cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pico de Langa
O pico de Langa (en castellano pico San Gil) ye un mont de 1.302 metros d'altaria. Ye o cobalto de sierra Modorra, en a provincia de Zaragoza.
Kyle Rideout
Kyle Rideout, naixito de Vancouver (Columbia Britanica) o 9 de noviembre de 1984, ye un actor canadiense.
Tomelloso
Tomelloso ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 35637 habitants (2007), en una superficie de 241,87 km² y una densidat de población de 147,33 hab/km².
Oliván
D'antis mas tenió lo suyo propio municipio, dende 1834 y dica 1960-1970, que encluyiba os vecins lugars de Larrede, Xabierre-Cuarnas, Susín, Orós Baixo, Orós Alto y Casbas. Apareixe por primera vegata documentato en a "Documentación diplomatica de Fanlo" en 1035, a on amanixe "Ato Sanciones de Olivane". En 1044 o toponimo ye Ulibano y en 1061 Ulibane.
D'iste lugar ye orichinaria a familia infanzona Oliván que dimpués s'estendilló por Xabierre-Cuarnas, Os Corrals, Aso de Sobremón, Lamata, Abiego y Castellón de Val de Chasa. Os nombres d'as casas d'Oliván son Azón, Carlos, Chuan, Félix, Hilario, Chuanico, Marina, Herrero, Piquero, Capitán, Colorau, Borderas y Canela.
O chentilicio d'Oliván ye olivano, pero les dicen tamién "pataters" y "laminers" como se veye en o dito popular "Buena fambre la d'os mocetes d'Oliván, que se comieron os abozos del caldero y los llamaban lamineros".
Molimentos
Ilesia de Sant Martín Bispe d'Oliván; una ilesia en estilo romanica adedicada a Sant Martín Bispe, construyita arredol de l'anyada 1060, fa parte d'a rota d'ilesias de Sarrablo. Fue enamplata en o sieglo XVII ta acullir amás fidels y a suya torre campanal fue esviellata. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Bi ha bellas casas d'o sieglo XVII, destacando casa Aínsa, de 1651.
Internet Control Message Protocol
O Protocolo de Control de Mensaches d'Internet u ICMP (conoixito por as suyas sieglas en anglés Internet Control Message Protocol) ye o subprotocolo de diagnostico y notificación d'errors d'o Protocolo d'Internet (IP). S'emplega ta ninviar mensaches d'error, indicando por eixemplo que un servicio determinato no ye disponible u que un router u host no puede estar localizato.
A utilidat d'o protocolo ye controlar si un paquete no puede plegar a lo suyo destín, si a suya vida ha rematato...
Club Voleibol 7 islas
O Club Voleibol 7 islas ye un club de voleibol canario d'a ciudat de Vecindario d'a isla de Gran Canaria.
Palmarés
No tién garra.
Idioma escocés
Idioma escocés puet referir-se a:
Viṣṇu
thumb|150px|Viṣṇu Viṣṇu (en sanscrito विष्णु) ye un dios indio que fa parte d'a Trimurti (tres formas, a vegatas dita incorrectament a "Trinidat" india): Brahmā (o Creyador, en a modalidat d'a pasión), Viṣṇu (o Mantenedor, en la modalidat de la bondat) y Śiva (o Destructor, en a modalidat d'a ignorancia). Ye millor identificato con os suyos avatars, mas especialment Rama y Kṛṣṇa.
Parque Cultural d'el Río Martín
Lo Parque Cultural d'el Río Martín ye situato en los termins municipals de las localidaz de lo tramo meyo de lo río Martín, que son en un sector de la branca aragonesa de lo Sistema Iberico y en lo suyo semontano, que comparten un patrimonio cultural simbolizato por l'arte rupestre levantín y esquematico. Fue creyato en l'anyo 1995. Tien una extensión de 252,88 km².
Las localidaz de lo parque pertanyen a las comarcas de las Cuencas Meneras (Mont Albán, Penyarroyas, Torre de las Arcas, Obón y Arcaine), la Andorra-Sierra d'Arcos (Alacón, Oliet, Arinyo) y Baixo Martín (Albalat de l'Arcebispe).
Lo río Martín y los afluents suyos han feito uns tallos en dirección sureste-nord-este en las calsineras creyando foces que permiten veyer bien las estructuras cheolochicas y ofreixen un buen puesto pa que los habitants prehistoricos d'estas tierras pintasen en los cinglos y covachas.
Kötzing
Kötzing ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Tozal d'el Chordal
El tozal d'el Chordal ye una montanya prepirenenca aragonesa que se troba situada en la serra d'el Chordal, en la comarca de Ribagorza.
Tien una altaria de 1.556 metros y administrativament ye en la muga entre es municipios de la vall de Lierp y Isabana.
Torralba de Calatrava
Torralba de Calatrava ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 3.038 habitants (2007), en una superficie de 101,58 km² y una densidat de población de 29,90 hab/km².
Santorcaz
Santorcaz ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 856 habitants (2021) en una superficie de 27,98 km².
Gen (grupo)
Historia
En l'anyo 1997 un d'os actuals guitarras d'o grupo, Nacho, como conseqüencia d'a suya inquietut por fer un grupo de punk rock, arrocla a bells chovens musicos baixo lo nombre de GEN. O primer concierto d'ista primera formación sería bells meses dimpués, con tasament cinco cancions, chunto a los grupos Komando Echabarriga y Retroceso, en un concierto que a policía acotolaría antes de no rematar.
Pero no estió ixe o solo problema con a policía. En quitar o suyo primer disco Vuelva usted mañana (1999) a Policía Nacional saca un d'os cartels que heban penchau por bars y botigas d'a ciudat anunciando a venda d'o disco, acusando-los d'inchurias a la Corona. O chuez Baltasar Garzón, instructor d'o caso, remató archivando-lo sin más conseqüencias t'o grupo.
En o verano de l'anyo 2000 bells problemas internos fan que GEN s'ature y en chenero de 2001, a mans de Raúl y Nacho, naixca un atro prochecto musical clamau Acople, con una formación de nomás guitarra, baixo y bateria.
Han tanyiu en un burguil de conciertos y festivals, compartindo-ie scenario con atros grupos como Los Suaves, Los Porretas, Reincidentes, La Polla, Kalean, Prau, Visión Túnel, Picore, Mallacán, Los Draps, Barón Rojo, Lendakaris Muertos, Berri Txarrak y asinas asinas.
Chaumont (Alto Marne)
Chaumont ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de l'Alto Marne, en a rechión de Gran Este.
Picacho
Picacho (en castellano Picacho de Villareal) ye un mont de 1.184 metros d'altaria, situau en a sierra de Peco, en a provincia de Zaragoza.
1818
Atros países
right|thumb|A escritora britanica [[Emily Brontë, naixita o 30 de chulio de 1818.]]
Sartaguda
Sartaguda ye un municipio de Navarra situau a 82 km de Pamplona, a man d'o río Ebro. A suya población ye de 1.375 habitants (2007), en una superficie de 14,9 km² y una densidat de población de 91,61 hab/km².
Forged in Fire
En cada episodio, quatro ferrers compiten en un concurso d'eliminación de tres rondas pa forchar armas blancas en o qual lo ganador recibe 10.000$ y lo títol d'o campionato d'o programa Campión de Forged in Fire. La serie tien un presentador (anteriorment Wil Willis entre las primeras siet temporadas, actualment presentau per Grady Powell) y un panel de tres chuches componiu per J. Neilson (Jason Knight entre parts d'a temporada 3 y 4; Ben Abbott entre parts d'a 4ª, 5ª, 6ª y 7ª temporada), David Baker y Doug Marcaida, expertos en fabricación, historia y uso d'armas.
La canal History ordenó ueito episodios inicials d'a serie estando l'enguero d'o primer programa lo luns 22 de chunyo de 2015 a las 10 p.m. d'a costa este d'os Estaus Unius. La segunda temporada s'engueró lo 16 de febrero de 2016 y augmentó a 10 episodios. La tercera temporada s'engueró con un partiu de Campión de Campions lo 23 d'agosto de 2016 y s'anunció que tendría 16 episodios. La quarta temporada s'engueró l'11 d'abril de 2017, con un episodio de "Esleción d'os chuches" en o qual los quatro chuches (Neilson, Knight, Baker, Marcaida) trioron cadagún a un ferrer de temporadas anteriors pa competir nuevament. La cinquena temporada s'engueró lo 7 de marzo de 2018. La seisena temporada s'engueró lo 6 de febrero de 2019. La setena temporada s'engueró lo 9 d'octubre de 2019 y s'expandió dica lo 6 de mayo de 2020. La uitena temporada s'engueró lo 18 de noviembre de 2020.
Cerro Artolés
O cerro Artolés ye un tozal situau en o municipio d'a val d'Echo.
Os Chotos
OS CHOTOS ye un grupo de folk aragonés, fundau l’anyo 2000, n'o lugar d’Embún (Val d'Echo,  Uesca, Aragón).
Cerro Artolés
Se troba en a sierra de los Dos Ríos d'a que ye, con 1.256 metros d'altaria, o suyo cobalto.
Os Chotos
Historia
OS CHOTOS naixen fa 20 anyos a partir d’o grupo de musicos que acompanyaba a Lo Palotiau d'Embún. Lo nombre d’o grupo dica l’anyo 2010 fue A Ronda d'os Chotos d'Embún.
Las suyas sinyas d’identidat han estau siempre la reivindicación debant d'os problemas socials e politicos de l’Alto Aragón (turismo desmesurau, treballo, urbanismo invasivo, corrupción…) e lo suyo posicionamiento en cuentra d’os pantanos así como lo suyo compromís con la lengua aragonesa.
Lo sentiu de l’humor e la ironía chunto con a utilización de l’aragonés n'as suyas letras son un contino e una clara declaración d’intención. La gran carga social e poetica d'as suyas cancions las configuran como un arma que se posiciona n'a linia d'a cultura d'a denuncia per medio d'a musica.
N'a suya musica, los instrumentos tradicionals (acordión diatonico, cuerdas, dulzaina, gaita, salterio...) son aplicaus a estilos tan diversos como lo tango, la rumba, lo pasodoble, la polka, lo ragtime, lo jazz, la ranchera, lo rock & roll u la jota.
Los Santos de la Humosa
Los Santos de la Humosa ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 2.486 habitants (2021) en una superficie de 34,89 km².
Laimgrub (Chieming)
Laimgrub ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Genetta piscivora
A chineta aquatica (Genetta piscivora en clasificación scientifica (Allen, 1919) ) ye una especie de mamifero d'a orden Carnivora, d'a familia Viverridae y d'o chenero Genetta, que se troba present en o territorio d'a Republica Democratica d'o Congo, vivindo en as selvas pluvials d'o nord-este d'o país, en a cuenca alta d'o río Congo.
Torre de Juan Abad
Torre de Juan Abad ye un municipio d'a provincia de Ciudad Real, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 1296 habitants (2007), en una superficie de 399,73 km² y una densidat de población de 3,24 hab/km².
Manlleu
Manlleu ye un municipio catalán situato en a comarca de l'Osona y provincia de Barcelona.
A suya población ye de 20.647 habitants(2009), en una superficie de 17,20 km² con una densidat de población de 1.200,41 hab/km².
Cheografía
A localidat de Manlleu se troba situata a 461 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 79 km d'a ciudat de Barcelona, a capital d'a suya provincia y de Catalunya.
Cerro Pelado
Cerro Pelado ye un pueyo de 1.109 metros d'altaria, situau en a sierra de Peco, en a provincia de Zaragoza.
En lo cabalto de cerro Pelado aflora la quarcita armoricana, (Arenig, Ordovicico inferior) tan maciza que fa difícil la formación de suelo y cubierta arboria.
Bernard Thévenet
Bernard Thévenet (dito de vegatas Nanar), naixito de Saint-Julien-de-Civry (Saona y Loira, Borgonya) o 10 de chinero de 1948, ye un ciclista francés, activo dende 1970 dica 1981 y que fació a mayor parte d'a suya carrera esportiva en l'equipo Peugeot. O suyo mayor logro esportivo estioron as suyas dos victorias en o Tour de Francia (1975 y 1977), encara que tamién estió Campión de Francia (1973). Antiparte, ganó 10 victorias d'etapa en grans vueltas (9 en o Tour de Francia y 1 en a Vuelta a Espanya) y 4 cursas por etapas, amás de cuantas victorias menors.
