cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sobrarbe
Era Cenozoica
thumb|right|250px|Una [[lenera de flysch cenozoico.]] O Cenozoico s'escomenzó en Sobrarbe con un paisache de tot diferent de l'actual. En o periodo Paleoceno, as evidencias de fosils indican que o territorio comarcal habría estau un aria plana, como una mar somera, con muit poca prefundidat y abundants formacions coralinas, que s'intercalarían con uno u mes deltas u estuarios salobres. En o dito periodo amaneixen os primers chacimientos paleontolochicos de vertebratos, en cheneral marins u de vita anfibia. A teoría de que Sobrarbe hese estau un gran delta en o Paleoceno y buena cosa de l'Eoceno pareix que explica la superposición d'estratos de diferents durezas que se troban a embutes en tota la comarca, en forma de turbiditas y formacions de flysch, que corresponderían con aportacions de sedimentos aluvials de tierra t'adintro. . Entre as unidaz litostratigraficas de flysch destaca o "Grupo Echo", que se troba a l'ueste d'o río Yaga. Bels cheografos parlan d'un "Flysch de Sobrarbe" en a parte sud d'a comarca, diferent d'o "Flysch cretacio-eoceno" d'o norueste de Sobrarbe (y d'a mes gran part de l'Alto Aragón).
Tot iste proceso pareix que habría ocurrito en paralelo con que, per o sector mes ta'l norte, as fuerzas orochenicas fesen empuchando mes y mes a tierra, y que os cheologos creyen que sería o periodo en o que se formón as grans anticlinals, plegamientos y cabalgamientos d'os estratos mesozoicos (anteriors) per tot lo Pireneu, feitos per fuerzas que dende lo norte (placa eurasiatica) habrían empuchato cara ta'l sud. Iste proceso se diz orochenia alpina. Muitas d'as formacions de flysch, sobretot as que se troba en o soaso de Linars, corresponderían con istos procesos, de pur derrubio dende lo norte, que se podrían haber alternato u dica coexistito con as aportacions consideratas fluvials dende lo sud, dindo poquet a poquet d'entre as unas y as altras omplindo lo brazo de mar mesozoica, en un periodo que se debió de prolargar muitos millons d'anyos, posiblement mientres buena cosa d'a era Cenozoica. Os tierratremos y dica cualques erupcions vulcanianas i podión estar frecuents en a era.
O periodo Eoceno ye a epoca en a que mes sedimentos d'os que en l'actualidat se i puede trobar se dipositón. As formacions mes caracteristicas d'ista epoca son as «margas» grisas, que forman uns modelatos que en a tierra se conoixen como «terrers/os», y que se'n puede trobar en grans extensions dende a baixa val de l'Ara dica la cuenca de Tremp, en o Pallars Chusano (Leida). En l'Eoceno, as fuerzas de compresión norte-sud se fayón intensismas, prevocando la formación de plegamientos sinclinals y anticlinals, como os que son vesitables en a sierra de l'Entremont. Mes en norte, una fractura chigantosa afectó a la crosta terrestre, y formó una u mes napas tectonicas enormes, caracterizatos per o deslizamiento d'estratos mes antigos en superficie, en tapando-ie os mes nuevos que se quedón debaixo.
D'istes corrimientos, se troban as trazas d'una que se conoix como «napa de Gavarnía», que ye socavato per o glaciar pleistoceno d'a val d'Ordesa. Un segundo corrimiento se produció per alto d'ixe primer, y ye la roca calsinera que forma las puntas d'o macizo d'As Tres Serols. Lo mes complexo d'as napa tectonica que se puede estudiar en Sobrarbe ye a «napa tectonica de Cotiella», que forma l'altura d'ixe macizo, pero que tiene a estructura de diferents escratas cheolochicas superposatas, d'entre as que se rompión cualques klipes, que dión lugar a la punta d'as montanyas satelitals d'ixe macizo: Penya Lierga, Penya Montanyesa y Penya Solano, grans moles calsinosas d'a era secundaria que se refirman sobre materials terciarios. thumb|right|250px|Os [[terrero (cheomorfolochía)|terrers son o modelato cheolochico sobre materials cenozoicos que con mes frecuencia amaneix en a metat meriodional d'a comarca.]] De l'Eoceno data tamién o conoixito fosil d'o «crocodilo de Lamata», un cranio parcialment bien conservato de reptil crocodiliano que se trobó en os arredols d'ista localidat d'o municipio de L'Abizanda, y que parla d'un entorno d'almarchal litoral u de mar superficial en recesión fa d'entre 40 y 50 millons d'anyos, en o subperiodo conoixito como Lutecián, en a zona sud d'a comarca. Tamién en o termin municipal de L'Abizanda se trobó lo «femur de L'Abizanda», un femur enter (60 cm) de bella especie de mamifero de grans dimensions, que, ademés, tiene un dient de reptil (posiblement, bella forma de varano) que se crebó y desprendió de l'amo cuan se miraba ta consumir a carcana.
L'Oligoceno siguió con a elevación d'o Pireneu alpino, y a total desaparición d'os ecosistemas acuaticos d'o territorio que actualment ye a comarca, que se va tornar, paulatinament, mes continental. L'aparición d'importants vias d'augua, ríos y torrents que drenaban as montanyas creixents propiciaban l'acumulación de sedimentos que baixaban d'ixas, y s'acumulaban en cualques puntos. Amaneixen conos de dechección fluvials litificatos en a sierra de Canciás (Fiscal), en o puerto de Sant Crapás (Barcabo), en o «puerto de l'Alto'l Pino», y en a vecina Ribagorza en a cuenca de Graus.
O Mioceno y o Plioceno se caracterizón per os firmes cambeos en a repartición de cuencas hidrolochicas en a Peninsula Iberica. Os ríos que naixeban en o choven Pireneu cambeón paulatinament as suyas trachectorias a mesura que a forma d'as montanyas s'aposentaba, y l'aparición d'o río Ebro (fa cosa de 6 millons d'anyos ) propició que os ríos d'o que ye Sobrarbe surtisen t'a Mar Mediterrania, per cuentas de desauguar-se en os antigos mars interiors d'a Peninsula. O mayor desnivel, con un Pireneu mes altero y con a surtita a la mar exterior, favoreixió a lixiviación y erosión d'as cuencas sedimentarias meridionals, resistindo millor as vals d'o Pireneu axial, de materials mes duros. En istos millons d'anyos apareix A Fueva, cuan se buedan os sedimentos interiors d'a suya cuenca, y se forman os modelatos cheolochicos d'a cuenca d'o río Susía y d'o Viello Sobrarbe. thumb|right|250px|Dende as bordas de [[val de Viadors|Viadors, o Lardana ye una masa vistera de rocas antigas emerchitas en os procesos alpins en a era terciaria.]] A finals d'o Plioceno, muitas d'as montanyas calsinosas tienen ya la estructura y altaria que tienen en l'actualidat, y s'escomienzan os procesos de modelato karstico que foradan l'interior d'as moles de roca calsinera, y que encara en l'actualidat no han deixato de funcionar.
