cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ፒዩሽቲ
«ዳግመኛ የሐቲ ንጉሥ ፒዩሽቲ መጣ። በሻላምፓ ከተማ ያመጣቸውን ትርፍ ሥራዊቱን አሸነፍኩ። ... ሐቱሳሽ በኔ ላይ በክፋት ተባብሮ ስላልሆነ፣ ተውኩት። በኋላ ግን ረሃብ በደረሰበት ጊዘ ጣኦቷ ከተማውን ሰጠችኝ። በሌሊት በኃይል ወሰድኩት። በሥፍራው ፌጦ ዘራሁ። ከኔ በኋላ የሚነግሥ ሁሉ፣ ሀቱሳሽን ዳግመኛ የሚሠፍረው ማናቸውም ሁሉ፣ ጣኦቱ ይመታው! »
ንፍሮ
አዘገጃጀት
ንፍሮ የካሳሁን የምግብ
ፒዩሽቲ
ሆኖም ከመቶ ያህል አመታት በኋላ የኩሻራ ሰው 1 ሐቱሺሊ እንደገና ሠፈረው፤ ሐቱሻም ዳግመኛ ዋና ከተማ ሆነ። ይህም የኬጥያውያን መንግሥት መሠረት ነበረ።
መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
ንፍሮ
ሊተረጎም የሚገባ
መደብ:የኢትዮጵያ አበሳሰል
ራሔል ዮሓንስ
መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች
መራዊ ዮሓንስ
መራዊ ዮሓንስ ታዋቂ የኢትዮጵያ ዘፋኝ ነበረ።
ከዘፈኖቹ መካከል፡
መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች
የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች
የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች የአማርኛ ምሳሌ ነው። የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ዮሐን ሴባስትያን ባክ
thumb|250px|ዮሐን ሴባስትያን ባክ, 1746
ዮሃን ሰባስቲያን ባች (Johann Sebastian Bach, ማርች 21 ፣ 1685 - ሐምሌ 28 ፣ 1750) የባሮክ ዘመን የጀርመን አቀናባሪ ነበር። እሱ በምዕራባዊ ታሪክ ውስጥ ካሉ ታላላቅ ሙዚቀኞች አንዱ እንደሆነ በሰፊው ይታመናል። ባች እንደ ሞዛርት ፣ ቤትሆቨን እና ብራህስ ባሉ ሙዚቀኞች ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል ፣ እናም የዘመኑ ሙዚቃን ወደ ከፍተኛ ጥራት እና ፍጽምና አምጥቷል። ባች በምዕራባዊያን ታሪክ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ከሆኑት አርቲስቶች መካከል አንዱ ሲሆን የእሱ ሙዚቃ በዓለም ዙሪያ ይከናወናል።
መደብ:የጀርመን ሰዎች መደብ:ሙዚቀኞች
ታኅሣሥ ፳
ታኅሣሥ ፳ ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፲ኛ ቀን ሲሆን፤ ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፶፮ ቀናት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፤ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ  ደግሞ ፪፻፶፭ ቀናት ይቀራሉ።
ዋቢ ምንጮች
መደብ:ዕለታት
ኦርኪድ
340px|thumb|Eulophia alta የኦርኪድ አይነት ኦርኪድ የአባቢ ተክል አይነት ሲሆን የአንድክክ መደብ ውስጥ የሆነ በጣም ሰፊ አስተኔ ነው። በዚሁ አስተኔ 763 ወገኖችና 28,000 ያህል ልዩ ልዩ ዝርዮች አሉ።   ከነዚህ 168 ዝርዮች ያህል በኢትዮጵያ ይኖራሉ።
ኦርኪዶች በጣም ብዙ የተለያዩና ውስብስብ አበቦች አይነቶች አሉዋቸው። በተለይ ስለ አበቦቹ ይታወቃሉ፣ ሆኖም ቫኒላ (የምግብ ጻዕም የሚሰጥ ተክል) ደግሞ  በዚሁ አስተኔ ውስጥ አለ።
መደብ:አትክልት
ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት
ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ከልጅ አትጫወት ንፍጥ ይለቀልቅሀል
ከልጅ አትጫወት ንፍጥ ይለቀልቅሀል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከልጅ አትጫወት ንፍጥ ይለቀልቅሀል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
31 May
31 May በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 23 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
30 May
30 May በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 22 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ከመሸም ጋዝ አለ
ከመሸም ጋዝ አለ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከመሸም ጋዝ አለ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
1 June
1 June በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 24 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
2 June
2 June በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 25 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ከልጅ ጋር አትጫወት አይንህን ያወጣዋል በእንጨት
ከልጅ ጋር አትጫወት አይንህን ያወጣዋል በእንጨት የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከልጅ ጋር አትጫወት አይንህን ያወጣዋል በእንጨት የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
የመን (ፊደል)
<font size="+4"> የ ዩ ዪ ያ ዬ ይ ዮ
-
የመን (ወይም የማን) በጥንታዊ አቡጊዳ ተራ ዐሥረኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥ በሶርያም ፊደሎች ዐሥረኛው ፊደል «ዮድ» ይባላል።
በዓረብኛ ደግሞ ተመሳሳይ ፊደል «ያእ» ተብሎ በ«አብጃድ» ተራ 10ኛ ነው። (በዘመናዊ ተራ ግን 28ኛው ነው።)
ታሪክ
የየመን መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የእጅ ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። አጠራሩ ግን «ዐ» ነበር። በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው «ዮድ» ስላሉት፣ ይህ ስዕል «ይ» ሆኖ እንዲሰማ መጣ። በግዕዝ ቃሉ «እድ» ሆኖ በዚሁ ድምጽ ስለማይጀመር፣ በ«ዮድ» ፈንታ የፊደል ስም «የመን» (ማለት ቀኝ እጅ) ይባላል።
የከነዓን «ዮድ» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ «ዮድ» የአረብኛም «ያእ» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «ኢዮታ» (Ι, ι) አባት ሆነ። እሱም የላቲን አልፋቤት (I i) እና (J j) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ«የመን» ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር ፲  (አሥር) ከግሪኩ ι በመወሰዱ እሱም የ«የ» ዘመድ ነው።
ምዕራባዊ ሣህራ
የምዕራብ ሳህራ ሕጋዊ ኹኔታ የሚያከርራክር ጥያቄ ነው። አብዛኛው መሬት በሞሮኮ ሥልጣን ውስጥ ሲሆን ይህ ፍጻሜ በማንኛውም ሌላ አገር አይቀበለም።  ብዙ አገሮች ከሳሃራ መንግሥት ጋራ ግኙነት አላቸው። ኢትዮጵያም የሳህራዊ ኤምባሲ አላት።  ነገር ግን ከምድረ በዳ በስተቀር የሳሃራ መንግሥት መሬት የለውም። thumb|left|250px|የሞሮኮ ሥልጣን ክልል (ቢጫ) እና የሳሃራ ሥልጣን ክልል (ቀይ) በግድግዳ ተለይተዋል።
መደብ:ስሜን አፍሪቃ መደብ:በከፊል ተቀባይነት ያገኙ አገራት
ከመሞት መሰንበት
ከመሞት መሰንበት የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከመሞት መሰንበት የአማርኛ ምሳሌ ነው።
የሰንጠረዥ ጨዋታዎች
የሰነጠረዥ ጨዋታዎች፦
1. ዳማ ዳም አንዱ የሰንጠረዥ ጨዋታ ዓይንት ሲሆን ። በግለ ሆነ በሁልት ሰዎች ሊካሔድ የሚችል የእይታ ጨዋታ ዓይንተ ነው ።ጨዋታው 24 የመጫውቻ ጠጠሮች ሲኖሩት በተለይ በሁለት ስዎች መሃል በሚካሔድ ጊዜ በ ሁለቱ ተጨዋቾች ስር ያሉት 12 ጠጠሮች ከተጋጣሚው (ከተፎካካሪው) በቀለም የተለያዩ ናቸው።በዳማ ጨዋታዎች 12 የተለያዩ የዓጀማመር ስልቶች አሉት። በነዚህ ስልቶች እንደዚሁ 12 የመከላከል ሰልቶች ሲኖሩት ጨዋታው በኩል ወይንም ነጥብ በማስጣል ሊጠናቀቅ ይችላል። በዳማ ጨዋታ ከአንድ በላይ የጨዋታ ሂደት ሲኖሩት ከእነዚህ ውስጥ የሚክተሉት ዋነኞቹ ናቸው
ሀ. ታነከኛ
ለ. እግረኛ
2. ቼስ
3. ጎ
፬. የዑር ንጉሣዊ ጨዋታ
፭.
መደብ:ጨዋታ
ከመቶ ሀምሳ ዳዊት የልብ ቅንነት
ከመቶ ሀምሳ ዳዊት የልብ ቅንነት የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከመቶ ሀምሳ ዳዊት የልብ ቅንነት የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ፀሐይ ዮሐንስ
right|400px|thumb| ፀሓየ ዮሓንስ ፀሐይ ዮሐንስ (፲፱፻፶፬ ዓ.ም. ተወለደ ) የኢትዮጵያ ታዋቂ ዘፋኝ ሲሆን ብዙ ዘመናዊ የሙዚቃ ስራወችን  በማቅረብ ይታወቃል።
የሕይወት ታሪክ
ፀሐይ ዮሐንስ በ፲፱፻፶፬ ዓ.ም. በኤርትራ ክፍለ ሀገር አሥመራ ከተማ ተወለደ። ፀሐይ ከአባቱ ጋር ወደ አዲስ አበባ መጥቶ ትምህርቱን በሚከታተልበት ወቅት የሙዚቃ ችሎታውን ለማዳበር ቻለ። የ፭ኛ ክፍል ተማሪ እያለ በአብዮቱ ወቅት ፷ ሺህ ተማሪዎች ወደ ገጠሪቱ ኢትዮጵያ ለዕድገት በሕብረት ዘምተው ሳለ «በርታ ዘመዴ ዘማቹ ጓዴ» የተሰኘው የመጀመሪያውን ሙዚቃ ለሕዝብ በማቅረብ በወቅቱ ከፍተኛ አድናቆት ተችሮታል።
ከእነዚህም ማህበራዊ ሕይወትን ከሚገልፁት በተጨማሪ በ፲፱፻፸፭ ዓ.ም. ካሰማቸው ዘፈኖቹ ውስጥ «ፍንጭትዋ»፣ «ያዝ ያዝ» እና «ጡር ነው» የተሰኙት በሕዝቡ ዘንድ ውዴታን ያገኙ ነበሩ። ፀሐይ አሁንም ቢሆን የተለያዩ ዜማዎችን በመዝፈን በሕዝቡ ዘንድ ከፍተኛ አድናቆት ያለው አርቲስት ነው።
ማጣቀሻዎች
መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች
ከመናገር ደጃዝማችነት ይቀራል
ከመናገር ደጃዝማችነት ይቀራል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከመናገር ደጃዝማችነት ይቀራል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
4 June
4 June በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 27 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ሞሪታኒያ
ሞሪታኒያ (አረብኛ፡ موريتانيا‎) በይፋ የሞሪታኒያ እስላማዊ ሪፐብሊክ፣ በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ የምትገኝ ሀገር ናት። በምዕራብ ከአትላንቲክ ውቂያኖስ፣ በደቡብ-ምዕራብ ከሴኔጋል፣ በምሥራቅና ደቡብ-ምሥራቅ ከማሊ፣ በሰሜን-ምሥራቅ ከአልጄሪያ፣ እና በሰሜን-ምዕራብ ከምዕራባዊ ሣህራ ጋር ትዋሰናለች። የአገሩዋ ስም የመጣው ከጥንቱ የሞሪታኒያ መንግሥት ነው። ዋና እና ትልቁዋ ከተማዋ ኑዋክሾት ናት።
3 June
3 June በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 26 ቀን ማለት ነው።
ሞሪታኒያ
ታሪክ
በዛሬው ሞሪታንኒያ በመጀመሪያ የሠፈሩት የባፎር ሰዎች ነበሩ። እነዚህ ስዎች ከዘላን ሕይወት ወደ ግብርና ከተቀየሩት የመጀመሪያ የሰሃራ ሕዝቦች አንዱ ናቸው። ከ5ኛው እስከ 7ኛው ምዕተ ዓመት፣ ባፎሮች በበርበር ህዝቦች ፍልሰት ምክኒያት ተፈናቀሉ።
3 June
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ሞሪታኒያ
ግብርና
ብዙዎቹ የሞሪታኒያ ሕዝብ በመቆያ ግብርና ቢኖሩም ይሄ ወደ ውጭ አገር ለመላክ አይደለም። በተለይ ወደ ውጭ የሚላከው ብረት፣ ፔትሮሊየም፣ እና ዓሣ ናቸው።
አስተዳደራዊ ክለሎች
thumb|200px|ኑዋክሾት ሞሪታኒያ በ12 ዊላያ በሚባሉ ክልሎችና በአንድ የአስተዳደር አካባቢ ተከፍላልች። እነዚህም ክልሎች በ44 ሙጋታ በሚባሉ ክፍሎች ተከፍለዋል።
መደብ:ምዕራብ አፍሪቃ መደብ:ስሜን አፍሪቃ
ከመደብደብ ይሻላል ማደብ
ከመደብደብ ይሻላል ማደብ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከመደብደብ ይሻላል ማደብ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ከማትረባ ጉልበት በህግ አምላክ ይሻላል
ከማትረባ ጉልበት በህግ አምላክ ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከማትረባ ጉልበት በህግ አምላክ ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ቃተኛ
ኢትዮጵያ ውስጥ የሚሰራ የምግብ አይነት ሲሆን፣ የሚሰራውም ከደረቅ እንጀራ እና ንጥር ቂቤ በበርበሬ ነው።
ሊተረጎም የሚገባ
መደብ:የኢትዮጵያ አበሳሰል
ቦዘና ሽሮ
ኢትዮጵያ ውስጥ የሚሰራ የምግብ አይነት ሲሆን፣ የሚሰራውም ከሽሮና ስጋ ነው።
ሊተረጎም የሚገባ
መደብ:የኢትዮጵያ አበሳሰል
ለድካም የጣፈኝ ብነግድ አይተርፈኝ
= ትርጉሙ = መደብ : ተረትና ምሳሌ
ገብረሃና ገብረማሪያም
200px|thumb|right | አለቃ ገብረ ሐና (?? ያልተረጋገጠ)
አለቃ ገብረሃና ገብረማሪያም (፲፯፻፺፯ - ፲፰፻፺፬ ዓ.ም.) ዕውቅ ኢትዮጵያዊ ደራሲ ነበሩ። አባታቸው መምህር ገብረ ማርያም ምጥኑ ሲባሉ እናታቸው ወይዘሮ ሳህሊቱ ተክሌ ይባሉ ነበር።
ገብረሃና ገብረማሪያም በቤገምድር ጠቅላይ ግዛት በደብረታቦር አውራጃ በፎገራ ወረዳ ልዩ ስሟ ናበጋ ጊዮርጊስ በምትባል ቦታ በ፲፯፻፺፯ ዓ.ም. ተወለዱ። ገብረሃና እቴጌ መነንን መዝሙርን፣ ውዳሴ ማርያምንና ሌሎችንም አስተምረው ከጨረሱ በኋላ ለከፍተኛ የቤተ ክርስቲያን ትምህርት በእቴጌይቱ ትዕዛዝ ወደ ጎንደር ተላኩ። ትምህርታቸውን ከጨረሱ በኋላም በእቴጌይቱ ትዕዛዝ የአለቃነት ማዕረግ ተሰጣቸው። ከዚያም ገብረሃና በጎንደር አካባቢ የሚገኙትን ቤተ ክርስቲያናት ብቃት በተሞላበት ሁኔታ ያስተዳድሩ ጀመር። እንደ ትልቅ ምሁር ይታዩ ጀመር። በተለይ ፍትሐ ነገስትን በመተርጎም የሚወዳደራቸው ወይም የሚስተካከላቸው አልነበረም።
አለቃ ገብረሃና አቶ ሙንሮዝ በተባለ አውሮጳዊ በ1890 ዓ.ም. ፎት እንደተነሱ ሞላቨር ይገልጻል ።
ዓፄ ቴዎድሮስ ስልጣን ከያዙና እራሳቸውንም ዳግማዊ ቴዎድሮስ ሁለተኛ ብለው ዙፋናቸውን በጫኑበት ጊዜ በሀገሪቱ ከፍትሐ ነገስት ሌላ የተፃፈ ሕግ ባለመኖሩ አለቃ ገብረሃና በተለይ ፍትሐ ነገስትን መሠረት በማድረግ ንጉሡ ሀገርን እንዲያስተዳድሩ ይረዱዋቸው ነበር።
አለቃ ገብረሃና በቅኔያቸው የሃይማኖት አለቆቻቸውን ወይም የበላዮቻቸውን ብቻ ሳይሆን የገነት ጌታን «ኰንኖ ኃጥአን ኩሎሙ አይደልወከ ምንተ፣ አፍቅሩ ፀላእተከሙ እንዘ ትብል አንተ» ኃጥአንን በገሃነመ እሳት ማሰቃየትና መኰንን አይገባህም፣ ጠላትህንም እንደራስህ አድርገህ ውደደው የሚል ትዕዛዝ እንደሰጠህ ሁሉ ሀጢአተኞችንም ማወገዝና ወደ ሲዖል መላክና ማሰቃየት ይለብህም» በማለት ፈጣሪያቸውን በመፈታተን ብዙ የምርምር ውጤቶችን አበርክተዋል። በዚህ ጥማቸውም የምርምር ቅኔ የሚል ልዩ የመጠየቂያ ወይም የመመርመሪያ መሳሪያ ይጠቀሙ ነበር።
በተጨማሪም ግብርና ለኢትዮጵያ ኦርቶደክስ ቤተ ክርስቲያን ብሉይ ኪዳንንና አዲስ ኪዳንን በመተርጎም ትልቅ አገልግሉት ቢያደርጉም ትልቁን አስተዋጽዖ ያደረጉት በሕግና በቤተ ክርስቲያን ዜማና አቋቋም ነበር። እንደዚሁም የፈጠሩት አዲስ ዓይነት የቤተ ክርስቲያን አቋቋም ከደብረታቦር ወደ ሸዋ እና ትግራይ ተሰራጭቷል። ይህንንም አቋቋም ከብቸኛው ልጃቸው በኋላ ተክለ ብለው ሰየሙት። ይህም አቋቋም አስደሳችና ማራኪ ነው ተብሎ የሚገመት የአቋቋም ዘዴ ነው።
አለቃ ገብረሃና በአጠቃላይ ፈጥኖ መልስ በመስጠት፣ ቃላትን በመሰነጣጠቅ፣ ሁለት ትርጉም በመስጠት፣ እናም ጠለቅ ያለ ትርጉም ያላቸውና ከተናገሩት በኋላ ቆይቶ ሊረዱት የሚቻል አገላለፆችን የሚጠቀሙ ነበሩ። አለቃ ገብረሃና በብዙ ከታወቁ የኢትዮጵያ ነገስታት ዘመን በቅርበት የኖሩና በኢትዮጵያ ሰማይ የምሁራን ሰማይ ላይም እንደ ንጋት ኮከብ ተደርገው ይታዩ ነበር።
በመቅደላ ጦርነት ዓፄ ቴዎድሮስ ከሞቱ በኋላ በደጃዝማች ተክለጊዮርጊስና በደጃዝማች ካሳ ኋላ ላይ ዮሐንስ ፬ኛ በተባሉበት መካከል ዙፋኑን ለመያዝ በተደረገው ጦርነት ደጃዝማች ካሳ ጦርነቱን ካሸነፉ በኋላ አለቃ ገብረሃናን ወደ ትግራይ በማስጠራት ፍትህን በፍትሐ ነገስት መሠረት እንዲያስተዳድሩ ጠየቋቸው። በዚህን ጊዜ አለቃ ገብረሃና ጥቂት መጻሕፍትን በብራና ላይ ጽፈው ነበር። እነዚህ የብራና ጽሑፎችም እስካሁን ድረስ በአክሱም ፅዮን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ይገኛል።
አለቃ ገብረሃና ትልቅ ዝና ያገኙት በዳግማዊ ምኒልክ ፍ/ቤት ነበር። አለቃ ገብረሃና በጊዜያቸው በነበሩት ምሁራን በጣም ይታወቁ ነበር። ከእቴጌ ጣይቱና ከዳግማዊ ምኒልክ ጋር ተባብረው በመስራታቸውም ዝናቸው ተሰራጨ። መጀመሪያ አለቃ ገብረሃና እንጦጦ በሚገኘው ቤተ መንግሥት ከዚያም በቅዱስ ኡራኤልና በቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን እንዲቆዩ ተደረጉ። ነገር ግን ሀገራቸው ያለውንና በጣም የሚወዱትን ናበጋ ጊዮርጊስን በጣም ይናፍቁ ነበር። ሆኖም የሀገሩቱ ዋና ከተማ ወደ አዲስ አበባ በመዛወሩ አዲስ አበባ ለመቆየት አሰቡ። ውሎ አድሮ ግን ወደ ሀገራቸው ተመለሱ። ነገር ግን በአክሱም በጎንደር የቆዩትን ያህል በአዲስ አበባም እስከማይረሱ ለረጅም ጊዜ ቆይተው ነበር።
ዋቢ
መደብ: የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
ከማን ጋር እንደምትውል ንገረኝ አንተ ማን እንደሆንክ እነግርሀለሁ
ከማን ጋር እንደምትውል ንገረኝ አንተ ማን እንደሆንክ እነግርሀለሁ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከማን ጋር እንደምትውል ንገረኝ አንተ ማን እንደሆንክ እነግርሀለሁ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ቀይ ወጥ
ኢትዮጵያ ውስጥ የሚሰራ የምግብ አይነት ሲሆን፣ የሚሰራውም ከበርበሬ ነው።
አዘገጃጀት
የምያስፈልጉ ነገሮች
ሽንኩርት፣ዘይት፣ቲማቲም፣የወጥ ቀመም፣ ነጭ ሽንኩርት
ሊተረጎም የሚገባ
መደብ:የኢትዮጵያ አበሳሰል
ከማያቁት ወዳጅ የሚያቁት ጠላት ይሻላል
ከማያቁት ወዳጅ የሚያቁት ጠላት ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከማያቁት ወዳጅ የሚያቁት ጠላት ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ከማያውቁት መልአክ የሚያውቁት ስይጣን ይሻላል
ከማያውቁት መልአክ የሚያውቁት ስይጣን ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከማያውቁት መልአክ የሚያውቁት ስይጣን ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጡሪማቆስ
ጡሪማቆስ (ግሪክ፦ Θουρίμαχος) በሲክዮን ነገሥታት ዝርዝር የአይጊያሌያ (በኋላ ሲክዮን) ንጉሥ ነበር። ካስቶርን የጠቀሱት ጸሐፊዎች 45 ዓመት እንደ ነገሠ ይላሉ። ይህ ምናልባት 2157-2112 ዓክልበ. ግድም ያህል ነው። በእርሱ ዘመን ኢናቆስ የአርጎስ (ኢናቂያ) ከተማ-አገር መጀመርያ ንጉሥ ሆነ። በዝርዝሩ ላይ ጡሪማቆስ ከአይጊሮስ ቀጥሎና ከሌውኪፖስ በፊት ይገኛል። ፓውሳኒዩስም የአይጊሮስ ልጅና የሌውኪፖስ አባት ይለዋል።
ዳኛ ሲመረምር ከራስ ይዞ እስከ እግር
ዳኛ ሲመረምር ከራስ ይዞ እስከ እግር የአማርኛ ምሳሌ ነው። ዳኛ ሲመረምር ከራስ ይዞ እስከ እግር የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
አጓት
ኢትዮጵያ ውስጥ የሚሰራ የመጠጥ አይነት ሲሆን፣ የሚሰራውም ከወተት ነው።
አዘገጃጀት
አጓት የሚሰራው ከአሬራ ሲሆን አዘገጃጀቱም ወተቱን በጣም ለስለስ ባለ እሳት (ጉልበት በሌለው እሳት) ላይ ጥዶ ድስቱን ክድኖ በማቆየት አሬራው አይብ ይሰራና (የአበሻ ቺዝ) ከላይ ይጠላል (ይንሳፈፋል) ። ይህንን ካረጋገጡ በኃላ እንዲቀዘቅዝ ከእሳቱ ላይ በማውረድ ሲቀዘቅዝ በወንፊት ላያ በማጥለል ነው። በዚህ አይነት አይብ እና አጓት ይሰራሉ ማለት ነው። አጓት በብዙ ህብረተሰብ ውስጥ አይጠጣም::
ሊተረጎም የሚገባ
መደብ:የኢትዮጵያ መጠጦች
ራስ ጎበና ዳጨ ከ1882-1889
ራስ ጎበና ዳጨ በማዕከላዊት ኢትዮጵያ የሸዋ የባለአባት ቡድን ውስጥ በ19ኛው ክፍለ ዘመን አባል ነበሩ። በዚህ ጥንት ዘመን በፋል ክፍለ ሀገር በጀግንነት፣ ጥንካሬና የመሪነት ብዛት ዝናን ከመጎናፀፍ በፊት ጎበና የፋል ፈላጭ ቆራጭ ነበሩ። የንጉሠ ንጉስ አገዛዝ በዘመነ ቴዎድሮስ II ጊዜ በደቡብ በኩል ተቃውሞ ጀመሩ። በ1865 በመቅደላ ላይ በነበረው የቴዎድሮስ መጠነኛ ቅድመ ልምምድ ራስ ጎበና ከታዳጊው ሚኒሊክ ጋር አሰላፊ ነበሩ ሆኖም ጎበና ታዳጊው ሚኒሊክን እንዲያመልጥና ደህንነቷ ተጠብቆ ሸዋን እንዲቆጣጠር ረድቶታል። በመልሱም ሚኒሊክ በግዙፍ የመከላከያ ጦር መሪ አድርጎ ሾመው። ይህን ጊዜ ነበር ራስ ጎበና ስልጣኑ እና ዝናው በፍጥነት እየጨመረ የመጣው። በ1870 ጎበና ሚኒሊክ II ሌላ የአማረ ንጉስ የጎጃም ገዢ ተክለ ሀይማኖት የሆነውን ብሔራዊ ጦር ድል እንዲነሳ እረዳው ታላቅ ጉዳይ የነበረው ግን ሚኒሊክ II ከሸኖ አማራ አገር ገዢዎች ጋር ህብረትን እና ስምምነት እንዲፈጠር ማድረጉ ነበር። ራስ ጎበና የኢትዮጵያ ሹም ሆነ አስከትሎም የኦሮሞ መንፈሳዊ መሪ ከሆኑት አባ ሙዳ የጠበቀ ግንኙነት መሰረቱ፤ እንዲሁም ከተለያዩ የኦሮሞ ጎሳዎችም ድጋፍን አገኙ።
የታሪክ ፀሀፊ የሆነው እንደ ዶናልድ ሰቨን ጎበና በደቡብ በኩል የተደረገው የማስፋፋት ስራ ማለትም ኦሮምኛ ተናጋሪውን ህዝብ ወደ ሚኒሊክ ሀሳብ የተዋሀደው በራስ ጎበና ነበር ይህ እንዲ እንዳለ በኢትዮጵያ ታዋቂ የሆኑት የኦሮሞ አስተዳደር ሹማምንት ወታደሮችም እረድተውት ነበር። በተጨማሪም የኦሮሞ ህዝብ ደቡብ ሲዳማን እና የጉራጌን ህዝብ ወታደር ድል ነስተዋል። በ1880 ህይወታቸው ሲያልፍ አካባቢ የሸዋ ወታደር ለራስ ጎበና መሪነት በሀሰን ኢንጃሞ የመሰለውን ጉራጌ ሰርጎ ገብን ድል አድርገዋል። በዚህ ብቻ አይበቃም ጥቅምት 14 በ1888 የጦር ተዛማች ከነበሩት ራስ ጎበና እና ዝሮዳ በከር ወለጋን የወረሩትን የሱዳን መሀዲስቶችን በጉቴ ዲሊኢ በተደረገው ውጊያ ድል ነስተዋል።
የእስያ ሥነፅሁፍ
ኦመር ሃያም (ኢራን)
ሩሚ (ኢራን)
የላቲን አሜሪካ ሥነ ፅሁፍ
ጋብሬል ጋርሺያ ማርኬዝ (ኮሎምቢያ)
የእስያ ሥነፅሁፍ
አላማ ኢቅባል (ፓኪስታን)
የላቲን አሜሪካ ሥነ ፅሁፍ
ፓውሎ ኮሄሎ (ብራዚል)
የእስያ ሥነፅሁፍ
ራቢንድራናት ታጎር (ህንድ)
መደብ:ሥነ ጽሁፍ መደብ:እስያ
የላቲን አሜሪካ ሥነ ፅሁፍ
ፓብሎ ኔሩዳ (ቺሌ)
ጥር ፲፰
ጥር ፲፰፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፰ተኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፳፫ተኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፳፰ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፳፯ ቀናት ይቀራሉ።
=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=
=ልደት=
=ዕለተ ሞት=
=ዋቢ ምንጮች=
መደብ:ዕለታት
ቤሪክ
የጎጣውያን ታሪክ ጸሐፊ ዮርዳኔስ 543 ዓ.ም. በጻፈው ጌቲካ ዘንድ፣ በጥንት ጎጣውያን ከንጉሣቸው ቤሪግ ጋራ ከስካንዲናቪያ ወጡ፤ ባልቲክ ባሕርን ተሻግረው በማዶ የተገኙትን ሕዝብ ኡልመሩጋውያንን አሸነፉና አገሩን ይዘው ሠፈሩበት። ከዚያ በኋላ ጎረቤቶቻቸውንም ቫንዳሎችን አሸነፉ። ቤሪክና ተከታዮቹ ለጥቂት ዓመታት በዚያ አገር ገዙ፤ ከቤሪክ አምስተኛው ንጉሥ ፊሊመር የጋደሪክ ልጅ ወደ እስኩቴስ እስከ መራቸው ድረስ።
ዮርዳኔስ እንዳለው የቤሪክ ሕዝቦች በሦስት መርከቦች ደርሰው ቀስ የሚሉት በሦስተኛው መርከብ ሁነው «ጌፒዶች» (በጎጥኛ «ቀስ የሚሉ») ተብለው ተሰደቡ። ይህ በታሪክ የታወቀው የጌፒዶች ወገን ነበር።
የስዊድን ታሪክ ጸሐፊ ዮሐንስ ማግኑስ 1546 ዓ.ም. ስለ ቤሪክ ብዙ ይጨምራል። በ1722 ዓክልበ. ግድም የስዊዶችና የጎጦች ነገዶች አዋሐደ፤ ነገር ግን የሕዝብ ቁጥርና የወንበዴ ቁጥር ለአገሩ ይበዛ ነበር። ከባልቲክ ማዶ የነበሩት ሕዝቦች፣ ኤስቶናውያን፣ ሊቮናውያን፣ ፊንላንዳውያን፣. ኩሬቴስና ኡልመሩጋውያን ሲሆኑ የጎጣውያን ጓደኞች አልነበሩም። ስለዚህ በ1683 ዓክልበ. ግድም በኲሩን ሁሙልፍን በስዊድን «የውስጥ ጎጣውያን» ንጉሥ አድርጎ፣ ሌላውን ግማሽ «የውጭ ጎጣውያን» ከቤሪክ ጋራ ባልቲኩን ተሻገሩ። ከሦስቱ መርከቦች አንድ በኤስቶኒያ ጠረፍ፣ አንዱም በኩሬቴስ ጠረፍ፣ ሦስተኛውም በኡልመሩጋውያን ጠረፍ ላይ ቦታን መፈልግ ታሠበ። ሆኖም በአውሎ ንፋስ ምክንያት ሦስቱ መርከቦች ሁሉ በኡልመሩጋውያን መካከል (በኋላ ፕሩሲያ በተባለ አውራጃ) ደረሱ። ሦስተናው መርከብ «ጌፒዶች» የተሰየሙ በዚያው ሰዓት ነበር ይለናል። ኡልመሩጋውያን ተሸንፈው ቤቶቻቸውን አቃጠሉና ወደ ቫንዳሎች ሸሹ። በቅርብ ጊዜ ውስጥ ጎጣውያን አጠገብ የተገኙት የፖላንድና ፖመራኒያ ዙሪያዎች እንዲሁም ከቫንዳሎች ብዙ መሬት ይዘው ሠፈሩበት። በዚህ አገር ቤሪክ መጀመርያው «የውጭ ጎጣውያን» ንጉሥ ሆኖ ተከታዩ ጋፕቱስ ነበር።
መደብ:ስዊድን መደብ:አፈ ታሪክ
ውሻል
ውሻል ከቦታ ቦታ ይዘውት ሊዞሩ የሚችል ተዳፋት ነው።  ዋና ጥቅሙም ሁለት እቃወችን ለመለየት ወይም አንድን እቃ ለመሰንጠቅ፣ ወይም እንደ ታኮ በማገልገል ነገሮች እንዳይንቀሳቀሱ ይረዳል።  ለምሳሌ መጥረቢያ የውሻል አይነት ነው፣ ለእንጨት መሰንጠቂያ የሚያገለግሉ ሌሎች እጀታ የሌላቸው ውሻሎች አሉ።  ምስማርና ሹካ ማንኪያም እንዲሁ የውሻል ማሽን አይነቶች ናቸው።
የውሻል ጥቅመ-እንቅስቃሴ እንዲህ ይሰላል፡
S ፡ እንግዲህ የውሻሉ ገጽታ ርዝመት ሲሆን T ፡ ደግሞ የውሻሉ ወፍራም ክፍል ስፋት ነው።
መደብ:ማሽን መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
እግር ኳስ
thumb|እግር ኳስ thumb| እግር ኳስ በአንድ ወገን 10 ተጫዋቾችና አንድ ጎለኛ ሆነው በእግር እየለጉ የሚጫወቱት ስፖርት ነው። ከጎለኛ በስተቀር ሌሎች ተጫዋቾች ኳሷን በእጅ መንካት አይፈቀድም። ግን በጭንቅላት እየገጩ መጫወውት ይቻላል።
በ አለማችን ትልቅ
ሱኒል ቼትሪ
ሱኒል ቸትሪ (Sunil Chhetri; እ.ኤ.አ. ነሐሴ 3 ቀን 1984 ተወለደ) እንደ ፊት ለፊት የሚጫወት እና የሕንድ ሱፐር ሊግ ክለብ ቤንጋሉሩ እና የሕንድ ብሄራዊ ቡድን ካፒቴን ሆኖ የሚጫወት የህንድ ባለሙያ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። የምንጊዜም ታላቁ የህንድ እግር ኳስ ተጫዋች ተብሎ በሰፊው የሚነገርለት በአገናኝ አጨዋወት፣ በጎል ማስቆጠር ችሎታው እና በአመራርነቱ ይታወቃል። እሱ በንቁ ተጫዋቾች መካከል ሶስተኛው ከፍተኛው አለም አቀፍ ግብ አስቆጣሪ ነው፣ ከክርስቲያኖ ሮናልዶ እና ሊዮኔል ሜሲ ብቻ በመቀጠል፣  በሁሉም ጊዜያት አምስተኛ-ከፍተኛው ጥምር፣ እና እንዲሁም ብዙ ተጫዋች እና የምንግዜም ከፍተኛ ግብ አስቆጣሪ ነው። የህንድ ብሔራዊ ቡድን.
thumb|right
ቸትሪ ሙያዊ ህይወቱን በሞሁን ባጋን በ2002 ጀምሯል፣ ወደ JCT በመሄድ በ48 ጨዋታዎች 21 ጎሎችን አስቆጥሯል። ሱኒል በዴሊ በተካሄደው 59ኛው የሳንቶሽ ዋንጫ የዴሊ ቡድን አካል ነበር። በዚያ ውድድር 6 ጎሎችን በጉጃራት ላይ ሃትሪክ ሰርቷል። ዴሊ በሩብ ፍፃሜው በኬረላ ተሸንፏል እና በዚያ ጨዋታም አስቆጥሯል። እ.ኤ.አ. በ2010 ለሜጀር ሊግ እግር ኳስ ክለብ ካንሳስ ሲቲ ዊዛርድስ ፈርሟል ፣ከማስታወሻ ክፍለ አህጉር ወደ ውጭ የሚሄድ ሶስተኛው ተጫዋች ሆኗል። ወደ ህንድ አይ-ሊግ ተመለሰ ወደ ውጭ አገር ከመመለሱ በፊት ለ Chirag United እና Mohun Bagan ተጫውቷል በ Primeira Liga Sporting CP, እሱም ለክለቡ ተጠባባቂ ቡድን ተጫውቷል.
ቸተሪ በ2011 የአርጁና ሽልማትን ያገኘው በአስደናቂ የስፖርት ስኬት ማለትም በ2019 የፓድማ ሽሪ ሽልማት የህንድ አራተኛው ከፍተኛ የሲቪል ሽልማት ነው። እ.ኤ.አ. በ 2021 የህንድ ከፍተኛ የስፖርት ክብር የሆነውን ኬል ራትና ሽልማትን ተቀበለ እና ሽልማቱን የተቀበለ የመጀመሪያው እግር ኳስ ተጫዋች ሆኗል።
የሰሜን አሜሪካ ሥነፅሁፍ
ኤድጋር አለን ፖ ኸርማን መልቭኢል ማርክ ትዌይን እዝራ ፓውንድ ቲ.ኤስ. ኤልየት ኧርነስት ሄሚንግዌይ አሌክስ ሃሌይ ቶኒ ሞሪሰን ፐርል በክ
መደብ:ሥነ ጽሁፍ
አጋታርከስ
አጋታርከስ (Ἀγάθαρχος) ወይንም (Ἀγαθαρχίδης) ከክርስቶስ ልደት በፊት  በሁለተኛው ክፍለ ዘመን (200-130 ዓ.ዓ.)  ይኖር የነበር የግሪክ መልክዓ ምድር ተመራማሪ ነበር። ግሪክ ውስጥ   ናይደስ እምትባል ቦታ የተወለደው አጋርታከስ  በኋላ ወደ አሌክሳንድሪያ ሄዶ ግብጽ ውስጥ እንደኖረ ታሪኩ ይገልጻል። በግብጽ ህይወቱ ውስጥ መጀመሪያ አስተማሪነት ቢቀጠርም በኋላ ግን  የሄራክሊደስ ጸሐፊ ለመሆን በቃ። ሄራክሊደስ እንግዲይ የቶሎሚ 6ኛ ወዳጅ የነበረና በኋላ ከአንጾክዮስ ጋር በተደረገው ጦርነት ወደ ሶሪያ አምባሳደር ሆኖ የተሾመ ነው።  በሁለቱ ጦረኞች መካከል የሰላም ድርድር ሲደረግ ሄራክሊደስ ተካፋይ ስለነበር የአጋርታከስ የጠለቀ ዕውቀት በዚህ ጊዘ ከነበረው መረጃዎችን የመፈተን ዕድል ይመነጫል።  ሆኖም በኋላ ቶሎሚ 8ኛ ሲነግስ ማናቸውም በቶሎሚ 6ኛ ጥቅም ያገኙ ጠቢባን እንዲሰደዱ እንጂ እንዳይጠቀሙ አዋጅ ወጣ። ስለሆነም አጋርታከስ እና ሌሎች ተማሪዎች ለብዙ ዘመን ከኖሩባት አሌክሳንድሪያ እንዲሰደዱ ሆነ።
ስራዎች
አጋርታከስ ብዙ ሰፊና ትላልቅ ጽሑፎችን አቅርቧል። ለዚህ መሰረቱ በሄራክሊደስ አማካይነት የንጉሱን መዝገብ ቤት ፋይሎች ለመመርመር ስለቻለ እንደሆነ ግምት አለ። ከስራዎቹ ውስጥ የእስያ ታሪክ (10 መጻሕፍት)፣ የአውሮጳ ታሪክ (49 መጻሕፍት)፣ እና  ስለ ቀይ ባሕር (5 መጻሕፍት) የተሰኙት ተጠቃሽ ናቸው።  ከስራዎቹ ስፋትና ጥልቀት አንጻር በኋላ ለተነሱ ብዙ የመልክዓ ምድር እና ታሪክ ጸሐፍት መሰረት በመሆን አገልግሏል።  ምንም እንኳ በአሁኑ ዘመን አብዛኛወቹ የአጋርታከስ ስራዎች የጠፉ ቢሆንም በጥንቱ ዘመን ጽሑፎቹ በብዛት የተሰራጩ እንደነበር ይገመታል።  ከድዮዶረስ ሴኩለስ እስከ ፖዚዶኒዮስ ድረስ  የአጋርታከስ ስራቸው በሰፊው ይገኙባቸዋል። ታሪክንና ፍልስፍናን አቀናጅቶ ለማቅረብ የሞከረበት ስራውም  በፖይዚዶኒዮስ ዘንድ ተቀባይነትንና ቀጣይነትን ያገኘ ነበር።
መደብ:የግሪክ ሰዎች መደብ:ሥነ መልክዓ ምድር
ለዶሮ ሲነገሩ ምጥማጥ ይሰማል
= ትርጉሙ = መደብ : ተረትና ምሳሌ
መንግስቱ ለማ
መንግሥቱ ለማ (1924-1988) በጣሊያን ወረራ ዋዜማ በሀረር ሀደሬ ጢቆ መካነ ሥላሴ ተወልዶ ከቆሎ ተማሪነት ተነስቶ የለንደን ስኩል ኦፍ ኢኮኖሚክስ ደቀመዝሙርነት እስከመሆን በቅቶ የቅኔ ቤት ሊቅነት ሳይበቃው የአማርኛ ሥነ ጽሑፍ ቀደምቶች መሃከል ለመደብለቅ የበቃ ኢትዮጵያ ካፈራቻቸው ድንቅ ገጣምያን/ፀሃፌ ተውኔቶች አንዱ ነው። አባቱ አለቃ ለማ ኃይሉ ወልደ-ታሪክ (ታሪክ የእናታቸው ስም ነው - ምናልባት በኢትዮጵያ ታሪክ የእናታቸውን ስም ከስማቸው አስተባብረው በመጻፍ የመጀመሪያው ሳይሆኑ አይቀሩም) ታዋቂ የቤተክርስቲያን ሊቅ የነበሩ ሲሆን በመጀመሪያ ላይ የመንግስቱን የአስኳላ (በወቅቱ ዘመናዊ ትምህርት የሚጠራው እንዲህ ነበር) ትምህርት ባይወዱለትም ጣሊያኖቹ ልጁን የማያስተምር ሰው ሁሉ ይቀጡ ስለነበር ለማስተማር ተገደዋል። ሁዋላ ላይ ግን እሳቸው አዲስ አበባ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ትእዛዝ ተቀይረው መጥተው እሱ የኮተቤ ተማሪ ከሆነና የትምህርት ውጤቱም እስደሳች ሲሆን የቀድሞ ቅዋሜያቸውን ሳያላሉት አልቀሩም።
መንግስቱ በእንግሊዝ አገር ወደ ስድስት አመት ቢቆይም ትምህርቱን ሳያጠናቅቅ ነው በ1956 ዓ.ም ወደ አገሩ ለመመለስ የበቃው። ይሁን እና በቆይታው ከብዙ የእንግሊዝ ደራስያን ጋር ለመተዋወቅ በቅቷል። በተለይም ከጆርጅ በርናርድ ሾው ጋር ወዳጆች እንደነበሩ ይነገራል።
መንግሥቱ ወደ አዲስ አበባ ከተመለሰ በሁዋላ የተሰማራው ወደ መንግስት ሥራ ሲሆን በህንድ አገር ዲፕሎማት ሆኖ ከሄደ በሁዋላ ምናልባትም በኢትዮጵያ የመጀመሪያ የሆነውን ዘመናዊ ኮሜድ ተውኔት «ጠልፎ በኪሴ"ን ደርሷል:: ከዚያ በሁዋላ የደረሳቸው እነ «ያላቻ ጋብቻ»፣ «ጸረ-ኮሎኒያሊስት»፣ «ባለካባና ባለዳባ» የመንግስቱን ስም በኢትዮጵያ የስነ-ጽሁፍ ታሪክ ውስጥ ቀዳሚ ተጠቃሽ ካደረጉት ስራዎቹ መካከል ናቸው። በተጨማሪም «The bear» የተሰኘውን እና የታዋቂው የሩሲያ ደራሲ አንቷን ቼኾቭ ተውኔት የሆነውን «ዳንዴዎ ጨቡዴ» በሚል የተረጎመ ሲሆን የጄ.ቢ. ፕሪስትሊን «The Inspector Calls»ን ተርጉሞ ለመድረክ አብቅቷል።
መንግስቱ ከተውኔቱ በተጨማሪም በስነ-ግጥም የተዋጣለት እንደነበር ስራዎቹ ይመሰክራሉ። «የግጥም ጉባኤ» የተሰኘው ስብስብ መንግስቱ የግጥም መክሊት የተቸረው ደራሲ እንደነበር ይመሰክራል።
መንግሥቱ ደራሲም ብቻ አልነበረም፤ በተማሪዎቹ የተወደደ መምህር በሳል ተመራማሪ ለባህሉ እና ለቋንቋው ሙት የነበረ ከኢትዮጵያ ብርቅዬዎች አንዱ ነው።
መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
አላማ ኢቅባል
thumb|200px|ሙሐመድ ኢቅባል
አላማ ኢቅባል ወይም ሙሐመድ ኢቅባል (ኡርዱ: محمد اقبال) የህንድ እስላም ባለቅኔ ነበሩ።
መደብ:ጸሓፊዎች መደብ:ፓኪስታን መደብ:ሕንድ
ሩሚ
ሩሚ (1207 እ.ኤ.አ.-1273 እ.ኤ.አ. የኖረ) ስመ ጥሩ የፋርስ ባለቅኔ ነበረ።
መደብ:ጸሓፊዎች መደብ:ፋርስ
ቴሌግራፍ
ቴሌግራፍ የመልእክት ግኑኝነት - የፅሁፍ ህትመት ማተሚያ መሳሪያ ቀደም ብሎ ዋና የመገናኛ መንገድ ነበር፤ ቀጥሎም ቴሌግራፍ ( telegraph ) ፈጣን ግኑኝነትን ከሩቅ ስፍራ ድረስ አስቻለ፤ የራዲዮ ስርጭት መጀመርም የቴሌግራፍን ዝና ቀነሰው እናም ሽቦ አልባ ቴሌግራፍ ብሎም ስልክ የቀጥታ እንድ ለአንድ ግኑኝነት መቻል ደረጃ ሲደረስ ፤መገናኛ ብዝኋን በቴሌቪዥን መስኮት ዋናው የግኑኝነት መንገድ ሆነ፡፡ በኢንተርኔት ዘመን ቴሌግረፊክ ወይንም የመልእክት ግኑኝነት በሽቦ መስመር ላይ በዘዴው እና በአጠቃቀሙ ጎልብቶ እና ቀሎ እነ ጋዜጣ፤ ራዲዮ፤ ቴሌቪዥን ፤ ስልክንም ጨምሮ በመጠቅለል ላይ ይገኛል።
የቴሌግራፍ ታሪክ
ቴልግራፊ(ከግሪክ «ቴሌ» ማለት ከርቀት፤ «ገራፋይን» ማለት መፃፍ) ሲሆን የረዥም ርቀት የፅሁፍ ወይንም የምልክት መልእክቶች ማስተላለፍን የሚወክል ሲሆን ይህም መልእክቱን የሚሸከም ወይንም የሚያደርስ አካልን አያካትትም፡፡ የኤኬክትሪክ ቴሌግራፍ፤ የኤሌክትሪክ ቴሌግራፍ የኤሌክትሪክ ሲግናልን በተዘጋጀ የሽቦ መስመር ወይንም በራዲዮ ሞገድ መልክ መላክን ይገልፃል፤ ይህም አዲስ የተገኘውን የኤሌክትሪሲቲ ከስተት ማለትም ኃይሉን ማምረት፤ መቆጣጠር ሲቻል አብረው ያሉትንም እንደ፡ የኬሚካል ለውጦች፤ ብልጫታዎቹን፤ የማይለዋወጡ ቻረጆች የስበት ሀይል፤ የኤሌክትሪክ ንዝረት እና የማግኔቲዝም ጠባዩ ላይ ምርምር እና ክትትል ሲቀጥል ነው፡፡https://encrypted-tbn3.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQtUx3iBGn6_ozQy3I_108cikKSH33dFCnefKinvtsnuLpIoYNbQw
የቴሌግራፍ አይነቶች እና ዕድገቱ
https://encrypted-tbn2.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTlwa15YpVkaSLyipQ11ImaYmY7oXdunWqESQp-yOP46N6SoS4Xtw ተግዳሮቶች https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSs23GCLFo0PXBwUHKdB7_ZA1nOVjO2ItY4R5r7gav-aRnAId_ErA
የአጠቃቀሙ ዕድገቱ
https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQVA8MhvnkUjZ9uNkoTB8f2NIhHOE8gi0RTbV88CgFGKyZ9-9yI-w
መደብ:ፈጠራዎች መደብ:መገናኛ
የሰማ ያውራ ያየ ይናገር
የሰማ ያውራ ያየ ይናገር የአማርኛ ምሳሌ ነው። የሰማ ያውራ ያየ ይናገር የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
የአፍሪካ ሥነፅሁፍ
ሰነ ልሳን ቺኑዋ አቼቤ (ናይጄሪያ) አዪ ኩዌ አርማህ (ጋና) ናጊብ ማህፉዝ (ግብጽ) ሳህለሥላሴ ብርሀነማርያም (ኢትዮጵያ) ጸጋዬ ገብረ መድህን (ኢትዮጵያ) አማ አታ አዪዶ (ጋና) አሚልካር ካብራል (ጊኔ-ቢሳው) ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ (ኬንያ) ናዲን ጎርድመር(ደቡብ አፍሪካ) ዎሌ ሾይንካ (ናይጄሪያ)
መደብ:አፍሪቃ መደብ:ሥነ ጽሁፍ
ስነልሳን
ኦገስት
መደብ:የጎርጎርያን ወሮች
ኮካ ኮላ
ኮካ-ኮላ መጀመርያ የተፈጠረ በ1878 ዓ.ም. በአትላንታ አሜሪካ በዶ/ር ጆን ፔምበርቶን ነበረ። መጀመርያ ሀሣቡ ማነቃቂያ መድኃኒት እንዲሆን ነበር። ኮካ-ኮላ የሚለው ስም የተወሰደበት ምክንያት በመጀመርያ የኮካ ቅጠልና የኮላ ፍሬ በውስጡ ስለነበረ ሲሆን፣ ዛሬ ግን እነዚህ አትክልት አይገኙበትም።
አሞራውያን
አሞራውያን (ሱመርኛ፦ ማርቱ ፤ አካድኛ፦ አሙሩ፤ ግብጽኛ፦ አማር፣ ዕብራይስጥ፦ אמורי /አሞሪ/) በጥንት ከኤፍራጥስ ወንዝ ወደ ምዕራብ የኖረ ሕዝብ ነበረ። thumb|400px|'አሙሩ' በአካድ መንግሥት ዘመን (2075 ክ.በ. ገዳማ) «የማርቱ አገር» ከሁሉ ጥንታዊ በሆኑት ሱመራዊ ምንጮች ለምሳሌ በኤንመርካርና የአራታ ንጉሥ ወይም በኤብላ ጽላቶች ይጠቀሳል። ለአካድ ነገሥታት ደግሞ 'ማርቱ' በአካድ ዙሪያ ከነበሩት 'አራት ሩቦች' አንዱ ሲሆን ሌሎቹ 3 ሱባርቱ፣ ሱመርና ኤላም ነበሩ። ይህ ስያሜ ወደ ምዕራብ የሆኑት አገራት ሶርያና ከነዓን ይጠቀልል ነበር። ሉጋልባንዳና የአንዙድ ወፍ በተባለው ትውፊት ዘንድ፣ የኡሩክ መጀመርያ ንጉሥ ኤንመርካር እነሱን ለመከልከል በ፶ኛው ዓመት ግድግዳ በበረሃ አሠራ፣ ይህም ምናልባት 2425 ዓክልበ. ሆነ።
ኮካ ኮላ
ከ1886 ዓ.ም. ጀምሮ በብርሌ ይሸጥ ጀመር። በ1947 ዓ.ም. ደግሞ በቆርቆሮ ይሸጥ ጀመር።
አሞራውያን
የአካድ ንጉሥ ናራም-ሲን ስሜን ሶርያን 2040 ዓክልበ. ገደማ ወርሮ ዘመተባቸው፤ ልጁም ሻር-ካሊ-ሻሪ እንዲህ አደረገ። በኡር መንግሥት ዘመን በአንዳንድ ሰነድ አሞራውያን እንደ ዘላኖች ይሰደባሉ። ለምሳሌ፦
ኮካ ኮላ
ዛሬ የኮካ-ኮላ ድርጅት ብዙ ሌሎች አይነት ለሥላሣዎች ይሠራል። በአለም ዙሪያ በ1 ሴኮንድ ውስጥ፣ ከኮካ-ኮላ ድርጅት የወጡ የ10,450 ለሥላሣዎች እየተጠጡ ነው።
አሞራውያን
በኡር መንግሥት ጊዜ፣ አሞራውያን በአገሩ ውስጥ በጣም በመብዛታቸው ምክንያት፣ እንደገና እነሱን ለመከልከል ንጉሶቹ እንደ ሹ-ሲን ከጤግሮስና ከኤፍራጥስ መኃል አዲስ ታላቅ ግድግዳ ሠርተው ነበር።
ኮካ ኮላ
መደብ:መጠጦች
አሞራውያን
የኡር መንግሥት በኤላም እጅ በ1879 ዓክልበ. ገደማ በወደቀበት ጊዜ በመንግሥቱ ውስጥ የኖሩት ብዙ አሞራውያን የራሳቸውን መንግሥታት አቆሙ። «የአሞራውያን መንግሥታት ዘመን» በመስጴጦምያ ታሪክ ከ1879 እስከ 1507 አመታት ከክርስቶስ ልደት በፊት ነው። ዋናዎቹ አሞራውያን ሥርወ መንግሥታት በማሪ፣ በያምሐድ በቃትና፣ በአሦር (በአሞራዊው 1 ሻምሺ-አዳድ ገዥነት)፣ በኢሲን፣ በላርሳና በባቢሎን ተነሡ።
ስለ ቋንቋቸው የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ከመሆኑና ከጥቂት ስሞች በቀር ምንም ዕውቀት አሁን የለንም። በተለይ በማሪ ጽላቶች (1800-1750 ክ.በ. ገዳማ) መካከል የተገኘ የአንዳንድ አሞራዊ ጽሑፍ በአካድኛ ተጻፈ።
'የአሞራውያን ዘመን' መጨረሻ ኬጥያውያን ባቢሎንን በ1507 ክ.በ. ገዳማ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) ሲያሸንፉት ነበር። ከዚያ ጀምሮ አዳዲስ ወገኖች - በተለይም ካሣውያንና ሚታኒ - በመስጴጦምያ ተነሡ። ከዚያ በኋላ አሙሩ ሲጠቀስ ማለቱ ስሜን ከነዓን እስከ ቃዴስ ብቻ ነው።
በመጽሐፍ ቅዱስ ብሉይ ኪዳን ውስጥ 'አሞራውያን' በከነዓን ምድር የኖረ ሕዝብ ነው። በኦሪት ዘፍጥረት 10፡16 መሠረት የከነዓን ካም ልጆች ናቸው። በብዙ ጥቅሶች 'አሞራውያን' እና 'ከነዓናውያን' የሚሉት ስሞች የሚለዋወጡ ያሕል ናቸው።
ከጨው ባሕርና ከዮርዳኖስ ወንዝ ምዕራብ ከሆኑት ተራሮች ጀምሮ እስከ ኬብሮን ድረስ ያለው አገር ከነገለዓድና ባሳን ጋር ነበራቸው። ኢያሱ እስራኤላውያንን ዮርዳኖስን አሻግሮ ወደ ከነዓን ሳይመራቸው ሙሴ ከአሞራውያን ንጉሦች ከዐግና ከሴዎን ሠራዊት ጋር ታግሎ አሸነፋቸው። እንዲሁም አሞራውያን በግብፅ በተገኙ አማርና ደብዳቤዎች ዘንድ የጢሮስ፤ የሲዶናና የሌሎች ከተሞች ጠላት ሆኑ። በሳሙኤል ዘመን ግን በእስራኤልና በአሞራውያን መካከል ሰላም ነበረ።
መደብ:ከነዓን መደብ:ብሔሮች
ኮካ ኮላ
The Coca Cola Company
ስላቫዊ ቋንቋዎች
upright=1.5|thumb|ዘመናዊ ስላቫዊ ቋንቋዎች
ስላቫዊ ቋንቋዎች ወይም ስላቪክ ቋንቋዎች አንድ የሕንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ ቅርንጫፍ ናቸው። ከባልታዊ ቋንቋዎች ጋራ አንድላይ የባልቶ-ስላቫዊ ቋንቋዎች ቅርንጫፍ ይሠራሉ።
ስላቫዊ ቋንቋዎች ሁሉ ከቅድመ-ስላቭኛ ደረሱ፤ እሱም ከቅድመ-ባልቶ-ስላቭኛ እንደ ደረሰ ይታስባል።
የስላቫዊ ቅርንጫፍ ሦስት ክፍሎች ምሥራቅ ስላቫዊ፣ ምዕራብ ስላቫዊ እና ደቡብ ስላቫዊ ናቸው።
ካፍ
<font size="+4"> ከ ኩ ኪ ካ ኬ ክ ኮ ኳ ኰ ኲ ኴ ኵ -
ካፍ በጥንታዊ አቡጊዳ ተራ 11ኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥ በሶርያም ፊደሎች 11ኛው ፊደል "ካፍ" ይባላል። በዓረብኛ ደግሞ ተመሳሳይ ፊደል "ካፍ" ተብሎ በ"አብጃድ" ተራ 11ኛ ነው።
በአማርኛ "ኸ ኹ ኺ ኻ ኼ ኽ ኾ" ከ"ከ..." ትንሽ ተቀይሯል።
ታሪክ
የካፍ መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የመዳፍ ስዕል መስለ።  ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። አጠራሩ ግን "ደ" ነበር። በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው "ካፍ" ስላሉት፣ ይህ ስዕል "ክ" ሆኖ እንዲሰማ መጣ።
የከነዓን "ካፍ" እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ የአረብኛም "ካፍ" ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት "ካፓ" (Κ, κ) አባት ሆነ። እሱም የላቲን አልፋቤት (K k) እና የቂርሎስ አልፋቤት (К к) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ"ካፍ" ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር ፳  (ሃያ) ከግሪኩ κ በመወሰዱ እሱም የ"ከ" ዘመድ ነው።
ግርማ ነጋሽ
thumb|right|ግርማ ነጋሽ ግርማ ነጋሽ (፲፱፻፴፮ ዓ.ም.) ታዋቂ ኢትዮጵያዊ ድምፃዊ ነው።
ግርማ ነጋሽ የተወለደው በ፲፱፻፴፮ ዓ.ም. በአዲስ አበባ ከተማ አራት ኪሎ አካባቢ ሲሆን ያደገው ከፍልውሃ በላይ ፊት በር ከሚባለው ሠፈር ነው።
ግርማ ነጋሽ ወደ ሙዚቃው ዓለም ለመግባት ዋናው ምክንያት የሆነው ሙዚቃን መውደድ ብቻ ሳይሆን ከታዋቂው ጥላሁን ገሠሠ ጋር በአደጉበት አካባቢ በሠፈር ልጅነት መገናኘትና የቅርብ ጓደኛ መሆን ነው። መጀመሪያ በፖሊስ ሠራዊት ከዚያም በብሔራዊ ቲያር በመቀጠር ስምንት ያህል ሙዚቃዎችን ተጫውቷል። ለመጀመሪያ ጊዜ በመድረክ ላይ ይዞ የቀረባቸው ዘፈኖች «የኔ ሃሣብ»ና «ምነው ተለየሽኝ» በመባል የሚታወቁትን ነው። ዜማዎቹ የሌላ ቢሆኑም ለሰሚ ጅሮ ጥሩ ሆነው እንዲደርሱ በእኩሌታ ጥረት ያደረገባቸው በመሆኑ አብዛኞቹን ይወዳቸዋል። የቤተሰብ ሙያውን ባለመውደድ እና በተለያዩ ምክንያቶች የተነሳ ሙዚቃን የወደዳትን ይህል ፈጥኖ ሊታወቅባት ችሏል።
ማጣቀሻ
መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች
5 June
5 June በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም ግንቦት 28 ቀን ማለት ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ህመሙ ቀርቶ ሞቱን በተወኝ
ህመሙ ቀርቶ ሞቱን በተወኝ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ህመሙ ቀርቶ ሞቱን በተወኝ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ራቢንድራናት ታጎር
thumb|right ራቢንድራናት ታጎር ወይም «ጉሩደቭ» (7 መይ 1861 እ.ኤ.አ. – 7 ኦገስት 1941 እ.ኤ.አ. ከሕንድ አገር የበንጋልኛ ባለቅኔ፣ ጸሐፊ፣ ሙዚቀኛና ሰዓሊ ነበረ።
መደብ:ጸሓፊዎች መደብ:ሙዚቀኞች መደብ:ሠዓሊ መደብ:ሕንድ
ከማይረባ ቁርስ የጠዋት ጸሃይ ይሻላል
ከማይረባ ቁርስ የጠዋት ጸሃይ ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ከማይረባ ቁርስ የጠዋት ጸሃይ ይሻላል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ኤስፔራንቶ
thumb|right|150px|ዶ/ር ዛመንሆፍ፣ የኤስፐራንቶ ፈጣሪ thumb|right|150px|የኤስፔራንቶ ባንዲራ ኤስፔራንቶ (Esperanto) ከሁሉም አለማቀፋዊ ሠው ሰራሽ ቋነቋዎች እጅጉን የተስፋፋ ቋንቋ ነው። በ1859 እ.ኤ.አ. በዛሬይቷ ፖሎኝ የተወለደውና በሞያው የአይን ሀኪም የሆነው ሉድዊክ ሌይዛር ዛመንሆፍ በ1887 እ.ኤ.አ. ቋንቋውን ለህዝብ አሳወቀ። አላማው ኤስፔራንቶን በቀላሉ ሊማሩት የሚቻል፣ የጋራ የሆነና ለአለማቀፋዊ መግባባት የሚረዳ ግን ያሉትን ቋንቋዎች የማይተካ ቋንቋ ማድረግ ነበር። ኤስፔራንቶ ከ1,600,000 በላይ ተናጋሪዎች ቢኖሩትም የቋንቋው ደጋፊ ያልሆኑ እንግሊዝኛን ከመስፋፋቱ አንፃር ለአለማቀፋዊ ቋንቋነት በተሻለ ይመርጡታል።
ምሳሌ
የጌታ ጸሎት (አባታችን ሆይ) በኤስፔራንቶ:
አጠራሩ በፊደል:
መደብ:ሰው ሠራሽ ቋንቋዎች
ኦመር ሃያም
ኦመር ሃያም የፋርስ ጸሐፊ ነበር።
መደብ:ጸሓፊዎች መደብ:ፋርስ
ላዊ
<font size="+4"> ለ ሉ ሊ ላ ሌ ል ሎ ሏ -
ላዊ (ወይም ላዌ፥ ለው) በጥንታዊ አቡጊዳ ተራ 12ኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥ በሶርያም ፊደሎች 12ኛው ፊደል «ላሜድ» ይባላል። በዓረብኛ ደግሞ ተመሳሳይ ፊደል «ላም» ተብሎ በ«አብጃድ» ተራ 12ኛ ነው።
ታሪክ
የላዊ መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የቅዝምዝም ስዕል መስለ።  ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር።  አጠራሩ ግን «ዐወት» ነበር። በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው «ላሜድ» ስላሉት፣ ይህ ስዕል «ል» ሆኖ እንዲሰማ መጣ።
የከነዓን «ላሜድ» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ «ላሜድ» የአረብኛም «ላም» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «ላምብዳ» (Λ, λ) አባት ሆነ። እሱም የላቲን አልፋቤት (L l) እና የቂርሎስ አልፋቤት (Л л) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ«ላዊ» ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር ፴  (ሠላሳ) ከግሪኩ Λ በመወሰዱ እሱም የ«ለ» ዘመድ ነው።
መልአክ
መላእክት በክርስትና፣ እስልምናና ሌሎች እምነቶችም ከሰው የተለዩ መናፍስታዊ ፍጡራንና የእግዚአብሔር መልዕክተኛ ሆነው ይታያሉ። ሰውን ለመጠበቅ ከእግዚአብሔር ዘንድ የሚላኩ ፍጡራን ናቸው።
መደብ:ሃይማኖት
ቶከላው
መደብ:ኒው ዚላንድ
አፍሪቃ
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 15em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> አፍሪቃ frameless|right
ጂዎግራፊና ሕዝብ
ከስድስቱ ዓለማት አንዱ አፍሪካ ነው። አፍሪካ ሰፊ ነው። የዓለምም አራተኛ ክፍል ይሆናል። ከኤውሮጳ የሚለየው በሜዴቲራኒያን ባሕር ነው። ከአሜሪካም በአትላንቲክ ውቅያኖስ ይለያል። ከኒው ዮርክም ቢሆን ወይም ከቦስቶን ከአሜሪካ የሚቀርበው ክፍል ሦስት ሺህ ማይል ይሆናል። ነገር ግን በጊብሮልታር (ጂብራልታር) 0ኩል የሆነ እንደ ሆነ ለኤውሮጳ በጣም ቅርብ ነው።
ከእስያ በኤርትራ ባሕር ይለያያል። የሆነ ሆኖ እስያ ባንድ ወገን ሱዝ ካናል በሚባለው በኩል ከአፍሪካ ጋር ተጋጥሞአል። ሙሴ ሌስፖስ መርከብ እንዲተላለፍ ብሎ አስቆፍሮ ያስከፈተው በዚህ በኩል ነው።
አፍሪካ ከሌላው ዓለም ይልቅ የታወቀው በጣም ትንሽ ነው። ኤውሮጳውያን ደኅና አድርገው አፍሪካን አልመረመሩትም። ከሕዝቡ የሚበልጡት ሻንቅሎች ናቸው። ከነዚህም ብዝዎቹ በነገድ የተለያዩ ናቸው።
ዓየሩ ሙቀት ያለው ስለ ሆነ፣ ለመጠጊያቸው የሚፈልጉት ትንሽ ጎጆና ትንሽ ልብስ ነው። ስለዚህ ቤታቸው የተዋረደ ነው። ቅጠላቅጠሉን ጎጆ ሠርተው በትንሽ ቤት ይኖራሉ። መቸውንም ልብሳቸው አንዲት ቁራጭ ጨርቅ ናት፤ በወገባቸውም ይጠመጥሟታል።
ከሻንቅሎቹ በቀር ደግሞ ሌሎች አያሎች የአፍሪካ ዘሮች አሉ። ከግብፅ ጀምሮ እስከ ሐበሻ ድረስ ያሉት ባላገሮች የጥንት ግብፃውያንነታቸውን ሳይለቁ ከቱርኮችና ከዐረቦች ከሌሎችም የተቀላቀሉ ናቸው።
ሰሐራ የሚባለውን ልክ የሌለውን በረሃና በዙሪያው ያለውን አውራጃ ሁሉ ጨምረው ፈረሶቻቸውንና ግመሎቻቸውን ይዘው ለማሰማራት ወይም ለመዝረፍ ከአንዱ ወዳንዱ የሚዞሩ አረቦች ይዘውታል።
አፍሪካ በመላው ወደ ሥልጣኔ ያልደረሰ ነው ተብሎ ይታሰባል፤ ከሕዝቡ የሚበዙት እስላሞች ናቸው።
በመካከለኛው አፍሪካ አንበሳ፤ ዝሆን፣ አውራሪስ፣ የሜዳ አህያና ሌሎችም አራዊት ይገኙበታል። በደኑ ሁሉ ጦጣና ዝንጀሮ ይንጫጩበታል። በጫካው ውስጥ ዘንዶና ሰጎን ሞልተዋል። በሜዳው አጋዘንና ድኩላ፣ የሜዳ ፍየል ተሰማርተው ይታያሉ። በየወንዙና በየባሕሩ ጎማሬ ይታያል። አዞ በረጋ ውሃ ውስጥ ትኖራለች። አዕዋፍም በየስፍራው ሁሉ ይታያሉ።
ዋቢ ምንጮች
መደብ:አፍሪቃ
ዳኛ ሲቆጣ ማር ይዞ ከደጁ
ዳኛ ሲቆጣ ማር ይዞ ከደጁ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ዳኛ ሲቆጣ ማር ይዞ ከደጁ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
እግዚአብሔር
እግዚአብሔር የግዕዝ ቋንቋ ቃል ሲሆን ትርጓሜውም እግዚእ ማለት ገዢ ወይም ጌታ ሲሆን፤ ብሔር ማለት ደግሞ ስብሰባ /ብሄር ወይም አገር ማለት ነው። የተሟላ ትርጉም ፡ የብሔር ገዢ ከሁሉ በላይ የሆነ ፡ ዓለምን የፈጠረ ፡ ብቸኛ አለቃ ማለት ነው።
የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች የተጻፉት በሶስት ቋንቋዎች ሲሆን የመጀመሪያው ክፍል በዕብራይስጥና በአረማይክ እንዲሁም የኋለኛው በግሪክ መሆኑ ይታወቃል። እግዚአብሔር በሚለው የግዕዝ ቃል የተተካው ስም በዋነኞቹ እና በመጀመሪያዎቹ ቅጅዎች የፈጣሪን ስም የሚወክሉት አራት የእብራይስጥ ፊደላት (יהוה) ተጽፎ የነበረ ሲሆን አጠራራቸውም ዮድ ሄ ዋው ሄ ነው። በቀድሞ ዘመን ተነባቢዎች ብቻ የሚጻፉ ሲሆን አናባቢዎችን የሚጨምረው አንባቢው በመሆኑ በዘመናችን የእነዚህን አራት ፊደላት ትክክለኛ አነባበብ በእርግጠኛነት የሚያውቅ የለም።  ሆኖም ወደ ትክክለኛው በእጅጉ የሚቀርቡ ሁለት የአማርኛ አጠራሮች ይገኛሉ።  እነሱም ይሖዋ እና ያህዌህ የሚሉት ሲሆኑ በ1879 የአማርኛ ትርጉም መፅሓፍ ቅዱስ አንድ ጊዜ (ይሆዋ)፣ በ1941 ትርጉም ሁለት ጊዜ (ያህዌ) አንዲሁም በአዲሱ መደበኛ ትርጉም እጅግ በርካታ ቦታ ላይ (ያህዌ) በሚል ተጽፈው ይገኛሉ።
በግዕዝ ፍልስፍና B-H-R ( 𐩧𐩢𐩨 ) የሚለው ሥር ብሔር ወይም ባሕር ከመስጠት በላይ ትርጉሙ ማናቸውም ባሕር ዓይነት፣ የዓለም፣ የሀሣብ፣ የድምጽ፣ የጠፈር፣ ወይም የመንፈስ ባሕር ቢሆን፤ ባሕሩ የባሕሩም ክፍሎች ሁሉ ወሰኖች እንዳሉባቸው በቀላል ሊገለጽ የሚችል ነው። እንግዲህ ወሰኖቹን የሚወስነው አወሳኝ ወይም ገዢው ኃይል «ብሔሩን የሚገዛ» ወይም በግዕዝ «እግዚአብሔር» በመባል ሊታወቅ ይቻላል። ይህ ላይኛ ፈቃድ ፈጣሪው ጸባይ የሰማዩ አባታችን ሲሆን ያለ እርሱ ረድኤት ምንም አለመቻሉን የሚል ግንዛቤ ነው። ስለዚህ የማናቸውም ተቃዋሚ ወይም ጋኔን ፈቃድ ቢኖር በእግዚአብሔር ፈቃድና ትግዕስት ብቻ ነው ስንኳ ለጊዜው ሊቃወሙት የሚቻለው (ኩፋሌ 10:5-7)።
መደብ:ሃይማኖት
የኢትዮጵያ አየር መንገድ በረራ 409
thumb|right|275px|የአውሮፕላኑ ምስል በረራ ቁጥር ፬፻፱  ጥር ፲፯ ቀን ፳፻፪ ዓ/ም ከሊባኖስ ርዕሰ መዲና ቤይሩት ወደ አዲስ አበባ እያመራ የነበረው የኢትዮጵያ አየር መንገድ አየር ዠበብ፣ ከተነሳ ከጥቂት ደቂቃዎች በኋላ ባልታወቀ አደጋ ምክንያት በሜድትራኒያን ባሕር ላይ  ውድቆ የሰመጠ በረራ ነበር።
አየር ዠበቡ የቦይንግ ፯፻፴፯ ፰-ኤኤስ ሲሆን በጠቅላላው ፹፪ መንገደኞችንና ፰ አብራሪዎችና አስተናጋጆችን ጭኖ ነበር።  በአደጋው ፺ዎቹም ተሳፋሪዎች በሙሉ ሕይወታቸው አልፏል። ከነዚህ መኀል ፴፩ ኢትዮጵያውያን ነበሩ።
ድር ጣቢያ
መደብ:የኢትዮጵያ አየር መንገድ
ዩጋንዳ
ዩጋንዳ ሪፐብሊክ (ወይም ዑጋንዳ) በምስራቅ አፍሪካ የሚገኝ ሀገር ነው። በኬንያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፑብሊክ፣ ሩዋንዳ እና ታንዛኒያ ይዋሰናል። የዩጋንዳ ሰም የመጣው ከቡጋንዳ መንግሥት ነው።
ታሪክ
ከአረቦችና አውሮፓውያን በ1800ቹ ከመድረሳቸው በፊት ብዙ የሚታወቅ ነገር አልነበረም። በ15ተኛ መቶ ክፍለ-ዘመን ችዌዚ የተባለውን መንግስት በአፈ ታሪክ ይገኛል። አረቦችና አውሮፓውያን በ19ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ሲደርሱ ብዙ መንግሥቶች በቦታው ነበሩ። እነዚህም በንዮሮ ፣ ቡሶጋ ፣ ቡጋንዳ ፣ ቶሮ እና አንኮልን ያጠቃልላሉ። ከ1894 እ.ኤ.አ. ጀምሮ በታላቁ ብሪታን ስትመራ ነበር። የተለያዩ ቦታዎች ከተዋሃዱ በኋላ ዩጋንዳ በ1914 እ.ኤ.አ. ቅርጿን ያዘች።
በ1966 እ.ኤ.አ. ጠቅላይ ሚኒስትር ሚልተን ኦቦቴ ሕገ-መንግሥቱን አፍርሰው እራሳቸውን ፕሬዝዳንት አደረጉ። በ1971 እ.ኤ.አ. ኢዲ አሚን ሀገሩን መምራት ጀመሩ። የኢዲ አሚን አመራር 300,000 የሚገመቱ ዩጋንዳውያንን አስጨርሷል። በ1979 እ.ኤ.አ. የታንዛንያ ኃይሎች ኢዲ አሚንን ከሥልጣን ያስወግዳሉ። ሚልተን ኦቦቴ ወደ ሥልጣን ይመለሳሉ ግን በ1985 እ.ኤ.አ. እንደገና ይወርዳሉ። ያሁኑ ፕሬዝዳንት ዮወሪ ሙሴቪኒ ከ1986 እ.ኤ.አ. ጀምሮ በሥልጣን ላይ ናቸው።
ፖለቲካ
thumb|ዮወሪ ሙሴቪኒ ፕሬዝዳነንቱ አንድ ጠቅላይ ሚኒስትር ይመርጣሉ። ያሁኑ ጠቅላይ ሚኒስትር አፖሎ ሲባምቢ ናቸው።
መልከዓ-ምድር
ዩጋንዳ በመሬት የተቆለፈች ብትሆንም ታላላቅ የውሃ አካላት አሉ። ከነዚህ ውስጥም ቪክቶሪያ ሐይቅ፣ አልበርት ሐይቅ፣ ክዮጋ ሐይቅ እና ኤድዋርድ ሐይቅ ይዘረዘራሉ። ታላላቅ ከተማዎች በቪክቶሪያ ሐይቅ አቅራቢያ ይገኛሉ። እነዚህም ካምፓላንና እንትቤን ያጠቃልላል።
ዩጋንዳ በ70 ወረዳዎች የተከፋፈለች ስትሆን እነዚህም በአራት አመራር ክልሎች ውስጥ ናቸው። አራቱ አመራር ክልሎች ሰሜናዊ ፣ ምሥራቃዊ ፣ ማዕከላዊ እና ምዕራባዊ ይባላሉ። ወረዳዎቹ በዋና ከተማዎቻቸው ነው የሚሰየሙት።
ኤኮኖሚ
በዩጋንዳ ውስጥ የመዳብ እና ነጭ ብረት ክምችቶት አሉ። ግብርና ዋናው የኤኮኖሚ ሴክተር ነው። ከ80 በመቶ በላዩ የስራ ኃይል በግብርና ነው የተሰማራው። ቡና ዋናው የኤክስፖርት ትርፍ ምንጭ ነው። ከ1986 እ.ኤ.አ. ጀምሮ መንግሥቱ ከሌሎች ሀገሮችና ዓለምአቀፍ ድርጅቶች ጋር በመሆን በኢዲ አሚን ጊዜ የወደቀውን ኤኮኖሚ ለማንሳት ተጣጥሯል።
የሕዝብ እስታቲስቲክስ
ዩጋንዳ ለብዙ ብሔረሰቦች ቤት ነው። ከነዚህ ውስጥ ግን አንድ ትልቁን ሕዝብ ብዛት የሚወክል የለም። 40 አካባቢ የሚሆኑ ቋንቋዎች ባሁኑ ጊዜ ይነገራሉ። ከነጻነት በኋላ እንግሊዝኛ ብሔራዊ ቋንቋ ተደርጓል። ብዙ ተናጋሪዎች ያሉት ቋንቋ ሉጋንዳ ሲሆን የአቴሶ ቋንቋ በሁለተኛነት ይከተላል። ኪስዋሂሊ ዋናው የንግድ ቋንቋ ነው።
ግንኙነት
ቴሌቪዥን፦
ኢንተርኔት፦
ትምህርት
የዩጋንዳ የትምህርት ስርዐት የሰባት ዓመት መጀመሪያ ደረጃ ትምህርት፣ ስድስት ዓመት ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት እና ከ3 እስከ 5 ዓመት ከሁለተኛ ደረጃ በኃላ ትምህርት ያጠቃልላል። የትምህርት ስርዐቱ ከ1960ዎቹ እ.ኤ.አ. ጀምሮ በሥራ ላይ ውሏል።
አውሮፕላን ማረፊያ
መደብ:ምሥራቅ አፍሪቃ
ዱግዳ ዳዋ
በቤንሻንጉል-ጉምዝ ክልል  የሚገኝ ወረዳ  ነው።
ህዝብ ቆጠራ
{{አቀማመጥ {{ የቦታ መረጃ | ስም         =  {{PAGENAME}} | ሌላ_ስም   = | ካርታ_አገር      = ኢትዮጵያ | ክፍላገር        = |latd=6|latm=40|lats=|latNS=N |longd=39|longm=27|longs=|longEW=E | lat_deg      =6 | lat_min      =40 | north_south  = N  | lon_deg       = 39 | lon_min      =  27 | east_west    = E  | ከፍታ     = | ሕዝብ_ጠቅላላ   = | ስዕል          = | ስዕል_መግለጫ      =  {{PAGENAME}} }}
ማጣቀሻ
መደብ:ኦሮሚያ ክልል መደብ:የኢትዮጵያ ወረዳዎች መደብ:
ማይ
<font size="+4"> መ ሙ ሚ ማ ሜ ም ሞ ሟ -
ማይ በጥንታዊ አቡጊዳ ተራ 13ኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥ በