidat. O Estau Islamico cometió una limpieza etnica a escala historica en o norte d'Irak.
ISIL s'orichinó en 1999 como que Jama'at al-Tawhid wal-Jihad, que prometió leyaltat a Al-Qaeda y participó en a insurrección iraquí dimpués d'a invasión d'Irak en 2003 por fuerzas occidentals a instancias d'Estaus Unius. En chunio de 2014, o grupo s'autoproclamó califato mundial y prencipió a referir-se a ell mesmo como o Estau Islamico (en arabe الدولة الإسلامية). Como que califato, reclamó autoridat relichiosa, politica y militar sobre toz os musulmans d'o mundo. A suya adopción d'o nombre Estau Islamico y a suya ideya d'un califato han estau criticadas, y as Nacions Unidas, cuantos gubiernos y os prencipals grupos musulmans refusoron con vehemencia a suya condición d'Estau.
En Siria, o grupo levó a cabo ataques terrestres tanto contra as fuerzas gubernamentals como que contra as faccions d'a oposición, y en aviento de 2015, ocupaba un aria que s'extendeba dende o ueste d'Irak dica l'este de Siria, con un estimau de ueito a dotze millons de personas, an fació complir a suya interpretación d'a lei sharia. Se creye que o ISIL funciona en 18 países, incluius Afganistán y Pakistán, con "filials aspirants" en Malí, Echipto, Somalia, Bangladesh, Indonesia y Filipinas. En 2015, s'estimó que o ISIL teneba un presupuesto anyal de mas de mil millons de dolars y una fuerza de mas de 30.000 combatents.
A meyaus de 2014, una coalición internacional liderada por Estaus Unius intervinió contra ISIL en Siria y Irak con una campanya d'ataque aerio, amás de suministrar asesors, armas, entrenamiento y furnimientos a os enemigos de ISIL en as Fuerzas de Seguranza iraquíes y as Fuerzas Democraticas Sirias. Ista campanya revitalizó as dos zagueras fuerzas y asestó un truco a lo proto-estau islamista naixient, matando a decenas de milars d'as suyas tropas y danyando a suya infrastructura financiera y militar. A isto le siguió una intervención rusa a menor escala exclusivament en Siria, en a quala o ISIL perdió milars de combatents mas en ataques aerios, ataques con misils de crucero y atras actividatz militars rusas y a suya base financiera se degradó encara mas. En chulio de 2017, o grupo perdió o control d'a suya ciudat mas gran, Mosul, debant de l'exercito iraquí, seguiu d'a perda d'a suya capital politica de facto, Raqqa, a mans d'as Fuerzas Democraticas Sirias. ISIL siguió perdendo territorio debant d'os diversos fuerzas militars aliadas en a suya contra. En aviento de 2017, o Estau Islamico controlaba solament o 2 % d'o suyo territorio maximo (en mayo de 2015). En aviento de 2017, as fuerzas iraquíes heban conduciu a as zagueras restas de o Estau Islamico a la clandestinidat, tres anyos dimpués que o grupo capturase arredol d'un tercio d'o territorio iraquí. Pa marzo de 2019, ISIL perdió un d'os suyos zaguers territorios importants en o Meyo Oriente en a campanya Deir ez-Zor, entregando a suya ciudat y pochas en Al-Baghuz Fawqani a as Fuerzas Democraticas Sirias dimpués d'a Batalla de Baghuz Fawqani.
O 31 d'octubre de 2019, os meyos de comunicación d'o ISIL anuncioron que Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi yera o nuevo lider d'o Estau Islamico, dimpués que Abu Bakr al-Baghdadi se suicidara en esclatar un achustador suicida mientres a incursión estausunidense de Barisha en a provincia de Idlib de Siria controlada por os rebeldes quatro días dinantes.
Sierra de Martés
La sierra de Martés ye un releu de la branca castellana de lo Sistema Iberico que se situa entre las comarcas de la Plana d'Utiel y la Foya de Bunyol (País Valenciano).
Ye una de las zagueras aliniacions meridionals de lo Sistema Iberico, pus a lo sud no queda que la plataforma calcaria de Caroch, despartida por las foces de Xucar. La sierra de Martés muga a lo sud con la Muela d'Albéitar y lo paso de la Venda Gaeta y a l'este contina cerro-cerro dica las sierras de l'Ave u Dosaigües y Caballón. Por lo norte lo río Magre s'encaixa por un releu abrupto a on que trobamos lo entibo de Forata, entre las sierras Martés y Malacara. Por l'ueste la sierra va perdendo altaria y redondeyando las formas suyas dica enlazar con l'altiplán de Requena.
Toponimia
L'oronimo sierra de Martés deriva de lo latín MATRES y significa que ye una sierra con muitas fuents y cursos d'augua (MATRES AQUARUM) que baixan tanto a lo sud enta lo río Xúcar como enta lo norte enta lo río Magre. Se transformó foneticament en Martés por haber estau transmeso a traviés de l'algarabía. Oralment tamién se fa servir la forma con la preposición de elidida sierra-Martés.
Los mariners Valencianos y los habitadors de l'Albufera de Valencia la denominan serra Madrona (que provién de la mesma radiz latina MATER), y ye pa ells una referencia natural pa orientar-sen quan navegan mar adintro u por ixa albufera.
Orografía
Las principals altarias de la sierra son Martés (1.085 m), los Ajos (1.060 m) u el Ñoño (1.065 m).
Navarrencs
Navarrencs (Navarrencs en occitán, Navarrenx en francés y oficialment, Nabarrengose en basco) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón, cantón d'o Corazón de Biarn y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia d'o Biarn.
A suya población ye de 1.133 habitants (1999) en una superficie de 6,21 km², con una densidat de población de 182,45 hab/km².
Cheografía
O suyo territorio ye trescruzato por a Gave d'Aulorón.
Demografía
* ''2005: población provisional seguntes l'INSEE. ''
Miño (A Coruña)
Miño ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Galicia que se troba en a provincia d'a Coruña. A suya población ye de 6.423 habitants (2021), en una superficie de 32,97 km² y una densidat de población de 179,1 hab/km².
Sierra Ferrera
A sierra Ferrera ye una sierra pirenenca interior que s'extendilla en dirección este→nort-ueste dende a val d'o río Esera dica la val d'o río Cinca, d'entre as comarcas de Ribagorza y Sobrarbe, en a provincia de Uesca.
Cheografía
A loma d'a sierra describe una forma d'«S» suaveta d'entre os suyos cabos, y delimita por un costau a «valle d'a Espunya» u val de o río Irués en a man norte, por os 2/3 más occidentals en a suya lonchitut, y a depresión natural d'a Fueva en sud. En o tercio más ta levant, a sierra Ferrera tiene menor altitut, y delimita en a man norte a valleta de l'aigüeta de Víu, y o collau d'A Foradada en sud. A val de l'aigueta de Víu («aigüeta» ye barranco) s'achunta con a de a Espunya por o dito collau d'a Cullivert.
Por alto d'a Fueva ye a masa más envistable, pus i destaca con a suya altaria contra las alturas muito menors que i ha dende ixa part enta sud, y se torna alavetz a primer formación d'alta montanya en o Pireneu por ixa parte. En latitut, s'alinia más u menos con o macizo de Turbón a l'altro costau d'o río Esera, en formando as primeras grans formacions d'o Pireneu, que a sobén se dicen sierras interiors pirenencas.
Anque a man norte d'a sierra no tiene garra población, en a baixant sud, muit solana, i ha un buen numero de nuclios de población menudetz, que reciben o nombre colectivo de «Baixo Penyas» y que engloba dende a capital municipal que ye a Espunya, con más de 200 habitants, dica despoblaus como a Mula. En o Baixo Penyas se troba tamién o Reyal Monesterio de Sant Veturián, «Bien d'Intrés Cultural» de gran historia y un d'os millor conoixius monumentos de o Sobrarbe. 300px|thumb|Sierra Ferrera y [[Penya Montanyesa vista dende Merlli]]
Cheolochía
A sierra Ferrera ye una parte efectiva d'o macizo d'a Cotiella, formada por a frontera rompida d'una klippe de o gran napa tectonica de Cotiella que se va desplazar y se va romper dende o gruixo d'o macizo, en o proceso dito d'orochenia alpina.
A val que describe o río Irués, conoixida como «valle d'a Espunya», sufrió procesos de glaciarismo en o Pleistoceno que condicionón a forma actual que tiene, y sobre tot, a prefundidat que condiciona una situación d'ubago quasi remanent que la fa inhabitable y inculturable en un buen troz d'a suya lonchitut.