cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chuegos de birlas a la vall de Benás
Borruna
thumb|250px|Torre de [[Casa Juste (Benás)|Casa Juste a Benás]] La borruna ye el chuego y tamé el tocho dan el mango dopllau que s'empllegue a isto chuego dan un bolet u bola de madera que i hebe que tirar a l'altra man del prau.
Ta chugar isto chuego fa falta un prau y dos equipos. No i hei entrepuesos ni forats.
L'espargatón
L'espargatón yebe un chuego de villada. Se febe un roclle de chent y uno anabe donand vueltes alrededor, ta-sinse que se donasen cuenta tirar-les un espargatón darrer.
Alborche
Alborche (Alborge en castellano y oficialment) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca d'a Ribera Baixa d'Ebro. Fa parte d'o partiu chudicial de Casp.
Chuegos de birlas a la vall de Benás
L'espargatón
Quan la persona a la que l'i heben deixau, se'n donabe, tenibe que correr a enrestir a'l que l'i hebe posau. Si'l pillabe, l'altro tenibe que parar-la; si no tenibe que parar-la un altra vegada ell.
Alborche
A suya población ye de 121 habitants (2011), en una superficie de 4,84 km², con una densidat de población de 25,00 hab/km².
Chuegos de birlas a la vall de Benás
L'espargatón
Cantaben:
Cucalamaca
La cucalama ye un chuego ta fe riure a la mainada chicorrona. Se posen dos dits caminand coma si fuesen una cuca hasta que arriben a'ls peus del chicorrón y van puyand fend coseguetes y dind:
Alborche
Mugas
O suyo termin municipal se troba situto entre Alforc a l'ueste y Sastago a l'este, a lo norte y a lo sud.
Nombre
D'orichen arabe, Al-burch (trasliterando chim como ch) significa fuerte, torre. En os textos medievals trobamos estas variants graficas: Alborg, Alborgi, Alborge, Algors, Albor, Alboreg, Alborex, Alborech. Bi heba atro Alborche en a redolada de Molinos, As Casas y Conillena.
Chuegos de birlas a la vall de Benás
Degodín degodán
Un chicot u moceta dan els uells tancats tiene que endivinar si le toquen la esquena dan un dido (cuchillo); dan dos (estiseres) u dan tres (cabo campanal). Canten:
Bolí
Se chugabe dan dos tochos, uno chic, ben punchigut per les puntes. Tenín a cada man un tocho, se ninvié el chic lo mes lluent que se puesque dan un truc d'el grany se pose isto encima de dos pedres. El contrari repllegue el tocho chic y el tire, mirand de tocar a'l gran. Si acete gana. Si no, el primer mocet truque el la punta d'el tochet chic, fend-lo volar per l'aire. Allí le done dan el gran ta fer-lo rebudir ben lluent. I hei que acertar la distancia entre les pedres y el tocho cayeu.
Alborche
Historia
En 1165 o rei Alifonso II d'Aragón cede «Almunia de Alborge, sita ante Sástago», a os monches cistercienses d'o Salz, predecesors d'os d'o monesterio de Rueda, y s'ordena construir-ie un castiello. Amanix Castrum de Alborge ya en un documento de 1172. Alborche se repuebla en 1185.
Chuegos de birlas a la vall de Benás
Bobón
Uno se pose al mich de un roclle partiu. El del mich tiene les mans chuntes debant de la cara y fa el soniu de un bombolón. El que ye al mich ha de tinre buena vista y mirar de pegar-les als altros y que ells no le peguen.
Punyet caixet
Un chic que fa de mai pose el punyo tancau encima la mesa. Dispués s'anirán apuyaland els punys dels altros chugadors fend coma una torre.
La mai, empllegand l'altra man, anirá pisigand y dind:
A lo que responrán toz:
Quan arriba al cabo, la mai diu:
Segmento F
thumb|300px|[[BMW Serie 8 ye un eixemplo d'auto d'o segmento F.]]
Lo segmento F ye la seisena categoría y la mas gran d'os segmentos europeus pa torismos, y siempre perteneixe a los "autos de fachenda" seguntes o sistema de clasificación de torismos definiu per a Comisión Europea.
Santa María de Ordás
Santa María de Ordás ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 328 habitants (2009), en una superficie de 45,58 km² y una densidat de población de 7,20 hab/km².
Segmento E
thumb|300px|[[Mercedes-Benz Clase E ye un eixemplo d'auto d'o segmento E.]]
Lo segmento E ye un segmento d'automobils que s'ubica entre los segmentos D y F seguntes o sistema de clasificación de torismos definiu per a Comisión Europea.
Lo segmento E ye un segmento nicho en Europa con arredol de 2% de penetración de mercau.
En 2020, os autos d'o segmento E mas vendius en Europa estioron: Mercedes-Benz clase E, BMW Serie 5, Audi A6, Volvo S90 y Porsche Taycan.
Pallars
Lo Pallars ye un territorio historico de Catalunya y lo suyo nombre puet fer referencia a:
Villalobar de Rioja
Villalobar de Rioja ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Santo Domingo de la Calzada.
A suya población ye de 79 habitants en una superficie de 10,94 km² y una densidat de población de 7,22 hab/km².
Fernando Arcega Aperte
Fernando Arcega Aperte (Zaragoza, 30 de setiembre de 1960) ye un chugador de baloncesto aragonés actualment retirato. Chugó en os equipos de baloncesto d'o CN Helios y o Club Basquet Zaragoza. Estió internacional con a selección espanyola de baloncesto partecipando en dos Chuegos Olimpicos aconsiguiendo una medalla d'archent en os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984 y un diploma olimpico con o cuatreno puesto en Seúl 1988, a mas a mas de dos medallas en o Campionato d'Europa de Baloncesto, una d'archent en Francia 1983 y atra de bronce en Italia 1991.
Antiparte, ye chermano d'os tamién chugadors de baloncesto José Ángel Arcega Aperte y Joaquín Arcega Aperte y tio de JJ Arcega-Whiteside chugador de fútbol americano en a NFL estausunidense.
