cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castiella
Castiella ye o nombre d'una rechión historica espanyola. Seguntes l'autor y a epoca, se considera formato por territorios diferents. A evolución historica fa encara mas imprecisos os suyos components: o Reino de Castiella estió en un primer inte un condau dependient d'o Reino de Leyón, dimpués se'n desalpartó, pa dimpués chuntar-sen os dos chunto a atros reinos formando a Corona de Castiella.
Cheografía
Tradicionalment, s'ha considerato que Castiella sería formata por as antigas rechions de Castiella a Viella y Castiella a Nueva (dende o sieglo XVI prencipian a apareixer os primers mapas a on s'emplega a denominación de Castiella a Nueva por o Reino de Toledo). Seguntes ista visión tradicional, Castiella correspondería a las siguients provincias actuals d'Espanya (dende o norte enta lo sud):
Atros autors, como Anselmo Carretero u Manuel González Herrero, quitan d'a lista anterior:
Sarrampión
thumb|right|250px|[[Piel d'una persona afectada por o sarrampión.]] O sarrampión ye una malotía infecciosa propia d'o ser humano causada por o virus d'o sarrampión, un paramixovirido d'o chenero Morbillivirus.
Ye una malotía a-saber-lo infecciosa, con muita capacidat de propagación, que brinca d'una persona ta una atra por contacto fisico con as erupcións d'a piel u con os fluidos contaminaus. Enantes de que existise vacuna a la contra, o sarrampión produciba pasas infecciosas por cada dos u tres anyos. Se calcula que moriban de sarrampión arredol de 2 millons de personas por cada anyo. A suya incidencia a livel mundial ye baixando por as campanyas de vacunación.
Simptomas
thumb|right|250px|Tacas de Koplik en un ninón a qui le ye puyando o sarrampión. O sarrampión tiene una primer fase asimptomatica, en a qual o pacient que ha contraiu o virus no presenta garra simptoma. En ista fase asimptomatica o pacient ya principia a contachiar o virus, anque por no mostrar trazas gosa pasar desapercibiu, o que contribuye a que se propague a pasa. O primer simptoma amaneix entre diez y dotze días dimpués de prener contacto con o virus, y ye la fiebre. Atros simptomas d'ixes primers días son a rinorrea («moquera d'augua»), a tos, os uellos royos y piquetas/taquetas blancas y royas en a cara d'adintro d'as galtas («tacas de Koplik» ).
Bells días dimpués amaneix o exantema, simptoma caracteristico, que ye l'aparición de milenta granetz y picas royas en o cuello y o peto, que dimpués se fa cheneral y plega dica las plantas d'os pietz y as palmas. Dende que se pilla o virus dica que amaneix o exantema en a piel pasan entre siet y decihueito días, y a rasmia le'n dura entre cinco y seis más, dica que marcha. A malotía ye contachiosa en tot ixe tiempo (más de 20 días en total).
Virulencia y epidemiolochía
Anque o sarrampión no ye una malotía letal de regular, as muertes son derivadas de complicacions asociadas con o desenvolique d'a malotía. Eixemplos de complicacions que a sobén se troba asociadas con o sarrampión son a ceguera, a encefalitis, a diarrea, y as infeccions d'oyiu y respiratorias como a neumonía. A mayoría de muertes son entre ninos menors de cinco anyos y entre adultos de más de trenta. En poblacions con malnutrición y en especial entre as que no tienen prou vitamina A y sin atención sanitaria adecuada, o sarrampión fa entre un 3 y un 6% de muertes. En personas en crisi humanitaria y más que más entre as desplazadas, a mortalidat puede puyar dica o 30%. As mullers en estau que no s'haiga immunizau (por vacunación u porque ya haigan pasau a malotía antes) son especialment vulnerables, y os risgos incluyen malformacions en a criatura u que se les faiga un aborto espontanio.
Sedaví
Sedaví ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Huerta Sud y partiu chudicial de Catarroya.
Sarrampión
Virulencia y epidemiolochía
A gran mayoría d'as muertes por sarrampión son en países en vías de desembolicar-se, y más que más en bella zona d'Africa y d'Asia. Más d'un 95% d'as defuncions por sarrampión se fan en países con baixos ingresos per cápita y con infraestructuras sanitarias deficients. As pasas de sarrampión pueden arribar a fer mortaleras en os países que sufren desastres naturals u conflictos. L'amotilonamiento de personas en os campos de refuchiaus u de concentración fa augmentar a-saber-lo lo riesgo d'infección.
Sedaví
La suya población ye de 9.913 habitants (2009), en una superficie d'1,80 km² con una densidat de población de 5.507,22 hab/km².
Sarrampión
Prevención
A prinicpal mesura de prevención contra o sarrampión ye a vacunación sistematica d'a población. Como ye una malotía que gosa afectar a chóvens y adultos por igual, en as campanyas se vacuna a toz. A vacuna d'o sarrampión se metió en servicio en 1963, y dende 1978 fa parte d'o calendario de vacunación infantil en Espanya, en primeras como vacuna mono-valedera y dende 1982 como parte d'a triple virica, en a qual va en chunto con a d'a rubeola y a d'as paperas.
Sedaví
Cheografía
La localidat de Sedaví se troba situata a 1 metro d'altaria sobre o ran de la mar, a una distancia de 5,2 km de la ciudat de Valencia, la capital de la suya provincia y de lo País Valenciano.
Sarrampión
Prevención
O sarrampión nomás tiene un serotipo conoixiu, por o qual ye una malotía que se podría erradicar. En 2010, a OMS dictó diferents fitas en o camín pa erradicar o sarrampión, entre as quals se pretendeba librar a quatro rechions mundials d'a OMS d'esta malotía en 2015 y as cinco en 2020. O continent americano ha estau dica l'inte la sola rechión d'a OMS que s'ha declarau libre de sarrampión, en 2016, gracias a las campanyas de vacunación. Manimenos, en febrero de 2019 un nino francés que feba turismo con sus pais presentó a fase simptomatica d'esta malotía en Costa Rica. Os pais d'o nino feban parte d'o movimiento anti-vacunas.
Variants d'a palabra
En chistabín se documenta a forma variant zarrampión, pero tamién a común sarrampión.