Falciello
thumb|right|250px|Falciellos d'[[arroz.]] Un falciello (d'o latín <*FASCICULU, diminutivo de <FASCIU, «faixo») ye una zarpada de garbas u espigas de cerial que se liga chuntas fendo servir una cordeta u as propias pallas (tallo) d'una u mas d'una d'ellas.
Zapatierno
Zapatierno ye un barrio d'o municipio de Bielsa relacionato con o lugar d'Espierba, en Sobrarbe (Uesca). Se troba en a valle Verde. No tien habitants permanents, anque como toz os lugars d'ixa valle se b'han feto numbrosas segundas residencias en as zagueras anyadas.
Falciello
Os falciellos son una forma comoda y simple ta agrupar as garbas conforme se siega, mas que mas en a siega manual, y permiten dipositar-las en tierra de forma ordenada y dificultando que l'aire pueda fer-las volar, y tamién transportar-las dimpués dica os puestos a on que se fa la trilla.
Os falciellos se recullen y se meten en un motilón quan remata la siega en un campo, en aguardando o momento de cargar-los y lievar-los ta las eras, a on que se tornan a desligar y s'esparden as garbas por tierra ta formar a pallada.
Śiva
thumb|right|200px|Estatua de Śiva. Śiva (en sanscrito शिव, ) ye una forma de dios d'o hinduismo. Tamién se diz Śaṅkara u Mahadeva entre atros nombres. Ye un d'os tres dioses d'a Trimurti (trinidat india).
Ye considerato como lo dios estructor pero en un termin positivo (estructor d'o mal) y antimás tien muitos atros papers como de sinyor d'os ascetas (Mahadeva).
Os devotos de Śiva son clamatos śivaistas (forman con o viṣṇuismo y o śaktismo una d'as tres brancas d'o hinduismo) y consideran Śiva como lo dios supremo y a representación d'a zaguera realidat.
Mâcon
Mâcon ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de Saona y Loira, en a rechión de Borgonya-Franco Condau.
Conchuche
200ppx|thumb|Conchuches dimpués d'una [[voda a primerías d'o sieglo XX, 27 d'abril de 1935, Barcelona, Espanya]] Conchuche ye cualsiquier d'as personas fisicas que fan part d'un matrimonio, feito que en a nuestra cultura se fa platero meyante una voda. Os conchuches tienen diferents obligacions entre éls dependendo d'as diferents lechislacions. Una d'ellas ye a fidelidat conchugal, que se creba cuan se fa adulterio. Atra obligación común ye o dreito d'alimentos.
Mâcon
Ye a capital historica d'a rechión d'o Mâconês.
Conchuche
Etimolochía
Provién d'o latín conjugem, que presenta a preposición con y a palabra jugem ("chubo"). Ye un cultismo que fa servir en dreito d'una forma que a muller se denomina a conchuche y lo marito o conchuche. En a ortografía de l'aragonés medieval s'escribiba conjuge u coniuge, equivalendo estas i y g a l'actual ch. A palabra "conchuche" se relaciona con a palabra "conchugación", tamién cultismo, y con a palabra patrimonial chubo.
Zarzalejo
Zarzalejo ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 1.596 habitants (2021) en una superficie de 20,63 km².
Puntal d'Ansó
O puntal d'Ansó ye un mont de 1.251 metros d'altaria situau en o municipio d'a val d'Echo, en a sierra de los Dos Ríos.
Lenglach
Lenglach ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Camillo Benso di Cavour
Camillo Benso, conte di Cavour estió un politico y economista italiano, naixiu de Torino (Piemont) o 10 d'agosto de 1810 y muerto o 6 de chunio de 1851 en Torino (Piemont).
Cine erotico
O cine erotico ye un chenero cinematografico a on la caracteristica principal d'a cinta que en fa parte ye de prebar de despertar o deseyo sexual en o espectador a traviés d'o erotismo, con a presentación en a pantalla de escenas sucherents de sensualidat. Muga con o cine pornografico, estando la diferencia principal con iste atro chenero en que en o cine erotico las escenas de sexo no gosan estar explicitas, encara que la muga entre istos dos cheneros ha cambiau con o tiempo, de modo que escenas que hue son clarament consideradas como eroticas en os primers tiempos d'o cine hesen estau consideradas como propias d'a pornografía.
Louhans
Louhans ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Saona y Loira, en a rechión de Borgonya-Franco Condau.
Index de Pres a o Consumo
Os países que han ingresau en a Unión Europea han perdiu en parte a flexibilidat de disenyar os propios endices suyos, ya que cal que lo faigan d'acuerdo a normas feitas por o Banco Central Europeu. Un endiz feito seguindo istas normas se calcula en Espanya dende l'anyo 1997 y se diz EPCH u EPC Harmonizau (en castellano IPCA u IPC Armonizado)
O EPC tien muitos emplegos, por eixemplo a puyada de os chornals en os convenios colectivos, a puyada u revalorización de as pensions de chubilaus que cobran a retreta u de parellas que cobran pensions d'alimentos u compensatorias, actualización de deudas chudicials, deflactor de cuentas nacionals y mas que mas ye un indicador d'a inflación.
EPC y inflación
O EPC indica a inflación que ha patiu o país. Os datos d'EPC y d'inflación d'as zagueras anyadas en Espanya son os siguients:
Inflación 1995 = 4,2% Inflación 1996 = 3,2% Inflación 1997 = 2,0% Inflación 1998 = 1,4% Inflación 1999 = 2,9% Inflación 2000 = 4,0% Inflación 2001 = 2,7% Inflación 2002 = 4,0% Inflación 2003 = 2,6% Inflación 2004 = 3,2% Inflación 2005 = 3,7% Inflación 2006 = 2,7% Inflación 2007 = 4,2% Inflación 2008 = 1,4% Inflación 2009 = 0,8% Inflación 2010 = 3,0% Inflación 2011 = 2,4% Inflación 2012 = 2,9%
Sant Feliu de Llobregat
Sant Feliu de Llobregat ye un municipio catalán situato en a provincia de Barcelona, capital d'a comarca d'o Baixo Llobregat y d'o partiu chudicial de Sant Feliu de Llobregat. A suya población ye de 20.937 habitants (2009), en una superficie de 11,81 km² con una densidat de población de 3.549,72 hab/km².