Archie Hahn
Charles Archibald "Archie" Hahn, mas conoixito como Archie Hahn, naixito o 13 de setiembre de 1880 y muerto o 21 de chinero de 1955, estió un atleta estausunidense d'orichen alemán especializato en prebas de velocidat.
Partecipo con l'equipo d'os Estaus Unius en os Chuegos Olimpicos de Saint Louis 1904, a on i ganó tres medallas d'oro (en 60 metros lisos, 100 metros lisos y 200 metros lisos).
Estió campión d'os Estaus Unius de 100 yardas lisas en l'anyo 1903 y de 220 yardas lisas en 1903 y 1905.
Adverbios de negación en aragonés
Los adverbios de negación en aragonés se fan servir en esta luenga romance pa expresar una oposición a un feito u realidat.
No
L'adverbio de negación no deriva de lo latín NON. Ye l'adverbio de negación mes común en aragonés y fa part de la parella basica si - no.
A vegadas acompanya a adverbios temporals en frases con doble negación:
Puede tener emplegos propios de l'aragonés y diferents d'atras luengas d'arredol la ponderación:
Pas
Como intensificador de l'adverbio no tenemos no pas, sobre tot en negacions categoricas. Pas provién d'o latín PASSU y coincidindo con las luengas galorromanicas y con lo piemontés. Eixemplos d'uso categorico son:
En O Elsón y en l'actual despoblau d'A Penilla s'ha documentau un uso de pas como intensificador de l'afirmación, no pas, y si pas tamién, pero ye una excepción en lo conchunto de l'aragonés.
Monasterio de Vega
Monasterio de Vega ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Campos, partiu chudicial de Medina de Rioseco y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 101 habitants (2011), en una superficie de 29,9 km² y una densidat de población de 3,38 hab/km².
Billy Bob Thornton
D'entre a suya filmografía, se puet citar as cintas One False Move (1992, Carl Franklin), On Deadly Ground (1994, Steven Seagal), Sling Blade (1996, Billy Bob Thornton), A Simple Plan (1998, Sam Raimi), Monster's Ball (2001, Marc Forster), Bandits (2001, Barry Levinson), The Man Who Wasn't There (2001, Joel Coen), Bad Santa (2003, Terry Zwigoff), u The Alamo (2004, John Lee Hancock).
Premios
Billy Bob Thornton fue nominato a l'Oscar a o Millor Actor en 1996 por o suyo papel de Karl Childers en Sling Blade, una cinta dirichita por él mesmo.
Hei-tiki
thumb|Hei-tiki Un hei-tiki ye una fegureta maorí con forma de feto humán u humanoide que por un regular nomás portan que as mullers, a modo de colgant, como un poderoso talismán machico de fertilidat. A machia d'un hei-tiki va puyando a mida que pasa d'una cheneración enta atra y, en especial, si ha perteneixiu a bella persona de prestichio.
Ta beluns, o hei-tiki sirve de protección contra os vengativos espritus d'os ninos naixius muertos, mientres que ta atros no ye so que una representación de Tiki, dios polinesio creyador d'a vida.
Os hei-tikis gosan estar tallaus en pounamu y son muit requiestos por coleccionistas occidentals. Actualment tamién se pueden reyalizar en ueso con incrustacions de Haliotis Iris en os uellos.
Oniài
Oniài (Oniài en sardo; Onifai, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 766 habitants en una superficie de 42,96 km², con una densidat de población de 17,83 hab/km².
Alfaro
Alfaro ye un municipio d'a comunidat autonoma d'a Riocha, capital d'a comarca d'Alfaro.
A suya población ye de 9.813 habitants (2010) en una superficie de 194,23 km² (ye o municipio con una superficie mas gran d'a Riocha) y una densidat de población de 50,55 hab/km².
Etimolochía
Etimolochicament o nombre de Alfaro pareixe venir d'a palabra arabe Al-Faruh que quiere decir 'o faro' u 'a montanyeta'. A situación cheografica de iste lugar da piet a pensar en lo correcto d'a debandita etimolochía ya que a suya situación ye previlechiada en cuanto a l'anvista de toda la zona d'a ribera de l'Ebro. En o escudo de armas d'a ciudat apareixe una clau que fa referencia a la suya estratechica situación y a lechenda Alfaro, Clavis castellae ('Alfaro, clau de Castiella') lo confirma.
Cheografía
A localidat d'Alfaro ye situada a 302 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 73 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a Riocha, y de 103 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón.
Mugas
O termin municipal d'Alfaro muga a lo norte con Miraglo y Cadreita; a l'este con Castellón; a o sud con Corella, Cintruénigo y Fitero; a o sudueste con Grávalos y Cervera del Río Alhama; y a o nord-ueste con Rincón de Soto, Aldeanueva de Ebro y Autol.
Villarta-Quintana
Villarta-Quintana ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Santo Domingo de la Calzada.
A suya población ye de 165 habitants (2006) en una superficie de 24,73 km², con una densidat de población de 6,67 hab/km².
Cheografía
A localidat de Villarta-Quintana se troba situada a 743 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 53 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Chuliella (Teruel)
Chuliella ye una aldeya medieval situada en l'actual termin municipal de Cedriellas, en la comarca de la Comunidat de Teruel. Se despobló en plena Edat Meya.
Cheografía
En l'actual termin municipal de Cedriellas bi ha un mas dito La Chulilla que corresponde a la localización de l'antigo nuclio de población, cerca de la muga con lo termin municipal de Corbalán, a on tamién bi ha microtoponimos con la parola Chulilla (Barranco de la Chulilla).
Toponimia
En Rationes decimarum Hispaniae (1279-80) s'escribe Sculiella:
Borrassà
Borrassà ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona. A suya población ye de 586 habitants (2005), en una superficie de 9,45 km² con una densidat de población de 62,01 hab/km².
Cheografía
Borrassà ye situau a 73 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Creixell y Vilamorell.
Reparto de concellers
Fuent: MUNICAT, en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
Santa María de la Isla
Santa María de la Isla ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 587 habitants (2009), en una superficie de 12,75 km² y una densidat de población de 46,04 hab/km².