O Pleistoceno ye la epoca dorata d'os glaciars. Aproximadament fa 2 millons d'anyos, cuan as montanyas pirenencas ya feban alto u baixo la mesma altaria que en l'actualidat, o progresivo refridamiento global d'iste periodo cheolochico suposó l'aparición de grans masas de chel en as vals pirenencas. En a val de l'Ara se producción os glaciars de mayor mida, en arribando en os picos glacials dende a on en l'actualidat naixe o río dica lo Plan de l'Uviar y os Ixates, en Sarvisé. En a Cinca existiban dos glaciars que no i hai pruebas que nunca s'achuntasen, la un en a val de Bielsa que gosaba arribar dica Las Devotas, y l'altra en Chistau, que naixeba en Viadors.
En cualques valletas laterals, como lo soaso de Linars, as morrenas de glaciars mes menudas fayón que en os sieglos d'estadios mes calidos se i formasen lacos d'altitut. Os Foratars d'Escuaín y as foces d'a val d'Anyisclo s'excavón con l'augua que se deschelaba d'os glaciars concabitos en os cabos d'alto de las ditas vals.
Karsts
thumb|right|250px|A [[cascada de Gavarnía|cascada y a cul de Gavarnía, en a comuna de Gavarnía (dpto. d'Altos Pireneus), que con os suyos 423 metros d'altaria ye la mes altera d'Europa occidental, anque se troba adintro d'o territorio francés, s'alimenta per vía soterrania con l'augua de l'Ibón Chelato de Mont Perdito, en Sobrarbe.]] As formacions karsticas son numerosos en o terreno calsinoso de Sobrarbe, y constituyen un d'os suyos atractivos, pus en i ha cualques que son practicables en espelolochía. As formas de modelato socavatas con l'augua de milenta anyos son comuns en buena cosa de l'actual comarca, y forman interesants cavidaz y corredors soterranios d'augua en encara en l'actualidat son vivos.
O karst mes extenso documentato en Sobrarbe ye o de Santa Helena en Buixaruelo, con galerías de 30 km de largaria y cuasi 1 km de prefundidat, que desemboca en un viver de firme churro, que ye d'a on se quita lo nombre de «Santa Helena». En a mesma val de Buixaruelo i ha tamién o karst de Senderuelo y o karst de Gabietos, que os dos rematan tamién con barrancos d'augua en superficie que afluyen en l'Ara.
Os truchos per a on percola l'augua en superficie son frecuents en a sierra Ferrera y en as baixants de Cotiella, como en a partida que se'n diz a «Ereta d'as Bruixas», debaixo de las Agullas d'o Mobisón y de la Cotiella. Tamién se'n troba buen numer d'ixes foratos en o macizo d'As Tres Serols, y anque no s'ha puesto explorar-los en prefundidat, se suposa que la cascada d'a Font-Blanca d'Anyisclo, que le da naixedero a lo Bellós per debaixo d'a punta d'As Solas, puede estar a manifestación externa d'as corrients soterranias de lo gran macizo que conoix a suya mayor altura en o Mont Perdito.
A cascada de Gavarnía, en a vecina comuna de Gavarnía (Altos Pireneus, Francia), ye una cascada de 423 metros d'altaria que fa parte d'o Patrimonio d'a Humanidat de la UNESCO y que ye la mes altera d'Europa occidental. Una d'as caracteristicas mes marcatas d'ixa cascada ye lo fuerte estiache que sufre en hibierno, que heba meravillato a locals y foranos en muitas decadas, sin que denguno no en hese puesto dar garra razón cientifica, dica que en o sieglo XX se demostró que naixeba d'un viver d'auguas soterranias que se pillaban d'o fundo de l'Ibón Chelato de Mont Perdito, que no tiene prou liquideza ta abastir-la si que en o verano. Per a suya espectacularidat, a cascada de Gavarnía corresponde probablement con l'eixemplo mes destacable (pero no lo solo eixemplo que i ha) d'un corso d'augua que esnaviesa per galerías karsticas en Sobrarbe, y comparte a suya naturaleza de churro aflorador con tantas altras fuents en a comarca (Sorrosal, Garcés, Font-Blanca d'Anyisclo, vivers d'O Campillón, churro de Furnos, O Garonazo, etc.) lo que fa platera la riqueza de formacions karsticas que cal que i haiga en Sobrarbe, muitas d'ellas que nian s'han gosato describir encara.
Clima
thumb|right|250px|Paisache dimpués d'un [[Nieu|nevazo hibernal en St. Vicient d'A Buerda, con o gallín arrocegato per l'aire de puerto ta'l sud, en tapando-le as garras a la Penya Montanyesa.]] Sobrarbe tiene un clima actual dominato per dos variables que se manifiestan mes u menos en seguntes qué puestos d'a suya cheografía: a continentalidat y l'altitut. A primer variable, muit marcata per a suya posición en o centro d'o Pireneu central, i alporta una component prencipal de sequera y temperaturas extremas, que manimenos pueden sentir-se disminuitas per l'efecto de l'agreste cheografía, que cualques vegadas actúa como cubilar contra l'orache, u como en o caso d'as foces y valletas mes estretas, fa que se i guarde millor a humedat. A segunda variable, prencipal per a dificil cheografía d'a comarca, conta con as fuertes diferencias que suposa una comarca tan contrastada, con altituz que no pasan d'os 500 m en bels puntos en sud contra belaltras que brincan t'alto d'os 3.000 m en norte. A suma y integración de totas dos variables da una diversidat de subespacios climaticos prou rica.
Continentalidat
A continentalidat s'accentúa per a presencia de sierras y formacions montanyesas que fan de barrera contra os vientos que arrociegan as precipitacions, per lo que buena cosa d'a comarca presenta un grau de continentalidat superior a lo que le i gosaría tocar per a suya posición y distancias dica las diferents mars, per lo que Sobrarbe ye la mes continental d'as cuatro comarcas pirenencas aragonesas, anque a diferencia con as de demés ye subtil.
A humedat que dimana de la mar Cantabrica y que en as comarcas mes occidentals aporta precipitacions d'agüerro y d'hibierno, se troba con a secuencia d'alturas que va dende lo macizo d'a Tendenera dica Canciás, en pasando per recuestos como lo puerto de Cotefablo, a punta d'Otal y a Oturia que cierran o Sobrepuerto per a man occidental, y que privan relativament a dentrada d'as mesmas nubles que fan discretament mes humedos os paisaches en a man de ponient d'ixes sarratos. Significativament, a presencia de los ditas sierras en o extrimo occidental d'a comarca reduce la incidencia d'os vientos de component ueste, como lo cierzo, que tan frecuents son en a depresión d'Ebro y en a val Ancha, y que en Sobrarbe son discretos u no se dan si que en as alturas.
O vientos de la Mediterrania, que arriban a traviés de Catalunya y de Ribagorza, y que podrían aportar-ie a humedat de tronatas y ruixatas de veranos que se desarrollan en o golfo de Lión, se troban con a linia de Pocez, collata de Sagún y o macizo de la Cotiella, que les impiden d'arribar enta'l centro y norte d'a comarca. Ye poco significativa la pluviometría d'oríchens mediterranias que se da en a comarca (si se conta con a suya posición cheografica), y con frecuencia, cuan en i hai, se concentra mes en a metat meridional que no en a de norte, millor guardata per as ditas sierras.
thumb|right|250px|Estiache d'hiberno en o [[río Vero, en Sasa de Surta.]]
En cualques arias d'a comarca, manimenos, cayen mes precipitacions que dimanan d'os costato francés d'o Pireneu que no d'as cuencas hispanas. Ye un fenomeno prou tipico la «gabacha», nombre con o que se conoix en a comarca las formacions de boiras altas que tapan con frequencia lo sistema d'as vals de Bielsa, pero que se topan con a sierra d'As Zucas que no pueden atravesar y fan que se trobe un contraste important dende a man norte contra la man sud de la dita sierra, fendo que en Bielsa sia nuble u i pleva un numer significativament superior de dias que p. ex. en Tella.
Precipitacions
A pluviometría meya presenta una important variación dende as poblacions en norte d'a comarca, afectadas frecuentment per o fenomeno de la «gabacha» (u nubles que trescruzan dende Francia), contra las poblacions en sud.
En poblacions en norte, se rechistra precipitacions meyas anyals de 1.600 mm (p. ex. en a villa de Bielsa, 1.500 mm en Buixaruelo) y que se suposa que pueden enfilar-se t'alto d'os 2.000 mm/anyada en as alturas. En sud, a sequera ye mes dominant, con precipitacions de 950-1.000 mm en A Fueva y a val d'o río Cinca, y con 800 mm anyals en Lecina, en o Viello Sobrarbe, en estando que a dita «Tierra de Buxo» ye la part mes seca de tot Sobrarbe.
Ixa desigual repartición d'as precipitacions en a cheografía comarcal tamién en ye en tot l'anyo, con maximos d'agüerro y de primavera, y estiaches d'hibierno y de finals de verano que se fan notar en a baixata d'o nivel d'os ríos.
Flora
thumb|right|250px|[[Fabera en a val de Pineta.]] A zonación vechetacional de Sobrarbe ye muit marcata en latitut, en estando una comarca montanyesa, con as altarias mayors cuasi siempre que se troban en norte d'a comarca, a on que tamién coincide que se i produce as mayors precipitacions.
En altitut, a zonación d'a vechetación tamién i ye clara, pero presenta matices que de regular se troba relacionatos con as diferents cuantidaz de precipitacions que se i rechistra. Os diferents pisos de vechetación que tradicionalment se da tamién existen en Sobrarbe, pero con peculiaridaz. As prencipals peculiaridaz floristicas se pueden definir per a continchencia de diferents factors, prencipalment dominatos per o tremescluz y aleatorización d'especies vechetals propias d'as arias centroeuropeguas y mediterranias.
Existe, tamién, una influencia important de lo relieve: foces, conchestras, tarteras u solans proporcionan condicions fisicas y d'habitabilidat muit diferents, y tot isto fa que naturalment amaneixcan especies tipicas d'hábitats muit diferents deseparadas tansament per pocos kilometros.
División
O territorio d'a comarca de Sobrarbe el trescruzan diferents vals que prencipalment s'obren de norte ta sud, u que s'abocan a belaltra que sí que tienga ixa orientación, lo que significa que per la boca tamién i pueden recibir influencias d'ixas. En as vals norte → sud, as influencias son mes montanyesas y atlanticas en norte, y mes de tipo mediterranio conforme baixan ta's semontanos. Manimenos, l'aparición d'eixemplars inesperatos d'especies impropias de bel puesto tamién puede tornar-se un fenomeno común, y como eixemplo se'n puede dar a presencia de selvetas de pinarras (Pinus halepensis, especie muit mediterrania, de costa y clima suau) en l'Alto'l Pino, a cuasi 1.000 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar y a mes de 250 km d'a costa millor amanata, u a peculiar comunidat de carrascas (Quercus ilex, de meya y baixa montanya mediterrania) que s'enfilan dica os 1.700 metros d'altitut en a baixant de solano d'As Sestrals.
En os pisos meyos i ha un paisache d'especies propias de l'estadío mediterranio humedo y submediterranio, que son as mes numbrosas y as que, globalment, mes superficie en a comarca cubren. Son especies de Quercus con fuella marcescent, fundamentalment caixicos como Quercus subpyrenaica, muit numeroso en a comarca, y sobretot grans extensions de pinars de pin crabero (Pinus nigra var. salzmannii) y de pinastra (Pinus pinaster), en estando-ie ista zaguer especie una que s'ha trobau muit favoireixita per os procesos de reforestación de lo sieglo XX.
A variabilidat de paisaches y comunidaz ye muit important, y ta muitos autors tot isto ha gosato representar un problema de clasificación. A realidat floristica de la comarca ye complexa y forma un mosaico de dificil descripción, que en as parolas de lo botanico Helios Sáinz no vale a pena romper-se a cabeza ta mirar d'encaixonar-lo en una descripción tradicional:
Pisos vechetacionals
thumb|right|250px|Paisache de piso basal mediterranio extrimo en o [[Viello Sobrarbe, en os arredols de Pauls. Difuera d'os campos cautivatos, o mont se composa d'aliagas, coscollos y bellas plantas aromaticas como l'estremoncillo. I ha bien pocos árbols.]] Os pisos de vechetación en Sobrarbe, d'alcuerdo con bel experto, son prencipalment seis, y son: thumb|right|250px|A [[basa d'a Mora en o macizo d'a Cotiella. Os pins negros son os solos árbols que se puede trobar en cualques altituz.]]
Una tonica cheneral adintro de toz os pisos fitoclimaticos ye que en os puestos en os que se i puede dar mas humedat, se i puede trobar con frecuencia un numero mayor d'especies propias de la rechión eurosiberiana (p. ex. Europa central), mientres que en os solanos y puestos de mas sequera, as especies son mas mediterranias.
En Sobrarbe no i existe lo piso colino propio d'o clima atlantico. Tampoco no se i troba especies tan frecuents en a rechión eurosiberiana como Quercus robur, per garra puesto.
Cheografía orografica y humana
thumb|150px|left|A chaminera troncoconica, elemento tradicional pirenenco, con especial personalidat en o Sobrarbe. Ta entender a fesionomía popular y demografica de Sobrarbe, cal mirar-se es dos ríos alacetals d'a suya naturaleza; a metat ueste, dominata per a influencia de l'Ara, ye una tierra de vals chicotas con lugars alteros que enfilan t'alto en o Sobrepuerto, con as chicolonas vals d'Otal y d'o Sorrosal, per alto de nuclios poblacionals como Broto y Boltanya en a ribera d'o río, constituyen un paisache bien curioso a on es despoblatos mandan es puestos mes altos (con contadas excepcions como Fraixén y Linás) y severas poblacions d'alto d'es 100 habitadors mandando-ne as fincas mes baixas (Sarvisé, Broto, Fiscal...). A parti mes calmera, a baixa cuenca de l'Ara, tien importants despoblatos como la rematanza d'a Ribera de Fiscal, a on que l'entibo nunca construito de Chanovas vuedó de tot en es anyos 60 es lugars de Lavelilla, Lacort y Chanobas, y a on que o prochecto inconcluso d'una repoblación forestal d'es 70, que nunca se plegó a fer, en exilió es pobladors d'a lateral val d'a Solana.
A metat este, dominata per A Cinca, ye una zona mes complexa a on que vals como A Fueva y Chistau han aconservato dica es nuestros días plen furas personalidaz individuals, mientres que a ribera mesma d'o río no ha habito (dica tiempos recients) guaires diferencias con es lugars d'alto a las vals como Puertolas u Tella. Bielsa, partida d'a on que libra a Cinca, ye per astí uno d'es municipios mes singulars d'Aragón, con capezana en a villa d'o mesmo nombre, repliega como a lavallos un conchunto de vals que bien baixan d'o mallo d'As Tres Serols, u bien enfilan t'as buegas que fan puesto a Francia d'altra man d'a montanya, d'entre d'as cualas a Cinca en amaneix de mai tornar a traviés d'o Forato d'as Devotas (O Forau) que ye o solo puesto per a on esta compleguera ha garra paso ent'a resta de Sobrarbe.
thumb|right|250px|Una casa tradicional en [[Buerba, en a Valle' Vió.]] O interfluvio d'a Cinca y de l'Ara, con a redolada d'o Quinyón de Fanlo y d'a Valle de Vió (Valle' Vió en as formas d'a parla local) como a estandartes, ye una tierra de gradients, culturals y demograficos, a on l'espoblación y a falta d'envenache turistico han permeso la conservación de beluns d'es nuclios mes rusticos y isolatos d'a zona, y a on que cualsiquier visitant (y cada vegada ne son mes) bi puet trobar puestos unicos, paisaches remotos, y una rica muestra d'as formas tradicionals sobrarbencas en a cultura y l'arquitectura autoctona.
A rechión mes baixa d'a comarca ye separata per a ringlera de monts que forman a Sierra d'Olsón en dos partis: o Viello Sobrarbe y o Baixo Sobrarbe (cuenca de Mediano), enta que a ralla be d'implantar-se en a Sierra de Naval que en ye la muga mes inferior con o Semontán. O Viello Sobrarbe estió a ixe efecto o primordio historico d'esta comarca, feta d'alto u baixo d'as tierras que estioren o Condau de Sobrarbe medieval, feto que seguntes prou historiadors, en salioren de debaixo d'es tozals de Guaso y per ixo d'a fondalada de Paulés (depresión de l'Arcusa), as fuerzas cristianas ta conquerir-ne las villas de Boltanya y l'Aínsa d'a valle de l'Ara. Una tierra complexa, fondalada orografica sulcada per o río Ena en o norte, ixuca y repentata de terreros y lavallatas per o sud, a on que es lugars dispersos d'o municipio de Barcabo fan puesto ta lo zaguer repui sobrarbenco antes de fer-se semontanesa semontanesa ixa tierra que o Vero ha de veyer, y mes dura que verda en a suya despullatura per l'ueste, a on que se'n diz con gran encierto a Tierra d'o Buixo, perque cuasi no se i vei altra cosa, penya sulcada de barrancos que sin mes arbols que as almendreras d'as marguins, fa camín enta o ya vecín Sarrablo. thumb|left|300px|A fondalada de [[l'Arcusa y o Viello Sobrarbe vistos de Guaso.]]
Ye ixe Viello Sobrarbe de benas profundas afundato d'es territorios a on yera l'antigo Condau de Sobrarbe d'o Sieglo IX, mientres que l'actual comarca politica coincide alto u baixo con es limites d'aquel que fue dito asinas en o sieglo X, a centuria dimpués, dezaga d'a conquista que heba de portar-ne lo nombre en radigar-se con es orichens d'o mesmo Reino d'Aragón. Diz, no obstante, que ya heba per ixes lugars ideya, de plen en o sieglo XX, que a tierra conoixita como Sobrarbe no fues que a tierra que trobamos d'entre las sierras de Guara, Sevil, Balcez y d'Olsón, bellas partes baixo a uembra d'o Tozal de l'Asba (1441m), bellas partes crebata d'as escorrenteras d'a tierra de Barcabo y Lecina, y d'a Tierra d'o Buxo, pero nunca no mes enta o norte d'o Tozal de Guaso y d'o río Ara. Ni l'Aínsa ni Boltanya, ni tota aquella tierra dita As Valles u mesmo A Fueva, tiene o privilechio de contar-se adintro de Sobrarbe propiament dito.