Karlsplatz (Viena)
A Karlsplatz (en dialecto vienés Karlsplåz, literalment plaza de Carlos) ye una plaza situata en a muga entre os districtos d'Innere Stadt y Wieden en Viena, Austria. A plaza se troba situata en una crucillata entre quantas carreras importants d'o centro d'a capital austriaca. Entre os anyos 1894 y 1900 se reguló y cubrió o curso d'o río Viena que pasa chunto a la plaza y en 1899 le'n dioron o nombre en honor de l'emperador Carlos VI. Iste emperador, qui tamién estió rei d'Aragón mientres a Guerra de Succesión Espanyola, fació construyir a ilesia entre os anyos 1716 y 1737 dimpués d'a epidemia de peste que habió en a ciudat.
Veiria
Veiria (Veiria en occitán, Beyrie-en-Béarn en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
Karlsplatz (Viena)
Descripción
thumb|300px|left|Antiga gara d'o tramvía Ye un d'os puntos millos connectatos y mas vesitatos d'a ciudat. En a Karlplatz se troba a Kalrskirche u Ilesia de Sant Carlos Borromeo. O Resselpark, adornato por numerosos molimentos, ocupa a mayor parti d'a plaza y se sitúa en a parti sud. A Evangelische Schule (Escuela Evanchelica) y a Technische Universität Wien se troban tamién en a plaza. Debant d'a Karlskirche bi ha una basa d'agua y una escultura de Henry Moore y en os atros costatos d'a plaza i son l'edificio d'o Museu de Viena y l'edificio de seguros Winterthur. Deseparatos d'a plaza, a o norte se troban os edificios d'a Wiener Musikverein, o Kunstlerhaus y a Handelsakademie (a Escuela de Negocios).
Veiria
A suya población ye de 131 habitants (1999) en una superficie de 2,72 km², con una densidat de población de 48,18 hab/km².
Karlsplatz (Viena)
Descripción
Dende o primer districto se i puet acceder a traviés d'o metro u bien a traviés d'a carrera Operngasse. Encara que ya no i pasa o tramvía, a viella gara d'ista plaza se fa servir encara actualment como boca d'o Metro de Viena.
Veiria
Demografía
2007: población provisional seguntes o INSEE.
Karlsplatz (Viena)
Arte y cultura
A exposición d'os United Buddy Bears s'exhibió por primera vegada en Austria en l'año 2006 en ista plaza. A inauguración contó con a presencia de Christiane Hörbiger, actriz cinematografica y embaixadora d'UNICEF. Seguntes o Concello de Viena, colaborador d'o prochecto, quasi un millón de visitants s'amanoron enta a muestra mientres as seis semanas de duración d'ista.
Royo
O royo (d'o latín < RUBEUS) ye a color correspondient a la freqüencia mes baixa de luz que puet distinguir o uello humán. A largaria d'onda d'a luz roya ye d'arredol de 700 nm.
Michael Collins
Michael Collins puet estar:
Godets
A suya población ye de 43 habitants (1999) en una superficie de 2,61 km², con una densidat de población de 16,48 hab/km².
Siurana (desambigación)
Siurana puet estar:
Condau d'Iron
O condau d'Iron (Iron County en anglés) puet estar uno d'istos cuatro condaus d'os Estaus Unius:
Juan Moneva y Puyol
Juan Moneva y Puyol (Pollos, Valladolit, 21 d'agosto de 1871 - Zaragoza, 7 de chulio de 1951) fue un churista, avogau, catedratico d'universidat y politico aragonés naixiu de Castiella quasi de casualidat. Fillo de zaragozanos, s'en tornarían ta la ciudat en 1878, quan teneba 7 anyos, y pa cutio.
Formación
Estudió Bachillerato en Zaragoza, a on se tituló en Artes en 1887, y se licenció en Sciencias por a Universidat de Zaragoza en 1892. Dimpués, emprendió a carrera de Dreito, d'a qual se'n licenció en 1895. Dende 1897 fue doctor en Dreito por a mesma Universidat.
Obtenió a catedra de Dreito Canonico en a Univesidat de Zaragoza en 1903 y a exerció más de quaranta anyos dica 1941, quan se chubiló por fuerza.
Personalidat
Hombre profundament catolico, teneba como conceptos en alto la honor y la moral, y detestaba la hipocresía, con a qual se concaraba dreito y con gran franqueza, o que le fizo tener bells conflictos con atras personas en a suya vida.
Amo d'una gran cultura, teneba una visión ampla d'Espanya que le capacitaba pa querer y comprender as atras rechions. De choven, heba viviu en un ambient familiar marcau por l'anti-catalanismo, manimenos d'adulto plegaría a apreciar a cultura de Catalunya, fizo grans amigos catalans entre hombres de Leis y de Letras, leyeba a os grans autors catalans d'a suya epoca y secundó os esfuerzos d'Eduard Toda pa reconstruir o monesterio y abadía de Poblet. Plegó a estar miembro d'a Reyal Academia de Buenas Letras de Barcelona y de l'Institut d'Estudis Catalans.
Tamién estaría miembro d'a Reyal Academia de Buenas Letras de Sevilla, a Real Academia Española, a Reyal Academia de Sciencias Morals y Politicas de Madrit y a Reyal Academia de Churisprudencia y Lechislación.
Discalculia
A discalculia ye un trestuco d'o desembolique que se carauteriza por una dificultat innata ta las matematicas.
Ye similar a la dislexia en as matematicas, y ye lo contrario a lo taliento matematico.
Apollo 8
Apollo 8 estió la tercera misión tripulada d'o programa espacial Apollo d'os Estaus Unius. A misión encomenzó lo 21 d'aviento de 1968 y estió la primera misión tripulada en salir d'orbita terrestre, arribar y orbitar a la Luna y a la fin tornar ent'a Tierra. A tripulación - Comandant Frank Borman, Piloto d'o modulo de mando Jim Lovell, y Piloto d'o modulo lunar William Anders - estioron os primers humans en salir d'orbita baixa terrestre, os primers en veyer a la Tierra completa, os primers en veyer o costau amagau d'a Luna y los primers en veyer l'amaneixer d'a Tierra dende la Luna. A misión de 1968, o tercer vuelo d'o codete Saturn V y lo suyo primer vuelo tripulau, tamién estió lo primer lanzamiento dende lo Kennedy Space Center, Florida, que se troba a lo costau d'a Estación d'a Fuerza Aeria d'os Estaus Unius.