Historia
Ye citato en l'anyo 1002, en un documento d'o monesterio de Sant Cugat del Vallès, pero dica l'anyo 1524 no se fundó a parroquia de Sant Feliu de Llobregat, que pendeba d'as parroquias de Sant Just Desvern y Sant Joan Despí.
En 1855 se construyó a estación de ferrocarril de Sant Feliu, en o trachecto Barcelona-Vilafranca del Penedès.
En l'anyo 2004, a suya ilesia se esdevinió seu, dende a creyación d'una nueva diocesi, a diocesi de Sant Feliu de Llobregat.
Storfling
Storfling ye un lugar d'o municipio de Chieming en o sudeste de Bavera, Alemanya, en a rechión de l'Alta Bavera.
Plaza d'o Pilar
A Plaza d'o Pilar (u tamién clamada "Plaza d'as Seus", en castellano "Plaza de las catedrales") ye un d'os centros populars mas concorrius en Zaragoza.
En ista plaza se troban a Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar, a Loncha, a Casa d'a Ciudat de Zaragoza, a Seu d'o Salvador y lo Molimento a Goya.
Historia
L'actual plaza d'o Pilar ye la suma de cuantos espacios: l'antiga plaza d'o Pilar, la plaza d'a Seu, la plaza d'a Deputación y un barrio mozarabe que s'extendeba entre ellas.
L'antiga plaza yera en o sieglo XIII l'espacio an se trobaba o fosal d'a ilesia de Santa María la Mayor. Astí se reuniba lo concello antis d'a construcción d'a suya seu en as Casas del Puent.
En 1862 estió esviellada pa incluyir arbols (prencipalment garroferas), fuents, cadieras y quioscos.
Espaldamientos de 1939
Con o establimiento d'a Dictadura de Franco dimpués d'a Guerra Civil Espanyola s'empondera a la Virchen d'o Pilar como simbolo faixista y per ixo s'ameneste d'un gran espacio pa grans concentracions en refirme d'o rechimen. Asinas en 1939 naixe lo Plan de Reforma Interior de Regino Borobio y José Beltran y con ell se procede a lo espaldo de tot lo barrio mozarabe que se trobaba entre las plazas d'o Pilar y d'a Seu.
Se procedió a lo espaldo de 221 edificios, entre atros os siguients:
Desapareixioron entre atras as siguients carreras y plazas:
Reforma de 1990
Una nueva reforma dentre 1989 y 1991 per José Manuel Pérez Latorre y Ricardo Usón. S'excavan un parking subterranio. Amaneixe os alazetz d'un enorme templo romano que estió destruyiu seguntes ye reflexau en un informe de l'arqueologo José Delgado.
Procurador cheneral
O procurador general representaba a o rei d'a Corona d'Aragón en relación con toz os aspectos y yera asesorau por un Consello d'a Procuradoría.
Dimpués d'una primera epoca en que as prerrogativas no yeran bien definidas, en l'anyo 1309, s'establió que bi heba un unico procurador cheneral ta toda a Corona d'Aragón y que yera o sucesor d'o monarca.
A causa d'a suya important función chudicial, teneba a suya propia cort.
En cadagún d'os reinos d'a Corona d'Aragón yera representau por o portavoz d'o Procurador reyal.
O nombre fue cambiau a partir de 1363 por o de Gubernador cheneral.
Bolsa de Bielsa
A bolsa de Bielsa estió la zaguera acción belica d'a Guerra Civil Espanyola en Aragón. O que dimpués sería un simbolo d'a resistencia republicana.
En o prencipio d'a guerra se formoron chicoz grupos de combatients por tot Aragón, dimpués s'unioron en centurias y mas tardi en brigatas ta rematar formando a 43ª división que yera composata por 4.500 soldaus baixo lo mando de Antonio Beltrán l'Esquinazau. Entre abril y chunio de 1938 s'enfrentoron a 43ª división y l'exercito d'os sublevatos.
A monico os nacionals fueron fendo replegar-sen en os Pireneus a las tropas republicanas. Bi heba unos 8.000 soldaus en as linias republicanas y debant d'éls teneban un exercito de 15.000 hombres que teneba o refirme d'Alemanya y d'Italia.
Asinas dende abril dica chunio de 1938 resistioron en Bielsa mientres atras poblacions como Biescas, Gabín, Chistén, Plan u Sant Chuan de Plan yeran estricallatas con l'abance y os bombardeyos d'as tropas nacionals. Gran parti d'a población civil mientres habió de marchar enta Francia.
O 16 de chunio, dimpues de 166 días de resistencia, os zaguers soldaus deixoron Parzán y os sublevatos dentroron en a villa de Bielsa.
Brahmā
thumb|right|200px|O Sinyor Brahmā. Brahmā (literalment 'evolución' u 'desarrollo' en idioma sanscrito ब्रह्मा) ye o dios creyador d'o hinduismo, y miembro d'a Trimurti ('tres formas'), a trinidat formata por Brahmā (dios creyador), Viṣṇu (dios mantenedor) y Śiva (dios destructor).
Seguntes una falordia, los tres surtioron d'o uevo cosmico meso por o dios Ammavaru. Seguntes atra falordia mas moderna, d'orichen vaisnava (d'os seguidors de Viṣṇu), Brahmā surtió de una flor de loto que flotaba en l'ocián d'o melico de Viṣṇu dormient (que chenera a existencia de l'universo por meyo d'os suyos suenios). Anque talment amás antiga falordia ye la que diz que Brahmā ye o primer ser creyato por o Brahman, y a primera personificación de l'absoluto Brahman, por meyo d'a cuala o Brahman creya tot.
Cary Grant
Cary Grant (nombre artistico d'Archibald Alexander Leach) estió un actor britanico (encara que nacionalizato estausunidense) naixito de Bristón (Anglaterra) o 18 de chinero de 1904 y muerto en Davenport (Iowa, Estaus Unius) o 29 de noviembre de 1986.
Premios
En 1941 Cary Grant fue nominato a l'Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta Penny Serenade, de George Stevens; y en 1944 por None but the Lonely Heart, de Clifford Odets.
Pero Martínez d'Artasona II
Pero Martínez d'Artasona II estió chusticia d'Aragón entre 1278 y 1284.
