cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Renania-Palatinato
Renania-Palatinato (en alemán Rheinland-Pfalz) ye un d'os 16 Estatos federatos d'Alemanya. Tien una superficie de 19.846 km² y ye trescruzato por o Rin y o Mosela. A suya capital ye Maganza (Mainz). Atras ciudaz importants son Kaiserslautern, Treveris, Coblenza y Ludwigshafen.
Gastronomía
En a buega con Francia tamién son populars platos como que Flammkuchen u Zwiebelkuchen.
Cheografía
Con o 42% d'a suya superficie cubierta por selvas, ye l'estato mas boscoso d'Alemanya de conchunta con Hesse. Os prencipals ríos d'o estato son o Rin y o Mosela. En a rechión d'Eifel se troban cuantos lacos de crater d'orichen volcanico, o mas gran d'os cuals ye Laacher See.
Gastronomía
En o norte de Renania-Palatinato i hai Kröbbelsche y Döppekooche.
En Hunsrück, pero tamién mas enta allá, a la chent le fa goyo minchar bolas de masa farcidas (bolas de trunfa farcidas de carne picada, salchicha de figado, etc., seguntes a rechión).
En a rechión de Treveris i hai Terdisch.
Organización politico-administrativa
As diez ciudaz mas importants son:
Gastronomía
A cocina de Renania-Palatinato ye determinada por as suaus temperaturas d'o Rin y o Mosela. Un producto d'exportación important ye o vin. As virollas mas conoixidas son Pfälzer Saumagen, Weck, Worscht un Woi, Lewwerknepp, Spundekäs y Handkäs.
La Massana
La Massana ye una parroquia d'o Prencipau d'Andorra, situata a lo norueste d'o país. Ye formata per siet quarts: Pal, Arinsal, Erts, Sispony, Anyós, l'Aldosa y la Massana, capital d'a parroquia. Tamién encluye cinco nuclios urbans mas; el Puiol del Pui, Escàs, els Plans, el Mas de Ribafeta y el Pui. O nombre de la Massana, u tamién escrito como la Maçana, viene d'o latín mattianam, una variedat de mazanas. 220px|left|thumb|L'Estany Negre en Arinsal Os prencipals rios que a trescruzan son a Valira d'o Norte, o río de Pal y o río Montaner. Dentro d'a parroquia tamién bi ha cuatre lacos: o laco d'as Truitas, o laco dels Forcats, o laco Montmantell y o laco Negro. D'a vechetación de la Massana destacan as selvas de pinos, abez, abetoches, y caxicos. Ista parroquia tiene bels d'os monts mas altos d'Andorra: o Comapedrosa (o gran mont, 2.942 m), o Medecorba, o Racofred, o pico del Pla de l'Estany y o de Sanfons, entre atros.
Chuan II d'Aragón
Chuan II d'Aragón (Medina d'o Campo, 29 de chunio de 1398 - †Barcelona, 19 de chinero de 1479) estió Conde de Ribagorza (1425-1458), Rei de Navarra (1425-1479) y Rei d'Aragón, Conde de Barcelona, Rei de Valencia, Rei de Mallorca y Rei de Sicilia (1458-1479).
Morió en Barcelona, o 19 de chinero de 1479 y fue enterrato en o Monesterio de Poblet.
Deixó lo Reino de Navarra a la suya filla Alionor de Foix y os territorios d'a Corona d'Aragón a lo suyo fillo Ferrando.
Yera fillo de Ferrando d'Antequera y de Alionor Urraca de Castiella. Succedió a su chermano Alifonso V en os territorios d'a Corona d'Aragón. En 1419 se casó con Blanca de Navarra estando proclamato rei de Navarra en 1425, anque yera la suya muller quí s'encargaba d'o gubierno de Navarra. Mientres él aduyaba a su chermano con os afers d'a Corona d'Aragón dica la muerte de Alifonso en 1458 cuan fue coronato Rei d'Aragón y d'a resta de territorios d'a Corona, de fueras de Nápols que pasó a mans d'o fillo d'Alifonso, Ferrando I de Nápols. Cuan morió Blanca de Navarra se casó con Chuana Henríquez. En o suyo reinau habió dos guerras civils en os suyos territorios. A primerá estió a guerra civil en Navarra, an s'enfrontinó a lo suyo primochenito Carlos de Viana en 1452, a quí redotó y desheredó. A segunda estió a guerra civil catalana (1462-1472) an tenió l'aduya d'o rei Loís XI. Chuan heba de pechar a lo rei de Francia 200.000 doblons d'oro por l'aduya u entregar a Francia a isla de Cerdenya y o Rosellón, como ta rematadera escayeció.
Val d'o Susía
A valle d'o Susía (en a parla local. En aragonés stándard val d'o Susía), u valle d'o río Susía, ye una valle natural d'Aragón, situada en o sud d'a comarca de Sobrarbe, en as inmediacions d'as sierras exteriors pirenencas.
S'extiende d'entre os termins municipals de l'Abizanda, l'Aínsa-Sobrarbe, una parte chicorrona de o d'a Fueva, y una deminuta parte de o termin de Barcabo. Se troba en norte d'a sierra d'Arbe, en este d'a valle de l'Alto Vero ("Tierra de Buxo") y en sudeste d'a valle de l'Ena. Ye en a marguin dreita d'o río Cinca, d'o qual o suyo río prencipal, o Susía, en ye un afluent directo.
Naturaleza
thumb|right|250px|A [[carretera local|carretera HU-V-3611 deixa despullaus os estratos cheolochicos en ista lenera.]] Con un clima mediterranio continental, con veranos secos y calorosos, y buena cosa de terrenos aridos, a valle d'o río Susía destaca especialment por a suya cheolochía. Como parte d'a comarca de Sobrarbe que fa, se troba totalment adintro d'o Parque Cheolochico d'os Pireneus, que cubre a totalidat de a comarca.
En chunto con a Tierra de Buxo y con a valle de l'Ena forman o que tradicionalment se denomina o Viello Sobrarbe.
Naturaleza
L'arideza d'os terrenos se debe, mas que mas, a la estructura cheolochica d'o suelo, a on que i predomina l'archila, a piedra d'arena y a calsinera, que resultan impermeables a l'augua, por o que quan pleve o liquido s'evacua de camín ta's numersos barrancos y torrents que afluyen en o Susía. Isto prevoca una gran abundancia de fenomenos erosivos, con quantiosas muestras de terreros a on que as margas s'erosionan, y llastras en as que a vechetación ye esparza y bi ha muitas mallas de penya despulladas a l'aire.