A misión orichinalment s'heba planiau como Apollo 9, y lo suya lanzamiento sería l'empezadura de 1969 como una segunda preba d'a nau espacial Apollo, incluyindo o modulo lunar (LM) y lo modulo de mando y servicio (CSM) en orbita meya terrestre. Pero quan o modulo lunar no se podió completar pa la suya primera preba en orbita baixa terrestre en aviento de 1968, se decidió que Apollo 8 volaría lo siguient aviento como una misión d'orbita lunar muit ambiciosa. Isto causó que la tripulación volaría de dos a tres meses mas temprano d'o previsto, deixando-les menor tiempo d'entrenamiento y preparación, asinas demandando mayor tiempo y disciplina.
Apollo 8 tardó 3 días en arribar a la Luna. Orbitó diez vegadas a lo largo de 20 horas, mientres iste tiempo la tripulación realizó una transmisión televisada de Nueit de Nadal en a quala leyioron os primers diez versos d'o Libro de Chenesi. Ista transmisión estió la mas vista d'a historia dica alavez. O feito que la misión d'Apollo 8 estase un exito fació paso pa que Apollo 11 complise lo deseyo d'o President John F. Kennedy de levar a lo ser humán a la Luna antis de zaguerías d'o decenio de 1960. A tripulación d'Apollo 8 tornó ent'a Tierra lo 27 d'aviento de 1968 en amerizar en a parti norte de l'Oceano Pacifico.
La Selva de Mar
La Selva de Mar ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 213 habitants(2008), en una superficie de 7,19 km² con una densidat de población de 29,62 hab/km².
Cheografía
A localidat de La Selva de Mar ye situata a 48 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en a peninsula d'o cabo de Creus.
Apollo 11
Apollo 11 estió la cinquena misión tripulada d'o Programa Apollo d'os Estaus Unius y la primera d'a historia en aconseguir que un ser humán plegase a la Luna. A nau Apollo d'a misión se ninvió a l'espacio lo 16 de chulio de 1969, realizó lo suyo alunizache lo 20 de chulio d'ixe mesmo anyo y a l'atro'l día dos astronautas (Armstrong y Aldrin) se convirtioron en os primers en caminar sobre a superficie lunar. L'Apollo 11 estió empentau per un codete Saturn V dende la plataforma LC 39A y lanzau a las 13:32 UTC dende lo complexo d'o Kennedy Space Center, en Florida (Estaus Unius). Oficialmente se conoixió a la misión como AS-506. A misión estió un fito decisivo d'a NASA contra lo programa espacial d'a Unión Sovietica y ye considerada como un d'os intes mas significativos en a historia d'a humanidat.
A tripulación de l'Apollo 11 yera constituyida per o comandant d'a misión Neil Armstrong, de 38 anyos; Edwin E. Aldrin Jr., de 39 anyos y piloto d'o LEM, embotau Buzz; y Michael Collins, de 38 anyos y piloto d'o modulo de mando.
A denominación d'as naus, privilechio d'o comandant, estió Eagle pa lo modulo lunar y Columbia pa lo modulo de mando.
O comandant Armstrong estió lo primer ser humán que pisó la superficie d'o satelite terrestre lo 21 de chulio de 1969 a las 2:56 UTC a lo sud d'a Mar d'a Tranquilidat (Mare Tranquillitatis), seis horas y meya dimpués d'haber alunizaz. Ye alavez quan pronunció las famosas parolas: «Ye un chicot paso pa un hombre, pero un gran blinco pa la humanidat». Iste fito historico se retransmitió a tota la planeta dende as instalacions de l'Observatorio Parkes (Australia).
Lo 24 de chulio, os tres astronautas aconsiguioron un perfecto amerizache en auguas de l'oceano Pacifico, rematando asinas a misión.
Matematica recreativa
O concepto de matematica recreativa ye tan viello como en son os chuegos en os que interviene a lochica u o calculo de bel modo.
Michael J. Fox
D'entre as suyas cintas, con quantos premios recibitos, se puet destacar Back to the Future (1985, Robert Zemeckis), Casualties of War (1989, Brian De Palma), Life with Mikey (1993, James Lapine) u The American President (1995, Rob Reiner).
Apollo 13
Apollo 13 estió la setena misión tripulada d'o programa Apollo d'a NASA y la tercera destinada a aterrizar en a Luna. A nau desapegó dende lo Kennedy Space Center l'11 d'abril de 1970, manimenos habió d'abortar-se l'alunizache a resultas d'una explosión en un tanque d'oxichén d'o modulo de servicio dimpués de dos días de misión. En cuenta d'alunizar a tripulación dio la tornada a la Luna y tornó a salvo a la Tierra lo 17 d'abril. O comandant d'a misión estió Jim Lovell, con Jack Swigert como piloto d'o modulo de mando y Fred Haise como piloto d'o modulo lunar. Swigert heba substituyiu en a zaguera hora a Ken Mattingly, que quedó en tierra como conseqüencia d'haber estau exposau a la rubiola.
Mientres un encendiu rutinario d'o sistema de removiu de l'oxichén liquido d'un d'os tanques, a ignición accidental de l'isolamiento d'un cable estrifallau en l'interior d'o tanque provocó un curtocircuito que causó una explosión que deixó salir o suyo conteniu a lo vuedo de l'espacio. Sin oxichén, necesario tanto pa alentar como pa chenerar enerchía electrica, os sistemas de propulsión y de suporte vital d'o modulo de servicio no podeban funcionar. Habioron de desconnectar os sistemas d'o modulo de mando pa preservar os recursos restants pa lo reingreso, obligando a la tripulación a tresladar-se a lo modulo lunar como improvisau bote salvavidas. Cancelau l'alunizache, os controladors d'a misión se dedicoron a aduyar a la tripulación a tornar a la Tierra con vida.
Un comité investigador determinó que i habió una falla mientres as prebas d'o tanque d'oxichén previas a lo vuelo y per o feito de que se colocase teflón en o suyo interior. A resultas d'as investigacions o comité recomendó qualques cambeos, como reducir a lo minimo la utilización d'elementos potencialment combustibles adintro d'o tanque, medida que s'aplicó a la misión Apollo 14.
Decenas de millons d'espectadors veyioron l'amerizache d'a nau en l'oceano Pacifico per televisión y lo risgo que corrioron os astronautas esvielló per un inte l'intrés per o programa Apollo. A historia d'os feitos acayeixius mientres ista misión s'ha dramatizau en quantas ocasions, sobre tot en a cinta de 1995 Apollo 13.