L'autor belsetán Leonardo Escalona fa tamién ista distinción en un poema:
Como en altros puestos pasa
En Ribagorza y Litera
Y al igual que per astí
En Sobrarbe y per la Fueva
thumb|center|500px|A [[val d'a Fueva|valle d'a Fueva ye dreitata y tranquila, talment como a redolada tradicionalment desapartata d'a comarca.]] A Fueva ye d'altra man, una fondalada como o suyo nombre fa a veyer, per baixo d'a Sierra Ferrera s'estendilla adintro d'unas tierras sin guaires monts ni altros. Estruturada arredol d'o nuclio de Tierrantona, baixa d'a Sierra d'Arro que la separa d'a valle d'a Cinca per l'ueste, y d'as sierras Ferrera y de Foradada per o norte y l'este respectivament. Paisache planer, no tien guaire mes lugars granizos que Tierrantona y talment Fuendecampo, constando a suya distribución demografica d'un alacet important de nuclios chicotez con belas casas como a mes gran d'éls, deseparatos politicament per es municipios de Palo (o mes chicot de tot Sobrarbe) y d'A Fueva. thumb|820px|center|Panoramica d'a [[Val d'a Cinca|Valle d'a Cinca d'alto d'a Sierra de Sant Visorio. [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Panor%C3%A1mica_de_Muro_Completa.JPG Se veiga a plena resolución astí] . E tammién [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Panor%C3%A1mica_Muro_Toponimia_Fabla.JPG Se veiga una versión con a toponimia senyalada]. ]]
Parques Naturals y altros espacios protechitos
thumb|right|250px|Con a declaración d'es espacios protechitos y a regulación d'as actividaz tradicionals, bels lugars rematoren a cayita en a [[despoblación en Aragón|despoblación. En a imachen, a ilesia de Sercué, con o zaguer nievaso primaberenc d'as Sestrals dezaga.]] A comarca de Sobrarbe contién cuatro grans arias naturals protechitas; una con ran de parque nacional, dos en grau de parques naturals y una tercena, relacionata con a primera, en grau de reserva d'a biosfera. Chunto con es puestos declaratos Zonas d'Especial Protección ta las Aves (ZEPA), que s'han declarato en habe pocos tiempos, y o Molimento Natural d'os Glaciars Pirenencos (declaración d'o 1990), tien o 46% d'o suyo territorio (1.017 Km2) considerato espacio protechito. Actualment toz es espacios protechitos d'a comarca feguran en a Lista de Puestos d'Interés Comunitario (conoixita per as sieglas castellanas LIC -Lugares de Interés Comunitario-) ta que en caso que o prochecto s'aprobás, faigan parte d'a Rete Natura 2000 d'espacios protechitos per a Unión Europea.
Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols
thumb|left|250px|A man pacina d'a [[valle de Pineta, en o Parque Nacional.]] Creyato orichinalment o 16 d'agosto d'o 1918 con un extensión unica que cobriba a valle d'Ordesa, estió lo segundo Parque Nacional d'Espanya en estar creyato, no mes que bels días dimpués que yeba declarato o Parque Nacional de Covadonga (actual Picos d'Europa), en Asturias. No estió dica lo 13 de chulio d'o 1982 que se-bi encluyoren o mallo d'o Mont Perdito y las valles de Pineta y Anyisclo, enamplando-ne asinas a extensión dica 15 600 has.
Compliega fincas d'es municipios de Torla, Broto, Fanlo, Puertolas, Tella-Sin y Bielsa, y ye, d'ixa traza, tot er en a suya amplaria aintre de Sobrarbe.
thumb|right|250px|As [[Fabo|faberas son selvas qui frequentan as riberas aintre d'o Parque, prosperando per as boiras baixas y la elevata humidat.]] Paisachisticament, es endreitos d'o Parque Nacional son contrastatos. Es lapiars d'alto en as tucas son ixucos y foradatos d'auguas que s'escuelan per aintre d'a montanya, amagadas de no veyer-se y luent d'as benas d'una vechetación esparza y fustiata d'aires y ixuqueras, y per baixo en as valles, libradors d'auguas en abundancia que alimentan selvas caducifolias centenarias a on que s'amaga la fauna, y nutren as garonas d'es grans ríos d'a comarca, como la Cinca en Pineta, l'Arazas en Ordesa, u lo Bellós en Anyisclo.
Parque Natural d'o Pocez-Maladeta
O parque d'o Pocez-Maladeta ye un aria protechita d'entre as valles de Chistau y d'Arán, con a suya mes gran parti aintre d'es limites d'a comarca de Ribagorza (Valle de Benasc), prene no obstante belas fincas d'a Valle de Chistau per l'ueste.
thumb|left|200px|[[Chistén estió bombardeyato en a Guerra Civil. Actualment ha experimentato una renaixencia economica y demografica gracias a lo Parque.]] Estruturado arredol d'o sistema montanyoso d'a Maladeta per a suya bersant benasquesa, y con a Tuca Lardana (u Pocez) como a mes gran montanya que ne fa parti per Chistau, tien un total de 33 207 has de superficie vertida a dos valles pirenencas, que engloban fincas d'es municipios ribagorzans de Benasc, Montanui y Saúnc, y d'a man sobrarbenca Chistén, Plan y Sant Chuan.
D'un terrén prou complicato, esta parti d'a montanya enclui o mes gran numbro de tucas en puntas per alto d'es 3000m d'altaria de tot o Pireneu, con l'Aneto en a parti benasquesa d'o parque que ye l'uno mes alto de tota a cordelera, tien no obstante os glaciars y ibons mes importants en as suyas faldadas, trobando-se-be nieus perpetuas a bel puesto, y estando o mallo rocoso de tot foradato per aintre de chamineras, simas y regalladors que ne filtran as auguas ent'as cuenca per una man de l'Esera y per l'altra d'a Cinqueta. thumb|right|250px|A [[Basa de la Mora|Basa d'a Mora (u Ibón de Plan) Anque no s etroba en o Parque, ye un ixemplo d'es ibons d'a compleguera alta de Chistau.]] Contién altras montanyas importants como a Culfreda, a Vachimala, a Bagüenyola, a Punta d'Espadas, o Puntal Perdiguero y a Vallhibierna. As pratieras d'a man chistabina enfilan t'alto per as garras d'a Llardana, desembratas d'ibons, beluns d'es cuals tienen mitos y falordias relacionatos, y amuestras paisaches de verdura sien de comparacions. As bordas son frecuents en toz es transectos per as parzanas mes altas d'a valle de Chistau, formando a bel puesto agrupacions curiosas, a on que d'antigos se-bi guardaba palla y alfalz t'as bestias en l'hibierno. Altras bordas, poquetas huei, encara conservan es tiellatos de palla que d'abantis mes heban estau una d'as caracteristicas d'as bordas d'esta valle.
