cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moby Dick (novela)
A novela charra d'a luita entre o capitán de barco Ahab, capitán d'un ballenero, y Moby Dick, una ballena de color blanca a la cual Ahab persigue implacablement, en una luita que simboliza a luita entre dos mals, luita que arrastra con ella a os inocents, representatos en a obra por a tripulación d'o ballenero.
Condau de Pallars
A independencia pallaresa y ribagorzana dende meyatos d'o sieglo IX
Sindembargo, cuan en 872 fue asesinato o conte Bernardo II de Tolosa por estar enemigo de Carlos o Calvo, Remón (que seguntes bels autors yera un sinyor local, encara que yera descendient d'a nobleza franca) aprofitó isto ta independizar os condaus a o sud d'os Pireneus y ta creyar una dinastía contal propia.
Moby Dick (novela)
Ye una obra con cuantas adaptacions ta teatro, cine y cómic.
Montraspo Alto
Montraspo Alto ye un pico de 2.694 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Pico de la Capiella
O pico de la Capiella (en francés Pic Blanc, en castellano Pico de la Capilla) ye un pico de 2.826 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Toponimia
Se diz asinas debiu a la existencia d'una cavidat en forma de capiella en a suya cara occidental.
Ragusa (desambigación)
Ragusa puet estar:
Maumusson e Laguian
Maumusson e Laguian (Maumusson e Laguian en occitán, Maumusson-Laguian en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Miranda y cantón de l'Ador gersés.
A suya población ye de 165 habitants (2006) en una superficie de 9,30 km², con una densidat de población de 17,74 hab/km².
Edvard Grieg
Edvard Hagerup Grieg, naixito de Bergen (Noruega) o 15 de chunio de 1843 y muerto en ixa mesma localidat o 4 de setiembre de 1907, estió un compositor y musico (pianista) noruego d'o Romanticismo. D'entre as suyas composicions, se puet destacar o suyo Concierto ta piano Op.16 u as suyas Suites núm. 1 y 2 composatas ta o drama Peer Gynt d'o dramaturgo Henrik Ibsen.
Ánchel Loís Saludas
Ánchel Lois Saludas Bernad, naixito d'Espierba (Bielsa, Sobrarbe) en 1960, ye estudioso y buen conoixedor de l'aragonés belsetán, coautor d'o libro Aspectos morfosintácticos del belsetán (2006). Ye miembro de l'Academia de l'Aragonés.
Valdemora
Valdemora ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 91 habitants (2009), en una superficie de 13,40 km² y una densidat de población de 6,79 hab/km².
Moraleja de las Panaderas
Moraleja de las Panaderas ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón y comarca d'a Tierra de Medina, Espanya.
A suya población ye de 42 habitants(2009), en una superficie de 15,34 km² y una densidat de población de 2,74 hab/km².
Cheografía
A localidat de Moraleja de las Panaderas se troba situata a 734 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Juan José Lagraba
Juan José Lagraba Miguel ye un escritor y musico folclorico aragonés, naixiu de Ciresa y fablador nativo de aragonés cheso. Fa parti de lo Grupo folclórico Val d'Echo. Ye coautor chunto con José Lera, de la Gramática de lo Cheso (1990) y tresorero de l'Academia de l'Aragonés dende 2006.
Gabón
Gabón (oficialment Republica Gabonesa) ye un país d'o centro-ueste d'Africa. Muga con Guinea Ecuatorial, Camerún, a Republica d'o Congo y o Golfo de Guinea.
Onieri
Onieri (Onieri en sardo; Oniferi, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Cheografía
Onieri ye situato a 478 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Sos Ermos.
Fasile
O vocabulario d'o fasile bien de diferents luengas naturals como o latín, o griego, o ruso, l'anglés, o francés, l'alemán, o portugués, o espanyol y d'a-saber-las luengas artificials como o esperanto, l'ido, a interlingua, o lojban y o vorlin.
Eixemplo
''
Valdepolo
Valdepolo ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 1.347 habitants (2009), en una superficie de 142,54 km² y una densidat de población de 9,45 hab/km².
Sancho Galíndez
Sancho Galíndez estió chusticia d'Aragón entre 1128 y 1129.
La Figuera
La Figuera ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 156 habitants (2008), en una superficie de 18,7 km² y una densidat de población de 8,34 hab/km².
El Vedadillo
El Vedadillo ye una urbanización aragonesa situada en a comarca Central y provincia de Zaragoza y que fa parte d'o municipio d'Osera d'Ebro.
Sent Pau d'Acs
Sent Pau d'Acs (Sent Pau d'Acs en occitán, Saint-Paul-lès-Dax en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Dacs-1.
A suya población ye de 12.544 habitants (2008) en una superficie de 58,45 km², con una densidat de población de 214,16 hab/km².
Montraspo Baixo
Montraspo Baixo u pico de la Lera (en castellano Montraspo Bajo) ye un pico de 2.662 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Gèdra (Occitania).
Val vulcanica de Waimangu
thumb|right|Laco d'a Sartaina y Cathedral Rocks thumb|Actividat termal a cantos d'o [[laco Rotomahana, amán d'o puesto a on se trobaba a Terraza Rosa]] A val vulcanica de Waimangu (en anglés Waimangu Volcanic Rift Valley) ye un sistema hidrotermal creyau o 10 de chunio de 1886 por a erupción vulcanica d'o Mont Tarawera, en a Isla d'o Norte de Nueva Zelanda. A val incluye o laco Rotomahana, o puesto a on se trobaban d'antis mas as Terrazas rosas y blancas, asinas como a localización d'o guéiser Waimangu, que estió activo entre 1900 y 1904. L'aria s'ha tornau en un puesto cada vagada mas accesible a o turismo y contiene o laco d'a Sartaina, que ye a fuent termal mas gran d'o mundo, y o laco d'o Crater d'o Infierno con a suya caracteristica color azul palida, que ye a estructura de guéiser mas gran d'o mundo, encara que o propio guéiser no puet veyer-se en estar en o fundo d'o laco.
