cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vocal semiubierta posterior arredondiada
A vocal semiubierta anterior no arredondiada ye un soniu vocalico emplegau en bellas luengas parladas. O suyo simbolo en l'Alfabeto Fonetico Internacional ye, y o suyo simbolo X-SAMPA correspondient ye <tt>O</tt>. O simbolo AFI pareixe una c vista en un espiello, y tanto o simbolo como o soniu se conoixen comúnment como a "o ubierta". Ista denominación representa a o soniu, que ye parellano a o de [o], a vocal semizarrada posterior arredondiada, excepto que ista ye más ubierta. Representa tamién a o simbolo, que puet describir-se como una "o" con o cerclo ubierto por un canto.
En aragonés
En benasqués y atras parlas orientals existe iste fonema y se representa con o grafema <o>: bou ([bɔw]), esquirol ([eski’ɾɔl]), tringola ([tɾiŋ’gɔla])..
Ibón d'el Mich
L'ibón d'el Mich ye un ibón situau en o municipio de Saúnc.
Se troba baixo a tuca de Bardamina (3.068 m), en o Parque Natural de Pocetz-Maladeta.
Santa Cruz de La Palma
Santa Cruz de la Palma ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de La Palma estando la suya capital. A suya población ye de 15.716 habitants (2019), en una superficie de 43,38 km² y una densidat de población de 362.0 hab/km².
Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984
230px|thumb|Países partecipants en os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984.
Os Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984, conoixitos tamién como Chuegos d'a XXIII Olimpiada d'a era muderna, estioron os Chuegos Olimpicos que se celebroron en Los Angeles (Estaus Unius) dende o 28 de chulio dica o 12 d'agosto de 1984. I participoron 6.829 esportistas de 140 países. No parteciparon países importants como l'Unión Sovietica, Cuba y a Republica Federal d'Alemanya, que facieron un boicot a istos chuegos.
Ilex aquifolium
A cardonera ye un árbol chicot de 6 u 7 metros d'altaria con tronco dreito, porte piramidal, que tiene brancas dende a base y que puet plegar a vivir 500 anyos, encara que no gosa plegar ta os 100. Tamién recibe o nombre de alebro.
Descripción
Tien a crosta lisa. En primerías ye d'una color verdenca, y dimpués d'o segundo u tercer anyo ba prenendo o suyo tono griso definitivo. As suyas fuellas son persistents, simplas, pecioladas, alternas, de forma ovalada, y como cualidat mas caracteristica, con un canto muit espinoso en os eixemplars chóvens, y en os camals mas baixos d'os adultos, no tenendo punchas as fuellas d'os camals mas altos. As fuellas duran bellas cinco anyadas y son de color verde muit bilant en l'anverso y verde amarillenca mate por o reverso, lampinyas de tot y muit tiercas y coriacias.
Ye planta dioica y en os eixemplars masculins, as flors amaneixen en grupos axilars de color amarillenca. En os femenins, son isoladas u en grupos de tres y son chicotas y de color blanca u levement rosada, y tienen cuatro petalos y cuatro sepalos parcialment fusionaus en a base. thumb|left|Camal con fruitos
As cardoneras femeninas fan un fruito carnoso (drupa), d'una color roya brilant u amariella viva, que madura muit tarde, enta par d'octubre u noviembre, y que remaneix muito tiempo en l'árbol, a ormino entre tot l'hibierno. Contiene en dentro 4 u 5 uesez (simient), que no cherminan dica o segundo anyo, en caso de que los minche bel muixón. Brota bien de cepa y tasament de radiz.
Rechión de Bijeljina
A rechión de Bijeljina (en serbio Регија Бијељина, en bosnio Regija Bijeljina) ye una d'as siet rechions d'a Republica Serbia. O centro administrativo d'a rechión ye Bijeljina.
Sexma del río Xiloca
La Sexma del río Xiloca yera una sexma situata en lo sud de la Comunidat de Daroca. Comprendeba las aldeyas de:
Rechión de Bijeljina
Incluye a región historica de Semberija y ye localizada a o nord-este d'o país.
Robleda
Robleda ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 536 habitants (2007), en una superficie de 78,85 km² y una densidat de población de 6,79 hab/km².
Patrimonio d'a Humanidat
thumb|300px|Patrimonio d'a Humanidat.
Un puesto d'o Patrimonio d'a Humanidat ye un aria protechida legalment per una convención internacional administrada per a UNESCO. Os puestos d'o Patrimonio d'a Humanidat son designaus per a UNESCO per a suya importancia cultural, historica, scientifica u d'unatro tipo. Se considera que os puestos contienen patrimonio cultural y natural en tot o mundo considerau de valor excepcional pa la humanidat.
Pa estar trigau, un Puesto d'o Patrimonio d'a Humanidat ha d'estar un fito unico que sía identificable cheografica y historicament y que tenga un significau cultural u fisico especial. Per eixemplo, os puestos d'o Patrimonio d'a Humanidat pueden estar ruinas antigas u estructuras historicas, edificios, ciudaz, desiertos, selvas, islas, lacos, molimentos, montanyas u arias montesinas. Un Puesto d'o Patrimonio d'a Humanidat puede significar un logro notable d'a humanidat y servir como evidencia d'a nuestra historia intelectual en o planeta, u puede estar un puesto de gran polideza natural. En chulio de 2021, existen un total de 1154 puestos d'o Patrimonio d'a Humanidat (897 culturals, 218 naturals y 39 mixtos) en 167 países. Con 58 arias trigadas, Italia ye o país con mas puestos en a lista.
Plentzia
Plentzia (Plentzia en basco y oficialment, Plencia en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca d'o Gran Bilbau.
A suya población ye de 4.146 habitants (2008) en una superficie de 5,79 km², con una densidat de población de 716,06 hab/km².
Cheografía
A localidat de Plentzia se troba situada a 19 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 23 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
Albert Charlot
Albert Charlot Gadnaire, naixito de La Rentería o 17 d'agosto de 1892 de país franceses y muerto en Barcelona en l'anyo 1991, fue un poliesportista de prencipios d'o sieglo XX que practicó ciclismo, rugby, cursas de montanya y atletismo, esporte que prencipió a practicar fendo cursas de velocidat, medio fondo, tirada de peso y disco, pero a suya gran contrebución estió a introducción en Catalunya y a l'Estato Espanyol d'a marcha atletica, preba en a que fue una figura destacata.