Fuerza
right|300 px|thumb|As fuerzas pueden empentar u tibar, pueden estar debitas a [[fenomeno fisico|fenomenos fisicos como a gravedat, o magnetismo, u cualsiquier altra causa capaz de fer que s'accelere una masa.]] En fisica, una fuerza (d'o latín < FORTIA) (a sobén simbolizata como F) ye una acción que prevoca una perturbación en a cantidat de movimiento d'un cuerpo. O vector suma de totas as fuerzas que actúan sobre un cuerpo, a fuerza neta u fuerza resultant, ye proporcional a l'acceleración y a la masa d'o cuerpo. En un cuerpo amplo una fuerza tamién puet causar rotación, deformación u cambios de presión. Os efectos rotacionals son determinatos por o momento, mientres que a deformación u o cambio de presión son determinatos por a tensión mecanica que creyan as fuerzas. Matematicament, a fuerza neta ye identica a lo ritmo de cambio en o tiempo d'a cantidat de movimiento d'o cuerpo sobre o que actúa. En tanto que a cantidat de movimiento ye un vector (tien una magnitut y una dirección), a fuerza tamién será un vector.
Belaiskom
Belaiskom (en escritura iberica 50px) ye a transcripción fonetica literal d'os epigramas escritos en signario ibérico que apareixen en bellas monedas celtiberas, cudidas en a primera epoca romana d'Hispania, podendo estar ubicada a suya ceca en una antiga ciudat dita Konterbia Belaiska u bien Contrebia Belaisca, qualas restas arqueolochicas se troban en o dito Cabezo de las Minas en Botorrita, provincia de Zaragoza, (Aragón). No existe consenso en a comunidat scientifica sobre l'atribución d'ista ceca a dita ciudat y as hipotesis sobre a suya localización son amplament discutidas.
Posibles localizacions
Ista ceca perteneixe a o grupo d'os belos, pueblo celtiberico d'a val d'Ebro, o río Xalón y o Xiloca, encara que a suya localización extacta ye obcheto d'a-saber-las hipotesis. M. Beltrán considera que as monedas de leyenda "Belaiskom" perteneixen a la mesma ceca que as de Konterbakom Bel, que s'atribuyen a Contrebia Belaisca. En caso de que estase una ceca independient, amanada a dita ciudat, as localizacions posibles son Osma (Soria, Castiella y Leyón) y Cervera del Río Alhama (A Riocha). Coincidindo con ista zaguera hipotesis dita, Francisco Villar aporta un argumento lingüistico que disociaría o significau de Belaiskom como etnonimo de Belaiska.
Emisiones
Se conoixen dos emisions de monedas d'ista ceca, en a primera, de zaguerías d'o sieglo II aC, cude unidaz y metatz de bronze. As primeras en l'anverso amostran una cabeza viril con dos delfins y o signo iberico BE; en o reverso o chinete con lanza y a leyenda BELAI-SKOM. En os divisors, d'igual anverso, o reverso presenta o caballo galopiando con a leyenda d'a ceca. A segunda emisión se data en primerías d'o sieglo I aC y d'ella se decumentan unidaz de bronze de tipolochía identica a la emisión anterior, a excepción d'os delfins de l'anverso: en istas i pueden apareixer dos, un u dengún.
Metrolochía y cronolochía.
Seguntes o estudio de L. Villaronga y M. García-Garrido, a primera emisión perteneixe a la clase IV (monedas de valor metat de l'as romano de 16 monedas en libra, 9,92 g) que corresponde a zaguerías d'o sieglo II aC. A segunda emisión se clasifica adintro d'a clase V (monedas de valor metat de l'as romano de 18 monedas en libra, 8,48 g), de primerías d'o sieglo I aC.
Hyla arborea
Hyla arborea ye una especie d'anuro arbolicola y a especie mes común d'a suya familia en Europa.
Habitat
Vive en terrenos con augua permanent como basas, lacunas u parz lentas d'os ríos, on en as marguins abunda a vechetación. Hyla arborea ocupa preferiblement puestos on bi haiga árbols, maticals y atras vechetacions densas que li permitan de camuflar-se y estar a man de l'augua.
Distribucion
Present en as zonas mediterranias europeas. Amplament distribuita por Europa, dende Ucraína y Belarrusia, dica os Balcans, Creta, Italia, Benelux, Alemanya, asinas como gran part de Francia y Peninsula Iberica. En Aragon se troba en as sierras de Moncayo, de Cucalón, d'Albarracín, o Galacho de Chuslibol y Sierra d'Alcubierre.
Alionor de Foix
Alionor I de Navarra u Alionor de Foix, naixita d'Olit (Reino de Navarra) o 2 de febrero de 1426 y muerta en Tudela (Reino de Navarra) o 12 de febrero de 1479, estió una Reina de Navarra dende o 28 de chinero de 1479, cuan recuperó a cadiera reyal de mans de su pai Chuan II d'Aragón, dica a suya muerte. Yera filla de Chuan II d'Aragón (estando Infanta d'Aragón) y d'a reina Blanca I de Navarra, fendo asinas parte d'a Casa de Trastamara.
Villavieja del Lozoya
Villavieja del Lozoya ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Madrit. A suya población ye de 267 habitants (2021) en una superficie de 23,29 km².
Pico de Santa Catalina
Se troba aislada entre as sierras de Peco, Pajaranca y Cucalón. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Cheolochía
En lo cabalto de lo pico de Santa Catalina aflora la quarcita armoricana (Arenig, Ordovicico inferior), entre dos fallas.
Sus scrofa scrofa
O chabalin (de l'arabe chabali, Sus scrofa scrofa (L., 1758) ) ye un mamifero salvache d'Eurasia, d'a familia d'es suidos, omnivoro, prolifico y oportunista, muito freqüent en o continent, y que ha estato introdueito ta altros paises, especialment per estar apreciato como a presa de caza mayor. Antes d'imposar-se l'arabismo chabalín se deciba en aragonés medieval puerco u puerco montés.