Parque Natural d'a Sierra y Foces de Guara
Como en o caso anterior, este ye un espacio natural deseparato en mes d'una comarca, d'entre d'o Viello Sobrarbe, d'a Plana de Uesca y Sarrablo. Tien una superficie total de 47 450 has amés de belas 33 775 has d'Aria de Protección Periferica, con bels puestos interiors adeclaratos Zonas d'Especial Protección ta las Aus (ZEPA). Asinas, embraca fincas d'es municipios d'Abiego, Adauesca, l'Aínsa-Sobrarbe, Boltanya, Barcabo, Alquezra, Arguis, Candarenas, Casbas de Uesca, Colungo, Samianigo, Lo Porzano y d'o mesmo Uesca.
A naturaleza d'o terrén, rico en sedimentos calsionosos y fuertament karsticos, fa que sía mes blando d'escardar per l'augua, d'on ye l'enchaque que s'aiga foradato per es ríos y escorrenteras d'una maniera tan fura tot o paisache. As sierras de Guara, Sebil, Gabardón, Balcez, Gabardilla y d'Arengol s'embrazan a esta parti d'as sierras exteriors solcatas per es cinco ríos principals: l'Alcanadre, o Vero, o Flumen, o Guatizalema y o Mascún, d'entre es cuals o Bero n'ha feto o mes destacato canyón, a man d'o lugar de Lecina.
Gastronomía
thumb|left|250px|Bels puestos de Sobrarbe encara ne mantienen as formas tradicionals. Sobrarbe ye, como tot l'Alto Aragón, tierra de buen minchar. A gastronomía local enclui muitos mes platos de carne que no en altras rechions. A tradición rematera d'esta tierra, chunto con a deficultat t'aconservar as minchas ta l'hibierno facilitó de seguras l'especial desarrollo de tradicions carnicas y conservaderas como a fabricación artesanal de numbrosas variantas de chacinas y matacías, que bi han plegato a estar claus ta entendier a gastronomía local.
Clasicas están as longanizas (secallonas) de Boltanya, como clasicas son as chiretas, una especialidat culinaria sobrarbenca cuasi desconeixita fuera d'a redolada, que en tien d'arroz, pimienta, y trocez d'o liviano de corder (o corazón y es polmons fetos borralla) bien cotraciatos aintre d'o bodiello de l'animal, que se cuez buens ratos d'antis no se sirbe, con recetas peculiars pendendo d'o lugar, que gosan a incluyir hierbas aromaticas autoctonas que preban d'aromatizar-ne o gusto.
As tortetas son masaduras d'a sangre d'o tocín con farina, anís (u talment altros licors), a grasada de l'animal, canela y belaltras especias, masatas enta una forma d'aniello u rosqueta, que dimpués se fa tostar a l'alto d'una plancha de fierra en alto d'o fueco u semilar, ta fer-las conservables. Dimpués, d'antis no se sirvan, s'han de cuecer bien aintre d'o forno ta trigar-ne a millor sapia d'as especias. A butifarda u butifarra ye o mondongo tipico d'a redolada, que como altros mondongos d'Aragón, contién en a tripa d'o tocín, a suya sangre con especias, grasa y arroz.
O salmorrello u salmorrejo que no ye si que una torta d'arroz con patata y carne de corder u craba. A polleta en pepitoria tammién ye altro plato a gustar. A bels puestos, amés, son aconservatos platos tradicionals de guisada d'es pastors; ixes preparatos feban honra d'aproveitar es ingredients como garra no en feba. Cuasi toz tienen a patata como a base, pero per alto d'ella encluyen trocez de carne, vediella u corder per un regular. En son ixemplos as Patatas de sopas u as Patatas con carne.
A repostería d'a redolada ye, amés, rica y variata. As Tortas de farina y uevo con zucre per l'alto son preparato forniatos, fetos per un regular a masaderías. Actualment son famosas en a comarca as unas fetas en A Buerda. A torta tien una versión mes dulzera encara, con l'interior emplenato de carabaza u altras fruitas, que se'n diz pastillo. Formas mes complicatas se troban a bels lugars, a on que ixas especialidaz gosan a incluir trocez de nuez u abellanas. Es crespiellos son una varianta local de bunyuelos con especias.
Pieter Bruegel o Viello
Pieter Brueghel o Viello u Bruegel (1525? – 9 de setiembre de 1569) estió un pintor flamenco, conoixito sobretot per os suyos paisaches y escenas de campesins.
Biografía
Bels documentos sitúan o suyo puesto de naiximiento en Broghel, amán de Breda, pero no ye seguro si se refieren a la ciudat holandesa de Breda u a la ciudat belga de Bree, clamata Breda en latín. De l'anyo 1559 entadebant, o pintor sacó l'hache d'o suyo apellito y emprencipió a sinyar os cuadros suyos como Bruegel.
right|thumb|250px|A torre de Babel (1563) Estió aprendiz de Pieter van Aelst, a filla de qui sería mas tardi a suya muller, y ta 1551 l'aceptaban como mayestro en a cofraría de pintors d'Anvers. Poco dimpués vesitó Italia, tornando unaltra vegata ta Anvers antis d'estableixer-se a la fin en Bruselas 10 anyos dimpués, an i moriba lo 9 de setiembre de 1569.
Estió lo pai de Pieter Bruegel o Chóven y Jan Bruegel o Viello. Os dos fillos se ferían tamién pintors, pero a la muerte de su pai yeran encara chiquez.
Bruegel s'especializó en paisaches plens de campesins, pintatos en un estilo mas simple que o d'os suyos contemporanios. A influencia mas evident en l'arte suyo ye a de l'anterior mayestro holandés Hieronymus Bosch.
A ormino se considera a Bruegel o Viello lo primer pintor d'Occident en fer paisaches per gusto propio mas que no pas como lo telón de fundo de bella alegoría relichiosa. Os suyos paisaches d'hibierno de 1565 son una buena preba d'a riguridat d'os hibiernos en o tiempo d'a clamata Chiqueta Edat de Chelo.
Obras
right|thumb|250px|O Trunfo d'a Muerte (1562)
Silanos
Silanos (Silanos en sardo; Silanus, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 2.394 habitants en una superficie de 48,04 km², con una densidat de población de 49,83 hab/km².
Cheografía
A localidat de Silanos ye situata a 400 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Espuenda
250px|thumb|right|En estas faixas deseparadas por espuendas de [[Longji, (Guangxi, China), se cautiva la roz.]] thumb|right|250px|Vinals en faixas deseparadas por espuendas en o Duero portugués. Una espuenda ye una pendient que deseparara dos faixas, u la pendient pedregosa que queda dimpués de fer-se un lurte.
Etimolochía
La palabra "espuenda" deriva de lo latín ESPONDA ("marguin lateral d'un leito", "tarabidau d'un leito") y fa part de lo lexico pirenenco, con suyos cognatos que se troban en catalán (espona), en occitán gascón (espoune, espounde, espoundre ), y en basco (esponda, ezponda), on podría estar por lo suyo significau un aragonesismo u, por a suya fonetica un elemento mes de lo superestrato latino en basco. La palabra espuenda, las suyas variant ezpuenda y los derivaus espondón y ezpondón se fan servir en lo castellano de navarra como muestra de lo substracto navarro-aragonés que bi ha a on se charró lo romanz navarro. La palabra espuenda se relaciona con lo toponimo "Espuéndolas" de la Chacetania, que presenta lo diminutivo -ula d'orichen latino.
En l'Alto Aragón la palabra "espuenda" presenta las variants espuenna en belsetán y espuena en chistabín y benasqués, herencio de l'antiga tendencia de l'aragonés preliterario de simplificar lo grupo latino -ND- en -nn-, y dimpués en -n- (como en lo toponimo "Pano" y en la palabra belsetana barannato). En ribagorzano se documenta espuenda en Estadilla, espuena en benasqués, y la forma monoptongada espona en Chuseu, Torres, Fonz y Val de Lierp, en continuidat cheografica con l'uso de espona en catalán ribagorzano.
Semantica
A part de lo significau cheneral que leva implicito lo concepto de pendient, s'han produeito corrimientos lexicos locals en l'Alto Aragón y en Navarra. Manimenos en bells casos puet representar un defecto d'interpretación por part d'investigadors que seguiban los metodos de la filolochía hispanica tradicional, ignorant de la existencia u de la naturaleza de l'aragonés.
Un corrimiento semantico curioso se troba bien documentau en chistabín. La palabra espuena en chistabín significa "caballón entre dos terrenos", mientres que esponal ye la palabra pa dicir la "pendient de tierra con hierba entre dos campos". , "campo malo en la costera". Este corrimiento ye intresant porque se troba en francés con la palabra francesa talus, amprada por quasi totas as luengas occidentals pa designar pendients. En las rechions atlanticas francesas con un paisache de bocage se diz talus a un muro de tierra u hierba que muga una parcela, a l'igual que en chistabín designa a unas estructuras deseparadoras de propiedatz u elementos agricolas en la horizontal y no en pendient.
Lo derivau esponal presenta diferents significaus locals como "campo en una costera" (tellán), "marguin divisoria gran" (aragonés d'o Viello Sobrarbe), y en lo ribagorzano de Fonz se diz esponar.
Lousã
Lousã ye un municipio portugués d'o Districto de Coimbra. Tién una superficie de 139,16 km² y a suya población yera de 17.380 habitants en 2011 con una densidat de población de 124,89 hab/km².
Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1924
Os Chuegos Olimpicos d'hibierno de Chamonix 1924, conoixitos tamién como Semana d'os Esportes d'hibierno, estioron a lo principio parte d'os Chuegos Olimpicos de París 1924 pero posteriorment fueron os I Chuegos Olimpicos d'hibierno. Se celebroron en Chamonix (Francia) dende o 25 de chinero dica o 5 de febrero de 1924. I participoron 258 atletas varons de dieciseis países y no partecipó garra persona de sexo femenín.
Pui Negret
Pui Negret (en castellano Puñegret) ye un pueyo de 331 metros d'altaria, situau en a depresión d'Ebro, en a provincia de Zaragoza.
Se troba en o municipio de Gallur, en o puesto a on se troba actualment o vertedero de vasuera. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico que se diz Basurero.
Toponimia
L'oronimo Pui Negret se presenta en l'actualidat con as variants Punigré y Puñigré en a parla de Gallur, y se documenta en la carta de población de Mallén (1132):
Curiosidatz
En iste puesto se reunioron o 10 de noviembre de 1591 as dos partis de l'exercito castellano que heban encetau a invasión d'Aragón, una dende Alfaro y l'atra dende Agreda. Yera a o mando Alonso de Vargas y s'endrezaba enta Zaragoza pa acotolar as alteracions d'Aragón.
Pico d'Auguas Tuertas
O pico d'Auguas Tuertas (en francés Pic d'Aygues Tortes) ye un pico de 2.796 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Lodenvièla (Occitania).
Biescas
Biescas ye una villa d'a provincia de Uesca situata a 875m dencima d'o ran d'o mar en a Tierra de Biescas en o Pireneu aragonés. A villa ye dividita por o río Galligo en dos barrios: Sant Per y O Salvador que a la suya vegata se divide en A Penya y lo Barrio Baixo. En cada un d'os dos barrios b'ha una ilesia que leva o nombre d'o barrio conservando a d'O Salvador un abside romanico. A población ye de bels 1.535 habitants (2014).
Historicament as prencipals actividaz d'a villa yeran l'agricultura y a ganadería, anque hue s'ha convertito en un important centro turistico como a gran parti d'as localidaz d'a val de Tena.
Localidaz d'o municipio
Hue fan parte d'o municipio de Biescas muitas localidaz que d'antes mas tenioron o suyo propio concello. O municipio de Biescas ye dividito en cuatre partes a on se troban os lugars y lugarons que lo forman: Tamién fan parte d'o municipio as localidaz d'Ainielle (en o Sobrepuerto), Barbenuta, Bergusa, Casbas, Espierre, Susín y Xabierre-Cuarnas este zaguer en Sarrablo.
