cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amis.Pangach
Ngangan no ’Amis a Finacadan
“’Amis”, o sa’amisan saanay ko tatodong no nini a sowal, ano sa no holamen i, 阿美斯 hanen ko pitilid, o tatapangan a pangangan toni i, notiya ho i saka safaw pito a sici (世紀) tini i Olanta(荷蘭) a mihecahecaan, ira ko pitahidang no kakeridan no sofitay no Olanta to  kakita'an no Yincuminco itini niyaro' no Puyumaan a mikayki, o matahidangay a kakita'an no Yincuminco i, o italiyokay no Puyuma a kasasiromaroma a finacadan, ira ko Iwatan, Paywan, ono 'Amis i,o lilis no niyar i sawali, o sa'etipay tahiraay i Kohkoh. Ona kayki i, o sapipatirengaw i sawaliyan to kaitilian np sofitay no Olanta,patokered ha a misanga’ to sapirikec to niyaro’ a tatapangan. Tahira sa ko 'Amis a tamdaw i kasaopoan i o naniamisay kami han nangra a pangangan ko niyah a tireng, mitengil to ko Puyuma(卑南族) a tamdaw i, o 'Amis han to a mitahidang. o 'AMIS a finacadan ano pangangan to niyah a tireng i, o pasitiraan ko pangangan, patinako han, o itiraay i lilis no riyar a finawlan ano pangangan to niyah a tireng i, o Sawli kako sanay, o i ka'etipay no lotok i o Sa'etip kako sanay. Yo tahira i niyaro' no Puyuma ko 'Amis a finacadan nani'amisay kami han nangra ko pitiliday to ngangan itira i pikaykian, o maro'ay i kaamis no Puyuma a finacadan(北方的民族), sanoyanan sato a maalangangan to sapitahidan, kalo ngangan han to no 'Amis a finacadan konini taha nini.
Qu chn.la love vn
71% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 119 ko tamdaw; o roma sato i, 29% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  48 ko tamdaw.
Amis.Pangach
Ngangan no ’Amis a Finacadan
Yo miliyas toko Olanta, o Cinping(淸朝) to ko tayniay mikowan to Yincumin a kasasiromaroma a finacadan i Taywan,do'edo sa i, o Dipong to ko tayniay a mikowan to Yincumin,'aloman ko mikakinkiway tono   a demak, miala tono Kaping ho a pangangan a misilsil  a pangangan, o  ’Amis hananay to a miketon ko ngangan.
Pangcah (蕃人) hananay a pangangan
Yo itira ho i sa'etip no satimolan, i Taynan ko mi'ecoan no Cinping(清朝) i Taywan mikowan, o polong no sawalinan no Sifo'ay-Lotok(中央山脈) cowa kono niyam a pala korira, cowa ho ka tahira ko sakowan no honti no Cinping saan ko pilekal no sifo no Cinping, orasaka, o maro'ay itira a sano 'a'adopen a tamdaw(蕃人) cowa kono niyam a tamdaw sanay. Nikawrira,tahira to i 1811miheca patireng to Kavalan Sakowan(噶瑪蘭廳) itini i aniniay a YilanSyien(宜蘭縣) satapang  a mikowan to itiraay a matiyaay 'a'adopen a tamdaw(蕃人), o niyaro i, o Pangsya(蕃社) hananay ngara a pangangan, o maro'ay itira a tamdaw i, o Fana(蕃人) hananay a mitahidang. Ira to ko Dipong a tayni i, toor hananay to a miala kora nipanganganan no Cinping.Nikawrira, sano Dipongay to ko pitahidang, o niyaro' i, o蕃社(バンシャ) hananay a mipangangan, o tamdaw no niyaro' i o 蕃人 (バンジン) hananay ko pangangan.O pitahidang to kapolongan a Yincumin ko nini, o teked to a mitahidang to 'Amis i, o アミ族 hananay a mitahidang. To ikor to i, o miriniay a ngiha' ko maalaay no ka'ami'amis a 'Amis a tamdaw o 蕃人 (バンジン) a ngiha' ko maalay ta Pangcah(パンツァハ) ko pitahidan tono niyah a tireng, matiya o  バンジン kami hato sananay.
Qu chn.la love vn
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Amis.Pangach
Pangcah (蕃人) hananay a pangangan
Yo itira ho i sa'etip no satimolan, i Taynan ko mi'ecoan no Cinping(清朝) i Taywan mikowan, o polong no sawalin no Sifo'ay Lotok(中央山脈) cowa kono miyam a pala korira, cowa ho ka tahira ko sakowan no honti no Cinping saan ko pilekal no sifo no Cinping, orasaka, o maro'ay itira a sano 'a'adopen a tamdaw(蕃人) cowa kono niyam a tamdaw sanay. Nikawrira,tahira to i 1811miheca patireng to Kavalan Sakowan(噶瑪蘭廳) itini i aniniay a YilanSyien(宜蘭縣) satapang a mikowan to itiraay a matiyaay 'a'adopen a tamdaw(蕃人), o niyaro i, o Pangsya(蕃社) hananay ngara a pangangan, o maro'ay itira a tamdaw i, o Fana(蕃人) hananay a mitahidang. Ira to ko Dipong a tayni i, toor hananay to a miala kora nipanganganan.
Orasaka, itini i nipasadakan i citing no Dipong, nengnengen koアミ hananay a tilid i,o パンツァハ(蕃人)[4] sanay ko imi nona tilid, kilim to koパンツァハi, o 蕃人[5] sanay ko imi.
Adihay ho i romaroma a nitilidan a matiri’ ko Pangcah(パンツァハ，蕃人) sanay a sowal. Itini i polong a kasaniyaroaro’ no ‘Amis iikoray to a malalamlam tono roma a finacadan ko pasawali,iikor no Kalinko ko pasawali a masiwar no roma a punka, orasaka, adihayay ho ko ma’osaway a no to’asan a sowal, oninian ko o ‘Amis kami sanay ko pitahidang to niyah a tireng i Posong ato lilis no riyar a pasawali, itini sato i ka’ami’amis no Kalinko nalikay a micomod ko Payrang ato Dipong, orasaka, nalikay a mirecep ko pinangan no Payrang ato Dipong, itira to a masiwar ko pinangan no ‘orip nangra, cato ka pakapo’elac a mafana’ to nani cowaay kongangan to Pangcah hananay a tahanini, nanam sanay to pangangan to niyah to a tireng to Pangcah(パンツァハ，蕃人) sanay, caay to ka adadaen to matiniyay misereray a pangangan. itini i ka'ami'amis a niyaro' o malitengay o lofang hananay mitahidang, o lofang sa i, o 老蕃(lofang) konini a sowwal.
Tamdaw no ’Amis
’Amis hananay i tini i Taywan, sa’alomanay i tini i Yincomin a finawlan, napakayra i 2020–miheca misa’osi, malawit to tosa polo’ a ’ofad; sa’alomanay a nika sa’opo, i tini i Kalingko, Tayto a kanakaransa, i tini i masaaro’aro’ay a enar i riyariyaran enar iratoay, cayto ka papi:na pakayni i Manso. Sakasaan dadahal kina nisakanatan, masomad ko sowal o losid ato kakawaw, cayto kalecad, masomowad to konisimsim, caay to Pitodong tono tao, tangsa nika tayni no Ripon. O Ripon ci Torii Ryūzō, 1897–miheca to Taywan, nakamayan noheny to ma’ma’an, o Tarawadaw-'alo (秀姑巒溪) ko terong no Pangcah, nika latosahan ko Pangcah. Soelinay o wayway no Pangcah, o niwinaay-faco ko siyakay(母系社會) hananay. Babahi (fafahi) hananay, i loma’, babainay hananay mikadabo’, o alalbo no loma’ a terong o babahy. O babahy hananay nika saayawy a nika boladan i, kabana’anto ko nika masakapahayto kiso saan, babainayan hato i, ano kasingisngisanto i, matoasayto kiso saan, han ko nika somowal tiniyan a demak. Irato ko nikaselasela no babainaysa, o ’Amis a nika dadodod i, tolosa, cacaysa Pangcahsa kakitiliansa, cayka dapoda:posa ato tawo, 1970–miheca no Taywan caykakapah ko kidaysa, ’aloman koya Pangcah a milaliway tiniyay i kakitiliay no ’orip, misapatas toni simsim. Tadaniyaro’ a Pangcah i, ira ko taraniyaro’ hananay maoripsa. Alomna ko citangalay a Pangcahsa, matiya ci, ci , micomin ko Taywan ira ko malahakasiay terong no mitasa, siboissay a malahitaisa, ila ko kilemelay a mimalisa.