Tamién fue parte d'os esportistas que facioron o primer partiu de rugby con un equipo de chugadors espanyols cuan en o mes de mayo de 1911 se fació un partiu d'exhibición entre os equipos d'o Club Deportivo Espanyol y l'equipo francés Patrie, con franceses que hi viviban en Barcelona que finalment ganaron por 7 a 0. Por l'equipo francés chugaron: Vaillós, Langlois, Lattes, Guiraud, Boix; Conredor, Mizraki; os chirmans René y Albert Charlot, Villeneau, Reinhard, Clement, Artigas, Folleux y Boneau. Os chugadors d'o CD Espanyol: Castillo; Sampere, Larragaña, Dutisconet, Fidalgo; Rubio, Fidalgo; Rubio, Casas, Santiago Massana, De Guibert, Barraquer, Artigas, Pedro Gibert "El Grapas" y Nogareda.
Carrera atletica
L'atletismo fue l'esporte a on aconsiguió millors resultaus y tamién el que practico mientres mas anayatas. Prencipió con l'equipo d'a SS Pompeia a on practicó tenis y atletismo, pero rapedament cambió ta o CD Espanyol fendo tota mena de prebas a on amostró a suya versatilidat. Tenió os récords de Catalunya de 100, 400, 1.500 i 5.000 metros lisos, tamién practicó tirada de peso y disco, pero a suya gran contrebución a l'atletismo estió a introducción en Catalunya y en l'Estato espanyol d'a marcha atletica. Fue un destacato marchador que aconsiguió ser campión d'Espanya de 50 km marcha en a primera edición d'o campionato en 1922 y tercero en a cuarta en 1931 nueve anyatas dimpués. Tenió os records d'Espanya de 5.000 metros marcha en pista, 50 km marcha en ruta y 100 km marcha en ruta.
Como corredor de montanya ganó todas as cursas que se facioron en Catalunya en as que participó.
Una vegata acabata a Guerra Civil y ya retirau d'a practica esportiva fue entrenador de bels rechimientos de l'exercito espanyol y dimpués d'a chovenalla d'a sección d'atletismo d'o RCD Espanyol.
Anders Fogh Rasmussen
Anders Fogh Rasmussen ( en danés), naixito de Ginnerup lo 26 de chinero de 1953, ye un politico y economista danés, militant d'o Venstre, que estió lo 26eno Primer ministro de Dinamarca entre os anyos 2001 y 2009 (d'antis mas ya heba estato ministro d'Impuestos de Dinamarca en 1987-1992). Antiparte, dende 2009-2014 ye Secretario Cheneral d'a OTAN.
San Sebastián de la Gomera
San Sebastián de La Gomera ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma de Canarias, provincia de Santa Cruz de Tenerife, que se troba en a isla de La Gomera estando la suya capital. A suya población ye de 9.093 habitants (2019), en una superficie de 113,59 km² y una densidat de población de 80.0 hab/km².
Aria (Navarra)
Aria ye un municipio de Navarra situato en la val d'Ezcua. Fa parte de la comarca d'Auñamendi y merindat de Sangüesa.
La suya población ye de 59 habitants (2009), en una superficie de 8,31 km² con una densidat de población de 7,10 hab/km².
Cheografía
La localidat d'Aria se troba situata a 853 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 60,5 km de la ciudat de Pamplona, la capital de Navarra.
Economía
La economía d'Aria se basa en l'agricultura y la ganadería (vacas, ovellas y caballos).
Lo Binhac
Lo Binhac (Lo Binhac u Aubinhac en occitán, Lévignacq en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Dacs y cantón d'a Costa d'Archent.
A suya población ye de 359 habitants (2007) en una superficie de 42,32 km², con una densidat de población de 8,48 hab/km².
Torno de fer trama
thumb|right|250px|Torno de trama. O torno de fer trama ye una maquina simple que consiste en un banco de madera, una rueda que se fa chirar con un pedal, y un fuso, y sirve pa torcer o filo y enrollar-lo en una bobina. Tamién se podeba conectar a salida d'o filo con una devanadera pa fer chubiellos.
Especie
En biolochía, una especie (d'o latín species) ye una d'as unidaz basicas d'a biodiversidat. Per un regular, una especie ye constetuita d'organismos individuals d'una población natural, con:
D'antes no se determine si diferents individuos perteneixen a la mesma especie, cal estudiar-los ta poder unificar-ne os rasgos a considerar. Anque bi ha diferents definicions d'especie, huei a separación d'entre especies ye prou bien definita, a tamas d'a linia separadera d'especies y subespecies que ye mes deficil de determinar concluyentement. As especies s'agrupan en cheneros, familias, ordens..., d'alcuerdo con o suyo parentache filochenetico.
Numero d'especies
thumb|right|200px|A paixarella monarca ([[Danaus plexippus) ye una especie d'insecta.]] thumb|right|200px| A rana pirinenca [[Rana pyrenaica) ye una especie d'Amphibia.]] Alto u baixo, o numero d'especies d'eucariotas descritas (2004) se puet desglosar asinas:
Total: 1.562.663 especies
Demoret
thumb|right|200px|Demoret. O demoret (pronunciau /demoˈɾe/ ~/demoˈɾet/ ; como "demoré" u "demoret" de traza indistinta) ye un tipo sencillo de devanadera que se feba chirar con a man u con una manivela y serviba pa pasar as «fusadas», que ye o conteniu de filo que s'heba filau en cada fuso, devanando-las dica formar una madaixa.
Teneba quatro aspas de madera que se feba chirar sobre un eixe paralelo con o suelo. Cada aspa teneba una pieza travesera an que s'asentaba o filo d'a madaixa. L'eixe central se meteba en o piet con dos chugaderos u con un, como un molinet.
Pa fer-lo funcionar se teneba que ligar un estrimo d'o filo en una d'as silletas y contino meter o fuso en un canastico y fer chirar l'instrumento con a manivela. Asinas o filo iba salindo de o fuso, que bailaba fendo brincos en o canasto, y o filo s'iba religando sobre l'asiento d'as aspas con cada vuelta. En rematada la fayena, se sacaba la madaixa entera de as aspas, y ya se podeba guardar, lavar, tenyir u aún se podeba devanar pa fer chubiellos.
Oceano
250px|thumb|L'oceano Atlantico en [[Portugal.]]