D'antes mas o termin municipal yera dividito en dica seis concellos diferents:
Historia
B'ha restas d'a ocupación humana en os territorios de l'actual municipio de Biescas dende os tiempos prehistoricos como puet veyer-se en o dolmen de Santa Helena con materials d'a Edat d'o Bronze u a posible actividat humana arredol de l'ibón de Piedrafita.
En os tiempos d'os romanos ya se sabe que i pasaba a calzata romana que'n puyaba dende Sabiniacum dica o balniario de Pandicosa. Mas tarde mientres o periodo musulmán Biescas pendeba d'a ciudat de Wasqa.
Con a reconquiesta cristiana, entre os anyos 918 y 920, o territorio estió repoblato y lo conte Sancho Galíndez II establió lo monesterio de Sant Andreu d'o Cercito en l'anyo 950, construito por grupos de mozarabes que i plegoron dende Uesca.
Bi habioron numerosas envasions mientres o sieglo XVI en a val por parti de biarneses luteranos, dirichitos por Antonio Pérez, secretario d'o rei Felipe I que heba fuyito ta Biarn, y refirmatos por Henrique IV de Francia. O 9 de febrero de 1592, dimpués d'o incendio d'a villa por os exercitos franceses, escayeció una batalla en Senegüé, en a Tierra de Biescas, en a cuala os invasors estioron redotatos por tropas i plegatas dende Chaca. Dende allora o puesto d'a batalla se diz barranco d'os Luteranos.
Nombre
O toponimo Biescas significa probablement dos lugars, formato por o prefixo latín "bi-" y o sustantivo d'orichen prerromano "eska-oska" que significa lugar. Historicament os dos barrios d'a villa, A Penya y O Salvador, han estato deseparatos uno de l'atro por o río y os habitants d'un canto y de l'atro heban de pagar un impuesto ta cruzar o Galligo por o solo puent que existiba.
Molimentos
thumb|200px|Ilesia d'O Salvador
Feria d'Agüerro
200px|thumb|Churra Tensina. Raza de uella d'a Val de Tena Totas as anyatas se celebra en Biescas a metat d'octubre a Feria d'Agüerro. Actualment ye un d'os actos que mas turistas trayen ta Biescas chunto con as fiestas. En a edición de l'anyo 2008 a feria tenió un presupuesto de 92.000€, estando o prencipal evento d'a localidat
Tradicionalment yera una feria ganadera, pero actualment se realizan antimás de presents de bistiar, benda de produtos artesanals, esposicions de micolochía y actuacions musicals. Se divide en dos partes prencipalment, o pavellón d'a zona esportiba "Fernando Escartín Coti" a on se troban os puestos de produtos artesanals y os varanatos con o ganau que se troban chunto a o "Parque d'a Conchada". En o tradicional preset de bistiar destacan as razas montanyesas de uellas (como a churra tensina tipica d'a val, a rasa aragonesa, l'ansotana, a xisqueta, a lacha, a navarra, a castillonaise, l'aure-campan, a baregeoise, l'aranesa, a ripollesa u a rouge de Rousillon), caballos y mulas (como a mula u o macho pirenenco), crapas y bacas.
Entre os alimentos artesanals que se venden en a feria destacan cada vegata mas en os zaguers anyos o paté y mas que mas o queso. En a edición de 2008 os vesitants mercoron mas de 5 toneladas de queso. En a feria se dan premios a os millors espositors de quesos, plegatos de totas as vals vecinas, prencipalment de l'Aragón, Roncal y d'as vals occitanas y tamién de Catalunya y País Basco. A feria fa parti d'o Rete de Ferias de Queso d'Espanya chunto con atras ferias aragonesas, catalanas, bascas, navarras y francesas.
Demografía
(1) Entre o censo de 1970 y o anterior, crexe o termín d'o municipio porque incorpora a Barbenuta, Escuer, Gavín y Oliván. (2) Entre o censo de 1981 y o anterior, crexe o termín d'o municipio porque incorpora a Aso de Sobremont y Piedrafita de Tena.
Ditos
Existiban a-saber-los ditos sobre los biesquenses entre los foranos que gosaban clamar-los "pelaires" (por l'antigo oficio de pelaire que yera prou estendillato en a villa) y tamién "perifollers" u "bueis de pata blanca", aquí s'amuestran dos ditos populars:
Personalidaz naixitas de Biescas
Categoría principal: Naixitos de Biescas.
Euclides
Euclides (en griego:Εὐκλείδης) tamién conoixito como Euclides d'Aleixandría (c. 365 – 275 aC) estió un matematico griego, conoixito actualment como "lo pai d'a cheometría". Naixito d'Alexandría (Echipto), vivió en tiempos de Ptolomeu I Sóter e estudeó en a escuela d'Alexandría. Estió lo fundador d'a escuela de matematicas d'a ciudat.
O suyo treballo mas famoso estió los Elementos, considerato a sobén o libro de texto de mas exito d'a historia. Se i deducen as propiedaz d'os obchectos cheometricos e d'os numeros naturals a partir d'un chicot conchunto d'axiomas. Tamién escribió sobre perspectiva, seccions conicas, cheometría esferica y teoría de numeros.
Albaida del Aljarafe
Albaida del Aljarafe ye un municipio andaluz situato en a comarca de l'Aljarafe y provincia de Sevilla.
A suya población ye de 2.898 habitants (2010), en una superficie d'11,00 km² con una densidat de población de 263,45 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Albaida del Aljarafe se troba situata a 162 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 20 km d'a ciudat de Sevilla, a capital d'a suya provincia y d'Andalucía.
Renedo de Esgueva
Renedo de Esgueva ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 2244 habitants (2007), en una superficie de 29,1 km² y una densidat de población de 77,11 hab/km².
Kirk Cameron
Kirk Thomas Cameron, naixito de Panorama City (California) o 12 d'octubre de 1970, ye un actor estausunidense.
Abechuela
Abechuela (Abejuela en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel, situau en la comarca de Gúdar-Chabalambre. La suya población ye de habitants en una superficie de 87 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Ye situau en lo semontano de la sierra de Chabalambre, chunto a la Rambla Abechuela. Ye lo punto mas meridional de la provincia de Teruel. Comprende lo lugar de la Cervera.