Étouvans
A suya población ye de 721 habitants (1999) en una superficie de 6,56 km², con una densidat de población de 109,91 hab/km².
Sufismo
O sufismo a més d'estar una traza popular d'entender a relichión, tamién tien un component gregario u comunitario important. O sufismo se practica baixo a dirección d'un xec que fa de mayestre y implica unas practicas iniciaticas. D'esta traza naixioron unas organizacions cherarquizatas y ramificatas, as confrairías sufís, que ligatas a sobén a los ligallos y con a practica d'aduya mutua esdevinioron alazetz importants d'a sociedat.
O sufismo entre os pueblos turquicos
O sufismo enradigó millor que os sunnismo ortodoxo en as poblacions turquicas talment por tener bel caracter común con o xamanismo como o misticismo panteísta.
As confrairías sufís se trasformoron facilment en sociedatz secretas y chugoron un papel important contra o dominio estranchero: a resistencia d'os turcomans en Gök Tepe en 1881, o levantamiento en Andiján (Fergana) en 1898 a rebelión d'os basmachis dende 1919. D'una traza més cheneral as confrairías sunnis, presents por tot mantenioron a cohesión d'a comunidat musulmana quan se desfeban as institucions islamicas ortodoxas y contra a propaganda antirrelichiosa.
As tres confrairías relichiosas més importants d'Asia Central son a Nakshibendiya, fundata en Bukhara en o sieglo XV, a Kubrawiya y a Yasawiya.
En Anatolia as ordens sufís han tenito importancia en a islamización d'os cristianos y en a formación de l'Imperio Otomán. A orden d'os Derbixes ye celebre. En a creyación d'o estato de Turquía con modelos occidentals Mustafa Kemal Atatürk prohibió as ordens sufís.
Plaqueta
thumb|300px|Plaquetas u trombocitos.
As plaquetas, tamién clamadas trombocitos (d'o griego θρόμβος "coagulo" y κύτος "celula"), son un component d'a sangre que la suya función (de conchunta con os factors de coagulación) ye reaccionar a lo sangrau per lesión d'os vasos sanguinios per meyo d'a formación de grumos, encomenzando asinas un coagulo de sangre. As plaquetas no tienen nuclio celular; son fragmentos de citoplasma que se derivan d'os megacariocitos d'a miollo osio u d'o polmón, que dimpués ingresan a la circulación. As plaquetas se troban nomás en os mamifers, mientres que en atros vertebraus (p. eix., aus, amfibios), os trombocitos circulan como celulas mononucleares intactas.
Os ligandos indican a las plaquetas que migren enta la ferida. A medida que s'encaramullan mas plaquetas arredol de l'obredura, producen mas ligandos pa amplificar a respuesta. As plaquetas s'encaramullan arredol d'a ferida pa creyar un tape que atura lo fluxo de sangre difuera d'o teixiu. Una función prencipal d'as plaquetas ye contribuir a l'hemostasia: o proceso d'aturar o sangrau en o puesto de l'endotelio interrumpiu. S'achuntan en o puesto y, de no estar que l'interrupción sía fisicament masiau gran, tapan o forau.
Unión Matematica Internacional
En febrero de 2011 a Unión Matemática Internacional (UMI) inauguró a primera seu permanent en os suyos más de 100 anyos d'historia, en Berlín, y se troba en l'Instituto Weierstrass d'Analisi Aplicado y Estocastico (WIAS), un instituto d'a Comunidat Scientifica Gottfried Wilhelm Leibniz, con alto u baixo 120 scientificos adedicaus a la investigación matematica aplicada a problemas complexos en a industria y o comercio.
La Bastida de Paumèrs
La Bastida de Paumèrs (La Bastida de Paumèrs en occitán, Labastide-Paumès en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 127 habitants (1999) en una superficie de 8,04 km², con una densidat de población de 15,80 hab/km².
Mostín d'o Pireneu
O mostín d'o Pireneu ye una raza de cans de gran mida, naturals d'o Pireneu aragonés. Per la suya gran mida y fortaleza la FCI la encluyó en o grupo 2 y sección 3era d'a claseficación internacional de razas caninas; os molosos (cans de defensa) de montanya.
Tradicionalment os mostins heban acompaniato lo bestiar transhumant en Aragón d'entre o Pireneu y a val d'Ebro, y per cualques rotas, dica ta lo Mayestrato per lo sud. La suya función en a ramata yera de plantar concarada a la defensa d'o bestiar y os pastors contra d'os animals salvaches, como los onsos y os lobos que ta par d'alaveyz i yeran mes abundants en a tierra baixa. Per ixe fer se gosaban liebar dos u tres d'estes animals en a ramata, a demés d'os cans d'atura habituals que i yeran mes numerosos y chicoz que os mostins.
Actualment, lo mostín d'o Pireneu tiene una gran reconoixedura internacional, como gosan demostrar a existencia de Clubs en numerosos países europeus y en Estaus Unius.
Ta cumplir con as caracteristicas d'o suyo patrón racial, se considera que os masclos han de sobrepasar os 77 cm d'altaria en o lumo, y as fembras os 71 cm, anque s'aconsella que pasen os 81 e 77 cm respectives l'un y l'altro sexo. Tienen o cuerpo cobierto de pel largo y denso, de color paloma anque con fastras mes fuscas en bels puntos d'o cuerpo.
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart (naixito como Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, Salzburgo, Austria, 1756 - †Viena, id. 1791) estió un compositor y pianista austriaco (encara que por ixas envueltas a ciudat de Salzburgo yera un arcebispato independient en o Sacro Imperio Romano Chermanico), mayestro d'o Clasicismo, considerato como un d'os musicos mas influyents y destacatos d'a historia.
Dende a suya nineza en Salzburgo, Mozart amostró una capacidat prodichiosa en o dominio d'instrumentos de teclato y d'o vriolín. Con nomás cinco anyos feitos ya componeba obras musicals y as suyas interpretacions yeran admiratas por l'aristocracia y reyaleza europea. A os decisiet anyos fue achustato como musico en a cort de Salzburgo, pero luego s'estimó mas de viachar en busca d'una millor posición, siempre fendo sobrebuenas composicions. Mientres a suya vesita a Viena en 1781, dimpués d'estar feito fuera d'o suyo treballo en a cort, decidió d'instalar-se en ista ciudat a on que estió famoso mientres a resta d'a suya vida, a tamas de pasar por situacions financieras difícils. En os suyos zaguers anyos, composó muitas d'as suyas sinfonías, conciertos y operas mas conoixitas, asinas como o suyo Réquiem. A causa d'a suya temprana muerte ha estau siempre obchecto de debate.