Aratorés
Aratorés ye un lugar aragonés d'o municipio de Castiello de Chaca, en a comarca d'a Chacetania, en a provincia de Uesca y partiu chudicial de Chaca.
Oceano
Se clama oceano (d'o griego Ωκεανός, Okeanós) a la parti d'a superficie terrestre ocupata por l'augua marina. L'ceano ye dividido por os continents y grans archipielagos en cinco partis, que a la suya vegata tamién se dicen oceanos:
Os oceanos Pacifico y Atlantico a sobén se distinguen entre Norte y Sud: Atlantico Norte, Atlantico Sud, Pacifico Norte y Pacifico Sud. As rechions mas chicotas d'os oceanos son clamadas a sobén mars, golfos, badias y estreitos.
Irrintzi
Irrintzi puede estar:
Oceano
L'augua d'os oceanos tien una gran importancia en o clima terrestre por a existencia de corrients oceanicas que transportan a calor. As corrients oceanicas pueden estar superficials u profundas. As corrients superficials son influidas por os vientos. As corrients profundas son condicionadas por diferiencias de temperatura y salinidat en vertical que creyan diferencias de densidat.
Aratorés
Cheografía
Aratorés se situga a 1.021 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y a una distancia de 34 km de Castiello de Chaca, a capital d'o suyo municipio, 17 km de Chaca (capital d'a suya comarca) y a 86 km de Uesca, a capital d'a suya provincia. Ye clavau en un tozal chicorrón que manda toda la val de l'Aragón, en a puyada entre Castiello y o puerto de Borau por do se pasa enta la vecina val de Borau, clamada Sierra d'o Anchelé. Ye un lugar chico en o cual destacan as suyas casas tradicionals.
Bi ha tormos erraticos
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en 1094/1104, recullida en a obra d'Antonio Durán Gudiol Geografía medieval de los obispados de Jaca y Huesca (Uesca, 1962), y documenta as variants Aratorés, Aratorese y Aratoressa.
En 2020, as casas que son abitatas en o lugar se claman Ascaso, Carlos, Charchán (o Sasián) Isidoro, Juanillo, Lamberto, Lolé, Mariana, Martín, Pedré, Rosenda (o casa Barbas), Zaborras, Cabalero y casa Maestra. Situgatas a 1 km de distancia d'o lugar son Villa Juanita y o Molino.
Encara belunos paisanos sigan conocedors d'a fabla aragonesa, no se siente guaire charrar en o lugar.
Molimentos
thumb|right|250px|[[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Aratorés|Ilesia de Sant Chuan Baptista, en Aratorés.]]
La Valle (Sieste)
Cheografía
La Valle se troba en o fondo d'a valle de Sieste, en o termin municipal de Boltanya, de largo en a ribera d'o barranco de Sieste.
Forman l'aldeya cualques casas deseparadas bellas docenas de metros d'entre ellas, anque en l'actualidat cualcuna i ha transformau as suyas bordas en unaltra casa ta destinar-la ta turismo rural. No guarda garra estructura urbana, por o que puede trobar-se as casas a costau y costau d'a pista asfaltada que remata en a casa de Sant Martín. As casas de la Valle son casa Francho, casa Sarrablo y casa Barranco.
La Valle yera una aldeya tradicional de Sieste, población de la que no dista sique meyo kilometro y que yera capital d'o municipio de lo que La Valle tamién feba parte dica os anyos 1960. Se troba por debaixo de Sieste en altitut, en a mesma man d'o barranco que la suya antiga cabecera municipal, anque a'l costau d'o corso d'augua.
Cabimas
Cabimas ye una ciudat venezolana capital d'o Municipio Cabimas d'o Estato Zulia.
A suya población ye de 225.000 habitants (2001) en una superficie de 157 km², con una densidat de población de 2,17 hab/km².
Cheografía
Cabimas ye situata a l'este d'o laco de Maracaibo, a 3 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Sukhoi Su-35
Sukhoi Su-35 ye un avión de caza de quarta cheneración desembolicau por Sukhoi. O suyo primer vuelo estió en 2008. Tien dos motors Saturn AL-41F1S y una velocidat maxima de Mach 2.25. Se'n han construyíu 128 unidaz.
Punta O Risté
A punta O Risté u penya lo Risté (en francés Pic d'Orristé) ye un pico de 2.115 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.
Peste negra
A peste negra (tamién conoixita como a muerte negra) estió una epidemia de peste, que alleró Europa y Asia en a metat d'o sieglo XIV (1347-1351), y se calcula que prevocó a muerte d'alto u baixo un tercio d'a población europea. L'apelativo negra con que os coetanios clamaban a la malautía viene d'o feito de que os afectatos presentaban tacas foscas en a piel como consecuencia d'hemorrachias sozcutanias. A peste ye causata por a bacteria Yersinia pestis que s'aplega por as pulgas con l'aduya d'a rata negra (Rattus rattus). En a Edat Meya pensaban que ista malautía la levaban os gatos y prencipioron a acotolar-los. A cosa encara estió peyor ya que os gatos se minchaban as ratas, y cuan matoron os gatos, o numero de ratas augmentó y tamién o numero d'afectatos por la malautía. A mayoría d'investigadors atribuyen a Peste Negra a un brote de Peste Bubonica anque en l'actualitat, bels espertos cuestionan o modo de transmisión d'a epidemia.
Maurice Utrillo
Maurice Utrillo (Maurice Valadon), naixito de París (Tercera Republica Francesa) o 26 d'aviento de 1883 y muerto en Dacs (Landas, Occitania) o 5 de noviembre de 1955, estió un pintor francés, fillo d'a pintora Suzanne Valadon y de pai desconoixiu (encara que o pintor catalán Miquel Utrillo, que fácil que no fuese su pai, lo reconoixió en 1891 y li donó o suyo apellito).
Micolochía
thumb|Camparol en un hortal [[Palencia|palentino.]] Micolochía (d'o griego Micos = Fongo y Logos = Estudio), ye a branca d'a Biolochía que estudeya os fongos. No pocas veces ye considerata, per viello costumbre, una especialidat d'a branca biolochica d'a botanica.
Motor de combustión
thumb|400px|Motor de cuatre tiempos thumb|400px|Motor de dos tiempos Un motor de combustión ye un mecanismo que produz una fuerza motriz a traviés d'a transformación d'a enerchía d'un combustible.