Waimangu significa 'augua negra' en maorí, a luenga indichena de Nueva Zelanda. Iste nombre viene de l'augua que saliba d'o guéiser Waimangu, que yera negra con bardo y piedras.
Urreya de Xalón
Urreya de Xalón (Urrea de Jalón en castellano) ye un municipio de la provincia de Zaragoza, situau en la comarca Val de Xalón con 398 hab (2014) en una superficie de 25,46 km² y una densidat de población de 15,63 hab/km².
Toponimia
Lo toponimo Urreya puet tener relación con lo latín HORREUM ("granero"), a traviés d'un plural neutro HORREA. Cerca d'Urreya bi heba un castiello andalusí dito Orosa. La familia noble Ximénez d'Urreya tenió la sinyoría d'este lugar.
Luengas y parlas
Actualment en Urreya de Xalón se charra lo castellano rechional d'Aragón como en toz los lugars de la redolada, con substrato aragonés. L'aragonés se charró en Urreya de Xalón por lo menos dica que fuoron forachitaus los moriscos, que deixoron una important literatura alchamiada.
Los textos alchamiaus provinients de Urreya de Xalón fuoron publicaus por la Institución Fernando el Católico con lo títol "Relatos píos y profanos del Manuscrito Aljamiado de Urrea de Jalón". Una muestra en ye:
Conchuncions copulativas en francés
As conchuncions copulativas en francés son conchuncions coordinativas que se fan servir en esta luenga pa expresar feitos u accions succesivas u simultanias. Son conchuncions con función copulativa et y ni. Os manuals de gramatica francesa en parlan adintro d'a categoría "conchuncions de coordinación" chunto con as adversativas, as dischuntivas, as explicativas y as distributivas.
Ni
A conchunción ni permite indicar una ideya d'exclusión entre os elementos (dos u mes) d'a mesma naturaleza y d'a mesma función, coordinando-los.
A estructura ne...ni...ni s'emplega quan os dos elementos tienen a mesma importancia:
A estructura ne...pas...ni s'emplega quan o segundo elemento tiene menor importancia y puede suprimir-se:
Youssou N'Dour
Youssou N'Dour ( en francés), naixito de Thies (Rechión de Thies, Senegal) l'1 d'octubre de 1959, ye un cantaire, compositor y musico senegalés d'estilo mbalax y World music, que prencipió a suya carrera musical en os anyos 1970 y ye considerato como uno d'os prencipals representants d'a musica etnica actual.
Monti Tiburtini (metro de Roma)
A gara de Monti Tiburtini ye una gara d'a linia B d'o Metro de Roma que estió debantada l'8 d'aviento de 1990 como una gara soterrania. Se troba baixo a via dei Monti Tiburtini en a suya confluyencia con via Filippo Meda, en o districto de Pietralata.
Servicios
A gara apresta os siguient servicios:
Redolada
En a suya redolada están os siguients lugars:
Universidad Popular de Zaragoza
A Universidad Popular de Zaragoza ye una entidat publica dependient d'o Concello de Zaragoza creyada en 1985, adedicada a l'amostranza de personas adultas y a la animación sociocultural en os vicos d'a ciudat de Zaragoza.
Os primers anyos de difusión, no s'adedicó solo que a l'alfabetización, sino que tamién amostró muitos atros contenius y practicas culturals. En este sentiu creyó un departamento d'Aragón, que contando seis educadors d'adultos, difundiba cursos de ueito meses de luenga aragonesa, cultura y tradición en Aragón, instrumentos tradicionals aragoneses, historia d'Aragón, arte d'Aragón y grupos d'investigación local d'Aragón. Estió a primera institución publica que amostró l'aragonés en Zaragoza.
En l'actualidat fa parte d'o patronato de bibliotecas y amuestra o castellano a inmigrants, fa una escuela de pais y mais y ha represo l'amostranza de l'aragonés en colaboración con asociacions d'a ciudat.
Belmopan
Belmopan ye a capital de Belize y a suya tercera ciudat mas poblada dezaga de Belize City y San Ignacio.
Vall de Cardós
Vall de Cardós ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida, en la comarca de lo Pallars Sobirán. La suya población ye de 402 habitants (2008), en una superficie de 56,58 km² con una densidat de población de 7,1 hab/km².
Sufixo -tut
O sufixo -tut provién d'o latín -TUS, -TUTIS a traviés de l'acusativo -TUTE(M) y se fa servir pa creyar sustantivos abstractos de qualidat a partir d'adchectivos.
Actualment a pronunciación d'a -t final d'este sufixo culto se mantién en benasqués coincidindo con os usos medievals; en o resto d'as parlas altoaragonesas esta -t ya no se pronuncia, y s'escribe por razons etimolochicas y de coderencia paradigmatica (en bel puesto se documenta plurals en -tz). Manimenos bi ha derivaus que s'escriben con -d-, como lonchitudinal.
Os usos d'o sufixo -tut en aragonés no siempre coinciden con os d'as luengas vicinas (por eixemplo "servitut" se troba como servidumbre en castellano). A vegadas este sufixo compite en aragonés con atros sufixos. D'esta traza o concepto de "lonchitut" podemos trobar-lo tamién con o sufixo -ura ("largura"), con o sufixo -eza ("largueza"), u con o sufixo -aria ("llargaria").
Rutilismo
thumb|right|275px|Muller de pelo rusio natural. O rutilismo ye a denominación tecnica que designa o pelo rusio u royo intenso, caracterizato per uns altos nivels d'un pigmento royisco dito feomelanina y d'uns relativament baixos nivels d'o pigmento escuro dito eumelanina.
A población humana de pelo rusio ye muito minoritaria, esmata en menos d'un 2%. Ye a color de pelo menos comuna en o mundo, trobando-se principalment en chent de l'ueste y d'o norte d'Europa (sobre tot a tierras con parlants d'as luengas celtas como os escoceses y os irlandeses), asinas como en os suyos descendients d'altros cabos d'o mundo, y ya en muito menor grau a altros puestos d'Europa, Asia y Africa, como entre os berbers rifenyos.
Amés de en os humans, o rutilismo tamién puet trobar-se en altros mamifers, como los esquiruelos, os arangutans, bellas especies de raposa, ecetra.