O Susía
Istas descusions en l'actualidat se viven mas con sentiu de l'humor que como cosa seria, pero sirven ta recordar-se, con chanza, as tendencias historicas a formar facción de conchunta que os diferents lugars teneban. Os estudios hidrolochicos pareix que demuestran que, en a mayoría de tiempos, a mayor parte de l'augua d'o Susía en o punto d'unión de toz dos barrancos l'alporta o barranco de Sant Chils.
Arquitectura
En ixos dos lugars existe, además de a piedra cheneral de toda a comarca, se fizon muros de calsinera, tosca y dica ruellos y tot (cosa inusual en as construccions, por a suya inestabilidat), por o que cal imachinar-se l'uso de mortero que se fizo ta fer-los y a carestía de materials buenos que i heba. Manimenos, o lugar a on que mas calsinera i ha ye Sant Mitier, por l'abundancia d'iste material en a redolada. A calsinera ye difícil de treballar, pus quan se pica se gosa romper en trocetz y formas irregulars, y por ixo ta concaber-la en os muros cal emplegar mortero. En Sant Mitier se veye gran cantidat de mortero en as paretz.
Nuclios de población
L'Arcusa y Eripol se troban en a divisoria d'auguas d'entre ista valle y a vecina valle d'o río Vero. Hespitalet d'Espluguiello no s'incluye en o listau porque, anque ye o nuclio poblau mas amanau a o castiello d'Espluguiello, o puesto a on que naixe l'afluent mas important d'o Susía, os casars se troban en a baixant que mira cara ta'l Vero.
Cheolochía
En a valle d'o Susía i abunda os materials cenozoicos, y quasi no se i troba restas de dipositos mesozoicos. Son muestras escasas d'a era secundaria las penyas royiscas que i ha arredol de Ligüerre d'a Cinca (a on que se'n ha emplegau muitas en a construcción), que corresponden con o periodo Cretacio, y belatras muestras de penya triasica aman de Sant Mitier, todas ellas asociadas con a zona en a que i ha l'anticlinal de Mediano u de l'Entremont, por o que a suya presencia astí podría estar a conseqüencia d'os procesos cheolochicos que dion lugar a la formación d'ixe plegamiento.
Arquitectura
En os lugars en o suyo arredol no se troba sique piedras d'arenas continentals, u nian sique archila, os tellaus se construiban con tellas tanto si as podeban fer en a redolada como si as hiban d'importar de belatro puesto. Ixo soleba pasar-les a os de Sant Mitier, que no tienen tellaus de lenastras. En belatros puestos, como o Elsón, se construyón bells edificios con lenastras en a cubierta y piedra en a frontera, porque en i heba una poqueta en a redolada, pero os tabiques d'adintro se fizon con canyizo y buro, y encara con adobas.
O lugar que teneba mas suerte con a piedra yera l'Arcusa, que teneba pedreras de gran calidat, con estratos de piedras d'arenas marinas altenaus con atros de tierra de terrero («margas»), o que en facilita la extracción. A forma d'as lenastras viene determinada, en ixas condicions, por a propia disposición d'os estratos, finos pero continos, por o que no cal sique destapar-los de a marga superior y picar-los con a forma que se'n quiera dar. D'entre Mondot y Eripol, y tamién en os arredols de a Pardina, s'obtiene piedras d'arena marina de transición a continental, que anque son abundants no tienen a forma definida d'as que se'n quita de l'Arcusa, por o que caleba treballar-las muito mas. thumb|right|250px|Casa [[Apellito López|López, de Sant Mitier. A frontera ye de calsinera, piedras muit irregulars y con muito mortero.]] En o Elsón, Chabierre, Lamata y Hespitalet d'Espluguiello bi ha grans cantidatz de piedras d'arenas continentals que s'erosiona muito. En i ha en as ilesias, a on que s'emplega como piedra picada ta las paretz exteriors y, en bells casos, ta esculpir os frisos y chapistrels, como so que se vei en a ilesia de Santa Olaria d'o Elsón. A piedra d'arena marina de Lamata y de Chabierre no s'ha puesto explotar sique dende meyanías d'o sieglo XIX, que s'introdució es explosivos en as tecnicas d'extracción, pus enantes yera muit costosa.
Cheografía
Por o nort-ueste, o tozal d'a Güerra (/'gwara/~/'gwæra/) (949 m) marca o final d'o Sarrastanyo en as mugas d'a valle, y o Sant Bernabín (1.049 m), en as garras d'o qual se troba o castiello de l'Arcusa, indica o final d'os sarratos que delimitan a cuenca alta d'o Susía. Dillá de l'Arcusa, a loma divisoria d'auguas con a vecina valle d'o río Vero a debuixan as espuendas por a on vence l'altiplano de l'Arcusa mientres bells kilometros en dirección sud.
En o tozal de Sant Chaime (919 m) prencipia a marcar a divisoria d'auguas unatro sarrato, en iste caso o sarrato d'os Altos d'Eripol, que zarran a cuenca d'entre Eripol y l'Hespitalet. Dende Hespitalet d'Espluguiello, se devanta as estribacions d'a sierra d'Arbe, que incluye a Penya Arrueba (1.107 m), y que marca a muga no solo que d'a cuenca d'o río Susía, sino tamién d'a comarca de Sobrarbe con o vecino termin municipal de Naval, en o Semontano de Balbastro. Una loma d'entre o tozal de Sant Benedet (1.075 m) y o tozal Tellero (765 m) delimita as baixants d'auguas de o barranco d'a Solana y o d'Escaniella, encara afluents d'o Susía, y o barranco d'o Río, que esnaviesa por l'Abizanda de camín cara t'a Cinca.
A compleguera queda delimitada por l'este por o tozal de Sant Mitier u tozal Corona que a desepara d'a valle d'a Cinca, y que condiciona a redirección sud-sudeste de o zaguer trampo d'o río. Por o nord-este, o sistema de Buil y Camporretuno, representau por o Sarrastanyo lo mas en nortre, y por os tozals d'a Sierra (800 m) y o Comarrón (690 m) meten a divisoria d'auguas con as complegueras d'os barrancos d'a Capana y Camporretuno, afluents directos d'a Cinca.
Nuclios de población
A Escapa y Frontinyán son pardinas despobladas en l'actualidat, o Mesón de Ligüerre ye rehabilitau dimpués que estase deshabitau a-saber'ls anyos, anque no i vive denguno, y Ligüerre de Cinca torna a estar poblau dimpués que o sendicato UGT o reconvertise en un centro vacacional.
Arquitectura
En conchunto, se puede dicir que:
Cheolochía
As rocas mas freqüents en a cuenca d'o Susía son as cenozoicas. Existe formacions dipositarias de fundos marinos de l'Eoceno meyo, con buena cosa de calso, que s'ha datau de fa arredol d'os 45 millons d'anyos.
Arquitectura
Por tot ixo, os materials que s'emplega ta cubillar os edificios han gosau venir determinaus por o tipo de piedra d'arena que se puede trobar en a redolada. thumb|right|250px|Casa [[Apellito castán|Castán en Mondot. As lenastras s'alternan con tellas en o tellau.]] A piedra d'arena continental ye mas fráchil que a piedra d'arena marina. S'erosiona con facilidat y además amaneix en succesions d'estratos duros, por o que no se'n puede separar trozos con facilidat. Isto causa que quan se pica ta quitar-la, se rompa con formas poco regulars y resulte pior ta la construcción de paretz, a on que cal completar os vanos con mortero, y completament inútil ta os tellaus, a on que se precisa leras planas.
Cheografía
thumb|right|250px|Un [[Pueyo|poyet de terreros, aman de a Torre.]] O río Susía drena una cuenca hidrolochica aproximada de bells 100 km², situada en o sud de a comarca de Sobrarbe, tot salvando un desnivel de 380 metros d'altaria, dende o vivero d'o barranco de Sant Chils (si s'accepta que ixa ye a suya fuent) debaixo d'Espluguiello, dica la suya desembocadura quan o pantano ye mas baixo, en Ligüerre, a 460 metros sobre o nivel d'a mar.
Cheolochía
En l'Oligoceno i habió un cambeo d'orientación en as alportacions sedimentarias, pus pareix que se formó lo Pireneu actual, en norte, y desapareixió o Delta de Sobrarbe. I ha alportacions sedimentarias d'ista epoca ya en o sud, en as baixants d'a sierra d'Arbe, en forma d'almendrons. L'Oligoceno ye una epoca en a que predomina la erosión por alto d'os procesos de sedimentación.
Os fósils de l'Eoceno son prencipals, y amaneixen por buena cosa d'a valle, empuchaus por l'augua en bellas ocasions, u simplament afloraus en superficie en os estratos d'ixa epoca. En i ha qualquns que son d'especies que no s'ha descrito sique astí: foraminiferos, moluscos (bivalvos, gasteropodos, etc.), equinodermos... En as zonas a on que s'achuntaba l'augua con a tierra i amaneix os fosils mas conoixius d'a redolada: os vertebraus; reptils, mamiferos y tiburons. En a valle d'o Susía se'n ha trobau d'especies diversas, y quasi os solos fosils de grans vertebraus que se tiene documentaus en Sobrarbe: o Crocodilo de Lamata, tartugas, etc.
O Susía
Os naturals de l'Arcusa, una d'as poblacions mas importants en a redolada (anque o lugar, en si mesmo, ye en a compleguera d'o río Vero), siempre han defendiu que o Susía naixe en o barranquet debaixo d'o castiello (o barranco de Tricasa), chusto en a divisoria d'auguas d'entre as dos cuencas. En a posición a la cuentra, os de Mondot, o Elsón y Hespitalet d'Espluguiello fan chunta ta defender que o río naixe debaixo d'o castiello d'Espluguiello, que ixo ye como dicir, que o verdadero Susía d'alto ye o barranco de Sant Chils, por cuentas de o de Tricasa.
Cheolochía
Dende fa 43 millons d'anyos, o paisache a on que en l'actualidat se troba a valle d'o Susía pareix que habría estau un delta en a costa. Se suele parlar d'o «Delta de Sobrarbe» ta referir-se a ixe estadío para toda a comarca, pero muitas d'as muestras a partir d'as quals s'ha definiu ixe concepto proceden d'a cuenca hidrolochica d'o río Susía. thumb|right|250px|Formas erosivas en a valle d'o Susía. O delta se formó en a confluencia d'un río, que en primeras veniba de'l Sud y dimpuesas de l'Este, en a mar, con un aria clarament continental en contacto con todas dos. En o delta se i destingue zonas claras: O prodelta (u zona submerchida) aflora en l'actualidat en os arredols d'Eripol y Mondot, en a cabecera d'o barranco de Sant Chils, y en o Mesón de Ligüerre aman de a desembocadura actual d'o río.
Arquitectura
thumb|right|200px|Puerta de casa [[Apellito Lascorz|Lascorz, en a Pardina.]] Os materials que s'emplega en l'arquitectura en a valle d'o Susía se troban estreitament relacionaus con a cheolochía d'a redolada. Por eixemplo, isto ye facilment observable en os materials con que se feba os tellaus; en o Norueste i abundan as leneras de piedra d'arena marina, d'a on que s'ha quitau tradicionalment lenastras ta cubillar os tellaus, mientres que en o sudeste ixe tipo d'afloramientos no i son tan freqüents, pero por contra i amaneixen buenas partidas d'archila superficial, facilment maleable, con a que se coceba tellas ta fer a mesma función.
Nuclios de población
thumb|right|250px|L'hábitat humano en a cuenca d'o Susía gosa estar disperso. Son nuclios de población que se troban adintro d'ista valle u que la sinyorean dende alto pero en mirando ta ella (en sentido descendent):
Arquitectura
Ta la construcción d'edificios especials s'arribó a importar piedra de belatros lugars, anque por a dificultat d'o transporte y por o encarimiento que suposaba se fizo en ocasions bien contadetas. S'emplegón piedras especials, que no se trobaba en os respectives lugars, en a construcción d'os molins, mas que mas ta fer os ruellos y, en o caso d'os molins d'olio, ta fer-ne a baseta («base») de debaixo d'a prensa. thumb|right|250px|As repicaduras d'a portalada de a ilesia de Sta. Olaria, en [[o Elsón, a fizon con materials importaus, que no se troba en a valle.]] Un caso especial ye a ilesia d'o Elsón, posiblement o minimento mas destacable de toda a valle, que se devantó en o sieglo XVI con piedra d'arena clara y calsinera blanca en a frontera prencipal, en a que i fizon tallas destacables. Tiene tamién un retablo de piedra que ye unico d'entre l'arte renaixentista en Sobrarbe. Toda la calsinera que se i emplegó la trayón dende belatros puestos, y a construcción se financió con as riquezas que a par d'alavetz teneban en o lugar y en as suyas aldeyas, Mondot y Chabierre.
Tot isto se puede veyer quan se contimpara as coberturas d'os lugars d'una marguin d'o río y de l'atra. Manimenos, i ha indicios que fan pensar que isto no siempre ha estau asina, sino que enantes i pudon haber belatros materials predominants en as arias a on que actualment i trobamos uns determinaus. Si se considera, por eixemplo, os lugars de a Pardina, a Torre y Castillón, os tellaus actuals son de tellas arabes, pero en os edificios que tienen bells sieglos d'antiguedat, como as ilesias (todas d'o s. XVI), i ha tellaus de lenastras. Tamién en Lamata, o Elsón y Chabierre os tellaus son de tellas, anque isto ye mas esperable pus en os arredols de Lamata y Chabierre l'archila ye abundant, pero s'observa tellaus de lenastras en bells edificios que superan un ciento d'anyos d'antiguedat, como as casetas isoladas en o campo y bells arnals.
Hugo Chávez
O Caracazo
O 27 de febrero de 1989 as clases populars de Caracas se mobilizan masivament contra ista mida en un movimiento dito Caracazo y como respuesta, Carlos Andrés Pérez ordena a l'exercito reprimir as manifestacions populars, causando entre 500 y 5000 muertos, seguntes as fuents.
Ista orden de disparar contra a población civil prevoca un gran refuese aintro d'as mesmas fuerzas armadas, y son cuantos os militars que buscan destins a on no sían obligatos a cumplir-la, entre els Hugo Chávez.
A insurrección de 4 de febrero de 1992
O 4 de febrero de 1992 un grupo de militars dirichius por Chávez protagonizan un golpe d'estau contra o gubierno de Carlos Andrés Pérez. O golpe fracasa, y Chávez, dimpués d'exponer breument a enchaquia d'a suya insurrección y d'asumir a responsabilidat d'os feitos, anuncia a suya rendición en un discurso televisau, "ta mirar d'evitar o derrame de sangre innecesario" seguntes as suyas parolas. O intento golpista, sin de precedents dende que o 23 de chinero de 1958 un movimento civico-militar hese derrocau a dictadura de Marcos Pérez Jiménez, encara que ista vegada yera dirichiu contra un rechimen constitucional, fue aculliu con goyo por una parti considerable d'a población. Chávez fue engarcholau ascape en a garchola de Yare, pendient de chuicio.
Hugo Chávez Frías, naixiu de Sabaneta (Barinas) o 28 de chulio de 1954 y muerto en Caracas o 5 de marzo de 2013, estió un militar y politico venezolano, qui estió president de Venezuela dende o 2 de febrero de 1999 dica la suya muerte o 5 de marzo de 2013.
A insurrección de 4 de febrero de 1992
O 27 de novembre d'o mesmo anyo un atra colla de militars descontentos protagoniza un nuevo intento de golpe d'estau que tamién fracasa, a tamas d'as grans protestas en a carrera. Entre as suyas reivindicacions bi heba a liberación de Chávez. Manimenos, pocos meses dimpués o parlamento destituye a o president Carlos Andrés Pérez por malversación de fundos.
Primers anyos
Yera fillo d'os mayestros Hugo de los Reyes Chávez y Elena Frías. Se casó dos vegadas y yera pai de cuatre fillos. Realizó estudios profesionals en l'Academia Militar de Venezuela y de ciencias politicas en a Universidat Nacional Experimental Simón Rodríguez (UNESR). Fue condecorau en cuantas ocasions y teneba o grau militar de tenient coronel.
En chulio de 2012 anunció que s'heba recuperau d'a malautía de cáncer que l'heba estau diagnosticada. O 7 d'octubre de 2012 ganó as eleccions presidencials de 2012, redotando a o candidato d'a oposición, Henrique Capriles, con un 54,4% d'os votos frent a un 44%.
Primers anyos
En 1982, fundó clandestinament con atros militars o Movimiento Bolivariano Revolucionario-200 (MBR-200), d'ezquierdas y nacionalista. Postulau como candidato, y con o refirme de cuantos partius politicos d'ezquierdas, ganó as eleccions d'o 6 d'aviento de 1998 y se convirtió en o 53° president d'a Republica.
O Caracazo
En zaguerías d'os anyos 1980, o president venezolano Carlos Andrés Pérez aplica un plan de choque neoliberal baixo os dictaus d'o Fundo Monetario Internacional (FMI).
Orós Baixo
Orós Baixo (Orós Bajo en castellano) ye un chicot lugar d'a provincia de Uesca situato en a Tierra de Biescas. Se troba a 1 km. d'o vecín Orós Alto y a 5 km. de Biescas.
Toponimia
O chentilicio d'Orós Baixo ye orosino, pero les dicen en a redolada "papudos". As casas d'o lugar son Badías, Gregorio, Matías, Sebastián, Valentina, Isábal, Otal, Molinera, de Pescador, Franca, de Lorro y Morel.
Molimentos
A suya Ilesia de Santa Olaria de Mérida d'Orós Baixo, una ilesia adedicada a Santa Olaria de Mérida, d'estilo romanico-mozarabe d'o sieglo XI que fa parte d'as ilesias de Sarrablo. Tien una abside de siet arcadas, a suya nau ye rectangular con o teito de fusta. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Perteneixeba a Oliván dica que s'unioron os dos a o municipio de Biescas en 1960-1970.
Toponimia
Se deciba Orós de Yuso entre 1495 y 1606 y Urus de Luso el Baixo en 1646. Dende 1713 ye Orós Baixo ta esferenciar-lo d'Orós Alto, que anque ye mas baixo en altaria se troba auguas entalto d'o río Galligo.
Molimentos
Entre os atractivos naturals ye o barranco d'os Lucars, amás de que se puet baixar por o barranco fendo rápel, se pueden veyer as formacions de flysch en o salto d'augua que ye amán d'Orós.
Transcripción d'as luengas aboríchens australianas
300px|thumb|Pachina d'un libro de 1856 con as letras de l'alfabeto gamilaraay en ixa epoca.
Antis d'a plegada d'os europeus, as luengas aborichens d'Australia yeran nomás luengas charratas y no teneban una escritura. L'alfabeto latino d'os colonizadors estió emplegato ta la transcripción d'as luengas aborichens australianas, pero os detalles de cómo os sonius yeran representatos vareoron en o tiempo y d'un escritor a atro, creyando diversas formas de cómo prenunciar una mesma parola.
Somport
Ye a muga entre Aragón y o Biarn por as vals de l'Aragón y a d'Aspa.
A mas o Somport ye l'orichen d'o Camín de Sant Chaime Aragonés. En a suya tuca existe un chicot molimento a o pelegrín y se ye foratato tanto por o tonel ferroviario d'o Canfranero, como por o tonel carretero d'o Somport, que con más de 8 km de largaria y una cota de quasi 1.200 m d'altaria evita a puyada dica a collada.
O Somport (en occitán còth deu Sompòrt) ye un puerto de montanya d'o Pireneu aragonés. Tien una altaria de 1.632 metros.
Amán d'o puerto se troban as estacions d'esquí de Candanchú, Astún y Le Somport.
Transcripción d'as luengas aboríchens australianas
Escritura inicial
Bells escritors con más conoiximientos linguisticos, a vegadas tamién emplegaban simbolos como ŋ u ġ ta, ñ ta , macrons (¯) u circumflexos (^) ta las vocals largas, breus (˘) ta las vocals curtas.
En o comencipio, as luengas australianas yeran escritas siguindo as normas de letreyo en anglés. Asinas, bells sonius que yeran diferents en as luengas australianas pero no pas en anglés, se escribioron d'a mesma traza, mientres que sonius iguals en luengas australianas pero diferents en anglés se escribioron de forma diferent.
Somport
Historia
En os primers tiempos d'expansión d'a Corona d'Aragón por tierras occitanas o col de Somport estió a prencipal rota de comunicación con os condaus occitans aliatos u vasallos d'a Corona, pero a situación cambeó con a redota aragonesa en a batalla de Muriel y a perduga d'a influencia aragonesa en ixos territorios, que fuoron anexionatos ta cutio por o reino de Francia. Asinas, quan a Casa d'Habsburgo, continando con a tradicional politica aragonesa de luita contra Francia, teneba una guerra global con os franceses en toda Europa, se veyió que caleba fortificar o col, ta poder-lo cosidar adequadament y ta evitar un posible ataque francés. Asinas, dende o sieglo XVI se i devantoron edificacions militars, mesmo que se reforzaban as esfensas d'a ciudat de Chaca, con a ciudadela de Chaca.
Transcripción d'as luengas aboríchens australianas
Escritura inicial
A mayoría de parolas aborichens emplegatas en anglés siguen ixas normas inicials, y por ixo no dan una buena ideya de cómo se prenunciaban en l'idioma orichinal.
Vocals y semivocals
As semivocals w y y se prenunvian por un regular como en anglés. En bells idiomas, w puede no prenunciar-se quan va en chunto con a u, ni tampoco na y a canto d'a i, pero por diferents razons os lingüistas siguen estimando-se más de representar-las en a escrita; por eixemplo, en Gamilaraay, yinarr "muller" se prenunciainarr.
Somport
Toponimia
O toponimo Somport proviene d'o latín SUMMUS PORTUS´("o puerto mas alto" en aragonés). Se puede pronunciar sin "-t" final y se fa servir con l'articlo definiu (O Sompor), por o menos en ansotano.
Transcripción d'as luengas aboríchens australianas
R
A más gran parti d'as luengas australianas tienen dos sonius tipo r: uno retroflexo aproximant, como a r de l'anglés americano; y atro vibrán simple u multiple, escrito en bells casos rr.
Vocals y semivocals
Belunas d'istas luengas tienen una semivocal dental, representata como yh.
A más gran parti d'as luengas australianas no tienen soque tres vocals, que s'escriben i, a y u. Anque pueden sonar como e, u o en ocasions, no s'escriben como e y o', por eixemplo, a parola en Martuthunira wirrirri, "flama", ye prenunciata alto u baixo como werrerree''. As vocals largas se representan con letras doples; por eixemplo ii, aa , uu .''
Somport
Historia
O puerto que hue se conoix como Somport ya estió uno d'os puestos per a on se trescruzaban os Pireneus mesmo antis de que os romanos hesen reconquiesto a redolada, pero estió mientres l'Imperio Romano quan se desembolicó una rota estable que lo trescruzaba, encara que en ixas envueltas yera una rota secundaria en contimparanza con o Puerto Palo, per a on se feba a comunicación entre as actuals ciudaz de Zaragoza en a val d'Ebro y Tolosa en a val d'a Garona. dreita|thumb|250px|[[Hespital de Santa Cristina de Somport]] Sindembargo, en a Edat Meya a situación estió a la inversa. Encara que en primeras estió por o Puerto Palo per a on se feba a comunicación con o reino franco (en ye una prebatina a creyación d'o monesterio de Sant Per de Ciresa) dende que o condau d'Aragón controlaba a val de l'Aragón con a ciudat de Chaca y fació d'ista zaguera a suya capital a rota de comunicacions entre o condau y reino d'Aragón y os condaus occitans a o norte d'os Pireneus pasó a estar a rota dreita Chaca-Aulorón a traviés d'o col de Somport, per a on tamién os romanos heban feito una vía romana secundaria. Asinas, estió per o col de Somport per a on pasaba o camín de Sant Chaime aragonés, relegando a o Puerto Palo, que quedó mica en mica albandonato.
Transcripción d'as luengas aboríchens australianas
Ortografía muderna
A ormino, anque no siempre, a ortografía practica emplega nomás as letras de l'alfabeto romano alazetal. Isto aprecisa de l'uso de digrafos ta os sonius que no'n tienen ligato un carácter estandar. En bells casos, isto puede levar a ambigüedatz, como por eixemplo quan o sonido unico /ŋ/ y l'asociación de consonants /ng/ pueden estar todas dos escritas como ng. En iste caso, a sobén se distinguen escribindo l'asociación de consonants como n.g (metendo un punto entre as dos), n'g (metendo-ie un apostrofo, u nk
Somport
Historia
En 1808 estió per o col de Somport per a on dentroron as tropas de l'Exercito francés mandatas por Louis-Gabriel Suchet en o marco d'a Guerra d'o Francés. Quan os franceses albandonaron redotatos a peninsula iberica en 1814 mrchoron tamién en parti a traviés d'o Somport.
Lista d'ibons d'o Pireneu aragonés
thumb|300px|[[Ibón de l'Acherito]] thumb|300px|[[Ibón Azul Baixo]] thumb|300px|[[Ibón Alto Vachimanya]] thumb|300px|[[Ibón d'Estaners]] thumb|300px|[[Ibón de Creuenya]] thumb|300px|[[Ibón de Llauset]] thumb|300px|[[Ibón de Piedrafita]] thumb|300px|[[Basa d'a Mora|Ibón de Plan]] thumb|300px|[[Ibón de Sabocos]] thumb|300px|[[Ibón d'Escalar]] thumb|300px|[[Ibons d'Anayet]] thumb|300px|[[Ibón d'el Sen]] thumb|300px|[[Ibón de Tebarrai]] thumb|300px|[[Ibón de Cap de Toro]] thumb|300px|[[Ibón Alto de ros Batans]] thumb|300px|[[Ibons de Vallhibierna]] thumb|300px|[[Ibonet de Vaticielles]] thumb|300px|[[Ibón de ros Banyos]] thumb|300px|[[Ibón de Gorgutes]] thumb|300px|[[Ibón de Tringonier]] Ista ye una lista d'ibons d'o Pireneu aragonés clasificaus por comarcas. Tamién incluye os chicoz lacos d'orichen karstico d'a comarca de Ribagorza clamatos estanyos (en catalán estanys).