Tipos de motors de combustión
Toz os motors de combustión se componen d'una maquinaria y un fluido de treballo. O fluido de treballo, a ormino un gas, ye o que transporta la calor d'o foco calient a lo foco fredo de traza que en obtenemos un treballo. En particular, os motors de combustión emplegan como foco calient una reacción quimica exotermica u combustión.
Seguntes como faigan servir iste fluido de treballo, podemos clasificar os motors.
Motors de combustión interna
En o caso d'os automobils o pistón ye unito a una biela y ista fa de palanca sobre un cigonyal que ye un eixe que convierte o movimento linial en un movimento contino de rotación.
Motors de cuatre tiempos
Como diz o suyo nombre tien cuatre fases:
Motors de dos tiempos
Tien dos fases:
Seso
Seso ye un lugar d'o municipio de Boltaña, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 3 habitants.
Sho-Hai
Sergio Rodríguez Fernández (Zaragoza, Aragón, 19 de febrero de 1976), más conoixiu por o suyo nombre artistico Sho-Hai, ye un rapero aragonés, miembro d'o grupo Violadores del Verso.
Biografía
Orichinario d'o districto de Delicias, Sergio Rodríguez Fernández ye o chirmán menor d'o tamién rapero Rebel. As suyas influyencias por o hip hop prencipioron en 1984 gracias a o suyo chirmán mayor.
Inicios
Os comencipios de Sergio Rodríguez Fernández, tamién conoixiu como Sho-Hai, en o mundo d'o rap/hip hop se troban en a decada d'os anyos 90, quan a la edat de 14/15 anyos amostra buenas trazas como cantaire.
En 1996, chunto a R de Rumba y Juez, forman o grupo Bufank y gravan dos maquetas. A primera fue titulada como «Bufank» (o nombre d'o grupo), que incluyiba o tema La historia interminable. Un anyo dimpués, «Ciego de sábado noche» sería o suyo segundo y zaguer álbum dica agora. Ixe mesmo anyo Kase.O, Lírico, R de Rumba y SHO-HAI forman o grupo Violadores del Verso. Dito grupo alcanzaría una fama a livel estatal por o suyo estilo propio, y amás d'ixo, debiu a la fama alcanzada, se conoixería a Zaragoza como a meca d'o hip hop espanyol.
Doble vida (2011)
En 2011, Fernández publicó o suyo álbum en solitario gravau en Los Angeles que amaneixió l'1 de marzo con o títol de «Doble vida». Tamién en iste álbum, Sho-Hai tién colaboracions con Kase.O, Lírico y R de Rumba como productor d'o disco y atros MC's conoixius.
La última función (2017)
L'álbum conta con a colaboración habitual de Kase.O, chunto a Ossian y Soziedad Alkoholika.
Estilo
Poseyedor d'un estilo particular, desarrolla un humor negro en as suyas parolas, más que más fendo referencia a la muerte y especialment en a suya reconoixida afición a l'alcohol. En a suyas parolas retrata a condición humana dende un punto d'anvista pesimista, bellas vegadas legando ta a misantropía.
Discografía
thumb|200px|Hate, anyo 2007.
Histolochía
Histolochía (d'o griego Histos = Techido y Logos = Estudio ), ye a ciencia que s'encarga d'o estudio d'os teixitos y tipos celulars d'animals y plantas, y as relacions y interaccions entre os teixitos.
Ibón d'Arriel Baixo
L'ibón d'Arriel Baixo u simplament ibón d'Arriel ye un ibón situau chunto a la punta de ra Frondiella (2.992 m) en l'Alto Galligo.
Chunto a os ibons Altos d'Arriel, iste ibón se formó por o retacule d'o glaciar de ras Frondiellas.
Bercianos del Real Camino
Bercianos del Real Camino ye un municipio d'a provincia de Leyón, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. Fa parte d'a comarca d'a Tierra de Campos y d'o partiu chudicial de Safagún.
Cheografía
A localidat de Bercianos del Real Camino se troba situada a 858 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia d'11 km de Safagún, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, de 47 km d'a ciudat de Leyón, a capital d'a suya provincia, y de 104 km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.
Zoo de Múnich
O Zoo de Múnich (oficialment Tierpark Hellabrunn) ye un parque zoolochico que se troba en Múnich (Alemanya). Estió feita la suya devantadera lo 1 d'agosto de 1911 y contiene 18.431 animals de 740 diferents especies en una superficie de 40 hectarias.
Ava Gardner
Ava Lavinia Gardner, naixita de Brogden (Carolina d'o Norte) o 24 d'aviento de 1922 y muerta en Londres (Reino Uniu) o 25 de chinero de 1990, estió una actriz estausunidense, activa en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1940 y con cuantos premios rcibitos mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre a suya filmografía, cal mencionar as suyas actuacions en bellas cintas, como One Touch of Venus (1948, William A. Seiter), Lone Star (1952, Vincent Sherman), Mogambo (1953, John Ford), The Barefoot Contessa (1954, Joseph L. Mankiewicz), Bhowani Junction (1956, George Cukor), On the Beach (1959, Stanley Kramer), 55 Days at Peking (1963, Nicholas Ray), The Night of the Iguana (1964, John Huston), u The Life and Times of Judge Roy Bean (1972, John Huston).
Félix Romeo
Félix Romeo Pescador, mas conoixito como Félix Romeo, naixito de Zaragoza (comarca de Zaragoza) en 1968 y muerto en Madrit o 7 d'octubre de 2011, estió un escritor y novelista aragonés en luenga castellana. Tamién destaca en atras actividatz culturals, estando dende 1996 dica 2001 director d'o programa La Mandrágora en Televisión Española, amás d'autor de quantas traduccions. Fue conoixito tamién por o suyo compromís con causas socials, plegando a estar engarcholato en a garchola de Torrero o 13 de febrero de 1995 por insumiso, a on i estió una anyada.
Charlie Simpson
Charlie Simpson (naixito lo 7 de chunio de 1985 en Suffolk, Reino Uniu) ye o cantaire d'o grupo musical de post-hardcore de Londres, Fightstar. Tiene o suyo orichen musical en Busted, un grupo de pop-rock britanica muit exitoso creyato en 2001 y que s'esleyó o 14 de chinero d'o 2005.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel ( en alemán), naixito de Stuttgart (Ducau de Wurtemberg) o 27 d'agosto de 1770 y muerto en Berlín (Reino de Prusia) o 14 de noviembre de 1831, estió un filosofo alemán. A suya obra ye una d'as mas representativas d'o Ideyalismo alemán d'o sieglo XIX, con una muit gran influencia en as prencipals corrients filosoficas d'ixe sieglo y d'o sieglo XX, encluyendo a o marxismo.