Sapacefad a tilid
[1] 安倍明義編，《蕃語研究》，昭和12年(1937)， 蕃語研究會，臺北. 263頁.
[2] 安倍明義編，《蕃語研究》，昭和12年(1937)，蕃語研究會，臺北. 264頁.
[3] 安倍明義編，《蕃語研究》，昭和12年(1937)，蕃語研究會，臺北. 265頁.
[4] 小川尚義編，《アミ語集》，昭和8 年(1933)，臺灣總督府，花蓮港廳. 13頁.
[5] 小川尚義編，《アミ語集》，昭和8 年(1933)，臺灣總督府，花蓮港廳. 301頁.
Talihafan
Kasasiwasiw:U suwal nu i ’amisay a Pangcah
Tomay
tomay(kuwaping a sowal: 熊） tata'angay kora tomay
O ta'angayay, micococay 'a'adopen a "LEY" ko tomay, o komaenay to titi a "MO". Ira ko tata'akay a tatirengan, cicediay a kamay ato oo', kakaya'ay a ngoso', kifetolay cifanohay a fanges, kamoko'ay a wikor. O kamay ato oo' no tomay i, ira ko ma'ikongay macidemay a kanoos, caay karecad to no posi a manga'ay a mahimed i kamay. O Pey-Ci-Syong hanany a tomay i, o komaenay to titi, nikaorira, ira ko komaenay to aol a tomay, o Ta-Maw-Syong hananay. O roma a tomay i, komaenay to maamaan, caay kapipili'.
Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Guinea
縮圖|Hata no Kiniya
Kiniya（幾內亞）Kiniya Kapolongan-Kitakit(Fransu a sowal:République de Guinée)
kalopangangan o Kiniya( Fransu a sowal : Guinée), o itiraay i Saka’etipay Afrika a kitakit, katimol no sakawalian o Pacekis no Co Salawacan Riyar, ikatimol misi’ayaw to Laypiroya, isaka’etipan malafiyaw ato Lokedawan-Lotok, ika’amis malafiyaw ato Kiniyapiso, Sayniciyar, isaka’amisan ato ka’amis no sakawalian madado’edo ato Mali.
Anasolay
Anasolay (荒野部落)
Itiniay i Siang no Taitung(台東縣) ko Anasolay a niyaro’, 151  ko sa’osi no parod no loma’, 436 ko sa’osi no tamdaw.
79% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 346 ko tamdaw; o roma sato i, 21% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  90 ko tamdaw.
Guinea
Rikisi(歷史)
Ilaloma’ tona anininiay a Ciniya itiya ho adihay ko maro’ay a hontian-kitakit, macemahaday matekopay. 1235 miheca Santiyata-Kayta yo patireng to Mali Hontian-Kittakit mspstrkop ko Soso Hontian-Kitakit.Oya sa Mali Hontian-Kitakit malowid no nanika’amisay a micowatay a finacadan. 1501 miheca Mo’or Finacadan miccafi’ to aniniay a Ciniya.
Anasolay
Anasolay (荒野部落)
O pasinto no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko ’Amis(阿美族)74%, Tayal(泰雅族)2%, Bunun(布農族)1%, Puyuma(卑南族)1%, roma(其他)1%.
Guinea
Rikisi(歷史)
Nani 1735 mihecaan tahira i 1898 mihecaan, Mo;or Finacadan patireng to mikirikecay a kitakit i sasifo’an no Ciniya. O Yoropa tamdaw nani saka 16 sici tahira i saka 19 sici mipaliwal to koli i lawac no riyar, nani 1850 miheca o Sakatosa Kapolongan Kitakit no Fransu satapang micowat to Ciniya, tahalitemoh to ci’icelay a mitokeray nani laloma’an no Ciniya.
Anasolay
Talihafan
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Guinea
Rikisi(歷史)
1958 miheca mihayi ko Kapolongan-Pitopa no Ciniya to dengan a nicowatan-kitakit to cowa ka pikapot to Fransu-Nipatekoan Saopo, misiiked nani Fransu,malasatapangan a congton no Ciniya Kaplongan-Kitakit ci Ayhamayto-Sayko-Toor. 縮圖|262x262像素|Mo'or finacadan 1965 miheca congtong ci Toor “ micaraay to laloma’an demak” saan a miketon to kalawidang ato Tatapangan a Kitakit o Fransu, tahira i 1975 miheca ta mapalolol ko kalawidang.
1978 miheca saka 12 folad, falicen ko ngangan no kitakit to “Ciniya Milololay-Finawlan a Kapolongan Kitaki”.tahira I 1984 miheca saka 4 folad, patatikolen to “Ciniya Kapolongan Kitakit” ko ngangan no kitakit.
1990 miheca malalood ko fiyaw Laypiroya ato Lakedawan-Tokos Kitakit, ‘aloman ko maforaway tayni i Ciniya. O roma i, malafasay ko 70 ‘ofad ko tamdaw, tahira to i 2004 miheca ira ho ko 15 ‘ofad ko maforaway a tamdaw itini i Ciniya.
I 1993 miheca saka 12 folad saka 19 romi’ad midemak ko Ciniya to sa’ayaway a pisinkiw no kalotamdaw,oya kakeridan no sofitay ci Lansana-Kontay tona cifangafangay a pisinkiw maala malacongtong, to cila a mihecaan patireng to Sakatolo-Kapolongan Kitakit,makeroray ko kakatalawan a romi’ad, nikawrira, cowa ka lasawad ko fodfod. 1996 miheca saka 2 folad,ira ko sakacecay pilolol no sofitay, nikawria cowa ka laheci. 1998 miheca saka 12 folad saka 18 romi’ad ci Lansana-Kontay pakaala to 54% a satopa no sinkiw, o mitokeray a Kasafelaw-Sieci ira ko pipakokot tona sinkiw, ca ka halafin mapalit ko kakeridan no mitokeray Kasafelaw-Sieci.
Nani 2000 miheca saka 9 folad tahira i 2001 miheca saka 3 folad, malaheci ko pitaker to sapicowataw no mifelihay sofitay no Laypiroya ato Lakedawan-Tokos Kitakit.
2001 miheca saka 11 folad masolinga’ koya sakacecay a fodfod no Kapolongan-Pitopa a mifalic to Tatapangan-Rikec no kitakit, sakanga’ayaw ni Lansana-Kontay a pararid a malacongton i 2003 miheca. 2007 miheca saka2 folad saka 9 romi’ad, toro’en ni Lansana-Kontay ci Wolin-Kamala malaconli no sifo, matoker no Matayalay-Saopo ; i saka2 folad saka 26 romi’ad falicen ni Kontay a mitoro’ ci Lansana-Koyato malacongli.