1945
Febrero
right|thumb|250px|[[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt, Churchil y Stalin o 4 de febrero de 1945 mientres a Conferencia de Yalta en Crimea.]]
Agosto
right|thumb|250px|Bombardeyo d'a ciudat d'[[Hiroshima (Chapón) por a United States Army Air Forces estausunidense con una bomba atomica, en os bombardeyos atomicos sobre Hiroshima y Nagasaki, o 6 d'agosto de 1945.]]
Marzo
right|thumb|250px|O musico, cantaire y compositor britanico Eric Clapton, naixito o [[30 de marzo de 1945.]]
Chulio
right|thumb|250px|L'actriz britanica [[Helen Mirren, naixita o 26 de chulio de 1945.]]
Bellmunt del Priorat
La suya población ye de 350 habitants (2010), en una superficie de 8,90 km² y una densidat de población de 39,33 hab/km².
Cheografía
La localidat de Bellmunt del Priorat se troba situata a 261 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a o canto d'o río Siurana.
Mugas
Lo suyo termin muga a l'este con Falset, a lo sud con lo Masroig, a l'ueste con El Molar, y a lo norte con El Lloar.
Mercè Rodoreda
Mercè Rodoreda Gurguí, naixita de Barcelona (Barcelonés) o 10 d'octubre de 1908 y muerta en Chirona (Chironés) o 13 d'abril de 1983, estió una escritora, novelista y dramaturga catalana, una d'as mas influents d'a literatura catalana contemporania, que escribió a suya obra mas que mas en luenga catalana, recibindo cuantos premios mientres a suya carrera literaria, encluyendo-ie o Premi d'Honor de les Lletres Catalanes en 1980.
Eva Amaral
Eva Amaral (nombre artistico d'Eva María Amaral Lallana), naixita de Zaragoza (comarca de Zaragoza) o 4 d'agosto de 1973, ye una cantaire y compositora aragonesa, vocalista d'o dugo Amaral que forma chunto con Juan Aguirre dende 1993.
Montgalhard de Saliás
Montgalhard de Saliás (Montgalhard de Saliás en occitán, Montgaillard-de-Salies en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 105 habitants(1999) en una superficie de 6,04 km², con una densidat de población de 17,38 hab/km².
Santa María del Monte de Cea
Santa María del Monte de Cea ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 284 habitants (2009), en una superficie de 92,22 km² y una densidat de población de 3,08 hab/km².
Vall Fosca
La vall Fosca propiament dita ye una val pirenenca de formación glacial por a on discurre lo río Flamisell y situada en la parte norte de la comarca de lo Pallars Chusano. En un sentiu estricto, a vall Fosca ye la val d'o río Flamisell antes d'achuntar-se con o río Bòssia en Senterada, pero por motivos socials y culturals, as vals de Manyanet y de Perves y toda la cuenca de l'afluent río Bòssia bella vez tamién s'incluye en a denominación Vall Fosca, por lo qual o toponimo tiene un emplego ambigo.
Cheografía
Se tracta d'una val norte→sud. En a suya parte norte bi ha més de vente estanys (ibons) por d'encima de os 2500 metros d'alto, y beluns d'ellos son aprofitaus pa producir enerchía hidroelectrica. Fue una d'as primeras vals de tot lo Pireneu an se fizon centrals hidroelectricas.
A suya cabecera ye deseparada contra la val de Boí por a montanya d'El Paiasso (u Paiàs). Por l'este, o Montsent de Pallars la desepara contra la cuenca d'a Noguera Pallaresa. Por l'ueste, la Serra de la Pala y a Serra de l'Aire a deseparan contra la vecina val de Manyanet.
En a parte alta bi ha tres valletas secundarias, Riqüerna, Filià y Barranc d'Estany Gento. En o lugar de la Torre de Cabdella s'achunta los barrancos d'estas tres vals y forman lo río Flamisell, que correrá dimpués por o municipio de Senterada enta la Pobla de Segur, a on que s'achunta con a Noguera Pallaresa.
En 1914 se i costruyó la primera central hidroelectrica de Pallars.
Lo lugar més alto de la val ye Cabdella que se troba a 1420 metros d'altaria y que tanca lo conchunto de nuclios rurals que conforman la Vall Fosca: la Pobleta de Bellveí, Estavill, Envall, Antist, Castell-estaó, Beranui, la Plana de Mont-rós, Astell, Oveix, Aguiró, Paüls, Pobellà, Mont-rós, Molinos, la Torre de Cabdella, Aiguabella, Espui y la Central de Capdella.
Toponimia
Recibe lo nombre de Fosca ("escura") a causa de las fuertes costeras de las montanyas que la forman.
Luengas y parlas
Se i charra catalán pallarés pero, a l'igual que en a vecina Alta Ribagorza, bi ha toponimia con una fonetica singular y que puede coincidir con a tipica d'a zona navarro-aragonesa, con uns caracters diferents de lo catalán actual y que se corresponden con una fase arcaica de formación d'o romance y que pueden coincidir con as que se troba en l'aragonés:
Tot ixo fa pensar que en lo pasau se i charrase bella cosa más apareixida con o navarro-aragonés u que bella tendencia lingüistica con epicentro en o que hue ye Aragón plegase més enta l'este en l'aria de transición con o catalán.
Pirineístas y etnografos como Ramon Violant i Simorra (que yera naixiu d'ista val) han insinuau la esistencia d'un pasau etnico común a tot lo Pirineu central, an se mete as vals de Leida y de Uesca, pos son muitas as semellanzas tanto lingüisticas como más que más, culturals, que se puede trobar.
François Faber
François Faber, naixito d'Aulnay-sur-Iton (Eure, Francia) o 26 de chinero de 1887 y muerto en combate mientres a Primera Guerra Mundial en Carency (Paso de Calais, Francia) o 9 de mayo de 1915, estió un ciclista luxemburgués, ganador d'o Tour de Francia en 1908, d'a París-Roubaix en 1913 y d'a Vuelta a Lombardía en 1908. Encara que yera de nacionalidat luxemburguesa por o suyo pai, a suya mai yera francesa (d'a Lorena ocupata en ixas envueltas por l'Imperio Alemán) y s'alistó mientres a Primera Guerra Mundial en l'Exercito francés, morindo-ie en combate.
Condau d'Urchel
right|thumb|250px|Los dominios d'o conte [[Borrell I d'Osona, con os condaus d' Osona, Urchel y Cerdanya.]] Lo Condau d'Urchel estió uno de los condaus que creyoron los reis francos a lo sud de los Pireneus, cuan conquerioron territorios que enantes yeran baixo control musulmán.
Orichen
Lo condau d'Urchel orichinal ye d'alto u baixo l'actual comarca clamata Alto Urchel, los francos conquerioron este terreno entre los anyos 785 y 790. En ixa epoca lo condau d'Urchel se considera incluito en la Marca de Tolosa.
Fondura
thumb|Fondura d'a mar detectata con una sonda Se denomina fondura a la distancia d'un elemento respecto a un plan de referencia horizontal, quan este elemento se troba de chos d'a referencia. O contrario ye "elevación" u "altaria". Os terrenos més fondos se dicen "fuesas", belunas son d'orichen tectonico: "fuesas tectonicas" y "fuesas ocianicas".
Eixemplos :
En aragonés o termin "fondura" se refiere quasi siempre a terrenos fondos u a partz fondas de masas liquidas:
Pero tamién se conoixe l'uso referindo-se a la magnitut:
En benasqués a magnitut "fondura" se diz fondaria.
Montealegre de Campos
Montealegre de Campos ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 148 habitants(2007), en una superficie de 34 km² y una densidat de población de 4,35 hab/km².
Historia
Ta bellos autors ye astí a on se localizaba l'antiga ciudat vaccea d'Intercatia, encara que d'atros autors la identifican con Villalpando (provincia de Zamora), Aguilar de Campos y Tordehumos (provincia de Valladolit) u con Paredes de Nava (provincia de Palencia).
Rana asiatica
A rana asiatica u rana d'Asia Central (Rana asiatica en clasificación scientifica (Boulenger, 1898) ) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por o centro d'Asia (Asia Central), trobando-se present en os territorios de China, Cazaquistán y Kirguizistán.
Districto de Corti
O districto de Corti (en corso circundariu di Corti, en francés arrondissement de Corte) ye un districto d'o departamento francés d'Alta Corcega y rechión de Corcega.
A suya población ye de 53.422 habitants (2007) en una superficie de 2.853,36 km², con una densidat de población de 18,72 hab/km².
Arnedo
Arnedo ye un municipio d'a comunidat autonoma d'a Riocha ubicau en a comarca d'Comarca d'Arnedo (en ye la suya capital).
A suya población ye de 14.245 habitants (2007) en una superficie de 85,4 km², con una densidat de 166,8 hab/km².
Cheografía
Arnedo se troba situau a 550 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 48 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Turruncún.
Sufixo -dat
O sufixo -dat provién d'o latín -TAS, -TATIS a traviés de l'acusativo -TATE(M) y se fa servir pa creyar sustantivos abstractos de qualidat a partir d'adchectivos.
A més gran part d'as parolas con este sufixo en aragonés son cultismos derivaus d'os sustantivos abstractos latinos con o sufixo -TAS, -TATIS: antigüedat, ciudat, comunidat, dignidat, humanidat, unidat, verdat, ecetra. Bi ha pocos casos como mesquindat que se remonten a la fase romanz.
Actualment a pronunciación d'a -t final d'este sufixo culto se mantién en benasqués coincidindo con os usos medievals; en o resto d'as parlas altoaragonesas esta -t ya no se pronuncia, y s'escribe por razons etimolochicas y de coderencia paradigmatica (en bel puesto se documenta plurals en -tz).
Os usos d'o sufixo -dat en aragonés no siempre coinciden con os d'as luengas vicinas. A vegadas l'aragonés prefiere atros sufixos como ura ("fondura"). O sufixo -dat puet competir con o sufixo -eza ("belleza" s'escribiba beldat en o "Libro d'el Trasoro" porque traduciban dende o francés beauté, tamién s'escribe beldat en atros textos como a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya").
Glosa
Glosa ye una luenga auxiliar internacional creyata por Ronald Clark y Wendy Ashby, y alacetata en a Interglosa de Lancerot Hogben.
Sistema endocrino
thumb|250px|Prencipals grandulas endocrinas: ([[Hombre ezquierda, muller dreita.) 1. Glandula pinial u hipotalamo 2. Glandula pituitaria u hipofisi 3. Glandula tiroides 4. Timo 5. Glandulas suprarrenals (crosta suprarrenal y miollo suprarrenal) 6. Pancrias 7. Ovario 8. Testiclo ]] O sistema endocrín en un mamifero ye formato per glandulas y altros organos que fan una mena de substancias clamatas hormonas y ye constituito antimás d'éstas, per celulas especializatas y glandulas endocrinas.
Control hormonal
Una secreción hormonal en exceso (hiperfunción) sería perchudiciosa, a l'igual que una secreción en defecto (hipofunción). As hormonas en a sangre son baixo un control retroactivo negativo (realimentación negativa). Una concentración alta d'una hormona en a sangre u a mesma respuesta que produce a hormona inhiben a sintesi d'esta hormona. D'esta traza a hipofisi produce a hormona foliculo-estimulant (FSH), que aboca a la sangre y arriba en l'ovario. A hormona FSH actúa sobre os foliculos de Graff primarios, que encomienzan a creixer y producir una hormona dita foliculina. Quan a foliculina ye abocata a la sangre, remata por arribar en a hiposifi, on inhibe a producción d'a hormona FSH.
Urchel
L' Urchel (Urgel en grafía SLA, Urgell en catalán) ye un territorio historico de Catalunya, y lo nombre suyo puet fer referencia a:
Margaux Hemingway
Margaux Hemingway (nombre artistico de Margot Louise Hemingway), naixita de Portland (Oregón) o 16 de febrero de 1954 y muerta en Santa Monica (California) l'1 de chulio de 1996, estió una modelo y actriz estausunidense, chermana de l'actriz Mariel Hemingway y nieta d'o escritor Ernest Hemingway.
D'entre a suya filmografía, se puet mencionar bellas cintas como Lipstick (1976, Lamont Johnson), u They Call Me Bruce? (1982, Elliott Hong).
Carlos Abril
Carlos Abril Carceller (naixito de Zaragoza, 1966) ye un filologo, licenciato en Filolochía Hispanica por a Universidat de Zaragoza, profesor d'aragonés ta adultos en muitas comarcas d'Alto Aragón, profesor en o IES Biello Aragón de Samianigo e dende 2020 profesor d'aragonés en a Facultat de Educación d'a Universidat de Zaragoza.
Ye miembro d'o Ligallo de Fablans de l'Aragonés dende os anyos d'a suya fundación y d'o que plegó a estar-ie president en zaguerías d'os anyos 1990. Estió fundador d'a Chunta Unibersitaria por a Reconoxedura y a Promozión de l'Aragonés. Estió miembro de numero de l'Academia de l'Aragonés dica abril de 2010 que renunció.
En a suya faceta literaria recullió l'Onso d'Oro d'o premio Val d'Echo en 1986, en poesía, por a obra Esnabesando perdito, e a publicato atros poemas como "A Begoña" (1989) u "A la mía lengua" (1989).
Ye autor de bels textos divulgativos en a revista Orache, como "Esfendemos a tierra y a cultura de o país" (1986) u "Recuperar Aragón" (1988), de articlos como "Güeito estrofas de El villano recullitas en San Chuan de Plan y o imno de a Bal de Chistau" (1985) y de bellas comunicacions como «La lengua aragonesa desde Ligallo de Fablans de l'Aragonés» (1997) u “A toponimia menor d'Atarés” (2020).
The Silence of the Lambs (cinta)
The Silence of the Lambs (en aragonés O silencio d'os corders), ye una cinta de cine de thriller estausunidense de l'anyo 1991, dirichita por Jonathan Demme seguntes un guión de Ted Tully (basato en a novela The Silence of the Lambs de Thomas Harris) con una banda sonora orichinal de Howard Shore, una dirección de fotografía de Tak Fujimoto y un producción de Kenneth Huth, Edward Saxon y Ron Bozman ta Orion Pictures, con una durada de 118 minutos, que estió un important exito cinematografico. Entre atros actors, partecipan en a cinta Jodie Foster, Anthony Hopkins, Scott Glenn, Anthony Heald, Ted Levine, Charles Napier, Frankie Faison y Kasi Lemmons; a cinta recibió cinco premios, estando encara hue considerata como una d'as prencipals cintas d'a historia d'o cine. Tenió continación en a cinta Hannibal.
Albalatiello
Albalatiello (Albalatillo en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'Os Monegros y partiu chudicial de Uesca.
Cheografía
A localidat d'Albalatiello ye situata a 259 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia, en o puesto a on confluyen os ríos Alcanadre y Isuela.
Toponimia
En latín medieval s'escribe Albalat, Albalato u Albalatiello, en aragonés medieval Albalatiello.
Rana arvalis
A rana de campo (Rana arvalis en clasificación scientifica (Nilsson, 1842) ) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por o norte, o centro y l'este d'Europa y tamién por o norueste d'Asia. Se troba present en Francia, Belchica, Luxemburgo, Países Baixos, Suiza, Eslovenia, Croacia, Austria, Alemanya, Dinamarca, Suecia, Finlandia, Polonia, Republica Checa, Eslovaquia, Rumanía, Republica de Moldavia, Lituania, Letonia, Estonia, Belarrusia, Ucraína, Rusia y Cazaquistán.
Opel Senator
Opel Senator yera un auto d'o segmento F desembolicau por Opel que se fabricaba en Rüsselsheim (Alemanya) y Kikinda (Yugoslavia).
Amaneixió en o mercau en 1978 y se comerzializó dica 1993. Se fabricoron 129.644 unidaz. I habió dos cheneracions.
Galería d'imachens
.
Cantón d'a Val d'as Gaves
O cantón d'a Val d'as Gaves (en francés canton de la Vallée des Gaves) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Altos Pireneus, en a rechión d'Occitania.
Pico entre as Brecas
O pico entre as Brecas (en francés Pic Bazillac u Pic entre les Brèches, en francés Dedo de la Falsa Brecha) ye un pico de 2.976 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Fanlo (Aragón) y Gavarnía (Occitania).
Toponimia
thumb|left|[[Jean Bazillac.]] Se diz asinas porque se troba situau entre a Falsa Breca (2.906 m) y a breca de Roldán (2.807 m), pasos de montanya entre Aragón y Occitania.
Iste pico leva tamién o nombre d'o pireneista Jean Bazillac, qui en fació a primera puyada chunto con o guida Célestin Passet, en 1887. A os pietz d'a suya cara sud, se troba a Villa Gaurier, espelunga descubierta y parada ta estar habitada por l'abat Ludovic Gaurier en 1906, muito antis d'a construcción d'o cubilar de Sarradets. A suya parti este, que forma a paret vertical d'a breca de Roldán, se diz Clos, en honor a la primera puyada feita por Bernard Clos y J. Piron, o 3 de chulio de 1955.
Topografía
Se troba situau entre a breca de Roldán y a Falsa Breca, chunto a o macizo d'as Tres Serols por o costau aragonés y d'o cul de Gavarnía por o costau francés.
Historia
En 1887, Jean Bazillac y Célestin Passet puyoron o Pico entre as Brecas (breca de Roldán y Falsa Breca), que se convertiría dimpués en pico Bazillac, dende o Dido d'a Falsa Breca, con Henri Brulle.
Alins (Leida)
Alins ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán.
Penyagalera
Penyagalera ye una penya de 1.035 m d'altaria con forma de galera situada en lo termin municipal de Bezeit (Matarranya, Teruel), entre los ríos Algars y Ulldemó.
Corresponde a almendrons sedimentaus en lo Cenozoico con un modelau pareixiu a los mallos, que de feito se forman a lo sud de Penyagalera chunto a lo río Ulldemó. En lo modelau que presentan los almendrons de la penya influye lo feito d'haber-ie un plego sinclinal con dirección nord-este-sudueste a continación d'un plego anticlinal que tiene lo suyo flanco norte en la serreta del Corral Nou (situada a lo norueste en la muga con lo termin municipal de Val de Robres), lo que chenera capuzamientos vistables en los estratos.
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
250px|dreita|thumb|Envista de la [[prova de Penyagalera dende l'Ueste.]]
Alins (Leida)
La suya población ye de 265 habitants (2008), en una superficie de 183,84 km² con una densidat de población de 1,44 hab/km².
Cheografía
Alins ye situato a 1.048 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.
De lo suyo termin municipal fan parte os lugars d'Ainet de Besan, Araós, Àreu, Besan, Norís y Tor.
Demografía
En lo cens de 1717 encorpora Besan; en 1857, Quadra de Marquet y Araós; en 1927, Ainet de Besan, Àreu, Norís y Tor.
Maulishèra
Maulishèra (Maulishèra en occitán, Maulichères en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
A suya población ye de 158 habitants (2005) en una superficie de 6,18 km², con una densidat de población de 25,27 hab/km².
Grau Celsius
thumb|350px|{{legend|#339933|Países que emplegan os [[Grau Fahrenheit|graus Fahrenheit.}} {{legend|#66cc99|Países que emplegan mesmo los graus Fahrenheit que los graus centigrados (u graus Celsius).}} {{legend|#cccccc|Países que emplegan os graus centrigrados (u Celsius).}}]] O grau celsius, representau como °C, ye una unidat de temperatura, y debe o suyo nombre a l'astronomo Anders Celsius (1701-1744), qui lo proposó per primera vegada en 1742. Ye una d'as unidaz derivadas d'o Sistema Internacional d'Unidaz. Se define esliyendo os 0 °C en o punto de fusión de l'augua y os 100 °C en o suyo punto d'ebullición, os dos a o livel d'a mar. Una esferencia d'un grau celsius, ye equivalent a una esferencia d'un kelvin. O zero de l'escala Celsius difiere d'o d'a escala kelvin en 273,15 unidaz. Ye dicir:
O 1948, a Conferencia Cheneral de Pesos y Midas, se decidió per o termin Celsius, millor que no atros termins que se feban servir, como centigrau y centesimal, ta privar a confusión con o prefixo centi-, y ta reconoixer o treballo d'Anders Celsius.
Como curiosidat, cal decir que a -40 graus, a escala Fahrenheit y Celsius consonan.
Sociedad Deportiva Octavio
miniaturadeimagen|300px|Plantiella de l'Octavio en o Trofeo Concello do Rosal 2013 O Sociedad Deportiva Octavio, conoixito comercialment como Academia Octavio, fue un club de balonmán gallego, d'a ciudat de Vigo. Fue establito en 1966, chugó en a liga ASOBAL y en o Pavillón de As Travesas de Vigo como equipo local. En l'anyo 2019 desapareixe.
Sidney Lumet
Sidney Lumet, naixito de Philadelphia (Pennsilvania) o 25 de chunio de 1924 y muerto en Nueva York (Nueva York) o 9 d'abril de 2011, fue un director cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende zaguerías d'os anyos 1930.
Santas Martas
Santas Martas ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 896 habitants (2009), en una superficie de 118,80 km² y una densidat de población de 7,54 hab/km².
Soto de la Vega
Soto de la Vega ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 1.810 habitants (2009), en una superficie de 23,58 km² y una densidat de población de 76,76 hab/km².
Manzanares de Rioja
Manzanares de Rioja ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca de Santo Domingo de la Calzada.
A suya población ye de 106 habitants (2006) en una superficie de 17,91 km², con una densidat de población de 5,92 hab/km².
Cheografía
A localidat de Manzanares de Rioja se troba situada a 805 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 46 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Sierra Carbonera
La sierra Carbonera ye una aliniación montanyosa de dirección N-S adintro de la Serranía d'Albarracín y de la branca castellana de lo Sistema Iberico. Destaca por los afloramientos de rocas paleozoicas plegadas en la orochenia herzinica.
Se situa a l'este y sudeste de la sierra d'Albarrazín sensu strictu, a lo norte de la sierra de Penya Redonda u macizo de Collado de la Plata y a lo sud de lo plano d'Exea d'Albarrazín, resaltando respecto a la fuesa de Xiloca.
El Lloar
El Lloar ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 115 habitants (2008), en una superficie de 6,6 km² y una densidat de población de  17,42 hab/km².
Sierra Carbonera
Toponimia
Se puet trobar en la bibliografía sobre la cheografía fisica de la zona las denominacions de sierra de Gea u sierra de Gea-Carbonera.
El Lloar
Mugas
Lo suyo termin muga con la Vilella Baixa a lo norte, con Gratallops a l'este, con el Molar a lo sud y la Figuera a l'ueste.
Sierra Carbonera
Toponimia
En cheolochía se fa servir la denominación especifica de Macizo de Sierra Carbonera pa referir-se a los materials paleozoicos d'edat ordoviciana y siluriana que afloran en lo suyo nuclio y constituitos por las ortoquarcitas y losetas.
Chuliella (desambigación)
Chuliella puet estar:
Sierra Carbonera
Toponimia
L'orichen de l'oronimo Sierra Carbonera se troba en l'actividat tradicional de fer carbón vechetal.
Orografía
La principal altaria ye L'alto de la Mata u cerro Carbonera, con 1540 m.
Superficie por municipios y comarcas
La mitat norte de la sierra perteneixe a lo termin municipal d'Exea d'Albarrazín, la mitat sud perteneixe a una "manga" de lo termin municipal d'Albarrazín que desparte los termins municipals de Bezas y Exea d'Albarrazín y a on que ye Valdepesebres y lo Puerto de Dornac.
Cheolochía
Los principals materials cheolochicos representaus en lo macizo paleozoico de sierra Carbonera son las quarcitas armoricanas, las losetas y grauwacas de lo Llandeilo y las quarcitas de lo Valentiniense inferior.
Estos materials paleozoicos constituyen un nuclio rodeyau por lo rodeno d'edat permiana y triasica que se situa en altarias menors.
Cheomorfolochía
Las ortoquarcitas constituyen crestas paralelas de dirección norte-sud por estar mes resistents que las losetas, a on que la erosión ha feito varellos.
Democraten 66
Democraten 66 (Democratas 66 en aragonés) ye un partiu politico neerlandés, establiu o 14 d'octubre de 1966 por Hans van Mierlo. A suya ideolochía ye liberal y progresista y se sitúa en o centro-ezquierda. Fa parte en Europa d'o Partiu Europeu d'os Liberals, Democratas y Reformistas y dende o punto d'anvista internacional fa parte d'a Internacional Liberal. En 1973 partecipó por primera vegata en o Gubierno neerlandés en una coalición con atros cuatre partius.
Moral de la Reina
Moral de la Reina ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Campos y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
Cheografía
Moral de la Reina ye situato a 57 km de distancia de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Canal (carnicería)
thumb|right|250px|Una canal tradizional, feita de [[buxo.]] Una canal u canala (a menuto tamién per confusión se'n diz canaula) ye una lata de fusta tallata con una fendedura en o costato inferior y dos forquetons en os estremos, que feban forma de cono (u arpón), que s'emplegaba tradicionalment ta penchar verticalment con ella las bestias que s'acababan de matar en boca t'abaixo per o tendón d'Aquiles (patas zagueras), ta poder-las obrir en canal y limpiar-las d'as tripas y visceras y tamién ta que las magras s'ixequen ta fuera (drenen) d'a sangre en ixa posición. Este ye un causo de nombre de ferramienta que dimana dreitamente d'a función ta la que s'emplega.
A fendedura central serviba ta penchar en equilibrio la pieza, con un ganche d'un fusta (viga) d'o techo u cosa asinas, u cualques vegatas ligata con cuerda. Os forquetons d'os estremos se feban atravesar a membrana fineta que queda debaixo d'o tendón d'Aquiles cuan este se fa devantar, y per astí se i penchaba l'animal. A mida d'as canals varía aproximadament entre os 35 y 80 centimetros de longaria, y dos u tres didos de diametro en a par mes gruesa.
Torís
Torís (Torís en catalán, Turís en castellano) ye un municipio d'o País Valenciano d'a provincia de Valencia, situato en a comarca d'a Ribera Alta y partiu chudicial de Chiba.
Cheografía
Torís ye situato a 270 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 35 km de Valencia, a capital d'a suya provincia y d'o País Valenciano.
Cantón de Nestés, Aura y Loron
O cantón de Nestés, Aura y Loron (en francés canton de Neste, Aure et Louron) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Altos Pireneus, en a rechión d'Occitania.
Montehermoso
Montehermoso ye un municipio extremenyo, situato en a provincia de Cáceres. A suya población ye de 5.710 habitants (2007), en una superficie de 96 km² y una densidat de población de 59,48 hab/km².
Dient
thumb|Sección d'un dient humán. O dient (d'o latín < DENTE(M)) ye una pieza anatomica dura, ficata en os uesos maxilars de bels animals gnatostomatos y que tien funcions relacionatas con l'alimentación.
Partis d'un dient
thumb|Dients thumb|Tipos de dients|200px A parti superior d'o dient, visible, que sobreix d'a cheniva se diz corona mientres que o cuello d'o dient ye a zona d'unión d'a corona con a radiz. Ista ancla o dient a l'alveolo dental y ye recubierta por a dentina.
Denticions
180px|thumb|Nino amostrando os suyos dients de leit Cada especie animal tien o suyo propio patrón de piezas dentals y de creiximiento d'istas. Os humans tienen dos denticions, la una infantil (dita "de leit") y l'atra definitiva, con as radices solidament implantatas en as chenivas. Iste cambio de dients se debe a o creiximiento d'a cavidat bucal, que en naixer no ye prou ampla como ta acullir os dients definitivos.
Montsaunèrs
Montsaunèrs (Montsaunèrs en occitán, Montsaunès en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Banyeras de Luixón y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 379 habitants(1999) en una superficie de 9,12 km², con una densidat de población de 41,56 hab/km².
Cheniva
thumb|250px|Cheniva debaixo d'os [[dients]] A cheniva (d'o latín gingīva, en grafía etimolochica geniva) ye o teixito d'a mucosa que ye sobre a variella. En realidat ye transparent y a color royenca ye debito a la sangre que i circula.
A cheniva ye un d'os cuatre components d'o periodonto, os atros son el cimento, o ueso y as fibras periodentals.
Collau d'Astazu
O collau d'Astazu (en francés Col d'Astazou) ye un collau situau a 2.953 metros d'altaria o pico Plan de Marmorés (3.251 m) y o Marmorés d'el Cul Chicot (3.013 m).
Une a versant aragonesa en o municipio de Bielsa, a on ye o glaciar de Marmorés en l'alto d'a valle Verde, con a occitana en o municipio de Gavarnía, a on se troba o glaciar Occidental de Marmorés.
Basardilla
Basardilla ye un municipio d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'o partiu chudicial de Segovia.
A suya población ye de 167 habitants (2010), en una superficie de 19,02 km² y una densidat de población de 8,78 hab/km².
Cheografía
A localidat de Basardilla se troba situata a 1010 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 14 km d'a ciudat de Segovia, a capital d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Alteya
Alteya (Altea en castellano y catalán) ye un municipio d'a provincia d'Alicant, situato en a comarca d'a Marina Baixa. A suya población ye de 22648 habitants (2007), en una superficie de 34,43 km² y una densidat de población de 657,8 hab/km².
Toponimia
O exotoponimo en aragonés se conoix por un texto d'os tiempos de Chaime II d'Aragón:
1972
Abril
right|thumb|250px|L'[[actriz estausunidense Jennie Garth, naixita o 3 d'abril de 1972.]]
Aviento
right|thumb|250px|O esquiador austriaco [[Hermann Maier, naixito o 7 d'aviento de 1972.]]
right|thumb|250px|O president estausunidense [[Harry S. Truman (sentato en o centro), muerto o 26 d'aviento de 1972, mientres a Conferencia de Postdam, con Clement Attlee, Stalin, Vyacheslav Molotov, James W. Byrnes, Ernest Bevin y William D. Leahy.]]
Servitut
La servitut designa dende la Edat Meya la condición de la chent de la tierra que ye apegada a una sinyoría que cautivan y no pueden deixar.
Cantón d'Aulorón-1
O cantón d'Aulorón-1 (en occitán canton d'Auloron-1, en francés canton d'Oloron-Sainte-Marie-1) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
FC Džiugas
O Futbolo klubas Džiugas, conoixito tamién popularment como Džiugas Telšiai u simplament como Džiugas, ye un club de fútbol lituano, d'a ciudat de Telšiai. Fue establito o 1923 (SA Džiugas) y chuga en a A lyga, a primera división d'o suyo país.
Estadio
A devantadera d'o Centrinis stadionas.
Plantilla 2023
Actualizato o 2023-02-14.
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Dennis Quaid
Dennis Quaid (Dennis William Quaid), naixito de Houston (Texas) o 9 d'abril de 1954, ye un actor estausunidense.
Rana aurora
A rana d'o norte de patas royas (Rana aurora en clasificación scientifica (Baird y Girard, 1852) ) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por o nord-este d'America d'o Norte, estando present en Estaus Unius (Washington, Oregón y California) y Canadá (Columbia Britanica, encluyendo-ie a isla de Vancouver).
Turcia
Turcia ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 1.167 habitants (2009), en una superficie de 31,99 km² y una densidat de población de 36,48 hab/km².
Altona
Altona (en baixo saxón Altno) ye o districto (en alemán Bezirk) mas occidental d'a ciudat estato alemana d'Hamburgo y se troba situata en a marguin dreita de l'Elba. Dende 1640 dica 1864 Altona estió baixo l'administración d'a monarquía danesa. Altona estió una ciudat independient dica 1937. En l'anyo 2006 a suya población yera de 243.972 habitants.
Cheografía
Altona muga por o sud con o río Elba, y a l'atro canto d'o río con o estato de Baixa Saxonia y os districtos de Harburg y Hamburgo-Centro. Por l'este muga con Hamburgo-Centro y a o norte con o districto d'Eimsbüttel. Por l'ueste muga con o estato federal de Schleswig-Holstein. D'alcuerdo con a oficina estatistica d'Hamburgo, l'aria d'Altona ye de 77.5 km².
Vicos
Politicament o districto d'Altona se divide en os siguients vicos (en alemán Stadtteile):
Richard Lewis
Richard Lewis (Richard Philip Lewis), naixito de Brooklyn (Nueva York) o 29 de chunio de 1947, ye un actor estausunidense.
Benicàssim
Benicàssim (Benicasim en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano que se troba en la comarca de la Plana Alta y provincia de Catellón.
La suya población ye de 16.584 habitants (2006), en una superficie de 36,1 km² con una densidat de población de 459,39 hab/km².
Cheografía
La localidat de Benicàssim se troba situata a 15 metros d'altaria sobre lo ran de la mar, a una distancia de 13 km de la ciudat de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia.
La Picossa
Toponimia
L'oronimo La Picossa tiene cognatos en atras partz de la Peninsula Iberica: Picoza, Picueza, Picuezo, presentando fonetica mozarabe Picuecho y Picocho en Exaulín. La forma picoza ye común en la provincia de Guadalachara y designa un tipo especifico d'elevación topografica.
En las provincias de Castellón y Tarragona se torna a documentar Picossa como microtoponimo, y tamién en las Islas Balears.
Condau de Pallars
Lo condau de Pallars estió uno de los condaus que i heba en lo territorio que en la primera mitat de lo sieglo IX bels cronistas de la cort carolinchia clamoron Marca Hispanica.
Este condau se trobaba situato en la cuenca alta de la Noguera Pallaresa, entre los monts Pireneus y la redolada de La Pobla de Segur, incluindo-ie la Vall d'Àneu, la Vall de Cardós y la Vall Ferrera, asinas como a vegatas la marguin ezquierda de la Noguera Ribagorzana y la Vall Fosca.
As primeras anyadas: o dominio tolosán
Os territorios d'o condau de Pallars y d'o condau de Ribagorza fueron conqueritos a o Emirato de Cordoba en as primeras anyadas d'o sieglo IX por Guillén I, conte de Tolosa, que os incorporó a o suyo condau.
Asinas, Guillén I establió o monesterio de Santa María de Gerri en a val d'o río Noguera Pallaresa en Gerri de la Sal (hue a capital d'o municipio de Baix Pallars, en Lerida), o monesterio de Senterada en a val d'o río Flamisell (hue en Senterada, Lerida) y o monesterio de Santa María y Sant Per d'Alaón en Sopeira en a val d'o río Noguera Ribagorzana, en Ribagorza (hue Uesca). Antiparte, Carlos Magno encluyó istos territorios en o bispato d'Urchel.
En 806 abdicó Guillén I, que se fació monche en o monesterio de Sant Guillén dau Desèrt, que heba establito en l'actual departamento francés d'Erau, en Occitania. Os suyos sucesors estioron en o condau de Tolosa Begón de París y dimpués Bernardo de Septimania (iste zaguer yera fillo de Guillén I).
Moby Dick (novela)
Moby Dick ye o títol d'a primera novela publicata o 18 d'octubre de 1851 en Londres (Reino Uniu) por l'escritor y novelista estausunidense Herman Melville, estando a mas a suya primera obra publicata.
Condau de Pallars
A independencia pallaresa y ribagorzana dende meyatos d'o sieglo IX
A clase social dirichent d'os territorios ribagorzans y pallareses refusaba o dominio tolosán, y asinas en 833 Aznar Galíndez (que heba estato conte de Aragón y yera conte d'Urchel y conte de Cerdanya) s'apoderó d'os condaus de Pallars y Ribagorza, que esdevenioron asinas independients d'o condau de Tolosa dica que en 844 Fredelón de Tolosa expulsó a ista linia y recuperó os condaus.