Barrika
A suya población ye de 1.417 habitants (2008) en una superficie de 7,77 km², con una densidat de población de 182,37 hab/km².
Cheografía
A localidat de Barrika se troba situada a 65 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a o canto d'o golfo de Bizcaya en a mar Cantabrica, a una distancia de 23 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
Monterd (desambigación)
Monterd puet estar:
Ibón d'Arriel
Ibón d'Arriel puet fer referencia a:
Microbiolochía
A microbiolochía (d'o griego Micron = chicolón, Bios = vida, y Logos = estudio, devoción) ye a disciplina d'a Biolochía que s'encarga d'o estudio d'os microorganismos, enteniendo microorganismos como os sers vivos unicelulars, incluyindo-ie os fongos (levaduras), bacterias, archaea y protozoos.
Fablar d'os oríchens d'ista ciencia ye fablar d'a invención d'o microscopio. L'aparello que fa possibles as observacions d'os microorganismos dende a segunda cincuantena d'o sieglo XVII.
En 1664, o naturalista anglés Robert Hooke va fer a que ye considerata a primera observación microscopica d'os cuerpos fructiferos d'a floridura, con un primitivo microscopio feito de lents concavas consecutivas adintro d'un cilindro de metal.
Dimpués d'ista calendata, bellos naturalistas van fer as suyas observacions con millors aparellos por cada vegada. Ye un eixemplo o neerlandés Van Leeuwenhoek. Comparaus con os actuals, o microscopio emplegau por Leeuwenhoek yera muit primitivo y simple, pero as publicacions que va fer en as cartas escritas a la Royal Society de Londres, que van estar publicadas en o 1684 en anglés, demuestran a suya habilidat ta debuixar codas que él consideró "chicolons animáculos" (actualment ye acceptau que os sers vivos que va veyer Leuweenhoek no van estar atra cosa que bacilos). Ista ye a primera representación conoixida de microorganismos en a historia.
Ibons Altos d'Arriel
Chunto a l'ibón d'Arriel Baixo, istos dos ibons se formoron por o retacule d'o glaciar de ra Frondiella.
Matidero
A suya población ye de 1 habitant (2016).
Asteasu
A suya población ye de 1.473 habitants (2010) en una superficie de 16,76 km², con una densidat de población de 87,89 hab/km².
Matidero
Cheografía
O lugar de Matidero se troba situatro a 1.206 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 6 km de Boltanya, a capital d'o suyo municipio, de 12 km de l'Aínsa, a capital d's auya comarca, y de 94 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.
Asteasu
Cheografía
A localidat d'Asteasu se troba situada a 142 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 22 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Matidero
Historia
A selva de Matidero se consideraba en a Edat Meya como a muga oriental d'o condau d'Aragón.
Toponimia
Matider u Matidero significa en aragonés "matical", estensión cubierta por "matizos".
Entre os microtoponimos mes intresants que bi ha a man de Matidero seguntes as guías Prames tenemos as Paulellas, collata San Chuan, As Estallatas, Tozal d'o Pubiello, Torrecialla, A Canyada, barranco d'Algars, barranco o Forato, Tras a Cruz y Moscaviellas.
Tito Vilanova
Francesc Vilanova i Bayó conoixito esportivament como Tito Vilanova y naixito de Bellcaire d'Empordà o 17 de setiembre de 1968 y muerto en Barcelona o 25 d'abril de 2014, estió un futbolista que chugó en a posición de centrocampista y parti d'as plantillas d'o FC Barcelona B, UE Figueres, Celta de Vigo, CD Badajoz, Real Mallorca, UE Lleida, Elche CF y UD Gramenet. Tamién estió un destacato entrenador de fútbol estando o segundo entrenador d'o FC Barcelona en un d'os periodos que o club ganó mas tetulos dende o 2007 dica o 2012, dimpués estió primer entrenador d'iste mesmo equipo quan Pep Guardiola plego en l'anyo 2013 ganando una liga espanyola, tenendo que plegar en estar enfermo de cáncer. En l'anyo 2014 morió d'ista mesma malautía.
Sauna
thumb|300px|Sauna.
Una sauna (d'o finés sauna ) ye una cambra que se calienta entre 80 y 105 graus centigraus fendo servir un calentador de sauna. O banyo de vaporada en a sauna puede servir pa la salut y la relaxación. As saunas publicas gosan estar unidas a una piscina publica u un chimnasio y pueden combinar-se con atras instalacions.
Dende lo 17 d'aviento de 2020, a cultura d'a sauna finesa ye Patrimonio Cultural Inmaterial d'a UNESCO.
A sauna, que per un regular ye revestida de fusta per adintro, se calienta con un forno a una temperatura de l'aire entre 80 °C y 100 °C, mas rarament dica 130 °C. En cuenta d'estufas de lenya y aceite, hue en día se gosan instalar estufas electricas perque son mas sencillas y facils d'operar.
As cadieras son disposadas en dos u tres livels a una altaria de 0,5 m a 1,5 m, y la temperatura aumenta significativament a medida que se puya. A circulación de l'aire ye important en una sauna, per lo que se suministra de contino aire fresco, que a estufa calienta immediatament pa que la temperatura d'a cambra remaneixca constant.
Saelices el Chico
Saelices el Chico ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población yera de 170 habitants en o 2012, en una superficie de 45,55 km² y una densidat de población de 3,73 hab/km².
Toponimia
Ye d'o mesmo orichen que os toponimos aragoneses "Sant Felices" y os gascons "Sent Helitz". Amuestra perda d'a F- inicial d'acuerdo con a fonetica castellana. En Cuenca bi ha atro "Saelices".
Os toponimos navarro-aragoneses Sant Felices y os toponimos castellanos Santelices u Saelices son recurrents en a Peninsula Iberica y derivan d'una composición toponimica en latín tipo ECCLESIA SANCTĪ FĒLICIS u MONASTERIUM SANCTI FELICIS con perda d'o substantivo y fosilización d'o chenitivo FELICIS.
Imprenta
200px|thumb|Imprenta d'o [[sieglo XV]] A imprenta ye un dispositivo mecanico que premite fer muitas copias d'un texto en fuellas de papel. Ye tamién o conchunto de procedimentos graficos y de tecnicas que s'emplegan en a elaboración d'una obra impresa.
O libro impreso mas antigo que encara se conserva ye o Nuevo Codigo d'Etiqueta de Yi Gyu-bo, publicato en Corea entre 1234 y 1241.
Una d'as primeras imprentas que bi habió en Aragón estió a imprenta d'Íxar, chestionata por chodigos.
Eurofighter Typhoon
Eurofighter Typhoon ye un avión de caza de quarta cheneración desembolicau por Eurofighter Jagdflugzeug GmbH. O suyo primer vuelo estió en 1994. Tien dos motors Eurojet EJ200 y una velocidat maxima de Mach 2.0. Se'n han construyíu 571 unidaz.
Mancomunidat
Una mancomunidat ye churidicament l'asociación libre de municipios aintro d'o marco churidico nacional, que creya una entidat local superior y a la que os municipios asociatos delegan parti d'as funcions u competencias que a lei les da.
A sobén os municipios que forman una mancomunidat deben d'estar mugants y istas pueden estar creyatas mientres un periodo de tiempo concreto u indefinito.
Morán
Morán ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Morillo de Galligo, situato en a comarca d'a plana de Uesca y provincia de Zaragoza.
A suya población ye de 8 habitants (1991).
Cheografía
O lugar de Morán ye situato a 500 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 112 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.
Toponimia
O suyo nombre fa referencia a un posible terratenient romano y presenta a terminación án de pertenencia.
Districto de Rosenheim
O districto de Rosenheim (en alemán Landkreis Rosenheim, en bavaro Landkroas Rousnam) ye un districto situato en o sudeste de Bavera, Alemanya. Os districtos vecins son en orden d'as agullas d'o reloch prencipiando por l'ueste, Miesbach, Munich, Ebersberg, Mühldorf y Traunstein. Tamién muga por o sud con o estau austriaco d'o Tirol.
O districto rodia a ciudat de Rosenheim, que s'administra independientment, pero que tamién ye a seu de l'administración d'o districto. Os dos, ciudat y districto tienen o codigo "RO" en as matriclas d'os suyos autos, encara que tamién ye posible tamién trigar un d'os antigos codigos "AIB" (Bad Aibling) u "WS" (Wasserburg am Inn).
Historia
L'actual districto se creyó en 1972 quan s'unioron os antigos districtos de Rosenheim, Bad Aibling y parti de Wasserburg am Inn.
Cheografía
O districto de Rosenheim se troba en o semontano d'os Alpes, en a rechión de Chiemgau. O paisache ye dominau por as morrenas creyadas por o glaciar de l'Inn en a zaguera edat glacial, encluyindo prous ibons. A l'este d'o districto se troba o mayor d'istos lagos d'orichen glacial, o Chiemsee. Os prencipals ríos que trescruzan o districto son l'Inn y o Mangfall, que se chuntan en a ciudat de Rosenheim.
Entre as cadenas montanyosas que se troban en o sud son os Chiemgauer Alpen y o Mangfallgebirge, a on ye o Wendelstein, que con 1838 m d'altaria ye a tuca mas alta d'o districto.
Escudo
O escudo encluye as armas de Bavera en a suya parti superior. As dos fuellas cruzadas de Nymphaea alba en a ezquierda simbolizan o escudo de Frauenchiemsee, isla d'o Chiemsee en a que se troba un monesterio benedictín, y o lión royo que representa a ciudat de Wasserburg. O escudo se fació oficial en 1976.
Trompeta
A trompeta ye un instrumento musical de viento, que perteneixe a la familia d'os instrumentos de viento-metal u metals, fabricato en aleyación de metal. O sonito se produce gracias a la vibración d'os labios d'o interprete en a parti que se diz boquiella a partir d'a columna de l'aire (fluxo de l'aire). A trompeta por un regular, ye afinata en si ♭ (bemol), ye decir, un tono por debaixo de l'afinación real (tamién bi ha trompetas afinatas en fa, en do, en la e en mi ♭).
Trompetistas famosos
Categoría principal: Trompetistas.
Serradilla del Arroyo
Serradilla del Arroyo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 400 habitants (2007), en una superficie de 80,54 km² y una densidat de población de 4,96 hab/km².
Serradilla del Llano
Serradilla del Llano ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 202 habitants (2007), en una superficie de 67,52 km² y una densidat de población de 2,99 hab/km².
Alán
Alán u Alano ye un antroponimo masculín d'etimolochía no guaire clara, d'uso freqüent en ciertos países d'Europa Occidental pero sin guaire tradición d'uso en aragonés.
Etimolochía
200px|thumb|left|Anvista de [[Los Alanos dende Zuriza, toponimo que se puet remontar a l'antroponimo "Alano".]] Os bretons han estau entre os primers pueblos en usar este antroponimo, ya en o sieglo VI. Estió un antroponimo dinastico, bi heba reis y nobles bretons con este nombre y mencionaus en o "Libro de las Cheneracions".
Se sabe que dende Bretanya se trasmitió l'uso d'este antroponimo a Anglaterra con a participación de bretons en a invasión normanda d'Anglaterra dimpués d'a Batalla de Hastings en o sieglo XI. Tanimientres en Francia se feba servir ya a forma francesa Alain y as suyas variants.
No queda claro si a etimolochía d'"Alán" se remonta a una radiz celtica u a lo etnomimo d'os alanos. En bretón alan, termin coloquial pa dicir "rabosa" y antigament "ciervo", y conoixiu tamién en galés antigo, y con un probable antroponimo homologo celtibero Elanus. . Una relación con o etnonimo d'os alanos podría chustificar-se por a presencia d'alanos en a rechión d'o Loira a principios d'o sieglo V, a on podrían haber teniu contacto con os bretons y os galo-romanos.
L'antroponimo "Alán" u "Alano" podría explicar ciertos toponimos d'as vals Echo y Ansó como "Sierra d'Alano", "Rincón d'Alano", "Camino d'Alano", "Cordal de los Alanos", "Alano a Ralla", "Alano Espelunga", "Achar d'Alano", ecetra.
Brad Renfro
Brad Barron Renfro, naixito de Knoxville (Tennessee) o 25 de chulio de 1982 y muerto en Los Angeles (California) o 15 de chinero de 2008, estió un actor estausunidense, activo en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1990. D'entre a suya filmografía se puet citar as cintas The Client (1994, Joel Schumacher, a suya interpretación mas conoixita), Tom and Huck (1995, Peter Hewitt), Telling Lies in America (1997, Guy Ferland), Skipped Parts (2001, Tamra Davis), Bully (2001, Larry Clark), u The Informers (2009, Gregor Jordan).