2008 miheca saka 12 folad saka 23 romi’ad,milekal ko Ciniya sifo, o congtong no Ciniya ci Lansana-Kontay mapatayay i syoto-Konakoli pipaisingan i saka 22 romi’ad sanany, 74 ko mihecaan.ira ko lihaf o sofitay no Ciniya tangsolay misapifelihaw tosifo mapalasawad ko sifo ato lomaocan no kitakit sanay. Toya romi’ad, irako cecay a tamdaw ci Musa-Kamala kakaeridan no cefang no sofitay, mipakimad i palosiyangan no kitakit, tangsol to a misawad ko demak no sieci ato matayal, patokeled han o sofitay ato kalotamdaw a saopo ko masasowal to pacarcaray a mikowan to kitakit sanay.8 縮圖|256x256像素|紅樹林（英語：Mangrove) 2010 miheca tahira i 2020 miheca kinatolo a pararid malacongtong ci Arfa-Kontay(Alpha Conde).2021 miheca saka 9 folad saka5 romi’ad, ira ko pifelih no sofitay to sifo, mapalit ci Arfa-Kontay
Kaitiraan (地理)
kalopangangan o Kiniya( Fransu a sowal : Guinée), o itiraay i saka’etipan no Afrika a kitakit, katimol no sakawalian o Pacekis no Co Salawacan Riyar, ikatimol misi’ayaw to Laypiroyya, isaka’etipan malafiyaw ato Lokedawan-Lotok, ika’amis malafiyaw ato Kiniyapiso, Sayniciyar, isaka’amisan ato ka’amis no sakawalian madado’edo ato Mali.
O Nile-‘Alo, Sayniciyar-‘Alo ato Kanpiya-‘Alo itiniay i Kiniya ko kahadakan nona ‘alo. o Kiniya hananay i,o satimolan no Sahara-tafotafokan no Afrika, isaka’amisan no Kiniya-Kihaw a etal, o imi nona ngangan i,o nani sowal no Popor, o “fafahiyan a kitakit” ko tatodong nona sowal.o kakaya’ no lawac no riyar ira ko 352 km,kakahad no sera ira ko 24.6 km² ko 'ofad, tadamasasifeday ko faco no pala, makalisepat ko kasasiroma no pala:, o
Isaka’etipan
縮圖|Sayniciyar-‘Alo (o Kiniya anoca o lilis no riyar no Kiniya), 36,133 km², o lihecoay a to’edaw a dafdaf i lawac no riyar. Ma’edefay ko mahedotay a pala, mado’etay ko kakarayan, ira ko 6~8 ko folad o kafodo’an i polong no mihecaan,o ‘orad ira ko 5000mm. ona pala i, o sakakay a kaliomahan, tadakakahad ko kitiraan no monkoropo(紅樹林; Ikiris a sowal:Mangrove).
Isasifo’an
(isifo’ay Kiniya), o lalen no ka’akawang ira ko 900 laya’ a Fotaciyalon-Taporo, itiniay ko kasadakan no toloay a sakakaay ‘alo: o Nile-‘Alo, Sayniciyar-‘Alo ato Kanpiya-‘Alo, orasaka pangangan han to “Tangko no Nanom”.
Isaka’amis no sakwalian
(fafa’eday Kiniya), ira ko 97000 km² ko kakahad no sera, nani tongroh no riyar lalen ira ko 300 laya’ a taporo sahetoay o masadafdafay a pala, adihay ko ‘akawanay a kilang. O cinganganay itini i hekal o makarkaray a tada’ekim itini. O sakakaay a saka’orip o paka’enay to kolong ato sira.
Ikatimol no sakawalian
(Okilakilangan Kiniya),o taporo no Kiniya, o kakahad ira ko 49374 km², nani tongroh no riyar ira ko 500~600 laya’, ira ko kakahaday a oyanan ho kilakilangan, ira itini ko nani tongoh no riyar 1752 laya’ a Linpa-Lotok, o poco’ nona etal.
I lawacay no riya a Kiniya o fa’edetay kalafalian kakarayan, i laloma’an no karopaw o Fa’edetay-Rengorengosan a kakarayan. O ‘orad i laloma’am a pala ira ko 1000~1500mm, ilawaca no riyar ira ko4000 mm.
Tamdaw(人口)
O sakakaay a pitooran itini I Kiniya o Sonni-Siiked no Islam Pitooran.o tamdaw no polong ira ko 87% o mitooray to Islam Pitooran, 5% o Tinsikiw, oroma omita’ongay to dafong a pitooran.
Ono sifoan a sowal o Frasu, nikawrira, adihay ko sowal no kasaniyaroaro’ o kalasowal to ro’miad.o mitooray to Islam a Muslin nano mamgangan mihatatanamay to to sowal no Arapiya, roma sa i,o somowalay to sowal no Arapiya a Lipanen-tamdaw maala nangra ko pecih a pi’etanan no kitakit,oninian ko katongal no katenek no sowal no Arapiya.
O katongal no tamdaw tomihecaan ira ko 2.75%(2018 mihecaan a sa’osi), o Kuwaping a tamdaw awaay ko malaheciay a sa’osi, latek ira ko 2 ‘ofad ko tamdaw, macekcekay i tatapangan a Konakoli niyaro’.
Saka’orip(經濟)
Oni pasadakan no Linheko o sasafaay ko kacemahad a kitakit ko Kiniya,o sakakaay a saka’orip o liomah, tadafokeloh, o misanga’ay to dafong caay ho ko maamaan ko ‘icel.o kaka’enen sahetoay ni’acaan nani roma a kitakit. o ‘oteng-a sera(鋁土礦; Ikiris a sowal:Bauxite),kafi, koko ato komu ko sapaliwal a dafong, o tayal to sapicemahad to saka’orip a dafong tadaawaay ko ‘icel a palalinien ato Isaka’etipay-Afrika a kitakit.Citolasay ko dafong to papasadaken a paliwal, orasaka, manikaw ko ‘etan no kitakit, sahetoay a mi’acaan i roma a kitakit ko saka’orip dafong. O ni’acaan i roma a kitakit a dafong ira ko saparakat to maamaan a simal, o sapikarkar to tadafokeloh ato sapipatireng a dafong, o felac, amoto, cisapayioay-dafong, dingko-dafong.o sakakaay a nipaliwal a dafong o ’oteng-sera, tada’ekim,ciremremay to ’oteng a dafong(氧化鋁;Aluminium oxide). O nikarkaran a ’oteng serasahetoay nipaliwalan tayra i Congko. o tatamanikaway a kitakit itini i hekal.
Pacefaday a tilid(註腳)
Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Fonga
thumb|100px|left|Fonga
Nangnisalu
Nangnisalu（南沙魯部落）
Itiniay i Namasia(那瑪夏) Cen no Kaohsiung(高雄) ko Nangnisalu a niyaro’, 205 ko sa’osi no parod no loma’, 649 ko sa’osi no tamdaw.
63% ko ka’aloman(多的) no Yincomin(原住民), polong han i, 407 ko tamdaw; o roma sato i, 37% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong(全部) han i, 242 ko tamdaw.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Rʉhlʉcʉ, Haising
Itiniay i Taoyuan Cen no Kaohsiung ko Rʉhlʉcʉ/Haising a niyaro’, 169 ko sa’osi no parod no loma’, 574 ko sa’osi no tamdaw.
Ira ko picodadan(興中國小、興中國小附幼) i niyaro’.
Ira ko imeng(六龜分局高中派出所) i niyaro’.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kainisungan
Kainisungan（卡努舒岸部落）
Itiniay i Yanping(延平) Cen no Taitung(台東) ko Kainisungan a niyaro’, 27  ko sa’osi no parod no loma’,  89 ko sa’osi no tamdaw.
89% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 79  ko tamdaw; o roma sato i, 11% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  10 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko Bunun(布農族)66%, Amis(阿美族)4%, Paiwan(排灣族)1%, Truku(太魯閣族)6%, Rukai(魯凱族)1%, Tayal(泰雅族)4%, roma(其他)6%.
Sedeng
Sedeng（瑟冷部落）
Itiniay i Yuli Cen no Hualien ko Sedeng a niyaro’, 225 ko sa’osi no parod no loma’, 639 ko sa’osi no tamdaw.
33% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 214 ko tamdaw; o roma sato i, 67% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 425 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Amis28%, Bunun3%, 撒奇拉雅族1%, Puyuma1%, roma1%.