Tien una capeza gran, con uellos chicos y o cuello muy desarrollato. As patas suyas son curtas, y se troban més desarrollatas as unas de debant que no las de dezaga, a diferencia d'o tocín domestico, en o qual ta obtener-ne o millor resultato economico, s'ha seleccionato cheneticament ta que es animals mudernos en tiengan as zaguereras més grans, perque ye d'allá d'á on ne obtienen as millors piezas de carne. A vista ye estremadament pobre, y ta compensar-se-ne, es chabalins han desarrollato un olfacto prou més bueno que les permit de ixolomar alimentos incluso a baixo d'a tierra.
thumbnail|200px|cucha|Rayencos, as crías d'o chabalín. © Eva Hejda. Es pelos tienen midas y colors diferents pendendo d'o puesto d'o cuerpo d'on se miren. En alto d'a crinera fan de 10 ta 13 cm de lonchitut (dica 16 cm en a coda) y son fuscos y bastos, en a cara y las patas els tienen més fuscos que en a resta d'o cuerpo, y per es cantos més que més bi predominan colors més claretas. En as crías chiquetas, o pelache ye caracteristicament rayato lonchitudinalment, cosa per a qual se'n diz rayencos d'es chabalins chicotz. Con a edat en mudan a color, y arredol d'es primers 6 meses (fraixencos) ya son quasi de tot d'a mesma color que os adultos.
En a peninsula ye especialment abundant, y només que en ella ya bi tien dos subespecies: Sus scrofa castilianus, d'a metat norte y con o pelache caracteristicament compuesto de cerras y burda, y Sus scrofa baeticus, d'a metat sud, que tien o pelache unicament compuesto de cerras duras. Una tercena subespecie d'o mesmo animal ye lo tocín domestico.
Es masclos tienen una mida d'á redol d'es 70 cm d'altaria en a cruz, plegando-be enta es 120 cm de lonchitut y 70–90 kg de peso, excepcionalment superando os 100 kg, y las fembras son mica més chicotas, con pesos d'entre es 40 y es 60 kg. thumbnail|dreita|220px|Es chabalins son animals gregarios.
Habitat
Es chabalins habitan a qualsiquier puesto a on que no manque cobertura vechetal u alimentos. Es puestos a on ye més habitual de trobar-los son as selvas d'árbols caducifolios con matical a on que poder-se amagar. Os carrascals, fabars y caixigars ne fan d'habitat més a sobén, anque se troban tamién en matullars meditarranios y marismas. En as arias rurals no ye dificil de trobar-los en campos caultivatos quan no bi son guaire luent es arbolaus. Ye un gran nadador y se-en han trobato a alta mar a-saber-las vegadas; se sape que d'ixa mesma traza bi plegoren ent'as Islas Balears y ent'as Islas Canarias.
Banyos en fango
thumbnail|dreita|190px|Un masclo aintro d'una balsa fangosa. O costumbre de banyar-se ye important ent'a ecolochía d'a especie, y se considera que tien diversas funcions; D'una man aseguran a regulación termica d'o cuerpo de l'animal, perque es chabalins no pueden pas sudar perque mancan-les as glandulas sudoriparas, y tamién se considera que es banyos en o fango tienen importants implicacions ent'as relacions socials d'a especie, plegando t'a més important implicación en referencia ent'a selección sexual, a on que, seguntes el que se-en conoix, as pilonas las emplegan toz es chabalins mientres toda l'anyada, en plegar o zelo as balsetas las emplegan només que es masclos adultos, asinas s'ha considerato que es banyos pueden estar durantes d'ixe periodo vinclatos con a persistencia d'olors corporals. Per el regular, a presencia de fango a l'alto d'a piel els proteche d'es insectos y d'es parasitos cutánios.
Comportamiento
thumbnail|dreita|150px|[[Pisatas de chabalin, en a ribera d'a Cinca.]] O chabalin ye un animal de comportamiento sociable, no territorialista, y migra nomadicament en trapadas matriarcals lure estructura central la componen de 3 ta 5 fembras con crías. A fembra dominanta ye la una de més edat (qui gosa, de vez, a ser a una més gran tamién), es masclos chovenons (fraixencos) que no superan l'anyo de vida las acompanyan anque no gosan a fer parte d'o grupo. Es masclos, en cambeo, son solitarios y només que es més viellos gosan a disponer d'altro masclo més chóven que els acompanya, dito escudero, de traza semilar a como fan es lupos.
Cutianament
O chabalín durantes d'o día ye regularment sedentario, encara que a la nueit puet fer grans distancias que bailan d'es 2 enta es 14 km de camín, a paso cruzato u trote levero (J. Reichholf, 1995), mientres que en fuyir puet pretar una galopada rapida que no dura pas guaire, que no ye guaire resistent.
En as selvas emplega quasi siempre es mesmos pasaches ta fer-be as bribadas suyas. Ye clasico trobar pistas d'ixas que bi fan en o matical, que rematan marcando-se en a vechetación de tan a sobén como en fan uso.
Periodo de zelo
thumbnail|dreita|235px|Fraixencos de chabalín. mientres o periodo de zelo, d'entre noviembre y chinero, o chabalín masclo mira as fembras que sían receptivas ta cubrir-las con tanta d'esma que a sobén s'oblida de minchar. En trobar una porcada, n'enzata la conquiesta enrestindo es fraixencos naixitos de l'anyo anterior, que de l'inte han d'ixopar-se, y quan cal tamién se concara con altros masclos adultos prebando de conseguir o més gran numbro de cutas que puet. Es harems cheneralment incluyen dos u tres fembras, anque ocasionalment se n'han visto que en teneban dica ueito.
Martín Sagarra
Martín Sagarra estió un important forista aragonés de probable orichen catalán, chusticia d'Aragón en o sieglo XIII u seguntes atras fuents lugartenient d'un chusticia de metat u zaguerías d'o sieglo XIV.
Se le atribuye una recopilación d'Observancias que pudieron contribuir a espardir a leyenda d'os Fueros de Sobrarbe.
Penya Verde
A penya Verde ye un mont de 1.253 metros d'altaria situau en o municipio d'a val d'Echo, en a sierra de los Dos Ríos.
Aragonés d'a valle de Tella
S'ha d'entender lo parlar de Tella no como un parlar definito y isolato en a suya valle, sique como una variedat que ha gosato conservar-se-ie millor y sin tantas castellanizacions como las atras de Sobrarbe porque la valle suya ye una lateral d'a Cinca sin garra río gran u intrés menero, y per ixo no i son puyatos ni guaires toristas en es zaguers anyos, ni personal d'as interpresas electricas mesmas que i fayoron as obras hidraulicas d'a redolata a lo largo de lo sieglo XX, y ixo ha feto que s'haiga puesto conservar millor la parla. S'ha de pensar que, asprés d'ixo, las carateristicas que en este articlo se definen tienen lo suyo foco de mas gran pureza en es lugars de lo cabo d'alto d'a valle (Escuaín, Rebiella, Arinzuet, La Miana y lo propio Tella), mientres que es lugars d'abaixo en a Cinca (La Enfortunada y lo Hespital) no cumplen toz es rasgos, estando la suya parla de pior clasificar, mas mezclatas con las d'atros parlars d'a redolata (perlongatos dende atros polos dialectals, como Chistau, Bielsa y l'aria de l'Aínsa), y tamién castellanizata mas furament.