Baton Rouge
Baton Rouge ye una ciudat d'os Estaus Unius que se troba en l'estau de Loisiana, d'an ye a capital dende 1880. A suya población ye de 220.236 habitants (2019), con una superficie de 198.91 km² y ye a segunda ciudat mas poblada de Loisiana dezaga de Nueva Orleans. .
Municipio Aragua
O Municipio Aragua (Municipio Aragua en castellano) ye uno d'os 21 municipios d'o Estato Anzoátegui, Venezuela. Tien una superficie de 2.624 km² y a suya población yera de habitants en o 2011. A suya capital ye Aragua de Barcelona.
Ibón de la Renclusa
L'ibón de la Renclusa u ibón de Paderna ye un ibón pirenencos situau en o municipio de Benás, Ribagorza, baixo o pico de Paderna (2.627 m).
Ye alimentau por o barranco d'Alba que baixa d'o glaciar d'o mesmo nombre.
Lista de bispes de Teruel
Ista ye a lista de bispes de Teruel dica l'anyo 1878, quan s'unifican as antigas diocesis de Teruel y Albarrazín pa convertir-sen en l'actual diocesi de Teruel y Albarrazín.
Dreita politica
A dreita u dreta politica ye un conchunto de filosofías y ideolochías politicas, que pueden ir dende a extrema dreita dica o centro-dreita, que s'oponen a la ezquierda politica y que tienen en común esfender a libertat de mercau con a minima intervención d'o gubierno y d'o Estau, ya que, pa ells, o mercau s'organiza solo d'a millor manera posible. Gosan reivindicar mayors libertatz, dreitos y beneficios economicos pa os propietarios d'interpresas y terratenients, ya que dende un punto d'anvista de dreitas son qui creyan a riqueza pa la resta d'os ciudadans. As personas de dreitas gosan estar convencidas de que o sector publico ha de chestionar-se con l'obchectivo d'o maximo beneficio economico, y no pas social, y que ixo nomás lo saben fer bien os empresarios.
Lista de bispes de Teruel
Bispes de Teruel
Dende 1878 se convierte en diocesi de Teruel y Albarrazín, se veiga a lista de bispes de Teruel y Albarrazín
Dreita politica
Ista accepción se debe a o feito de que, en l'Asamblea Constituyent que se formó en Francia dimpués d'a Revolución Francesa, os constituyents más radicals, os chacobins, que propugnaban a transformación d'a monarquía constitucional en una republica, ocupaban o canto ezquierdo de l'hemiciclo lechislativo, os atros, o canto dreito. Os termins dreita y ezquierda, utilizaus en a practica parlamentaria, pasarían a considerar-se categorías primordials d'a identidat politica en primerías d'o sieglo XX.
Tradicionalment son contrarios a os impuestos y favorables a reducir-los a o maximo, en especial os proporcionals y os progresivos, como l'impuesto sobre a renda. Tamién s'oponen a os bonos y politicas d'igualdat de qualsiquier mena. Gosa, en cambeo, promover as privatizacions y esfensar, y ser esfensaus, por as patronals. En Europa tradicionalment a dreita politica ye asociada a una mentalidat conservadora respecto a la familia (s'opone a l'aborto, a las relacions homosexuals, a las familias monoparentals, etc.), a relichión y as qüestions socials en cheneral. Tamién en Europa, y más que más as dreitas más extremas, a sobén son asociadas a o nacionalismo (encara que tamién existe nacionalismo d'ezquierdas) y a o centralismo (a ezquierda gosa ser en cambeo más localista, y bellas vegadas pueden estar tilladas de rechionalistas).
Alwin Kuhn
Alwin Kuhn, naixito de Berlín (Imperio Alemán, hue Alemanya) o 13 de chinero de 1902 y muerto en Innsbruck (Austria) o 30 de chunio de 1968, estió un destacato filologo y lingüista alemán adedicato a l'estudeo d'as luengas romances y que gosa estar conoixito en Aragón por a suya relación con l'idioma aragonés en estar l'autor de Der hocharagonesische Dialekt, publicata en 1935 dimpués d'os suyos treballos de campo por l'Alto Aragón.
Doblache
O doblache ye un proceso de postproducción audiovisual que consiste en substituyir lo dialogo orichinal d'una cinta, reportache, programa, documental, etc., por una nueva grabación d'a banda d'audio (voces).
Alwin Kuhn
Dimpués de graduar-se en Chemnitz y de treballar dende 1921 dica 1926, Kuhn estudeó dende 1927 dica 1931 Filolochía Romanica y Filolochía Anglesa en as universidaz de Tübingen (con Gerhard Rohlfs), Bonn (con Wilhelm Meyer-Luebke) y Leipzig (con Walther von Wartburg y Frings Theodor). En 1931 se doctoró en a Universidat de Wartburg con a suya tesi ''Die französische Handelssprache im 17. Jahrhundert ("O francés comercial mientres o sieglo XVII", publicato en Leipzig en 1931) y fació a suya habilitación en 1935, tamién en Leipzig, con a obra Der hocharagonesische Dialekt''. Estió succesivament profesor en l'Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, a Universidat de Marburgo y a Universidat d'Innsbruck, ciudat a on morió.
Doblache
Esto se fa por bels motivos, como amillorar la locución d'un u cuantos actors, correchir problemas en a grabación orichinal d'o soniu u ofrir los dialogos en unatro idioma. Lo doblache en unatro idioma consiste en dos procesos complementarios: la traducción adaptada d'os guions orichinals y lo doblache en sí, ye decir, la grabación d'actors de doblache (u locutors) d'o nuevo texto en l'idioma a lo qual s'ha traduciu la versión orichinal. Tamién s'utiliza pa dar voz a actors inexistents, como los personaches d'os dibuixos animaus u pa anyadir un narrador en off (una voz de belún que no apareixe filmau).
Baronía de Quinto
La baronía de Quinto estió una sinyoría medieval aragonés con capital en Quinto que incluiba los lugars de Alforc, Viliella d'Ebro, Matamala y Xelsa.
Perteneixió a los Luna, pero Fadric de Luna yera enemigo d'Alifonso V d'Aragón y lo rei lo desposeyó, ocupó la baronía y dimpués la expropió.