Denominacions
En a traducción aragonesa de "Secreto secretorum" s'escribe rufo, pero podría fer referencia tamién a lo pelo royo y lo blondismo:
Chenetica
Seguntes se descubrió en 1997, pareix que o pelo rusio ye asociato con o receptor de melanocortina 1, que se troba en o cromosoma 16. Igualment s'asocia con una piel clara y sensibilidat a la luz ultravioleta. O mesmo chen recesivo gosa d'ir acompanyato de pecas, encara que muita chent de pelo rusio no en tien.
O herencio chenetico de pelo rusio s'amana t'o que os chenetistas describen como modo recesivo autosomatico, o que significa que os pais de ninnos con pelo rusio pueden portiar o chen pero no tener-lo élls.
Se creye que l'orichen d'o chen asociato con o rutilismo puet estar entre 50.000 y 100.000 anyos tazaga, y s'ha demostrato que se daba entre os neanderthals.
Tamién pareix que quan només bi ha que una copia d'alelo de pelo rusio, o pelo puet mesturar-se con l'altra color de pelo, o que fa que en surtan diferents tipos de pelo rusio, amanando-se t'o royo (panizo) u t'o pardo (caoba).
T'o fenotipo d'o pelo rusio, os alelos Arg151Cys, Arg160Trp, Asp294His e Arg142His en o MC1R apareixen como recesivos.
Ye tamién posible que o chen HCL2 en o cromosoma 4 sía relacionato con o pelo rusio.
Aspectos culturals
thumb|right|200px|María Magdalena apareix representata a ormino como una muller de pelo rusio, como en ista pintura de Frederick Sandys. A rareza d'ista color de pelo ha feito que en muitas culturas s'haya lovato, temito u ridiculizato la chent que la teneba.
D'entre as creyencias y estereotipos que per un regular se'n ha feito, i ye o d'un carácter carranyoso, fogoso y sensual. En a Edat Meya, se plegó ta asociar o pelo rusio con o diaple, y unito a uns uellos verdes, s'acumulaba a lo feito d'estar broixa.
Una tradición entre os astrologos diz que, a l'ora que naix una persona de pelo rusio, o planeta Marte tien més probabilidatz d'estar o planeta que se debante per l'horizont de l'este que no con a resta d'a población en cheneral.
Bells pintors, como Tiziano, Botticelli u Klimt, han amostrato una clara fascinación per o pelo rusio, como se veye en muitas d'as mullers d'as suyas pinturas. Un d'os personaches de pelo rusio més conoixitos estió lo pintor Vincent Van Gogh.
En os tiempos d'a era isabelina, i habió una actitut positiva ent'o pelo rusio, que se metió de moda, pos a reina Isabela I d'Anglatierra en teneba.
En os tiempos actuals, bellas personas celebres de pelo rusio fan publicidat de tintes de royura intensa, y diferents modas y culturas d'o mundo troban atrayent a rusitura d'o pelo.
Sufixos cultos en aragonés
Os sufixos cultos en aragonés perteneixen sobre tot a palabras d'o rechistro culto d'a luenga y se troban en cultismos, semicultismos, tecnicismos y o lexico especializau de diferents disciplinas: sciencia, relichión, administración, dreito, ecetra. As palabras que presentan estos sufixos se troban con regularidat en a "scripta aragonesa" u stándard escrito de l'aragonés medieval, por estar una d'as luenga oficials d'o Reino d'Aragón y fer-se servir en tota clase de textos escritos.
En a més gran part d'os casos as palabras con sufixos cultos son adaptacions d'as palabras latinas con estos sufixos y pareixitas a las palabras equivalents de totas as luengas romances, bi ha pocos casos de palabras con estos sufixos que s'haigan feito por derivación dreitament dende una palabra patrimonial (con fonetica aragonesa) u amprada (arabismos, ecetra), usual en fase romanz. Un d'os pocos eixemplos que se remontan a la fase romanz ye mesquindat, palabra feita partindo d'un arabismo.
En l'aragonés posterior a lo sieglo XVI esta clase de palabras s'han iu fendo menos comuns, por actuar o castellano de luenga oficial y de cultura. D'esta manera os termins cultos castellanos con esta clase de sufixos han iu substituyindo os termins cultos aragoneses, a vegadas d'una forma purament fonetica, como por eixemplo a terminación -eo ha substituyiu en muitos casos a la terminación aragonesa -eu. En l'actualidat l'Academia de l'Aragonés ha fixau criterios sobre a ortografía de beluns d'estos sufixos.
Lista de sufixos cultos en aragonés
Son sufixos cultos en aragonés:
Valderas
Valderas ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 2.038 habitants (2009), en una superficie de 99,63 km² y una densidat de población de 20,46 hab/km².
Cantón d'Aulorón-2
O cantón d'Aulorón-2 (en occitán canton d'Aulorón-2, en francés canton d'Oloron-Sainte-Marie-1) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.
Manuel Marqués
Manuel Marqués Franco ye un filologo aragonés naixiu de Fonz (Cinca Meya), licenciau en Filolochía por a Universidat de Zaragoza, que charra en aragonés baixorribagorzano. Treballa d'administrativo en o Servei PDU - AMB. Ye miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, d'o grupo d'investigación sobre o foncense "Bení-to-ne" y dica 2010 estió miembro de l'Academia de l'Aragonés por renuncia. Congresista en o Primer y Segundo Congresos de l'Aragonés (1987 y 2006). Imparte cursos d'aragonés en o Centro Aragonés de Barcelona, ponencias en bels seminarios como ''El habla de Fonz. Aragonés ribagorzano (2018) y colabora en a revista L'urmo''.
Rana berlandieri
A rana leopardo (Rana berlandieri en clasificación scientifica (Boulenger, 1886), tamién descrito a vegatas como Lithobates berlandieri ) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por os territorios de Mexico y America Central, trobando-se asinas present en Mexico, Belize, Guatemala, Honduras y Nicaragua. Antiparte, ye posible encara que no segura a suya presencia en territorio d'El Salvador. Recibe o suyo nombre en a honor d'o naturalista belga Jean Louis Berlandier, qui estió o primero en treballar respective d'a fauna de Texas por encargo d'o Gubierno de Mexico.