La Huerce
La Huerce ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 54 habitants(2007), en una superficie de 41,04 km² y una densidat de población de 1,31 hab/km².
Población mundial
thumb|Creiximiento d'a población mundial en as zagueras 10.000 anyadas. En demografía, a población mundial ye lo numero total de sers humans que actualment viven. S'estimó que i heba superau los 8.000 millons en noviembre de 2022. Prenió mas de docientos mil anyos de prehistoria y historia humanas pa que la población humana plegase a los mil millons y nomás 219 anyos mas pa creixer dica los 8 mil millons.
A población humana ha experimentau un creiximiento contino dende a Gran Fambrera de 1315–1317 y lo final d'a Peste Negra en 1350, quan yera amán de 370.000.000 de personas. As taxas de creiximiento demograficas mas altas, con augmentos de mas d'1,8 % per anyo, ocurrioron entre 1955 y 1975, aconseguindo un maximo de 2,1 % entre 1965 y 1970. A taxa de creiximiento disminuyió a 1,1 % entre 2015 y 2020 y se prochecta que va a declinar encara mas mientres o sieglo XXI. A población mundial sigue augmentando, manimenos existe una incerteza significativa sobre la suya trachectoria a largo plazo a resultas d'os cambeos en os indices de fertilidat y mortalidat. O Departamento d'Economía y Afers Socials d'as Nacions Unitas estima entre 9 y 10 mil millons de personas en 2050, y calcula 10-12 mil millons en zaguerías d'o sieglo XXI con una taxa de creiximiento pa alavez de zero. Atros demografos predicen que la población humana prencipiará a declinar per a metat segunda d'o sieglo XXI.
O numero total de naixencias en o mundo ye actualment (2015–2020) de 140 millons/anyo, se calcula que alcanzará la cima mientres o periodo 2040–2045 con 141 millons/anyo y dimpués d'ixo declinará china-chana a 126 millons/anyo pa l'anyo 2100. O numero total de muertes ye actualment 57 millons/anyo y s'estima que será de 121 millons/anyo en 2100.
Países mas poblaus
thumb|Os 16 países mas poblaus en [[2011.]]
Premio Leelavati
O Premio Leelavati ye un premio a la destacada contribución en a difusión publica d'as matematicas.
Leva o nombre d'o tractau matematico d'o sieglo XII "Lilavati", dedicau a l'aritmetica y l'alchebra escrito por o matematico indio Bhaskara II, tamién conoxiu como Bhaskara Acharya. En o libro l'autor planteya, en forma de verso, una serie de problemas en aritmetica (elemental) ta Lilavati (talment a suya filla). Iste treballo pareixe haber estau a prencipal fuent d'aprendizache de l'aritmetica y l'alchebra en a India medieval. O treballo tamién estió traduciu a lo persa y estió influyent en Asia Occidental.
Ibón
En Aragón, i son "censatos" uns 195 ibons de muit diferents grandarias y formas; beluns son entibatos y emplegatos ta alimentar chicotas centrals hidroelectricas. D'istos ibons, 13 se'n troban en a compleganza de l'Aragón, 57 en la d'o Galligo, 36 en la de l'Ara-Cinca, 60 en o Esera y 29 en a Noguera Ribagorzana. En total bi ha bels 1.035 ibons en tota la cordelera.
Ta que un laco de montanya sía considerato ibón ha de tener dos caracteristicas prencipals, a primera ye que debe tener una superficie minima d'alto u baixo 0,5 hectarias (anque bi ha lacos mas chicoz que tamién se consideran ibons por atras propiedaz) y a segunda y mas important que o suyo orichen ha d'estar glacial, ye decir que s'han orichinato por o retacule d'un antigo glaciar en un fondón formato por sobreexcarvación glacial.
Dimpués de desapareixer o glaciar, os ibons s'han formato por embadinar-se o fondón d'un antigo circo glacial (n'este caso l'ibón ye un tarn), u por una barra rocosa (umbral rocoso) u una morrena que atura l'augua en un fondón.
A temperatura de l'augua d'os ibons ye en hibierno de bels 4 °C encara que a suya superficie ye a sobén chelata dica 8 meses a l'anyo. En verano as temperaturas gosan estar entre os 5 y os 21 °C. L'augua ye a ormino prou transparent y pura, pero l'actividat ganadera y o turismo a vegatas fa que i haiga bella contaminación en istos ibons.
Seguntes a mitolochía popular, bi ha ibons encantatos, a on que viven fadas, como lo de Plan. Ibons conoixitos son o d'Anayet y o de Sabocos.
En atros puestos d'o Pireneu tienen atros nombres como boum en buena part d'Occitania, estanh en Arán, estany en Catalunya y Andorra. D'atra man en a Baixa Ribagorza tamién bi ha bels lacos de montanya ditos estanys que son d'orichen karstico y por tanto no son ibons.
Casco historico (Zaragoza)
O Casco historico, tamién dito Casco antigo u Casco viello (en castellano Casco histórico, Casco antiguo o Casco viejo) ye un districto de Zaragoza (Aragón). Muga con os districtos de L'Almozara, Delicias, Centro y Las Fuents.
Ye a zona mas molimental d'a ciudat encluyindo toda a parti d'a ciudat que encletaban as murallas romanas construitas en o sieglo III y que formaba a totalidat d'a ciudat de Zaragoza dica o sieglo XIII. Ye o segundo casco historico mas gran d'Espanya. As carreras principals son Espoz y Mina, Don Chaime I, l'Avenita de César Augusto y o Coso.
En iste districto se troban muitos d'os principals molimentos d'a ciudat como a Seu d'o Salvador, a Basilica d'o Pilar, as murallas romanas, o teatro romano, o puerto romano, as tiermas romanas y o foro romano.
Mugas
thumb|left|250px|Plan d'o districto Seguntes os plans censals d'o Concello de Zaragoza as mugas d'o districto son:
right|250px|thumb|Arco d'o Deán
Mirambeau
Mirambeau puet estar:
Terrades
Terrades ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
Cheografía
A localidat de Terrades ye situata a 228 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de La Guàrdia y Palau-surroca.
Lilhac
Lilhac (Lilhac en occitán, Lilhac en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
Martissèrra
Martissèrra (Martissèrra en occitán, Martisserre en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 53 habitants (1999) en una superficie de 6,17 km², con una densidat de población de 8,59 hab/km².