En 1431 Joan de Funes, que yera vicecanceller d'Alifonso V, compró la baronía por 17.000 florins. Perteneixió a la suya familia (Funes y dimpués Funes-Villalpando) dica 1684.
Aeronau
thumb|250px|L'[[Airbus A380 ye l'avión comercial mas gran d'o mundo.]] thumb|250px|Un [[zeppelin u dirichible.]] Una aeronau ye cualsiquier aparato con capacidat ta despegar, aterrizar y navegar por l'atmosfera, podendo amás transportar personas, animals u cosas. Seguntes a OACI, aeronau ye tota maquina que puet desplazar-se en l'atmosfera por reaccions de l'aire que no sían as reaccions d'o mesmo contra a superficie d'a tierra.
Existen dos tipos d'aeronau:
Os aerostatos, que son mas liucheros que l'aire, estioron os primers en estar desenvolicatos. Puyan debito a lo prencipio d'Arquimedes, y se caracterizan por contener un fluido gaseoso de menor densidat que l'aire. En iste grupo se troban os dirichibles y globos aerostaticos.
Os aerodinos son aeronaus mas pesatas que l'aire, y son as unicas que pueden chenerar sustentación. A sustentación puet chenerar-se por alas fixas (aeronaus d'alas fixas) u rotatorias (aeronaus d'alas rotatorias).
As aeronaus pueden estar tamién tripulatas y no tripulatas, istas zagueras ditas UAV (de l'anglés Unmanned Aerial Vehicle) o RPV (Remotely Pilots Vehicle) y atros nombres menos utilizatos.
Unatra claseficación ta as aeronaus podría estar por o suyo uso civil o militar.
Puerto de Buixaruelo
O puerto de Buixaruelo (prenunciato /bu.ʃar.we.lo/ u /bui.ʃar.we.lo/), tamién dito de de Petraniara u de Gavarnía (en francés Col de Boucharo u de Gavarníe) ye un puerto pirenenco situato entre a val aragonesa de Buixaruelo y a val de Gavarnía en a Bigorra, a 2.260 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
L'acceso por o canto aragonés se fa por un camín d'alta montanya que puya dende Sant Nicolau de Buixaruelo; d'atra mán en a versant occitana bi ha una carretera que puya dica a muga, prolongación d'a carretera D-923.
Portiello de Lacunarda
O portiello de Lacunarda (en francés Col de la Cuarde, en castellano Portiello de la Conarda) ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 1.955 metros.
Idioma bavaro
Denominación adecuada
En a lingüística alemana s'emplega a parola bairisch, escrito no con y sino con i, ta distinguir-lo d'o dialecto de l'alemán que se charra en Bavera y también para encluyir l'austríaco. Internacionalment se fa servir o codigo ISO/DIS 639-3: bar u o nombre anglés bavarian.
Portiello de Lacunarda
Comunica Guarrinza, en a parti alta d'a val d'Echo, con a val d'Aspa.
Idioma bavaro
Denominación adecuada
O termino bavaro que s'emplega en iste articlo deriva d'o nombre en latín d'a rechión, Bavaria, poblada por a tribu chermanica d'os baiuvari u bayoarios dende a fin de l'Imperio Romano.
Distribución cheografica y dialectos
thumb|left|270px|Mapa d'os dialectos de l'austro-bavaro{{legend|#FFFF6B|Septentrional}}{{legend|#FF77FF|Central}}{{legend|#4B4BFF|Meridional}} L'idioma austro-bavaro se charra en quantas rechions d'o centro d'Europa:
Os tres principals grupos dialectals d'o bavaro son:
Uso
En contraste con muitas atras variedat de l'alemán, o bavaro difiere prou de l'alemán stándard como ta que sía dificil ta os parlants nativos d'alemán d'adoptar a pronunciación stándard. Toz os bavaros y austriacos cultos, pueden manimenos leyer, escribir y entender l'alemán stándard, pero a vegadas no tienen a oportunidat de charrar-lo prou, mas que mas en as arias mas rurals. En istas rechions, l'alemán stándard se restrinche a l'uso d'a luenga escrita y a os medios de comunicación. Por ista razón se fa a sobén referencia a o stándard como Schriftdeutsch ("alemán escrito") mas que a o termin habitual de Hochdeutsch ("alto alemán" u "alemán stándard").
Escuela
Tanto Bavera como Austria fan servir oficialment l'alemán stándard como luenga vehicular en a educación. Con a espardidura d'a educación universal, a exposición d'os parlants de bavaro a l'alemán stándard ha iu puyando y por ixo muita chent choven, mas que mas en as grans ciudaz y as suyas arias metropolitanas, charran l'alemán stándard nomás con una mica d'accento. Iste accento existe por un regular nomás en familias a on que o bavaro se charra con regularidat. As familias que no usan normalment o bavaro en casa charran nomás en alemán stándard. En Austria, bella cosa de gramatica y escritura s'amuestra en as clases de luenga alemana.
Francisco de Quevedo
Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas (Madrit, 14 de setiembre de 1580 — Villanueva de los Infantes, Ciudad Real, 8 de setiembre de 1645) fue un noble, politico y escritor espanyol d'o Sieglo d'Oro, uno d'os mas destacatos d'a historia d'a literatura espanyola. As suyas obras mas importants son Historia de la vida del Buscón llamado Pablos, ejemplo de vagabundos y espejo de tacaños y Los sueños.
Idioma bavaro
Escuela
No bi ha una autoridat lingüistica que defina a gramatica y a escritura d'o bavaro. Como no se gosa amostrar a escribir y leyer o bavaro en as escuelas a mayor parti d'os fablants d'ista luenga s'estiman mas de fer servir l'alemán stándard ta escribir. Os autors y a literatura rechional podrían chugar tamién un papel important en a educación, pero l'alemán stándard ye tamién a lingua franca en istos ambitos.
Literatura
Encara que existen tanto gramaticas como vocabularios y mesmo una traducción d'a Biblia en bavaro, no bi ha una ortografía stándard común. A poesía s'escribe en cuantos dialectos bavaros diferents y muitas cancions de musica pop fan servir a luenga, mas que mas as cancions d'o dito Austropop d'as decadas de 1970 y 1980.
Encara que o bavaro ye a luenga d'uso diario en a suya rechión, l'alemán stándard, a sobén con muitas influyencias rechionals, ye a luenga d'os medios de comunicación.