Lluís Borrassà
Lluís Borrassà estió un pintor gotico catalán, naixito de Chirona arredol de 1375 y muerto en Barcelona, en 1424-1426.
Encara que yera naixito de Chirona a on fació a suya formación como pintor (en o taller d'a suya familia, que yeran tamién pintors), arredol de 1383 se trasladó ta Barcelona, a on creyó o suyo propio taller. Por ixo a identificación d'a suya obra ye a vegatas difícil, porque se confunde con a d'atros miembros d'o suyo taller.
Caracteristicas d'a suya obra
A suya obra tien influencias italianizants, y ye considerato como l'introductor de l'arte y a pintura gotica en Catalunya y en a Corona d'Aragón. Treballó a sobén en retablos.
Antiparte, a suya obra influyó en os pintors catalans Joan Mates u Bernat Martorell.
Megahit-Festival Internacional d'a Canción d'a Mediterrania
Megahit-Festival Internacional d'a Canción d'a Mediterrania (en turco Megahit-Uluslararası Akdeniz Şarkı Yarışması) estió un festival de caracter anyal, en o que feban parti interpretes d'os países mediterranios (Portugal nomás ye parti d'a cuenca mediterranea). Lo festival fue transmitiu cada anyo dende 2002, dica l'anyo 2004 (que ha estau o suyo zaguer anyo d'emisión).
O festival fue creyau por End Productions. O unico presentador ta todas as suyas edicions estió Serhat Hacıpaşalıoğlu. Os atros estioron: Çağla Kubat chunto Tuğçe Kazaz (2002), Viktor Lazlo (2003) y Azra Akın chunto Deniz Seki (2004).
Beluns d'os participants que participoron en lo festival tamién participoron en Eurovisión como Eneda Tarifa (Albania 2016), Amila Glamočak (Bosnia y Herzegovina 1996) u Nuša Derenda (Eslovenia 2001).
Participación
Bells países mediterranios como Alcheria, Chipre (u Chipre d'o Norte), Chordania, Libia u Palestina nunca no participoron.
Morales de Campos
Morales de Campos ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comarca de Tierra de Campos y comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.
A suya población ye de 173 habitants(2007), en una superficie de 15,92 km² y una densidat de población de 10,86 hab/km².
Cheografía
Morales de Campos ye situato a una distancia de 55 km de Valladolit, a capital d'a suya provincia.
Cuello de Swan
O cuello Swan (en francés Col Swan) ye un cuello y vía d'escalada (en francés Couloir Swan) rectilinia que constituye o fundo d'o diedro formau por os dos picos de Marmorés (Marmorés d'el Cul Gran y Marmorés d'el Cul Chicot por a suya cara norte), aitro d'o macizo de Gavarnía (Altos Pireneus). O cuello Swan desepara os dos monts a 2.967 metros d'altaria y une a versant aragonesa en o municipio de Bielsa con a occitana en o municipio de Gavarnía.
Historia
A primera puyada a traviés d'a vía d'o cuello de Swan, en 1885, representa una important calendata en a historia d'o pireneismo. O choven F.E.L. Swan, anglés a o servicio en os husars d'a Princesa de Galas y aficionau a la montanya (yera miembro d'o Club Alpín Francés) plega en os Pireneus. Poquet dimpués se fa amigo d'o conte Henry Russell. A qüestión de puyar ista vía encara anonima, bien visible dende Gavarnía, apareixe un tiempo dimpués. O 16 de setiembre de 1885, F.E.L. Swan, chunto a o guida Henri Passet, se lanza a l'asalto. Salioron arredol d'as siet d'o maitín enta o glaciar de Pailla. As dificultatz prencipioron ascape: habioron de pasar por una zona rocosa ta evitar una primera crepaza. Mas alto bi heba una atra gran crepaza que cortaba l'accesso a la vía, por o que habioron de baixar-ne y tornar a puyar-ie. En l'inte bi habió un lurte. As dificultaz s'acumulaban dende a salida. Henri Passet habio de tallar mas de 700 trangos en o liso chelo d'o glaciar. Arriboron a la fin a la cima orientala arredol d'as doce y meya. A baixada la facioron a traviés d'o collau d'Astazu.
En tornaus en Gavarnía, Swan s'encarranya prou debiu a las reflexions que siente, decindo que os Pireneus no ufren as mesmas dificultatz que os Alpes. A l'anyo siguient, acompanyau por Henri Passet, ferá chunto a Pierre Gaspard y os suyos fillos as puyadas a l'Aiguille du Plat, la Meije, Mont-Blanc y Dru occidental. Dimpués, atra vegada en os Pireneus, puyará a o Mallo de Marmorés y o pico Moros por a cara este. Swan declaró en rematar ista serie de puyadas:
Neerlandismos en castellano
thumb|250px|right|[[La rendición de Breda, famoso quadro pintau por Velázquez en 1634.]] Los neerlandismos en castellano son elementos de lo neerlandés presents en esta luenga peninsular. Han puesto plegar de diferents trazas: dreitament u indreitament a traviés de lo francés u de l'anglés.
Los parlants de lo neerlandés (flamencos y holandeses) tenioron un contacto directo con los espanyols ya en lo sieglo XII. Los mariners flamencos, holandeses y frisons levaban mercaderías (en especial teixius) dica puertos de la Corona de Castiella (Santander, Castro Urdiales, Laredo, San Vicente de la Barquera). Los espanyols de la Corona de Castiella tamién teneban una actividat marinera y comercial, organizando-se la Hermandad de las Villas de la Marina de Castilla con Vitoria. Los bascos levaban mercaderías, en especial vin de Gascunya a Anglaterra. Dende 1276 se tiene conoixencia d'una colonia basco-castellana en Bruches. La palabra boeye entró en castellano y ya s'heba adaptau como boya en lo sieglo XIV.