Divisa
thumb|Divisas|150px A divisa (d'o latín divīsus, part. pas. de dividĕre, dividir) ye una unidat de cambeo que facilita a transferencia de biens y servicios. S'amuestra en forma de piezas metalicas, ditas monedas –por un regular redondas– u en forma de piezas de papel, ditas billetz. También se presenta como «diners de plastico» (tarchetas de credito), como talons, cheques u pagarés, etc. O termin moneda u unidat monetaria fa referencia a la divisa propia d'o país, u d'o mercau monetario a o que perteneixe o país, ye decir, o metal u papel moneda emplegau pa obtener biens, productos u servicios adintro de l'ambito en que ha estau expediu por o suyo banco central.
Historia
A tradición d'os cambistas va unida a la aparición d'os diners y d'a banca unidas a o comercio, como verdadero propiciador d'a profesión. Serán aspectos que iran chuntos mientres muitos sieglos. En especial, talment, será en a Europa medieval a on en a suya epoca d'explendor muitas ciudaz prencipien a cudir a suya propia moneda y asinas se prencipie a detectar una profesionalización d'iste treballo.
Caldría asperar a zaguerías d'a Segunda Guerra Mundial, a 1944, pa que se sinyasen os Alcuerdos de Bretton Woods d'os que surtirán o Fundo Monetario Internacional y o Banco Mundial con a finalidat de lograr a estabilidat d'os cambeos de divisas. Como consecuencia d'a Guerra de Vietnam, se crebarán os alcuerdos en 1971. Dimpués de 1976, y d'a desaparición d'o sistema de cambeo fixo, o FMI prene un papel prencipal debant de países en desenvolique y crisis financieras internacionals.
Se le diz divisa, por contra, cuan se refiere a una moneda, u unidat de cuenta, forana u baixo sobiranía externa respecto a l'ambito con sobiranía propia por a on circula a moneda y que se fa servir mas que mas pa o intercambio de biens y servicios entre países.
Historia
Será en o zaguer tercio d'o sieglo XIX, con l'aparición d'o patrón oro y d'a Unión Monetaria Latina, cuan se estableixcan oficialment as primera paridaz reguladas entre as divisas de cada país. O primero, en muitos casos, no sería de facto albandonau dica 1914.
Divisas contemporáneas
As divisas fluctúan entre sí adintro d'o mercau monetario mundial. D'ista traza, se pueden estableixer distintos tipos de cambeo entre divisas que varían constantement en función de cuantas variables economicas como o creiximiento economico, a inflación, o consumo interno d'una nación, etc.
A relación d'o pre d'a moneda d'un país con respecto a atras, tamién dita cotización, pende d'os fluxos comercials y financiers entre os residents d'a zona d'ixa moneda con respecto a los d'as atras. As importacions de biens y servicios y a inversión en o extranchero determinan a demanda en divisas extracheras, mientres que as exportacions de biens, servicios y a inversión forana determinan a oferta d'a divisa extranchera en o puesto a on se trobe.
Historia
En o período d'entreguerras ya no se pudo tornar a restaurar o sistema, entre muitas atras razons, por que muitas economías s'amuestraban fuertement desetabilizadas y porque a producción d'oro yera escasa. En a decada de 1920, poco antis d'a Gran Depresión de 1929, yeran treinta y cuatro países os que heban adoptau o nuevo Patrón Cambeos Oro. Con a crisi, mientres a decada de 1930, as condicions en Europa no amillorarían fendo que cuantos países albandonasen o Patrón Oro.
Biarn
O Biarn (en occitán Bearn u Biarn ) ye un país occitán. Historicament ha estau ligato en primeras a o reino d'Aragón y dimpués a o ducau de Gasconya, y estió, entre os reinatos de Gaston Fèbus y d'Henrique de Borbón, un país sobirán aintro d'o Reino de Navarra (dende 1512 nomás chunto a la Baixa Navarra). D'atra man o Biarn tamién estió una antiga provincia historica francesa integrata en o Reino de Francia en 1620; antis d'ista calendata, l'occitan d'o Biarn (o biarnés) yera a sola luenga administrativa d'o Reino de Navarra, pero perdió iste estatus debant d'o francés dimpués d'a Revolución Francesa.
O Biarn fa parti administrativament, chunto con Ultrapuertos, Labort y Sola (istos tres zagueros formando o País Basco francés), d'o departamento d'os Pireneus Atlanticos (64), ocupando as tres cinquenas partis d'o suyo territorio. Amás fa parti d'a rechión de Gascunya y d'o Baix Ador. O suyo chentilicio ye biarnés -esa.
Fisionomía
250px|thumb|A [[val de Varetons]] En dentrando a o Biarn por o nord-este, se i troban:
Historia
210px|left|thumb|[[Castiello de Pau]] A zona estió poblata por os ibers (u basco-aquitanos que heban preso parte de la cultura iberica) en o sieglo V aC as tribus iberas de Biarn yeran clamatas Venarni.
Clima
Existe una diferencia de cuasi 3.000 m d'altaria entre a zona d'a montanya y a plana, y ye por ixo que se i pueden trobar climas bien diferents. En a plana o clima ye muitismo mas suau, ya que ye posible mesmo trobar nevazos en a montanya en os meses de verano y d'atra man muitas vegadas puet estar que mientres en a plana se troba boira preta en as tucas bi haiga sol.
Divisa
Por motivos practicos, una divisa gosa tener subdivisions, legals u tradicionals : 1/1000 (os millimos d'o dinar tunecino), 1/100 (os eurocentimos de l'euro), 1/20, 1/10, 1/8, 1/4 (o cuarto de dólar nortamericano), etc.
Biarn
Historia
Os romanos plegoron en 51 aC. Os nuclios de población que existiban en Biarn yeran Iluro y Beneharnum que fuoron convertitas en ciudaz romanas. Dimpués de fer parte d'a provincia d'Aquitania en o sieglo III se va creyar a de Novempopulania
Bénéharnum (Lescar) y Iluro (Aulorón) quedoron libres de presencia romana a fins d'o sieglo III u o sieglo IV y as mugas defensivas s'establioron en o río Ador
O bizcondau encluyó o bizcondau d'Aulorón (por matrimonio) y o bizcondau d'Orte por conquista. As vals d'Osal, Aspa y Baretons yeran parti d'o bizcondau. Cal destacar os Fueros atorgatos por Gastón IV (Fuero cheneral, y Fueros particulars). En 1290 s'unió con o condau de Foix. O 1362 Gastón Febus ganó a batalla de Launac contra o conte d'Armanyac. O 1442 a batalla de Mespleda remató a Guerra d'os cient anyos y un exercito francés espulló Biarn. O 1485 Biarn pasó a los Labrit de Navarra. O 1522 os espanyols, en luita contra Henrique II de Navarra, invadioron Biarn. O 1569 se producioron luitas de caracter relichioso en o Biarn. En 1589 Henrique de Navarra, rei de Francia, incluyó Biarn en a corona francesa fendo-se l'anexión formal por edicto d'o 20 d'octubre de 1620. En 1790 o Biarn esdevinió o departamento de Baixos Pireneus que en 1970 paso a estar Pireneus Atlanticos.
Fisionomía
Os Pireneu biarnés va, d'ueste enta l'este, dende o pico d'Ania (2504 m) enta o pico de Palas (2974 m) que ye o punto mas altero d'o departamento.
Historia
En o sieglo V o país fue invadito por os pueblos barbaros, especialment por os visigodos en 412. Gubernoron dica o 507. Biarn fació parte d'o reino d'os Francos pero mas tardi fue ocupato por os bascons dentrando asinas a fer parte d'a Wasconia (d'a on Gasconia = Gascunya). En o sieglo IX o país fue allerato por os normandos. En iste mesmo sieglo se creyó o Bizcondau de Biarn que estió independient y tenió moneda propia.
Actualment a suya capital d'o país ye Pau (dende 1270, antis estioron capitals Morlans y Ortès).
Divisa
Por un regular, cada país tien establida, a o menos, una moneda oficial sobre o suyo territorio presentada baixo diferents medios de pago tamién de curso legal. Por contra, distintos países pueden:
Divisas contemporáneas
As divisas mas comunas que circulan en os mercaus internacionals son: o dólar estausunidense, l'euro, o yen, a libra esterlina, o dólar australiano, o franco suizo, o yuan chino y o dólar canadiense.
Historia
thumb|250px|O cambista y a suya muller, de [[Quinten Massys|Quentin Massys]] Os diners como moneda han teniu o suyo protagonismo en o desenvolique d'as civilizacions basadas en o comercio dende fa cuantos milenios.
Biarn
Mugas
O Biarn muga a l'ueste con Sola y Ultrapuertos, a o norte con as Landas y l'Armanyac, a l'este con Bigorra y a o sud con Aragón.
Hamburgo
A Ciudat Libre y Hanseatica d'Hamburgo, (en alemán Hamburg, en baixo alemán Hamborg ) ye una ciudat situata a o norte d'Alemanya. Antimás tamién ye un estato federato que tien una amplaria no muito mayor que a d'a mesma ciudat (755 km²). Hamburgo ye a segunda mayor ciudat d'Alemanya dimpués de Berlín y a seisena d'a Unión Europea. A población d'a ciudat blinca d'os 1,8 millons d'habitants, mientres que a Rechión Metropolitana d'Hamburgo (que encluye partis d'os estatos federatos vecins de Baixa Saxonia y Schleswig-Holstein) tien mas de 5 millons d'habitants. A cantos d'o río Elba, o puerto d'Hamburgo ye o segundo puerto mas gran d'Europa (dimpués d'o puerto de Rotterdam) y o deceno mas gran d'o mundo.
Clima
Os meses mas calidos son chunio, chulio y agosto, con temperaturas maximas d'entre 19,9 y 22,2 °C. Os meses mas fredos son aviento, chinero y febrero cuan as minimas temperaturas son d'entre -1.4 y 0.0 °C.
D'atra man a ciudat ye un important centro turistico tanto ta visitants d'o propio país como ta foranos. Hamburgo se trobaba en 2012 en o puesto 17 de ciudaz con millor calidat de vida, y, en 2010, yera en a 10ena posición.
Hamburgo ye un gran nyudo de comunicacions en o Norte d'Alemanya y un d'os prencipals d'Europa. Amás s'ha convertito en un centro industrial y de medios de comunicación con fabricas y instalacions d'interpresas como Airbus, Blohm + Voss y Aurubis. A emisora de radio y televisión Norddeutscher Rundfunk y as editorials Gruner + Jahr y Spiegel-Verlag son os dos pilars prencipals d'a industria mediatica en Hamburgo. Hamburgo tamién ha estato un important centro financiero mientres muitos sieglos, y ye a seu d'o segundo banco mas antigo d'o mundo, o Berenberg Bank. En total, bi ha mas de 120.000 interpresas.
Cheografía
thumb|250px|left|Hamburgo dende a [[Estación Espacial Internacional]] Hamburgo se troba en a parti sud d'a peninsula de Chutlandia, chustament entre Europa Continental por o sud y Escandinavia por o norte. A mar d'o Norte se troba a l'ueste y a mar Baltica a o nord-este d'Hamburgo. Hamburgo se situa chunto a o río Elba en o forcallo con os ríos Alster y Bille. O centro d'a ciudat city centre ye arredol d'o Binnenalster ("Alster interior") y l'Außenalster ("Alster exterior") dos lacos artificials formatos en entibar o río Alster. A isla de Neuwerk y as dos chicotas islas vecinas de Scharhörn y Nigehörn, situatas en o Parque nacional d'a mar de Frisia hamburgués, fan tamién parti d'Hamburgo.
Demografía
Recent estimates put the number of people with a migrant background at 30% (515.000). Os immigrants yeran plegatos de 180 países diferents, entre os que se trobaban Turquía, Polonia, Rusia, Afganistán, Pakistán, Cazaquistán, Irán u Ghana.
En 1999, bi heba 910.304 casas, en as que en un 18.9% teneban ninos menors de 18; o 47.9% d'istas las formaban personas sin parella. A meyana ye de 1.9 personas por casa.
Gastronomía
A causa d'a suya historia centenaria como una important ciudat portuaria, la cocina d'Hamburgo ye muit diversificada. Dica o sieglo XX, a cocina d'Hamburgo se carauterizaba prencipalment por l'amplia variedat de diferents tipos de pescau d'o río Elba y d'a cercana Mar Baltica.
Demografía
A 31 d'aviento de 2006, bi heba 1.754.182 personas rechistradas en o censo d'a ciudat d'Hamburgo (un 6.2% mas d'os 1.652.363 rechistratos en 1990) en un aria de 755,3 km². A densidat de población yera de 2.322 hab/km². L'aria metropolitana d'Hamburgo tien una población total de bels 4,3 millons de personas, que viven en una superficie de 19.000 km².
Gastronomía
Virollas tipicas son:
Localidaz achirmanatas
thumb|250px|Hamburgo Hamburgo tien nueu localidaz achirmanatas arredol d'o mundo. Dar es Salaam (Tanzania) ye a zaguera que s'adhibió a la lista en 2010.
Cheografía
Os barrios de Neuenfelde, Cranz, Francop y Finkenwerder fa parti d'a rechión conoixita como Altes Land, a mayor rechión productora de fruita d'Europa Central. En o barrio de Neugraben-Fischbek se troba o Hasselbrack, o punto mas alto d'Hamburgo con una altaria de 116,2 m.
Sant Chorche
Sant Chorche u Chorche de Capadocia (Diospolis, Palestina, v. 270 – Nicomedia, Bitinia, 303) ye o patrón d'Aragón. Encara que a existencia de Sant Chorche no s'ha puesto contrimostrar, a tradición diz que estió un soldato romano de Capadocia (en l'actual Turquía), mártir y dimpués santo cristiano. Habría vivito entre 275/280 — 23 d'abril de 303.
A suya festividat ye celebrata o 23 d'abril.
Biografía
thumb|230px|left|Sepoltura de Sant Chorche, en a ilesia de Sant Chorche de Lod ([[Israel)]] D'a vida d'o santo no se'n tien garra dato historico, nomás referencias en a-saber-los libros, como son o Palimpsesto Acta Sanctorum (sieglo V), o Georgslied (sieglo IX) u os escritos de Iacopo da Varazze, bispe de Chenova (A Legenda Aurea u Leyenda dorada, sieglo XIII).
Sant Chorche y Aragón
thumb|left|230px|Sant Chorche y [[Chaime I d'Aragón en a Batalla d'o Puig]] 230px|thumb|Bandera d'a provincia de Zaragoza. A cruz de Sant Chorche apareixe en as banderas d'as provincias d'Aragón y en o [[escudo d'Aragón.]] En 1096, en Alcoraz, amán de Uesca, as tropas d'o rei Sancho Remíriz d'Aragón yeran asitiando a ciudat. Os musulmans que yeran en Uesca recibieron aduya de más tropas que i plegoron dende Zaragoza y consiguioron matar a lo rei, pero perdioron a batalla d'Alcoraz, seguntes a falordia, gracias a l'aparición de Sant Chorche. Más tardi o rei Pero I d'Aragón conquistó Uesca invocando l'aduya d'o santo.
Biografía
En plegar a la mayoría d'edat, Chorche s'alista en l'exercito romano, seguindo os pasos de su pai. Quan teneba trenta anyos, le destinoron ta Nicomedia ta fer parti como tribún d'a guardia personal de l'emperador romano Dioclecián.
Sant Chorche y Aragón
Sobre tot dende o sieglo XIII surten numerosas falordias y aparicions en o reino. Asinas Chaime I lo Conqueridor conta que en a conquista de Valencia apareixió o santo:
Más tardi, o rei Chaime conta d'a conquista de Mallorca que:
Biografía
En 303, l'emperador ordena una persecución contra os cristianos pero Chorche se niega a actuar. Interrogato, les comunica que ye cristiano.
Sant Chorche y Aragón
Dimpués de l'abolición d'os fueros, no ye dica o 10 d'abril de 1978, un día dimpués d'a constitución d'a Deputación Cheneral d'Aragón como institución preautonomica, quan os suyos consellers apreban, por unanimidat, declarar o 23 d'abril como Día d'Aragón. Finalment, a festividat de Sant Chorche como Día Nacional d'Aragón prene o ran de Lai o 16 d'abril de 1984, en que se declara a calendata d'o 23 d'abril festivo en tot Aragón.
Un sieglo dimpués, en as Corz de Monzón de 1564 se confirma o fuero establindo una pinyora de sixanta sueldos chaqueses ta qui no guarde a dita fiesta.
Patronache
Sant Chorche ye o patrón de cuantos territorios y nacions. Amás d'estar patrón d'Aragón, tamién en ye de Catalunya, Caceres, Portugal, Anglaterra u Chibuti. D'atra man ye tamién protector d'as ciudaz d'Alcoi, Chenova, Venecia, Ferrara, Nápols, Hannover, Amersfoort, Istanbul u Beirut entre atras.
Respective a las reliquias d'o santo, en trobamos en Alcoi, a on s'alzan dos falanches d'a man dreita d'o santo, Conques (en Francia) y Chenova, Venecia (San Giorgio Maggiore) y Roma (San Giorgio in Velabro). De Venecia, una chicota reliquia d'o crapacín fue cedita a la capiella d'o Palacio d'a Cheneralidat de Barcelona.
Biografía
Dioclecián ordena a tortura d'o traidor; l'encadenan a una rueda d'espadas y posteriorment, le tallan o tozuelo. A tradición diz que a muller de l'emperador, Aleixandra, y Atanasi, un sacerdot pagano, se convertioron a o cristianismo en veyer l'eixemplo de Chorche, pero poco dimpués fuoron martirizatos.
Sierra de Sant Visorio
A sierra de Sant Visorio ye un serrato de l'aria central de Sobrarbe, que desepara d'una man la cuenca d'o río Yesa (baixa val de Vió y Puértolas) y a val d'a Cinca. A suya estructura ye de piedra calsinera con bellas betas de piedra d'arena. Forma terrers en beluns d'os suyos barrancos más meridionals. Os termins municipals d'A Buerda, Puértolas y Boltanya en parten politicament a cheografía.
Vechetación
A vechetación arboria i ye composata de pins royos y negros, chinepros (u chinebreros) y sabinas en as solanas, as dos zagueras especies especialment en a vesant sud d'o Tozal d'as Cruzes, a on que la imperancia de terrers fan imposible la existencia de garra altra especie vechetal. Per cuentas de cambio, en os pacars i son freqüents os caixigos e las lecinas, con qualques formacions de chopos en puestos especialment humedos. Tamién se i puede trobar belas especies domesticas que quedoron asilvestratas en abandonar-se muitas d'as faixas cultivables, como las oliveras u almendreras, especialment a lo costato d'os lugars como Sant Vicient d'A Buerda, Fontanal, Muro de Bellós u Moriello de Sampietro.
Orografía
Cheograficament, limitan a suya base las cuencas meya y baixa d'a Yesa y baixa d'o Bellós per a suya vesant norte. Son barrancos importants d'este costato Fobons y Os Puis, que en baixan en afluencia enta lo Bellós, y As Moscaruelas, A Selva y Os Infiernos per a part d'a Yesa. A Val d'a Cinca trescruza per baixo y a l'este d'o lugar de Muro de Bellós y s'adintra en o termin municipal d'A Buerda dimpués d'o barranco d'as Faixas d'os Moros y Minguars. Os interfluvios d'estes dos barrancos forman os que están popularment clamatos Monts d'Escalona per a suya proximidat enta ixa localidat.
Vechetación
Buixos, romers y aliagas forman as matas arbustibles predominants.