Ira ko picodadan(大禹國小、大禹國小附幼) i niyaro’.
Ira ko imeng(玉里分局大禹派出所) i niyaro’.
Sedeng(Sowal no Holam: 咬人貓) thumb|left|150px|Sedeng
Gukut
Gukut（吾谷子部落）
Sedeng
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Gukut
Itiniay i Xiulin(秀林) Cen no Hualien(花蓮) ko Gukut a niyaro’, 174 ko sa’osi no parod no loma’, 543 ko sa’osi no tamdaw.
94% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 508 ko tamdaw; o roma sato i, 6% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  35 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko Truku(太魯閣族)83%, Amis(阿美族)3%, Tayal(泰雅族)4%, Paiwan(排灣)2%, roma(其他)3%.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Mitapi’
Mitapi’(婚姻制度)
Itiya ika 50, 60 ayaw mihcaan, ofafahiyan ku malo’ay tuluma’ kono ’Amis, o pakaylaan no lamud i, o fa’inayan ku mikadafuay, i winaay kupi palucukan to ngangan no wawa. anu o dafung umah ato ^can, fafahiyan kumi dutucay, tahaani:ni mafalicay tukulintad, omahaennay a laylay i, lahedaw satu, itini iniyaro’ ya 70, 80 ku mihcaan a fa’inayan a malitengay, itiyaho sahetu o mikadafuay ku lamud.
Ofafahiyan ku malo’ay tuluma’ alintad, malawdtu ku kacifa’inayan no limecedan no ’Amis, nuilatu kumihalatengan a kapah, hanaca i falucu’ay nu wina atu wama, uculentu no malitengay tayla iluma’ nuya kapah mitapi’, o mitapi’ ademak i okaying ko tayla i luma’nuya kapah dademak, tudung tu masasiulahay a pakaylaan, nomitapi’i, cica^dungay tu lusid atu liliten kufukes, tudungay tu nguduen kuluma’ no fa’inayan.
外部連結
Kasasiwasiw:Palidaw 'Amis
Tpuqu
Tpuqu（陶樸閣部落）
Itiniay i Xiulin Cen no Hualien ko Tpuqu a niyaro’, 155 ko sa’osi no parod no loma’, 543 ko sa’osi no tamdaw.
96% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 521 ko tamdaw; o roma sato i, 4% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  22 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Truku83%, Tayal4%, Amis2%, roma6%.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kinilukuljan
Kinilukuljan（給你路古洋部落）
Itiniay i Jinfeng(金峰) Cen no Taitung(台東) ko Kinilukuljan a niyaro’, 52  ko sa’osi no parod no loma’, 205 ko sa’osi no tamdaw.
97% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 198 ko tamdaw; o roma sato i, 3% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong(全部) han i,   7 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Pawli
pawli (香蕉)
O naitiraay i fa’edetay a kanatal no Malay ato i ka’amisay no Australia ko Karengawan no pawli, isa’ayaway, latek itini Papua New Guinea ko larengawan nira, caay ho ka kiharen no tamdaw, caay kafangcal ko tatapangan no pawli, caay kafangcal ko kaciheci, caay ho ko mamakaen, o nano mipalomaan to no tamdamdaw, saka ci heci to ko kaliyalaway a pawli. Maedeng ira ko 107 a kitakit to palomaay to pawli. O sakaciheciaw no pawli ko samipalomaay, salongan i malosakeliw, sasaepahen, Beer ano eca malalikot ato misakapahan a pinaloma. I 2013 mihecaan nipalomaan a pawli o saka sepat a kakaenen, aikoray no felac, ^mi ato ’ariray.
Musa Paradisiacathumb|Pawli
Ancoh
Ancoh（安住部落）
Itiniay i Fuli(富里) Cen no Hualien(花蓮縣) ko Ancoh a niyaro’, 50  ko sa’osi no parod no loma’, 112 ko sa’osi no tamdaw.
53% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 59  ko tamdaw; o roma sato i, 47% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  53 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko Amis(阿美族)46%, Bunun(布農族)5%, roma(其他)2%.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Timor-leste
Timor-leste（東帝汶）
thumb|Flag of East Timor|alt=Flag of East Timor thumb|Location of East Timor
Namal
Sapisanamal no itiya:ay a tamdaw.
O sapisanamal no tamdaw o nano kacowat no kaki ato kafafalifalic no punka, kasasiromaroma no finacadan no tamdaw ato paloma’an a macowat to. Sapisanamal o sakanga’ay no tamdaw mirahekad to kakaenen, pakayni i ni’ecakan a kakaenen sakaci’iced ato mawanengay nanom. Padihekoay ko namal, sakanga’ay no tamdaw i li’etecay dadaya, ato si^enaway romi’ad a dademak. Padamso ko namal to roma nipatediay no tataparan a likat, malosapico’a’angaw to komaenay to titi a ’a’adopen a ’icel. [1]
Nowalian Afelika 東非
Sa’ayaway pisanamal no tamdaw a patinakoan nai adihayay i Nowalian Afelika kacipinangan, tinako i Kenya ngataay no Palinko a fanaw Cisowanya (Chesowanja), Kopifara (Koobi For a) ato Olocisailiyi (Olorgesailie). I lalinik no Cisowanya a sera matama ko kahengangay sera, dotocen kai rikisi tangasa anini (Before Present) ’ayaw 142 ’ofad mihecaan. [2] onini a sota’ mato niliyawan ho mifa^edet ko kenel, pahapinang o sapipa’atekakaw miliyawan mipafa^edet tangasa 400°C ko cedet nira.
Itira i Isopiya Awase ’alo’aloan, ira ko kahengangay a dita’ mataring i kasahefong, matiniay a sera latek nai 200°C to fa^edetay. Matiniay mapafa^edetay demak parorohen i nano makacorahay a kilakilang, saka itiyaay a tamdaw o mitodohay cangra to palapala a etal. [2] Nano matodohay a fokeloh makatama to, malecad to, o nano celal a ’afadeng a’ongcoy ira itira i liyok no etal a matama.
Notomolan Afelika 南非
Itiraay i Notomolan Afelika a Swatekelangs matama ko i ’aya:way a nidemakan no tamdaw a namal a tinako, itiya i Auciwlian a mihecaan a sakatayal, o nano ’okak pinasanga’ ato ira ko no ’ayaway nano ’okak pinatodoh. [2] Oni a etal pahapinang to tomirengay tamdaw a nikaenan to ’a’adopen tinako. Itira i Notomolan Afelika a Hearth a dihif matama mataringay a pinatodohan, matoor ’ayaw tangasa anini 20-70 ’ofad mihecaan. Ira ko pinapina a malecaday matamaay a tinako: Montagu dihif (la’ed tahanini 5.8 - 20 ’ofad muheca) ato Klasies ’alo (la’ed tahanini 12 - 13 ’ofad muheca). [2]
Piti’eran a tinako nai Zampiya a kalambo a cascas. Itira matama ko ’ayaway tamdaw midemakan a namal a nisanga’an sakadademak a nakenelan, halo mamalantoay kilang, ’afel, malakahengangay to a dita’, ira ko malahafelay a rengos, pinalengaw ato nano mi’id’idan a ’atekakay a kasoy. Toni etal nipipatedian a langto miheca malalat la’ed tahanini 6.1 ’ofad muheca ano Ancisoan pinalalat la’ed tahanini 11 ’ofad muheca. [2]
Namal nao saki Cinwan punka nipafa’edetan fokeloh a mipa’atekak a masanga’ ko sakadademak. [3][4][5] Pnini a pikingkiw caay kadengan la’ed tahanini 7.2 ’ofad miheca a etal ko midemakay to namal a nakenelan, oya la’ed tahanini 16.4 ’ofad miheca a etal ko nikaira. [3]
Ngata nowalian 近東
I 1930 miheca matama[6] i Israil a Bnot Ya'akov Bridge latek o nano paror nitodohan nalacolan[7][8], mahapinang o tomirengay tamdaw ato misasayhoay tamdaw la’ed tahanini ’ayaw 79-69 ’ofad miheca[9] irato: ko no tamdawan a pisanamal. [10][11]
Itira i kawali no Taylawifo to 12 kongli a Qesem Cave, tinako ikoray a masafa^eloh kalelenan la’ed tahanini 382,000 tangasa 200,000 miheca marariday midemak to namal, adihayay pinatodoh a ’okak ato nifaedetan a mataringay sota’ pahapinang to i tatihiay no namal a pina’adop ato pinatolidacan a titi. [12]
Cukotien 周口店
I Cungko Cukotien a nalacolan matama la’ed tahanini ’ayaw 50-150 ’ofad miheca namal a tinako[13], nai Locality 1 tangasa Layer 10 a tamirengay tamdaw mala’ocoyay pinatodoh a ’okak, pinapecih a fokeloh, ’afel, ’afo ato masaparoday takar. Pinapina a ’okak o apelahay to ko cengel, caay ko nanoMon o nano nitodohan a ’okak, no Hongwaysyen a likat mahapinang a malamarar. Nano mikingkiwan to romaroma a ’okak matodoh malalangdaway, palecaden i tayhi latek i nalacolan ira ko fohecalay, kalaliyaway ato fohetingay a ’okak. Layer 10 masanga’ ko kahirahira no maramaradan (si, lyu, tyi ato cya) a ’afo, nika awaay ko no kilang a ’afo a Si.
Tjadukudukung
Tjadukudukung（長樂部落）
Itiniay i Manzhou Cen no Pingtung ko Tjadukudukung a niyaro’, 235 ko sa’osi no parod no loma’, 663 ko sa’osi no tamdaw.
62% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 413 ko tamdaw; o roma sato i, 38% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 250 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Paiwan59%, Amis2%, Rukai1%, roma1%.
Ira ko picodadan(長樂國小、長樂國小附幼) i niyaro’.
Ira ko imeng(恆春分局長樂派出所) i niyaro’.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Folo’
O roma ko lengaw no folo’ i Taywan, o folo’ pinaloma’ i Taywan tosa ira ko tampo sanay a folo’ ato ’akawangay no Isan a folo’, saheto no palapalaan a molengaw ko folo’, fangcal ko tapangan nira koengel paci’im a molengaw, ano cato pikari’ang a mida’eci cakakari’ang ko ’orip nira, adihay a manengneng masamatini. Itiya ho ko malingaday a tamdaw, o da’eci nira mangaay maala malokakaenen, ma’ikesay to a folo’ mangaay sapifadic to loma’ safangcalay malo sapisaloma’ a lalosidan.
Da’eci “’Amis a ’etal ’adeci han, no Siwkilan da’eci han”, mangangol micedem, caka ’angrer, sakohawen, ciyanen to titi anca dohdoh han maemin mangaay, fangcal sakitatirengan, misasaw to tina’i ato fitoka, mifalah to simal ato ma’oningay malasakafeso.
O malingaday no niyaro’ itiya ho, miala to folo’ sapipatireng to talalokan, ’adipel ato sapitolik to tapila’ fakar, ato talawlaan no wawa, adihay ko sapimaan. Nika macakat to ko kicay, malosapifadic a lalosidan ato sapisanga to lalosidan caayay to piala malowan ito, anini sato deng to piala aca to da’eci nira malokakaenen.
Mida’eci sa ko finacadan marocek ko kaciriko’, nawhan paener ko folo’ maditek, sacitefo’ sa mato talodo’ ka tata’ak, miala sa hakakan sa, mikoyod ho to lofoc, wata ko roray.
Maherek mapanokay ko da’eci, caayay ko sasafaen ko pipodac nira, mato talodo ka tata’ak ko da’eci, ano ca kafana’, hacecacecay han a mitipelak ko podac, tahateloc ya ngangol to awaay to. Orasaka, pakaynien i teloc a mipitek, tata’akay aca a folo’ malo patakecan a miliyon, liyon han koya podac nira, osaw to oya heci to nira, oyanan koya.
Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Timor-leste
sera(土地) Masakilac ko sera o malo kakaomahen a sera 25.10%, Malo no kilakilangan a sera 49.10%, malo no roma to a sera 25.80%.
siyoto(首都) O Dili ko Siyoto.
O Sawara’an no kitakit anini i ci Taur Matan Ruak, patirengan a romi’ad i 2012 a miheca saka 5 folad saka 19 a romi’ad.
Pi’arawan to lakaw
Sawalian-Tiwen Finawlan-kitakit(東帝汶民主共和國;Toron a sowal:Repúblika Demokrátika Timor-Leste)
縮圖|kaitiraan Potawya a sowal:República Democrática de Timor-Leste;通稱東帝汶; Toton a sowal:Timor Lorosa'e; Potawya a sowal:Timor-Leste). O ititraay i Katimol-Sakawalian Etal isakawalian no Tiwen-kanatal a kitakit, o dengan a Micowatan-kowan no Potawya itiya ho (oroma a cecay o Awmen).1999 miheca saka 8 folad midemak to Kapolongan-Pitopa no finawlan to sapisiikedaw, 2002 miheca saka 5 folad saka 20 romi’ad lafii milekel to kalaheci no pisiiked, 2002 miheca saka 9 folad saka 27 romi’ad malaheci ko pikapot i Linheko, o saka 191 a cefang no Linheka.
Tatapangan no ngangan(詞源)
O pipangangan no Kawaliay-Tiwen sifo o “ Timor-Leste”, patokeled sa o malongangan no kitaktit tono Potawya a sowal. “ leste” sanay a sowal no Potawya, o “ sawalian” sanay ko imi nona tilid;ora sa “Timor” o nano sowal no Inni to “timur” o sawalian ko imi no nini a tilid,orasaka, nipatata’edipan ko sawalian sanay a tilid ko ngangan nona kitakit, ala hananay to ko “ Timor Timur” malongangan no pala, pangangan hato to “Tim-tim” Sawalian-Tiwen. Ora sato o “Lorosa’e” o sowal tono Toton to sawalian sanay, o kasadakan no cidal sanay ko imi.
Rikisi(歷史)
縮圖|Sofitay no Awco O Potawya ato Sawalian-Tiwen misatang malali’aca to dafong i satapangan no saka 16 sici, patokeleday a mipaheci a micowatay-pikowan, tahira to i sasifo’an no saka 20 sici. 1859 miheca mararawraw ato Holan ta ira ko katatilid to kakaketonan, kelit han no Potawya ko isaka’etipay nona kanatal(Sa’etipay-Tiwen) pafeli ko Holan. I sakatosa-Laloodan, i ikor no Tiwen-Lalood ma’eco no Dipon i 1942-1945 mihecaan ko Micongacongay to Potawya a Tiwen, nikawrira, yo malowid sato ko Dipon milolol heca ko Potawya a mikowan tona Tiwen.
Misawad to Micowatay-Pikowan a demak ko sifo no Potawya i 1974 miheca, sawaden ko i papotalay a Micowatan-kowan, orasaka tatootoor sa a misiiked ko nikowan no Potawya i papotal. Oni sa Sawalian-Tiwen itiraay i 1975 miheca saka 11 folad saka 28 romi’ad midiiked, oatireng to Sawalian-Tiwen Finawlan-kitakit, nikawrira, ikor to 9 romi’ad ma’eco no Inni, patirengen no Inni ko Sawalian-kowan(Timor Timur) i 1976 miheca saka 7 folad. sanoyanan sa to 20 mihecaan cilacila ira ko mikangyiay a rawraw, oniniay o parariday to 20 mihecaan ko pilongoc to sapisiikedaw a lalood, ira ko 10-20 ‘ofad ko mihadekan mipatayay tamdaw. 縮圖|Pilaliw ko Indonisiya, patireng to misiikeday kitakit 1999 miheca saka 8 folad saka 30 romi’ad, kantoken no Linheko ko Kapolongan-Pitopano finawlan, sahetoay mihayiay to sapisiikedaw nani pikowan no Inni. O sofitay no Inni ato mifelihay to pisiiked a tamdaw malakapot a midemak to ‘edef no kitakit to pipenec a paco’ay. Latek ira ko 1,400 ko tamdaw no Sawalian-Tiwen ko mapatayay, mapaci’eci ho pafolaw tayra i Sa’etipay-Tiwen. O dafong no kitakit to loma’, pananoman, nananomen, pitilidan ato dinki sahetoay to mapeleng to 100%. 1999 miheca saka 9 folad saka 20 romi’ad, o sofitay no Awco ko sarakatay do’edo sa ko roma a kitakit micomod a mihedefong, orasaka mapaterep kona mipadesay a pipenec.
R’ra’
R’ra’（天湖部落）
Itiniay i Wufeng Cen no Hsinchu ko R’ra’ a niyaro’, 67  ko sa’osi no parod no loma’, 176 ko sa’osi no tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal87%, roma1%.
Ira ko Kiwkay(台灣基督長老教會勒俄腊教會) i niyaro’.
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Timor-leste
Rikisi(歷史)
Pacarcar han no “Pacarcaray mikowan to Sawalian-Tiwen no Linheko” (United Nations Transitional Administration in East Timor) to tosa ira ko pangkiw mihecaan, ta laheci sato ko pisiiked i 2002 miheca saka 5 folad saka 20 romi’ad, o ngangan no kitakit o Sawalian-Tiwen Finawlan-kitakit, malamihayian no kasakitakit a misiikeday-kitakit.
Kaitiraan(地理)
O ititraay i Katimol-Sakawalian Etal isakawalian no Tiwen-kanatal a kitakit,I sakawaliay Mamangay-Sin kanatanatalan no Indonisiya-kanatanatalan, isakatimolan no sakawali o Awco(Awstoraiya). O sera mahaop ko sakawalian ato saka’etipay lilis no riyar no Tiwen-kanatal, o malikotay no Inni a Wokusi-etal ato ingataay a Atawro-kanatal. Isaka’etipan madado’edo ato nikowanan no Inni a Sa’etipay-Tiwen.
Tona kitakit adihay ko tokos, i dafdaf ato la’ed no tokos o Fa’edetay-rengorengosan kakarayan, tadafa’edetay to polong no mihecaan, tadamahapinangay ko ma’icangay ato macepa’ay a kakarayan; oroma a etal o Fa’edetay-kilakilangan kakarayan, o ‘emin no mihecaan takaraw ko fa’edet kali’orad. O sa’adihayay a koleng o lenlen ato seli’ no tokos, ira heca ko ‘atoray cenami ato faliyos.
O kinaira no pala ira ko ’ekim, simal-kasolin, kaso ato ’adicaw.
O liomah sa i,oya no to’asan ho a miilohan a mifaliw ko tokos a misamatang, orasak cilacila mailoh ko tokos maseli’ ko sera.
Saka’orip(經濟)
I kaleponan no 1999 mihecaan, mapeleng ko 70% no saka’orip a dafong no mifelihay to sapisiikedaw ato sofitay no Inni. 30 ’ofad ko mafolaway a tamdaw malapakoyoc. To ikor to tolo mihecaan, ira ko 5,000 mipahinakeray-sofitay ato 1,300 a tayhin mipadang a miliyaw patireng to dafong no tokay ato iyaro’. Tahira to i kaleponan no 200 mihecaan minokay patikor koya mafolaway ano ca itira i Inni a maro’.
Wataay ko sasi’ayawen a salifet to sapiliyaw a patireng to saka’orip no Sawalian-Tiwen, tinako o paranaan a nipatirenganm o pikowan to matayalay i sifo, misahalaka to sakacitayal no ‘alomanay a away ko tayal a kapah. Malemeday to kaira no ‘etan no pikarkar to salawacan no riyar a simal, o kaso mapaliwal i Awco.
Cinamalay a paliding
Cinamalay a paliding (火車)
thumb|Cinamalay I 'ayaw no tosaso'ot a miheca'an,malaheciay to ni Setiwonseng(史蒂文生) hananay a tamdawmisanga ko cinamalay a paliding(火車), pakayn i faedet no nanom a masadak ko dahor ko sakaci'icel a dademak ko kikay,ta cumikay ko cinamalay a paliding(火車),nikaolila,miromromay to namal,satano'acefelsanay ko paliding. o niyaro' ni Setiwonseng (史蒂文生) i inko (英國)hananay a kitakit. Tangasa a nini,adihay ko citangalay a tamdaw,liyawliyawhan a misanga',macakat to kofacu ato 'icel no cikay no cinamalay a paliding(火車).caayto ka ciacefel ko sakaciicel no sakacumikay no cinamalay a paliding.ono tingki to a'icel ko sakadademak no kikay no cinamalay a paliding a cumikay.
Timor-leste
Saka’orip(經濟)
I 2005 miheca saka 6 folad mihayi ko Kalomaocan no kitakit to Nosimalan-pisopedan to payso, to sapina’ang to polong a ’etan no simal, sapipaini to ikor a tamdaw no Tiwen to sapipa’ading to sakakadofah no dafong no simal.tahira i 2010 miheca saka 10 folad, ona misopedan-payso ira to ko 6.6 ’ok payso no Amirika.ona kitakit awaay ko citanengay to nikipaysoay-demak, orasak o sarihadayay a pipatelian to payso o Kitakitan-Kiyam no Amirika, caka tahafikod toya karawraw no kasakitakit a pakipaysoay demak i 2007-2008 mihecaan, toyanan a mihecahecaan o Salongocan-Kiking ko sakakaay ko kaci’etan.
Cinamalay a paliding
Cinamalay a paliding (火車)
Yoira to ko cinamalay a paliding i.pakayni a makelid ko polong no kitakit a mihawang to nanolaka:tsanay a 'orip, a masafaeloh ko, sakalomakat no tamdaw,mikalicto to paliding ko amilaod to kahicelaan a pala ato niya ro',hatila'ay ko nikacaloway no 'orip,tahanini.
Timor-leste
Saka’orip(經濟)
O kasafaco no saka’orip no Sawalian-Tiwen(2001miheca) o mihamhamay-tayal 57%, liomah 25%, misanga’ay to dafong 17%, ira ho kinaira no simal ato kaso, onini a taya i,mapenec no Awco. 2001 miheca o nipacomodan a dafong a li’aca ira ko 2’ok 3,700 ’ofad ko Amirika payso. O sakakaay nipacomodan a dafong o kikay. O sakakaay nipasadakan paliwal a dafong ira ko kafi, komo, kilang, simal,kaso.
Dominican republic
Dominican republic（多明尼加）
Timor-leste
Saka’orip(經濟)
Ona kitakit o samanikaway a kitakit itini i kasakitakit, sahetoay o paini no roma a kitakit ko saka’orip, misafilofiloay a sakanga’ayaw no saka’orip, nikawrira, tahanini awaay ho malaheciay to sakarihaday. 縮圖|yincumin no Sawalian-Tiwen kitakit
Dominican republic
thumb|Flag of Dominican Republic|alt=Flag of Dominican Republic thumb|Location of Dominican Republic
Namal
Ilopiya 歐洲
I Ilopiya adihay ko nalacolan patinako to tomirengay tamdaw misanamalay, I Hungkari a Vértesszőlős matama ko Samu ato matodohay a ’okak, nika awaay matama ko ’afo. I Sepaniya a Torralba ato Ambrona, matama ko la’ed tahanini ’ayaw 300-500 ’ofad miheca no Aseli punka a fokelohan[2]. I Feranse a Saint-Estève-Janson a Escale Cave matama ko kahengangay a sota’ ato limaay la’ed tahanini ’ayaw 20 ’ofad miheca a masaparoday takar[2]. Maedef ko tinako pahapinang la’ed tahanini ’ayaw 125,000 miheca o malenakay to ko pisanamal.
Toppa
༈名無し組〆愛國者会長༈ ༈名無し組〆愛國者会長༈とは、荒しである. 名言 荒らしきもちーねー あーイク！
Henri
Henri(亨利)
Timor-leste
Tamdaw ato Pitooran(人口與宗教)
I 2011 miheca saka 7 folad ira ko 117 ’ofad ko polong a tamdaw. o syoto tatapangan tokay o Tili, ira ko 16 ’ofad ko maro’ay tamdaw. ilaloma’ nonini o yincumin no Sawalian-Tiwen(maramramay to ‘ilang no Papoya-tamdaw ato Malaysiya ano ca Polinisiya) mahaop ko 78%, Inni-tamdaw 20%, Conko-tamdaw 2%. Ira ko 91% no polong tamdaw nona kitakit o mitooray to Roma-Tinsikiw, o Fa’elohay-Misakristoay ira ko 2.6%, 1.7% o Muslain.0.3% o Indo-pitooran, 0.1% o Fcociyaw.
Dominican republic
Itini i 19 00 N, 70 40 W, noNotimolan Amilika ko Dominican republic. Polong no sekalay i 48,670 sq km “saka 132 ko rayray no ngangan. ” “O sekalay no sera i, 48,320 sq km, no nanom a sekalay i, 350 sq km ” Polong i 10,606,865 ko tamdaw.
Namal
Kafalic no wakawak 行為改變
O pisanamal ato pihakelong sakaira no likat malosafalic no wakawak no tamdaw. [14] kadademak no tamdaw caay to kadengan noromi’adan. Roma, oya nicocoan a ’a’adopen atomikalatay to tamdaw a fao milaliw miliyas to namal ato ’acefel. [1][2]
Kafalic no nikaenan飲食改變
Nawhani o caayay ka nga’ay kemkemen pinalengaw, tinako kifetolay a canot ato koetengay, orasaka ’ayaw no ka ira no namal, ca’ang a lamit, ma’ikesay papah, milaladay lamit ato cilamitay o caay ko sa’ayaway malokakaenen. [15] Makotay, o cacepcepen no tamdaw a pinalengaw o ci’odaxay ato malananemay, tinako sapaloma, falo ato ciheciay losay. Patatekoen cisawarakay sapaloma ato milecaday malananomay saka nga’ay kakaenen no tamdaw, oya cisawarakay ato kiyasafa marahekad mapalawad to sawarak nira. [15] Tomirengay tamdaw a wadis ato mikafitay nikaenan mala’om to ko ’atekakay titi ato loengelay dating a makaen. [16][17]
Hafo taykako ci Richard Wrangham sanay o mirahekadan a pinalengaw makaen o sakalahad katelian no pano’, nawhani koetengay a kakaenen malopahakelongan malananemay kakaenen sakanga’ay no tatirengan, tatirengan no tamdaw mahetec ko Kaloli. [18][19][20] pakayni to namal mapafa’edetay a Tapayce mafalic ko nikaenan malaci’epocay.
Pakayni i pirahekad no tamdaw to kakaenen pakayni i malantoay koheting a ’okak no nicocoan a ’a’adopen matama, matiniay a pirahekad to titi rahoday kaenen, fangsis ko kaen to manta’ay titi. [23][24] Ranikay malasakaci’icel no tatirengan ko ma’ecakay to manta’ay, matengeran ko pirahekad ato nilacadan ko pirahekad, “oya makakafitay ’odax malahoper, malasakanga’ay mahetec.” [24] pirahekadan itiya a mapatay ko fao ato sakaci’adada a fayking makaen saka’eca kawarak a ciadada.
Timor-leste
Tamdaw ato Pitooran(人口與宗教)
Yo misiiked ko Sawalian-Tiwen i 1975 miheca, o sowal no Potawya kono sifoan sowal, yo mihidegong ko Inni milalang to sowal no Potawya. 2002 misiiked a patireng to kitakit i,milaheci ko sifo o Potawya-sowal ato Toton-sowal ko halosowal no sifo,i kalo’orip ira ho ko 16 a kasasiromaroma a sowal no tamtamdaw, o tamdaw no itiniay mafana’ay sowal to safaw 10 a masasiromaromaay sowal. O roma sato i,o kalasowalan to romi’ami’ad o Inni-sowal ato Ikiris-sowal.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
1.人類演化
Timor-leste
Tamdaw ato Pitooran(人口與宗教)
Mingataay to sifo’ay-konis no cikiw itini, orasak tadafa’edetay a so’emaet, ‘adihay ko adada. O sakakaay a lifong o piyas,A-’atay,malalisan,cifa’edet, tenkero ato malaliya.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
2.狩獵假說
Kakawasan
Kakawasan（石山部落）
Heping
Heping（和平區）
Tongan
tongan（眉溪部落）
Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko tongan a niyaro’, 278 ko sa’osi no parod no loma’, 952 ko sa’osi no tamdaw.
88% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 841 ko tamdaw; o roma sato i, 12% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 111 ko tamdaw.
Payayoka
thumb|left|400px|Payayoka
Tongan
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Seediq71%, Tayal9%, Amis2%, Bunun3%, Paiwan1%, Truku1%, roma1%.
Heping
Itini i Taichung(台中) ko Heping. sa’osi han ko po:long no palaan i, ira ko 1,006.12 km² (lalotolotokan a plalan no sa’osi i ira ko 900.79 km², o palaan noto’as i'a:yaw i ira ko  62.11 km²), 6,503 ko tamdaw i Heping, 2,544 ko parod no loma’, itini i niyaro’ a Yincomin(原住民) sa’osi han ira ko 3,838 a tamdaw, pakaala to 59%(Tayal泰雅族) no polong no tamdaw. Itini i niyaro’ a finawlan, o Payrang ko sa’alomanay.
United Kingdom
thumb|Hata no Inko|alt=A flag featuring both cross and saltire in red, white and blue thumb|Location of the  United Kingdom  (dark green)– in Europe  (green & dark grey)– in the European Union  (green)
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
3.生火
Kakawasan
Itiraay i Fo-fong-li(富豐里) no Posong(台東市).
Heping
O kasaniyarona
8 ko cun, 13 ko niyaro’ i Heping Cen. Sqoyaw（環山部落）, Tabuk（松茂部落）, Slamaw（佳陽部落）, Lilang（裡冷部落）, M’ihu（雙崎部落）, Tgbin（桃山部落）, L’olu（達觀部落）, Kling（竹林部落）, Pasing（南勢部落）, Slamaw（梨山部落）, Tbulan（松鶴部落）, S’yux（三叉坑部落）, Hrung（哈崙台部落）.
United Kingdom
Itini i 54 00 N, 2 00 W, noYoropi ko United Kingdom. Polong no sekalay i 243,610 sq km “saka 80 ko rayray no ngangan. ” “O sekalay no sera i, 241,930 sq km, no nanom a sekalay i, 1,680 sq km ” Polong i 64,430,428 ko tamdaw.
Dominican republic
sera(土地) Masakilac ko sera o malo kakaomahen(農業) a sera 51.50%, Malo no kilakilangan(林業) a sera 40.80%, malo no roma to a sera 7.70%.
United Kingdom
sera(土地) Masakilac ko sera o malo kakaomahen a sera 71%, Malo no kilakilangan a sera 11.90%, malo no roma to a sera 17.10%.
Tongan
Ira ko picodadan(南豐幼兒園) i niyaro’.
Henri
thumb|Grand Duke Luxembourg Royal Wedding 2012|alt=Grand Duke Luxembourg Royal Wedding 2012.jpg
Dominican republic
siyoto(首都) O [Santo Domingo(聖多明哥) ko Siyoto.
katomirengan no kitakit a romi’ad(國家紀念日) Pihiratengan no kitakit a romi’ad i sakatosa 27 a romi’ad.
O Sawara’an no kitakit(國家) anini i ci Danilo Medina(達尼洛·梅迪納), patirengan a romi’ad i 2012 a miheca(年) saka 4 folad saka 16 a romi’ad.
Pi’arawan to lakaw
Timor-leste
Pacefaday tilid(註腳)
Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Tqwiy
Tqwiy（哈嘎灣部落）
Itiniay i Fuxing Cen no Taoyuan ko Tqwiy a niyaro’, 59  ko sa’osi no parod no loma’, 184 ko sa’osi no tamdaw.
United Kingdom
siyoto(首都) O London ko Siyoto.
Tqwiy
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal88%, Amis2%, Cou1%, roma1%.
Tongan
Ira ko paisingan(南豐村衛生室) i niyaro’.
Quri
Quri（下高義部落）
Henri
I 1955 a miheca(年) saka 4 folad saka 16 a romi’ad masofoc(出生) ci Henri(Ftansu a sowal: Henri Albert Gabriel Félix Marie Guillaume), malamikomoday a tamdaw.
Tongan
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Henri
Ona ci Henri titiya i 18 ko mihecaan matoor to mamirocok to kamaro’an no hinti no Losinpaw. 1974 miheca malepon ko pitilid to Consie tayra i Ikiris a mihatatanam to no sofitay a kacitaneng i Santoheseto-Sofitayan Pitilidan(Ikiris a sowal :Royal Military Academy Sandhurst, RMAS ; Kuwaping a sowal:桑德赫斯特皇家軍事學院), misawad to i,malakakeridan no sofitay. Patokitok ho a mihatatanam i Losipaw, Fransu ato Ruisu, saikoray to i, mala ko Siecian Sosi a konpay no Rinoywa Tasie (Fransu a sowal:Université de Genève, UNIGE; Kuwaping a sowal:日內瓦大學).
Quri
Itiniay i Fuxing Cen no Taoyuan ko Quri a niyaro’, 11  ko sa’osi no parod no loma’,  31 ko sa’osi no tamdaw.
Tqwiy
Ira ko Kiwkay(台灣基督長老教會哈嘎灣教會、真耶穌教會光華教會) i niyaro’.
Quri
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal87%, roma3%.
Ira ko picodadan(高義國小) i niyaro’.
Quri（石磊部落）
Henri
I 1998 miheca matoro’ malaso’elinay a citodongay to tayal no honti, malamiocoran to tayal no honti.
Gurbanguly Berdimuhamedow
thumb|Gurbanguly Berdimuhamedow 2012-09-11|alt=Gurbanguly Berdimuhamedow 2012-09-11.jpg
Tjaialev
Tjaialev（達里部落）
Itiniay i Taiwu Cen no Pingtung ko Tjaialev a niyaro’, 27  ko sa’osi no parod no loma’,  97 ko sa’osi no tamdaw.
Quri
Itiniay i Jianshi Cen no Hsinchu ko Quri a niyaro’, 69  ko sa’osi no parod no loma’, 315 ko sa’osi no tamdaw.
Tjaialev
o kasadakan no lihaf
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kakawasan
Itiniay i Taitung(台東) Cen no Taitung ko Kakawasan a niyaro’, 180 ko sa’osi no parod no loma’, 478 ko sa’osi no tamdaw.
Gurbanguly Berdimuhamedow
I 1957 a miheca(年) saka 6 folad saka 29 a romi’ad masofoc(出生) ci Gurbanguly Berdimuhamedow, malamikomoday a tamdaw.
Quri
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal91%, Amis1%, roma2%.
Gurbanguly Berdimuhamedow
O Sawara’an no kitakit(國家) no Turkmenistan(土庫曼) anini i ci Gurbanguly Berdimuhamedow, patirengan a romi’ad i 2006 a miheca saka 12 folad saka 21 a romi’ad.
Cinamalay a paliding
Cinamalay a paliding (火車)
Iti：yaho awa ko paliding i,laka：tsa ko tamdaw a taylaiomah a mawmah ato taylailoma a niyaro'a palafang. anoira ko cacuro'en a dafong i 'olonghananay,latek i pa'olongen ko kolong lomasato,papikidkid ko kolong.caaykadepoc a milaod to omah a mawmah ato palafang i malaayay a niyaro'.
Quri
Ira ko picodadan(石磊國小、石磊國小附幼) i niyaro’.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
5.社會文化演化
Kakawit
Takaray a sowal
O kakawit hananay i, o mamangay a kawkaw, o kamit hananay ko roma a pangangan, o sapipanay a po'ot, itini i sawalian a niyaro' o minik hananay ko kamit.
United Kingdom
O Sawara’an no kitakit anini i ci Charles III, patirengan a romi’ad i 2022
Nansiku
Nansiku（南世部落）
Cinamalay a paliding
Cinamalay a paliding (火車)
Hatinihantoi,ira to ko[cinamalay a paliding],capahoda a tangasa i katahiraan,ano nanikalingko a mikalic to [cinamalay a paliding]i,tosa ko tatokian i tahirato i taypak,hatomangata'ayto, nikaolila,anolakaten i latekmasafolad ko romi'ad. Toloay ko kakiloma no cikay no[cinamalay a paliding],o sahacikay i o cecinghaw hananay,ano macaloh ko lakat i onini ko kakalicen.isafaay a cikay i o cikanghaw hananay,o macedengay a cikay i o cicince hananay.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
1.Price, David. Energy and Human Evolution. [2007-11-12]. （原始內容存檔於2012-06-17）.
Kakawit
ona kakawit hananay a sowal i, ira ho ko roma a imi nona tilid, o sapikawit to kakawiten a dafong.
Henri
Malasakasiwa a mikowanay to Losinpaw a Tata’angay-Sawara’an, o saka’emangay ko mihecaan a malasawara’an i Yoropaay a hotian a kitakit.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
2.James, Steven R. Hominid Use of Fire in the Lower and Middle Pleistocene: A Review of the Evidence. 3.Current Anthropology (University of Chicago Press). February 1989, 30 (1): 1–26 [2007-11-12].
Cinamalay a paliding
Cinamalay a paliding (火車)
O [cinamalay a paliding] i,o miculo'ay to tamdaw ato dafng,adihay ko kasahako a makakitikiting,lateksepat、enen、moetep、safawtosa ko kaadihay no kasakitikiting no hako no[cinamalay a paliding].ano ira：'ay a mikecul to karomakat no [cinamalay a paliding]i,mareko o cumikay a masalaylayyay a roma', mangalef a masadak nanikemod no lotok ko cinamalay a paliding,mareko o lalikah.kahemeka a nengnengen.
Gurbanguly Berdimuhamedow
No papotalay a kakafit
Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Kakawasan
77% ko ka’aloman no Yincomin(原住民), polong han i, 367 ko tamdaw; o roma sato i, 23% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 111 ko tamdaw.
Henri
I 1988 miheca ci wawa to fainayan ci Kiporan Rakapoming Raka (Gibran Rakabuming Raka), i 1991 miheca ci wawa to fafahiyan ci KahiyangAwo( Kahiyang Ayu), i 1995 miheca ci wawa ho to fainayan ci Kasang Pangarep (Kaesang Pangarep).O wawa ningra tatos mitiliday i Sinkapor.
Takidis
57% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 212 ko tamdaw; o roma sato i, 43% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 159 ko tamdaw.
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko 人口數有出入.
United Kingdom
Pi’arawan to lakaw
Henri
O Sawara’an no kitakit(國家) no Luxembourg(盧森堡) anini i ci Henri, patirengan a romi’ad i 2000 a miheca saka 10 folad saka 7 a romi’ad.
Kakawasan
O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan(族群) i, ko Amis(阿美族)72%, Paiwan(排灣族)1%, Bunun(布農族)1%, Puyuma(卑南族)2%, roma(其他)1%.
Namal
Tanengnengan pitiri’an 參考資料
doi:10.1086/203705.
United Kingdom
Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis Kasasiwasiw:Kitakit Kasasiwasiw:Yoropa