En lo sieglo d'Oro bi heba una cierta presencia de flamencos en la Corona de Castiella y d'espanyols en Flandres y los Países Baixos. Uns pocos neerlandismos directos podioron entrar en castellano. La palabra flamenca schaparade s'adaptó como escaparate y substituyó a vidriera/vedriera. En los ambients de los tercios se feba servir la palabra caramesia ("fiesta popular"), que dimpués de lo sieglo XVII cayó en desuso. Tamién entró como kermesse en francés, que la mantenió y la ixemenó. .
Son neerlandismos que han entrau a traviés de lo francés palabras como amarrar (de lo francés amarrer y de lo neerlandés aanmarren).
Neerlandismos que han entrau a traviés de lo francés
En francés bi ha bels cientos de palabras d'orichen neerlandés y en bel caso beluna ha puesto pasar a atras luengas como lo castellano. Antiparte, en los sieglos XVI y XVII bi heba en bella zona u contexto social de los Países Baixos espanyols un multilingüismo en neerlandés, francés y castellano, estando lo francés local la vía d'entrada de neerlandismos en lo castellano que aprendeban los flamencos u que parlaban los espanyols destinaus a ixas tierras. Son neerlandismos que han entrau como galicismos en diferents circunstancias:
Castellón de la Plana
Castellón de la Plana (en castellano Castellón de la Plana; en catalán Castelló de la Plana) ye la capital de la provincia de Castellón y de la comarca Plana Alta. La suya población ye de 172.624 habitants (2007), en una superficie de 108,8 km² con una densidat de población de 1586,61 hab/km².
Toponimia
En aragonés medieval podió existir la variant Castillón, documentata en Navarra y l'Alto Aragón pa atros lugars que uei son Castejón. En un texto latín de 1100 (enantes de la Reconquiesta), relacionato con Pero I d'Aragón, se lei:
Herramélluri
Herramélluri ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha situau en a comarca de Santo Domingo de la Calzada.
A suya población ye de 102 habitants (2008) en una superficie de 10,88 km², con una densidat de 9,38 hab/km².
Cheografía
Herramélluri ye situau a o canto d'o río Tirón, a 570 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 10 km de Santo Domingo de la Calzada, a capital d'a suya comarca, y a 55 km de Logronyo, a capital d'a Riocha.
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Velasco.
Lope Sanz
Lope Sanz estió chusticia d'Aragón entre 1129 y 1132.
Torrecilla sobre Alesanco
Torrecilla sobre Alesanco ye un municipio d'a comunidat autonoma unipersonal d'a Riocha, en a comarca de Nachera.
A suya población ye de 49 habitants (2006) en una superficie d'11,24 km², con una densidat de población d'11,24 hab/km².
Cheografía
A localidat de Torrecilla sobre Alesanco se troba situada a 617 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 37 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
Sent Vincenç de Pau
Sent Vincenç de Pau (Sent Vincenç de Pau en occitán, Saint-Vincent-de-Paul en francés y oficialment) u Lo Poi d'Acs (Lo Poi d'Acs en occitán) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón de Dacs-1.
A suya población ye de 2.896 habitants (2007) en una superficie de 32,37 km², con una densidat de población de 89,47 hab/km².
Armas Toivonen
Armas adam Toivonen, mas conoixitou como Armas Toivonen y naixiu de Halikko, (Gran Ducado de Finlandia, Rusia hue Finlandia) o30 de chinero de 1899 y muerto en Hensinki (Finlandia) o 12 de setiembre de 1973, estió un atleta finés especializau en cursas de fondo.
Compitió en os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1932 con l'equipo de Finlandia, en istos chuegos aconsiguió un tercer puesto y a medalla de bronze, precediu por o campión Juan Carlos Zabala y o subcampión Sam Ferris. Dos anyos mas tarde, tamién en a preba de maratón, aconsiguió estar campeón d'Europa de 1934 en o Campionato d'Europa celebrau en Torino.
Infixos en aragonés
Os infixos en aragonés se presentan entre o lexema y un sufixo.
Archivo Audiovisual de l'Aragonés
L'Archivo Audiovisual de l'Aragonés ye un prochecto que naixió en 2001 ta rechistrar en video d'alta calidat charradas orals en l'aragonés vivo, deixando un testimonio d'a suya riqueza, vitalidat y estructura.
Ye una iniciativa coordinata y disenyata por Fernando Blas Gabarda y Fernando Romanos Hernando, contando con a producción y realización d'a interpresa MODÉLIKA y que ha contato con refirme d'o Gubierno d'Aragón que ha aduyato en a financiación.
As gravacions se fan en l'Alto Aragón, mas que mas en as zonas d'o Pireneu y Prepireneu que millor han conservato a luenga propia y a tradición oral. As gravacions feitas superan as 100 horas de materials audiovisuals y mas de 200 informants patrimonials entrevistatos, y conta con testimonios de mas de 30 lugars en as vals de: Ansó, Echo, Tena, Bielsa, Chistau, Ribagorza y Benás.
Gotiel
thumb|right|200px|Ilustración d'un gotiel emplegando-se en a carne Un gotiel ye un cuitiello de grans dimensions que s'emplega ta estrallar a carne. A diferencia prencipal d'o gotiel respecto d'os altros cuitiellos ye que tiene la fuella cuadrata u rectangular, d'acero, y per a masa superior que be tien permite trallar tamién os uesos d'a pieza cuan ye bien esmolata.
Mota del Marqués
Mota del Marqués ye un municipio d'a provincia de Valladolit, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 423 habitants(2007), en una superficie de 31,47 km² y una densidat de población de 13,44 hab/km².
Roseau
Roseau ye a capital de Dominica y a suya ciudat mas poblada.
Pico de la Lera
O pico de las Leras ye un mont de 2.132 metros d'altaria que se troba situau en a divisoria d'as vals d'a Garcipollera y d'Acumuer, en a muga entre os municipios de Castiello de Chaca y Samianigo.
Toponimia
L'oronimo pico de la Lera presenta un zaguer formant Lera que deriva d'o latín GLAREA, que ha dau en Ribagorza llera y en l'aragonés d'atras zonas glera. En qualques lugars de l'Alto Aragón emplegan o termin «lera» pa referir-se a las lienas, u baixants d'o mont con partz esposadas d'estratos de flysch en superficie.