Lilhac
A suya población ye de 90 habitants (1999) en una superficie de 7,30 km², con una densidat de población de 12,33 hab/km².
Anyos 170
Os anyos 170 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 170 y l'anyo 179, istos dos tamién encluyitos.
Terence Tao
Terence Chi-Shen Tao (en chinés tradicional, 陶哲軒; pinyin, Táo Zhéxuān, Adelaida, 17 de chulio de 1975) ye un matematico australiano que treballa prencipalment en analisi armonica, equacions en derivadas parcials, combinatoria, detección comprimida, teoría analitica de numeros y teoría de representación.
Estió un d'os ganadors d'o Premio Princesa d'Asturias de Investigación Scientifica y Tecnica en l'anyo 2020 por "haber reyalizau contribucions pioneras y trascendentals a las teorías y tecnicas modernas d'o procesamiento matematico de datos y sinyals".
Val d'Acumuer
A val d'Acumuer u val de l'Aurín ye una val pirenenca d'Aragón formata por o río Aurín y situata en a comarca uescana de l'Alto Galligo, en o municipio de Samianigo.
Fan parti d'ista val os lugars d'Isín, Asqués, Bolás, Asún y a suya capital, Acumuer. Actualment son toz despoblatos, fueras d'Acumuer. L'acceso a la val se fa dende Samianigo por Larrés que ye a dentrata natural d'ista.
L'Isla de Haut
L'Isla de Haut (L'Isla de Haut en occitán, L'Isle-en-Dodon en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
Val d'Acumuer
A cabecera d'a val ye protechita, estando un puesto d'importancia comunitaria conoixito como as Turberas d'Acumuer, con una superficie de 13 hectarias. A val remata en a punta Escarra (triple muga entre os municipios de Samianigo, Sallent y Canfranc) chunto a l'ibón de Bucuesa, naixedero d'o río Aurín. Amás 91 hectarias d'a ribera de l'Aurín tamién se troban protechitas como puesto d'importancia comunitaria, con selvas de pins, fabars y caixicars prou bien conservatos.
Por estar una val prou zarrata se conservoron as suyas tradicions y identidat cultural, encluyita a luenga aragonesa, dica prencipios d'o sieglo XX. L'aragonés d'a val d'Acumuer ye més pareixito a l'aragonés d'a Tierra de Biescas y d'o Sobremont que no a l'aragonés chaqués.
L'Isla de Haut
A suya población ye de 1.905 habitants (1999) en una superficie de 22,58 km², con una densidat de población de 84,37 hab/km².
Val d'Acumuer
Entre l'anyo 1979 y os anyos 1990 se quitó gas natural d'os chacimientos que bi heba en ista val, amán d'Isín, estando os más importants d'Aragón. Dende que s'acotoló o gas istos chacimientos s'han feito servir como almadazens naturals de gas.
Historia
En a val d'Acumuer s'establió en o sieglo X o monesterio de Sant Martín de Cercito.
Mirambèu
Mirambèu (Mirambèu en occitán, Mirambeau en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
A suya población ye de 51 habitants (1999) en una superficie de 3,96 km², con una densidat de población de 12,88 hab/km².
Venula
thumb|300px|Venula d'un gato.
As venulas son os chicotz vasos sanguinios a traviés d'os quals prencipia a retornar a sangre enta lo corazón dimpués d'haber pasau per os capilars. Asinas, conducen a sangre dende los capilars enta las venas.
Anyos 190
Os anyos 190 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 190 y l'anyo 199, istos dos tamién encluyitos.
Arteriola
thumb|300px|Arteriola d'un coniello.
Siurana
Siurana u Siurana d'Empordà (Siurana en catalán y oficialment, Ciurana en castellano) ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.
A suya población ye de 205 habitants (2007), en una superficie de 10,55 km² con una densidat de población de 19,43 hab/km².
Cheografía
A localidat de Siurana ye situata a 33 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Anyos 200
Os anyos 200 ye o periodo de tiempo formato por os anyos entre l'anyo 200 y l'anyo 209, istos dos tamién encluyitos.
Andrew Wiles
Andrew John Wiles naixiu de Cambridge, Anglaterra, 11 d'abril de 1953) ye un matematico britanico que se fació famoso mundialment famoso en 1993 por exposar a demostración d'o zaguero teorema de Fermat, que anque resultó fallida a lo principio, fue exitosament correchida por ell mesmo dos anyos dimpués en 1995.
García Ennéguiz de Pamplona
García Ennéguiz (u García I Ennéguiz de Pamplona), en arabe قرسية بن ونقه البشكنشي, Garsiya ibn Wannaqo al Baškuniši, naixito arredol de 805 y muerto en 870, estió un rei de Pamplona, rechent d'o reino dende 842, y rei tetular dende 852.
Orichens familiars
García Ennéguiz yera fillo d'o rei Enneco Ariesta y d'Enneca, filla de Velasco de Pamplona. Por su pai yera nieto d'Onneca, casata en segundas nupcias con o Banu Qasi Musa Ibn Fortún de Tudela, por o que García Ennéguiz s'educó en Cordoba, a seu d'o Emirato de Cordoba d'al-Ḥakam I ibn Hishām.
Rancho Notorious
right|thumb|250px|Anuncio d'a cinta ta la suya emisión en un [[autocinema en Estaus Unius.]] right|thumb|250px|Anuncio d'a cinta ta la suya emisión en un [[cine (edificio)|cine en Estaus Unius.]] Rancho Notorious (títol orichinal en anglés, Rancho notorio en aragonés, enguerada en Aragón con o títol en castellano de Encubridora) ye una cinta de western-cine negro de cine estausunidense de l'anyo 1952 dirichida por Fritz Lang y producida por Howard Welsch ta la productora Fidelity Pictures Corporation seguntes un guión adaptau por Daniel Taradash basau en Gunsight Whitman (novela de Silvia Richards), con una dirección de fotografía de Hal Mohr y una Banda Sonora Orichinal d'Emil Newman. En l'elenco d'a cinta trobamos actors como Marlene Dietrich, Arthur Kennedy, Mel Ferrer, Lloyd Gough, William Frawley, Gloria Henry, Jack Elam u George Reeves, entre d'atros. Estió lo tercer western de Fritz Lang, dezaga de The Return of Frank James (1940) y Western Union (1941).
García Ennéguiz de Pamplona
Rechent d'o reino
En 841, una malautia dixa a o suyo pai parlaticato, y García Ennéguiz asume en 842 a rechencia d'o reino y afronta asinas as suyas campanyas militars. Asinas, en mayo de 843 aduya a o Banu Qasi Musa Ibn Musa al Qasaw (u Musa II) en a suya revuelta contra l'emir de Cordoba. Asinas, en chunio d'ixa mesma anyada, as tropas de l'emir Abderramán II dentran en o territorio d'os rebels y redotan a Musa y a o suyo aliato García Ennéguiz, y piden a l'emir l'amman (u paz).
Rei de Pamplona
Dende a muerte d'o suyo pai en 852, García Ennéguiz yera o rei tetular d'o reino de Pamplona. En 859, una expedición vikinga puyó por l'Ebro dica Pamplona y fació preso a García Ennéguiz, obligato a pagar rescate ta lograr a suya liberación.
Rancho Notorious
Argumento
Vern Haskell treballa como peón en un rancho y bel día se troba con que Beth Forbes, la suya promesa, ha estau violada y asasinada mientres un robo d'una botiga d'o lugar por dos ladrons. Vern s'adhibe a una partida que marcha dezaga d'os ladrons pero bien luego se troba estando ell o solo que contina con a persecución. Troba a un d'os ladrons, Whitey, con un tiro en a esquena que ha recibiu de l'atro ladrón, y Whitey nomás puet decir-le, antes de morir, chuck-a-luck, o nombre d'un chuego d'apuesta popular en ixas envueltas. Con ixa feble pista, Vern interroga a traviés de todo lo territorio a qualsiquiera que pueda decir-le bella cosa relacionada con ixo.
García Ennéguiz de Pamplona
Cambio d'a politica d'alianzas tradicional
Dende iste succeso, cambeó a suya politica d'alianzas, albandonando l'antiga alianza con os Banu Qasi, que se facioron aliatos plenos de l'emirato de Cordoba, ta acostar-se a o reino d'Asturias. Asinas, en 859 as tropas pamplonesas y asturianas d'Ordonyo I redotoron a las tropas de l'emirato en a batalla d'Albelda (u batalla de Clavijo), que trencó a supremacía d'os Banu Qasi en a rechión.
Rancho Notorious
Argumento
Bel día Vern troba un que li diz que una muller clamada Altar Keane tien relación con chuck-a-luck. Pero quan lo delinqüent para cuenta de que Vern le ye interrogando, empecipia una baralla a on Vern lo mata en defensa propia. La Chusticia engarchola a Vern, ta liberar-lo bien luego en conoixer que lo falleixiu yera un delinqüent perseguiu. D'atra man, un d'os chueces li diz a Vern que ell conoixe a Altar Keane, qui yera una cantaire de saloon, encara que no sabe a on se puet trobar actualment. Poco dimpués troba a Baldy Gunder, propietario d'un saloon, qui li diz que Altar heba treballau ta ell, y que marchó d'o lugar chunto con un pistolero, Frenchy Fairmont, qui la heba aduyau a fuyir quan Baldy la menazaba. Vern contina lo suyo camín, y conoix que Frenchy Fairmont se troba en una garchola en o lugar de Gunsight. Vern provoca la suya detención ta estar con Frenchy en a garchola y l'aduya a escapar.
Frenchy y Vern plegan en un chicot rancho amán d'a muga con Mexico, que resulta clamar-se Chuck-a-luck y que ye propiedat d'Altar Keane. En ixe lugar troban refuchio toz los delinqüents, si li pagan a Altar o 10% d'as suyas ganancias. Y Vern descubre que Altar porta un broche que ell li heba regalau a Beth Forbes, la suya promesa. Nomás li cal descubrir qui ye qui li ha proporcionau ixe broche a Altar, asinas que fa lo papel d'estar un malfeitor y partecipa en bel robo con belluns d'os ocupants d'o lugar, amás de fer la comedia d'estar enamorau d'Altar ta sonsacar-li información.
García Ennéguiz de Pamplona
Cambio d'a politica d'alianzas tradicional
Antiparte, ye fácil que como expresión d'a nueva politica d'alianzas, mintras o suyo reinau s'asentoron as bases d'una nueva rota de pelegrinación relichiosa, ta Compostela en Galicia, o clamato Camín de Sant Chaime.
Matrimonios y fillos
En 858, mientres yera vichent a suya alianza con os Banu Qasi, casó con Oria (u Leodegundis), filla de Musa ibn Musa ibn Fortún. Dimpués casó con Urraca Ximénez d'Aragón.
Rancho Notorious
Criticas
En enguerar-se la cinta, recibió bellas criticas muit negativas, como la d'o critico Bosley Crowther en The New York Times:
Lugar Nuevo de la Corona
Lugar Nuevo de la Corona ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de lo Huerta Sud. La suya población ye de 133 habitants(2014), en una superficie de 0,04 km² con una densidat de población de 3.325 hab/km².
Torrero-La Paz
Torrero-La Paz ye un districto de Zaragoza (Aragón). Ye dividito en dos barrios: Torrero y La Paz. Ye situato en a parti sud d'o municipio de Zaragoza y muga con os districtos de Casablanca, Universidat, Sant Chusé y Las Fuents y a lo sud con os municipios de Quart de la Uerba, María de la Uerba, Cadret, Val Madriz y Mediana d'Aragón.
Lugar Nuevo de la Corona
Cheografía
Ye situato en una plana.
Torrero-La Paz
En Torrero i heba una garchola que se destacó como a mas dura en a represión que siguió a la Guerra Civil Espanyola.
Lugar Nuevo de la Corona
Historia
Este lugar tiene lo suyo orichen en un convento fundato en 1676 probablement vinclato a lo de Chesús, en Valencia. Dimpués que los flaires franciscanos abandosasen las casas bels labradors edificoron casas y barracas arredol, esdevenindo un nuclio de población clamato La Corona, con una chicota agrupación de vecins dentro de lo termin d'Alfafar. En lo sieglo XIX consiguiron deseparar-se-ne, pero con un termin minimo circunscrito a las casas y ilesia de Nuestra Sinyora de lo Rosario.
Torrero-La Paz
Historia
left|180px|thumb|Mapa d'o districto O barrio naixe quan empecipian a arribar os primers habitants con a construcción d'o fosal en 1834. A primers d'o sieglo XX a prencipal fuent d'economía d'o barrio yeran as chesas, situada en iste barrio, que en ixa epoca yera clamato de Venecia por a canal.
S'ha dito que lo nombre d'a Plaza de las Canteras proviene d'as chesas (cantera ye como se diz "pedrera" en castellano), u d'una fabrica de cheso feba servir un ferrocarril que iba a las "canteras". Manimenos en o sieglo XV bi heba una partida dita Las Canteras en l'antigo termin de Mozarrifal regau con La Uerba, y sería un toponimo derivau d'o significau de cantera en l'antigo aragonés local.
Lugar Nuevo de la Corona
Toponimia
Oficialment ye en valenciano Llocnou de la Corona, pero tamién ye conoixito como Poblenou de la Corona. En castellano se diz Pueblo Nuevo de la Corona u Lugar Nuevo de la Corona.
García Ennéguiz de Pamplona
Matrimonios y fillos
Os suyos fillos estioron:
Lugar Nuevo de la Corona
Curiosidaz
Tien lo termin municipal menos extenso de la Provincia, reducito a lo casco urbán.
Rancho Notorious
Criticas
Tanimientres, en a revista Variety la critica estó muito mas positiva:
Torrero-La Paz
Historia
Unatro feito important estió a construcción d'a garchola provincial en 1928. Torrero esdevinió un barrio d'acullida d'emigrants d'a postguerra y en trenta anyadas pasó de 1.200 a 12.000 viviendas.
O barrio de La Paz, situato en a parti este de Torrero, naixió a metat d'os anyos quaranta. Entre os suyos primers habitants bi heba muitos andaluces. O nombre d'o barrio se debe a lo pai don Emilio Pérez Vidal, mosen que cedió cuantos terrenos en os que se construyoron casetas, que se dividían en trestallas. Dende os anyos cincuanta y dica 1978 más de cient familias chitanas pobloron a zona d'o barrio conoixida como Las Graveras, a lo norte d'o barrio chunto a la canal. Actualment se troba en ista zona o parque d'a Paz.
Rancho Notorious
Criticas
Actualment, ye considerada como una d'as cintas imprescidibles d'o western, lo mas conoixiu y popular d'os westerns rodaus por o suyo director (y sin garra dandalo debiu a la contribución de Marlene Dietrich), con oscilacions entre lo cine de romance y lo cine negro, estando amás un western atipico, en amostrar a una muller como protagonista esencial d'a cinta:
En a revista Fotogramas se considera que iste western estió una obra a on Fritz Lang aconsiguió perfectament d'equilibrar las suyas obsesions personals por o concepto d'o Mal con as convencions propias d'o chenero cinematografico d'o western:
García Ennéguiz de Pamplona
Mencions en fuents aragonesas y navarras
Ye mencionato en o Liber Regum:
Cine negro
right|thumb|250px|[[Póster de Raw Deal (1948, Anthony Mann).]] right|thumb|250px|Imachen publicitaria de [[Robert Coburn de Rita Hayworth t'a cinta The Lady from Shanghai (1947, Orson Welles).]] right|thumb|250px|Os actors [[Humphrey Bogart y Lauren Bacall en una scena de To Have and Have Not (1944, Michael Curtiz).]] right|thumb|250px|[[Póster de The Maltese Falcon (1941, John Huston).]] right|thumb|250px|[[Póster de In a Lonely Place (1950, Nicholas Ray).]] right|thumb|250px|L'actor [[Victor Mature en un tráiler de Cry of the City (1948, Robert Siodmak).]] right|thumb|250px|[[Póster de The Third Man (1949, Carol Reed).]] right|thumb|250px|[[Póster Robert Coburn de Gilda (1946, Charles Vidor).]] right|thumb|250px|Imachen publicitaria de [[Robert Coburn de Rita Hayworth t'a cinta Gilda (1946, Charles Vidor).]] right|thumb|250px|Os actors [[Barbara Stanwyck y Fred MacMurray en una scena de Double Indemnity (1944, Billy Wilder).]] right|thumb|250px|Os actors [[Lynn Bari y Vincent Price en una scena de Shock (1946, Alfred L. Werker).]] right|thumb|250px|Os actors [[Lizabeth Scott y Van Heflin en una scena de The Strange Love of Martha Ivers (1946, Lewis Milestone).]] right|thumb|250px|Os actors [[Paul Henreid, Ingrid Bergman, Claude Rains y Humphrey Bogart en una scena de Casablanca (1942, Michael Curtiz).]] right|thumb|250px|L'actriz [[Lauren Bacall en una forografía de 1945, vestida como femme fatale en beluna d'as suyas cintas de cine negro.]] right|thumb|250px|Os actors [[Lee Van Cleef y Dona Drake en una scena de Kansas City Confidential (1952, Phil Karlson).]]
O cine negro (u film noir, en francés, como gosa emplegar-se en a mayor parte d'o mundo) ye un chenero cinematografico prou difícil de definir y de precisar, pero que ye un termin que gosa emplegar-se a sobén en o suyo sentiu mas restrictivo ta referir-se a cintas d'o cine estausunidense filmadas mas que mas en blanco y negro mientres os anyos 1930, anyos 1940 y anyos 1950 y que gosan presentar una sociedat violenta, corrupta y dominada por bandas de gángsters; os protagonistas d'as cintas gosan estar herois pero muit impregnaus de cinismo, fatalismo y pesimismo. Antiparte, os papels femeninos en as cintas de cine negro son a sobén papels de femme fatale u de victimas, y lo protagonista d'a cinta gosa estar un detective privau, un antigo policía con un pasau turbio. Bels escritors de novela negra, como Dashiell Hammett (con o suyo detective Sam Spade) u Raymond Chandler (con o suyo detective Philip Marlowe) son autors freqüents en os títols de credito d'as cintas como autors d'as novelas en as que se ha basau lo guión adaptau d'a cinta.
En un sentiu mas amplo, ta bel-uns cal incluyir aintro d'o cine negro cintas d'anyos anteriors y posteriors, amanando asinas lo cine negro a lo cine policiaco y especialment a lo cine de gángsters, en fendo-los quasi sinonimos; ta belatros cal incluyir-ie tamién muitas cintas de cine europeu, mas que mas cintas d'o cine italiano, d'o cine alemán y d'o cine francés; y tamién atros son partidarios d'incluyir-ie cintas de cine en color; entre d'atras, tot ixo con as suyas variants de combinacions.