Se'n conoixen pocos estudios fetos d'esta forma de l'aragonés, y la sola manifestación escrita que se'n ha puesto conservar ye un texto de l'anyo 1983 titulau "La Caridá de Tella", escrito per Isabel Sesé, natural de lo lugar de Tella, a on que i parla d'a fiesta suya ta's diyas que environan la diyata de Sant Chuan, en chunio, y l'acto central d'as fiestas de lo lugar que yeba la La Caridat. Lo texto el poblicoron en o numbro 3 d'a reviesta Orache, que corresponde con a estibata d'ixe anyo.
Enguán la suya vitalidat ye menima per la espoblación que habió de sofrir la valle en es anyos 50 y 60, goteyata de familias que en marchoron. Tella, Arinzuet y Escuaín estioron es unicos lugars que no s'espobloron de tot, pero perque i quedoron poquetas personas. Atras que en habioron de marchar, dimpués i son tornatas con es anyos, y son as responsables que i haigan atra vegata casas poblatas en l'actualidat. thumb|300px|right|Lo [[dolmen de Tella (circa 3000 a. C.), coneixito en a valle como La Losa (de) La Vasar. Este ye segurament lo monimento millor coneixito d'a valle de Tella.]]
Fonetica
Ye documentato o emplego regular de diya con epentesi antihiatica, que en aragonés cheneral ye día prenunciando-se esporadicament diya.
No se documentan casos de -nn- cheminata d'orichen latino como sí ocurre en belsetán. Bel eixemplo en ye:
Como en belsetán o grupo -it- que deriva d'o grupo latino -CT-, -ULT- ye -t-, sin -i- debant:
I hai bel caso de castellanización fonetica como allegar en cuenta de aplegar.
Morfolochía
Los adchectivos cuantificadors bel y bellos/bels se pronuncian bel y bels como en muitas variedaz d'aragonés.
L'adchectivo demostrativo aquel se pronuncia aquel como en aragonés cheneral. Lo determinant aquellos de l'aragonés cheneral se pronuncia /aqués/ y ye comparable a lo belsetán aquers /aqués/.
S'emplega a preposición per como en belsetán y benasqués, a diferencia de l'aragonés cheneral, on s'emplega por.
A preposición ta s'emplega tamién con función de finalidat, como en chistabín y benasqués:
S'emplega mas como evolución d'o latín magis, igual que en o chistabín y a diferencia d'a forma mes emplegada en a vecina valle de Bielsa u en a vall de Benás.
S'emplega alavez, como ye normal en l'Alto Aragón oriental, correspondendo a allora de l'Alto Aragón occidental:
Es articlos
Lo sistema d'articlos definitos ye lo, es, la, las. Lo mesmo que se feba en as valles de Bielsa enantes (dica lo primer tercio d'o sieglo XX) y en Chistau (mas d'antes, en o sieglo XIX) pero que en l'actualidat solo se i troba astí. En Bielsa y Chistau l'articlo masculín singular ye sostituito per lo castellanismo "el", pero talment perque la suya esaparición i estió mas tardana, lo parlar de Bielsa en ha puesto conservar vestichios en contrayer-se con preposicions (d'o, en o, per lo) que no se conservan mica en Chistau.
Este sistema, anque en posición post-vocalica y tonica (ixo ye, a lo prencipio d'a frase) mantiene ixa L, se comporta con unas particularidaz en atros casos
L'articlo siempre se fa en a forma completa dezaga de cualque preposición que remate con una vocal: enta, dica, ta, baixo, contra... Esto diz que ye (u yeba) cheneral en tota la metat norte de Sobrarbe, encluyendo-ie l'Aínsa, con a excepción de La Buerda que siempre las contrayen (t'a, dic'a, ecetra).
Bellas preposicions que rematan en consonant (r u s) fan que l'articlo siga lo completo tamién: per la, chos lo, ecetra. En es lugars de Sobrarbe que l'articlo completo se prenuncia con r- (ro, ra, ros, ras) esto nunca no i pasa, pos queda absorbito per lo son d'a R final d'a preposición. thumb|right|250px|Las construccions d'a [[valle de Tella han gosato conservar lo estilo tradicional d'as valles de Sobrarbe, pos es toristas cuasi nunca no i son puyatos.]]
Preposicions que rematan en n, como ye cheneral encluyendo-ie Chistau y Bielsa, prevocan que l'articlo se contraiga:
La preposición en pierde la E absorbita per lo son d'a vocal anterior, como siempre pasa en aragonés si ye que ista i remata en una, u bien una silaba vocal tonica+n que en emule l'efecto. Alavez, per ixo no s'ha de pensar que no exista, mesmo escribir-la u no ye una cuestión de notación. Asinas amanix ixa E en es casos que no se cumple ixo:
Tamién ye curioso que lo caso en que l'autora de «La Caridat» escrebió la forma completa d'a preposición + articlo, la metió con N cheminata, notando-ie asinas, per primera vegata, un aspecto que ye perceptible en l'aragonés de tot l'alto Sobrarbe pero que bien pocas vegatas se representa. En o texto de «La Caridat» la preposición con amaneixe seguita d'articlo de dos formas con lo, con la y conna:
Esto no pasa en Escuaín ni en Reviella, que lo dicen como ye cheneral en Sobrarbe: "con o", "con a".
Contraccions d'es articlos con las preposicions
L'articlo o, a, as s'emplega dezaga d'as preposicions en, (n'o, n'a). En o texto de "A Caridá" se troba as formas enno, conna.
1819
Mayo
right|thumb|250px|O poeta y periodista estausunidense [[Walt Whitman, naixito lo 31 de mayo de 1819.]]
Aragonés d'a valle de Tella
Contraccions d'es articlos con las preposicions
En Tella l'articlo no gosa contrayer-se con a preposición de, dando de lo, de la, de las, per cuentra que en Escuaín y Rebiella, a on sí que se i contrai (d'o, d'a, d'as):
S'ha de pensar que la tendencia natural de l'aragonés en Sobrarbe ye de contrayer ixes casos, tamién en Chistau y Bielsa. Que i siga documentato en Tella sin contracción ye bien curioso, pues mos be de fer pensar qué ye pasando, si que s'aiga conservato una forma etimolochica endemica on no se contrai (en favor d'isto, en l'Aínsa el feban asinas en o S. XIX), u bien que la presencia d'o castellano en a segunda metat d'o sieglo XX (parando cuenta que lo castellano no las contrai) aiga forzato ixas modas en Tella y cualque atro lugar, pero no en d'atros. En Chistau y Bielsa las formas "d'a" y "d'as" i fuoron documentatas dica en tiempos recients, pero en es zaguers anyos se i ye sentindo sobretot la forma separata "de la", "de las", que sin guaire dudas son favoreixitas per la presión de lo castellano. En Puértolas y Bestuer (se veiga aragonés d'a valle de Puértolas) i conviven as formas contraitas ("d'a") con las no contraitas ("de ra").
Pronombres
Lo pronombre ellos/éls de l'aragonés cheneral se pronuncia els. Manimenos en o texto de "La Caridá" podemos leyer ers, pronunciato és como en belsetán y chistabín:
Complemento directo
thumb|right|300px|La espoblación de la valle ye una causa prencipal ta la poca vitalidat d'este parlar. Foto: casa esbolfegata en [[Escuaín.]]
Es derivatos de lo pronombre latino INDE
thumb|right|300px|Lo casar d'[[Estaroniello, con a Penya Montanyesa en o fundo.]] Como ye cheneral en toz es Pireneus uescáns, la particla pronominoalverbial INDE de lo latín mos ha deixatas las formas en y ne, que s'emplegan sobretot con un uso pronominal en es casos que sostituyen lo complemento directo indeterminato en a oración: Esta carateristica ye común con o catalán, l'occitán y lo francés, y encara prou que tamién con o castellano baturro (ixo ye, lo parlar castellano d'a tierra baixa d'Aragón) per lo fuerte substrato de l'aragonés que éste tienei, perque ye lo que se i parlaba enantes.
Es derivatos de lo pronombre latino IBI
thumb|right|250px|La cadreta de lo [[río Yaga cuan en amanix d'es foratars d'Escuaín, con as colors de l'agorrata.]] Es derivatos d'o locativo latino IBI mos i han deixato a forma "i" (muit esporadicament "bi"), y la particla post-verbal "ie", tipica de l'aragonés oriental. <!-- Manimenos, en Escuaín u en Reviella s'emplega en o suyo puesto una alternancia d'as formas "be" e "bi" que son comuns con las parlas portolesa, belsetana e d'a valle de Vio.
Morfolochía verbal
thumb|right|300px|La [[sierra d'as Zucas|sierra d'as Sucas, que desepara la valle de Tella de la valle de Bielsa, ye responsable d'a separación dialectal en bels trazos lingüisticos.]]
Como parlar de tipo (alto-)centro-oriental que ye, l'aragonés en a valle de Tella presenta mutas carateristicas que se i veyen comuns con l'aragonés belsetán y lo chistabín en a conchugación d'es verbos, perque ixes dos están es parlars arquetipicos d'esta parte de Sobrarbe, pero que tamién en son con l'aragonés d'a valle de Puértolas y de la valle de Vio. Beluns d'estes rasgos nomás s'han descrito en ixes puestos, pero s'ha de pensar que enantes tamién estioron mas comuns en l'aragonés central.
Como en chistabín bi ha una -e en a primera persona singular d'os imperfectos d'indicativo:
Ista solución a-saber-lo d'intresant ye relacionata con l'emplego d' ibai en ansotano y que tamién s'emplegaba en aragonés de Cinco Villas y romance navarro pero que no s'escribiba en os textos navarros d'a Edat Meya:
Infinitivos
Es inifinitivos verbals en a valle de Tella actualment contemplan a prenunciación d'a -r final, a diferencia de lo chistabín, y puntualment, tamién en a valle d'a Cinca y La Fueva. Saroïhandy documentó que en a mas gran parte de Sobrarbe, a finals d'o sieglo XIX, encara se i sentiban infinitivos con -re que se diz paragochica, que encara subsiste hue en l'aragonés parlato en a villa de Chistén. Manimenos, lo filologo francés no fayó garra mención de la valle de Tella en es suyos estudios, y alavez, podemos pensar que talment tamién se i fés pero como actualment no se troba, no se'n puede concluir cosa.
Cherundios
Como en tot l'aragonés central y l'occidental, y adintro de l'aragonés oriental, tamién lo chistabín y lo fovano, es cherundios se fan rematando-los con -ando, -endo y -indo:
Participios
Es participios se fan con a forma tradicional de l'aragonés, ye decir, rematando en -ato, -ito, y dica fa pocas decadas sin garra penetración de la rematanza -au, -iu, que sí que ye present en atras zonas d'a comarca de Sobrarbe. En as zagueras decadas has penetrato las formas -au, -iu que son propias d'atras variedaz d'aragonés pero que en o caso d'a parla d'a valle de Tella representan un castellanismo por haber-se introducito dende lo castellano y en o proceso de castellanización.
Es participios fuertes documentatos en a valle de Tella son dito, visto, feto/feito/fecho, quiesto, puesto, muerto, frito, escrito, ubierto, farto, suelto, cubierto y tuerto, comuns a atras variedaz d'aragonés, en especial l'aragonés centro-oriental. Las formas despierto y chunto son actualment adchectivos y no participos activos.
Modo indicativo
thumb|right|200px|Basa de lo río Yaga en lo paso d'a Capaniecha.
Conchugación incoativa en uns verbos acabatos en -ir y -eixer
thumb|right|300px|Una [[casalucio|casona d'Escuaín, con habitants.]] Como en d'atros parlars d'a redolata tamién pasa (y con probabilidat, tamién en l'aragonés medieval seguntes se i observa en es documentos historicos) l'aragonés centro-oriental de Tella presenta conchugación incoativa en cualques verbos bien concretos d'a tercera -mas que mas- y puntualment segunda conchugación tamién.