Steropleurus panteli
La somareta de Montsant (Steropleurus panteli) ye un insecto ortoptero endemico d'a Sierra de Montsant, situata en a comarca del Priorat d'a Provincia de Tarragona, descubierto por Longinos Navás en 1899, redescubierta en l'anyo 2000 se creyeba que en l'actualidat que yera extinguita.
Rachel Carson
Rachel Carson (27 de mayo de 1907 - 14 d'abril de 1964) estió una biologa y escritora d'os Estaus Unius. Considerata l'encetadora d'o movimiento ecolochista en os Estaus Unius, contrimostrando en os suyos escritos o mal causato per l'emplego indiscriminato d'insecticidas como lo DDT, y os efectos perchudiciosos que teneban en a cadena trofica sobre la vida silvestre. Entre las suyas obras, y fruito d'iste treballo, destaca Silent Spring (Primavera Silenciosa) (1962), que contribuye a forchar a consciencia ecolochista contemporania.
En o suyo honor se baptizó lo chenero bauterián Carsonella.
Eduardo IV d'Anglaterra
Eduardo IV d'Anglaterra, naixito de Roan (Normandía, Reino d'Anglaterra; hue Sena Maritimo, Francia) o 28 d'abril de 1442 y muerto en o palacio de Westminster (Londres, Reino d'Anglaterra) o 9 d'abril de 1483, estió un rei d'Anglaterra dende o 4 de marzo de 1461 dica la suya muerte. O suyo control d'a cadiera reyal li yera desputato en a dita Guerra d'as Dos Rosas por Henrique VI.
Orane
Orane (Orane en sardo;  Orani, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
A suya población ye de 3.152 habitants en una superficie de 130,52 km², con una densidat de población de 24,15 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Orane ye situata a 540 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
George Peppard
George Peppard, Jr., naixito de Detroit (Michigan) l'1 d'octubre de 1928 y muerto en Los Ángeles (California) o 8 de mayo de 1994, estió un actor estausunidense con una luenga carrera interpretatiba en o Cine y en a televisión, destacando por o suyo papel en 1961 en Breakfast at Tiffany's, de Blake Edwards, u por a serie de televisión The A-Team en os anyos 1980.
Progresión d'o récord mundial masculín de brinco de largaria
thumb|175px| [[Mike Powell actual récord d'o mundo de brinco de largaria.]]
En iste articlo s'amuestra la progresión d'o récord mundial masculín de brinco de largaria.
Areta
Areta (Arette en francés) ye una comuna biarnesa situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A comuna fa parte d'a val de Baretons.
A suya población ye de 1.094 habitants (1999) en una superficie de 92,23 km², con una densidat de población de 11,86 hab/km².
En a comuna d'Areta se troba a estación d'esquí de La Pèira Sant Martin
En a nuei d'o 13 d'agosto de 1967 bi habió un tierratremo que destruyó un 80% d'a localidat.
Fortún Aznárez
Fortún Aznárez estió chusticia d'Aragón entre 1132 y 1140.
Arturo Umberto Illia
Arturo Umberto Illia, naixito de Pergamino (Buenos Aires) o 4 d'agosto de 1900 fillo d'inmigrants italianos y muerto en Córdoba (Córdoba) o 18 de chinero de 1983, estió un medico y politico archentino, President d'Archentina dende o 12 d'octubre de 1963 dica o 28 de chunio de 1966, cuan fue depuesto por un golpe d'estato militar.
Bercial
Bercial ye un municipio d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Campinya Segoviana y d'o partiu chudicial de Segovia.
A suya población ye de 111 habitants (2010), en una superficie de 20,83 km² y una densidat de población de 5,33 hab/km².
Eliud Kipchoge
Eliud Kipchoge, naixito de Kapsisiywa en o distrito de Nandi d'a Provincia del Valle del Rift en Kenya, o 5 de noviembre de 1984. Ye un corredor kenyata especializato en cursas de larga distancia con quantes victorias aconseguitas mientres a suya carrera atletica, en as que cal destacar a suya victoria en o Campionato d'o Mundo d'Atletismo de París 2003 en a cursa de 5.000 metros lisos y a victoria en a maratón d'os Chuegos Olimpicos de Río de Janeiro 2016 que repitió quatre anyos mas tarde en Tokio 2020.
Gratallops
Gratallops ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato, en la provincia de Tarragona.
La suya población ye de 257 habitants (2008), en una superficie de 13,5 km² y una densidat de población de 19,04 hab/km².
Cheografía
La localidat de Gratallops se troba situata a 301 metros d'altaria sobre o ran de la mar.
Mugas
Lo suyo termin muga (en lo sentito d'as agullar d'o reloch encomenzando dende o norte), con la Vilella Alta, Torroja del Priorat, Porrera, Falset, Bellmunt del Priorat, el Molar, el Lloar y la Vilella Baixa.
Val de Burguenyo
O Val de Burguenyo (en castellano Valdeburgueño) ye un mont de 1.199 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra de l'Espigar.
Rana blairi
A rana leopardo d'as planas (Rana blairi en clasificación scientifica (Mecham, Littlejohn, Oldham, Brown & Brown, 1973), tamién descrita como Lithobates blairi) ye una especie d'amfibios d'a orden Anura, d'a familia Ranidae y d'o chenero Rana, que se distribuye por o centro y o sud d'Estaus Unius (Indiana, Dakota d'o Sud, Colorado, Nuevo Mexico, Arizona y Texas. Recibe o suyo nombre en a honor de W. Frank Blair, zoologo en a Universidat de Texas.
Villel
Villel ye un municipio de la provincia de Teruel, situau en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población ye de habitants, en una superficie de 85,4  km² y una densidat de población de 0 km².
Cheografía
Ye situau a la dreita de lo río Guadalaviar chusto a lo sud d'a on la rambla de la Chartera caye en este río. Comprende los casals u mases El Campo, La Fuent Santa, Rueda, Torrejón, Vadiello, Vinyuelas y lo balneario de Los Banyos.
Historia
Dimpués de la conquiesta musulmana buena part de lo Sistema Iberico estió una zona a on s'estableixioron los berbers; Villel en concreto estió en poder de los Banu Gazlun, que perteneixeban a la tribu Ulhasa, branca de los Nafzawa.
Dimpués de la reconquiesta Villel estió a seu d'una comanda templera, la Comanda de Villel, que incluyiba tamién Bellestar, Libros y Río Deva. En 1180 li fue concedita carta de población.
Toponimia
Villel ye un toponimo de muit antiga documentación. Posiblement siga mozarabe. Ibn Hayyan lo escribe Billal. Tamién lo trobamos en textos medievals latinos y aragoneses, por eixemplo en las "Cronicas de los Chudeces de Teruel", y como ye natural en la suya Carta de población, escrita en aragonés de las comunidaz aragonesas.
Agustín Ventura Conejero ofreix dos posibles interpretacions: a partir de lo latín VILIANUS ("tierra de VILIUS) u a partir de lo latín VILLARIUS ("de la villa") . Si venise de VILIANUS sería un toponimo con terminación én especial a on s'habría produeito un cambio de n por l. Si venise de VILLARIUS sería un toponimo comparable a villar pero con una imela tipica de l'arabe hispano que fa cambiar a por el. La confusión entre r y l sería un caso comparable a "esparver"-"esparvel".
Talment como los toponimos tipo Viliella haiga teniu diferents variants eufonicas por disimilación de la -LL-. Si no s'ha produeito la disimilación de la primera -LL- como en Viliella ha estau por la perduga d'a -o final, que ha posau la segunda -LL- en posición final. En textos escritos en latin se'n pueden trobar variants curiosas como Villiels en "Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra" y Vilello:
Microtoponimos
Intresant ye La Tabaira, relacionau la denominación perso-arabe d'un material ceramico u de contrucción.
Pueden estar microtoponimos d'influencia mozarabe Pino mocho y El Campichuelo (con infixo -ich- tamién conoixiu en aragonés actual), homonimo d'una subcomarca en a Serranía de Cuenca. Canyada de Zozán tamién ye curioso.
Personalidaz naixidas de Villel
Ye naixiu de Villel lo ministro en tiempos de Ferrando VII d'Espanya, Francisco Tadeo Calomarde.
Aceto (gusto)
200px|thumb|right|O suco d'o limón ye un buen eixemplo d'alimento con gusto aceto L'aceto ye un d'os cinco gustos basicos. O gusto aceto ye detectato por un chicot subconchunto de celulas que se distribuyen a traviés de totas as papilas gustativas en a luenga. As celulas d'o gusto aceto se pueden identificar por a proteína PKD2L1.
O gusto aceto lo presentan alimentos con solucions acidas. Un eixemplo clasico ye l'acido citrico que bi ha en bels fruitos como os limons y naranchas.
Etimolochía
A etimolochía d'o gusto aceto se trobaría en a traza de dicir "vinagre" en l'aragonés medieval primerenco u preliterario y en o latín ACETUM. En "Secreta Secretorum" lo veyemos con -d-:
Manimenos en diferents parlas altoaragonesas como l'ansotán u o chistabín, que no perteneixen a l'aragonés central conservan a denominación de aceto con a xorda intervocalica latina -t- sin sonorizar, y existe o verbo acetar documentato en A Buerda, Salas Altas y Val de Chistau y acetar-se en estas dos localidaz y en o Viello Sobrarbe, Tardienta y A Sotonera.
Cèles de Sant Vuite
Esporte
Lo prencipal equipo de Cèles de Sant Vuite ye l'U.S.D. Sfinge Celle di San Vito, fundato en 2019, que melita en o campionato provincial de Tercera Categoría.
Arenzana de Arriba
A suya población ye de 39 habitants (2006) en una superficie de 5,92 km², con una densidat de 6,59 hab/km².
Cheografía
O lugar d'Arenzana de Arriba se troba situau a 598 netros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 27 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas provincia y comunidat autonoma.
La Mezquita (Osera d'Ebro)
La Mezquita ye una urbanización aragonesa situada en a comarca Central y provincia de Zaragoza y que fa parte d'o municipio d'Osera d'Ebro.
Aliaus
right|thumb|300px|Países que prenioron parte en a [[Primera Guerra Mundial: os Aliaus en color azul, as Potencias Centrals en color negra.]] Con a palabra aliaus se fa referencia a personas u países que han sinyau una alianza (militar, normalment, encara que tamién bi ha de politicas), ta afrontar-se a un atro país u a una atra alianza y ta afrontar cualsiquier treballo común.
Tirol (desambigación)
Tirol puet fer referencia a:
Cheografía
A rechión europea d'o Tirol, subdividida en l'actualidat en cuantas entidatz administrativas:
As siguients localidaz:
Castillón de Monegros
Castillón de Monegros (Castejón de Monegros en castellano) ye un municipio d'a provincia de Uesca, situau en a comarca d'Os Monegros. A población ye de habitants en una superficie de 165,94 km² y una densidat de 0 hab/km².
Toponimia
O toponimo Castillón de Monegros s'explica por a fonetica aragonesa. En latín medieval se latinizaba como Castilione. En aragonés medieval ye documentau como Castillón u Castellón. Pa diferenciar-lo d'atros lugars homonimos s'escribiba Castellón de Sarinniana u Castellón de Montnegro:
Encara conserva bel toponimo aragonés como Miramont, que ye un punto cheodesico.
Germaine Greer
Germaine Greer, naixita de Melbourne (Victoria, Australia) o 29 de chinero de 1939, ye una escritora y profesora universitaria australiana considerata una d'as feministas mes impotants d'o sieglo XX.
Profesora de literatura anglesa en a Universidat de Warwick (Anglaterra). O suyo libro mes popular ye The female Eunuch.
En a suya choventut ella mesma se consideraba como una anarquista. Ha escrito sobre las propias experiencias respecto a lo lesbianismo, a violación, l'alborto, a infertilidat y lo fracaso matrimonial (o suyo solo matrimonio duró tres semanas).
En diversos libros mantién a tesi de que la familla tradicional, nucleyar, suburbana y consumista reprime la sexualidat femenina y la convierte en un eunuco. Reivindica una sexualidat desinhibita y sin de prechuicios.
Mancomunidat de Municipios d'a Val de Chistau
A Mancomunidat de Municipios d'a Val de Chistau (oficialment Mancomunidad de Municipios del Valle de Chistau) ye una mancomunidat de municipios aragonesa situata en a provincia de Uesca.
A mancomunidat agrupa a los 4 municipios d'a val de Chistau: Chistén, Plan, Sant Chuan de Plan y Tella-Sin, con una superficie total de 314,3 km².
1946
Setiembre
right|thumb|250px|L'actor y director cinematografico estausunidense [[Tommy Lee Jones, naixito o 15 de setiembre de 1946.]]
Els Guiamets
Els Guiamets ye un municipio catalán de la comarca de lo Priorato. La suya población ye de 327 habitants (2008), en una superficie de 12,1 km² y una densidat de población de 27,02 hab/km².
Saliellas de Xalón
Saliellas de Xalón (Salillas de Jalón en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca de Val de Xalón.
A suya población ye de habitants, en una superficie de 2,54 km² y una densidat de población de 0 hab/km².
Cheografía
Saliellas de Xalón ye situada chunto a la ribera ezquierda de Xalón y en la depresión d'Ebro, a 330 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar y a una distancia de 50 km de Zaragoza, la capital de la suya provincia y d'Aragón.
Toponimia
Se documenta Saliellas en un libro de cuentas zaragozano de entre 1397 y 1412:
Madoz ya la clama Salillas de Jalón, y lo nombre oficial ye Salillas de Jalón dende 1920.
Molimentos
A man d'a población bi ha restos d'un edificio talment de tiempos d'os musulmans clamato La Torraza, que no se'n conservan que a base y una cantonera.
Atros edificios:
Sierra de Penya Redonda
La sierra de Penya Redonda ye una aliniación montanyosa de dirección N-S adintro de la Serranía d'Albarracín y de la branca castellana de lo Sistema Iberico. Destaca por los suyos releus de rodeno que rodeyan lo macizo paleozoico de Collau de la Plata.
Se situa a lo sud de sierra Carbonera, a l'este de la fuesa de Teruel y a l'ueste de lo río Ebrón.
Toponimia
En cheolochía se fa servir la denominación especifica de Macizo de Collau de la Plata pa referir-se a los materials paleozoicos d'edat ordoviciana y siluriana que afloran en lo suyo nuclio y constituitos por las ortoquarcitas y losetas plegadas en la orochenia herzinica
Orografía
La principal altaria ye Penya Redonda con 1.513 m. Atras altarias importants son Penya Gotera (1.491 m), Tres Castillos, los altos del Pajararejo y Cerrito Cuatreño, a on que mugan los termins de quatro localidaz. La sierra de Penya Redonda no destaca en altaria respecto a los atros releus de la sierra d'Albarracín pero si que lo fa respecto a los de la Comunidat de Teruel por estar en contacto con la fuesa de Teruel.
Bi ha cuellos como lo collau de los Burros entre Penya Gotera y Tres Castillos y por a on que pasa la carretera de Tormón a Rubials. Atros cuellos son collau de las Tabernillas, collau de la Plata y collau Corbín.
Superficie por municipios
La superficie de la sierra de Penya Redonda se distribuye por los termins municipals de Rubials, Tormón, Tramacastiel y la "manga" de lo termin municipal d'Albarracín que bi ha entre Las Casiellas de Bezas y Ligros. La muga entre los quatro termins municipals se troba en Cerrito Cuatreño.
Cheolochía
La mes gran part de los materials de la Sierra de Penya Redonda son mesozoicos (destacando los de lo Buntsandstein), manimenos bi ha estensos afloramientos de materials paleozoicos que han puyau a favor de fallas y forman macizos montanyosos con releu apalachense.
Los principals materials cheolochicos representaus en lo macizo paleozoico de Collau de la Plata son las quarcitas armoricanas, las losetas y grauwacas de lo Llandeilo y las quarcitas de lo Valentiniense inferior.
Estos materials paleozoicos constituyen un nuclio rodeyau por lo rodeno d'edat permiana y triasica que puede presentar altarias mes grans.
Charles Cornwallis
Charles Cornwallis, primer marqués de Cornwallis, naixito de Londres o 31 d'aviento de 1738 y muerto en o Reino de Kashi (hue India) o 5 d'octubre de 1805, estió un militar y politico britanico, que plegó en l'Exercito britanico dica o ran de cheneral partecipando en as guerras d'o suyo país en ixas envueltas (a Guerra d'as Siet Anyatas, a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius, a Tercera Guerra Anglo-mysore y a Rebelión irlandesa de 1798), estndo amás nombrato Gubernador de territorios colonials britanicos en Irlanda y en a India, destacando por as suyas actividaz en iste zaguer país ta expandir as colonias d'o Reino Uniu.
Olaza
Olaza ye un mont de 1.037 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza, en a sierra d'Ateca. Bi ha un vértiz cheodesico en a suya cima.
Val de Minguet
Val de Minguet (Valdeminguete en castellano), ye un casal de lo termin municipal d'Albarracín (Sierra d'Albarracín, provincia de Teruel).
Toponimia
Val de Minguet dio nombre a la sierra de Val de Minguet en la provincia de Cuenca a lo sud de la Vega de Tacho. Lo toponimo Val de Minguet ye una transformación de la forma orichinal en la baixa Edat Meya Val de Ménguez.
Actualment en castellano se diz Valdeminguete, forma que ya se documenta en lo "Libro de la Montería", pero la forma con la terminación en consonant se documenta encara en textos de lo sieglo XVIII:
Cheografía
Val de Minguet ye en una manga de lo termin municipal d'Albarracín a l'ueste de lo termin municipal de Guadalaviar, baixo mollón Blanco (que fa de muga con la provincia de Guadalachara), y a lo norte de la Vega de Tacho (río que fa de muga con la provincia de Cuenca).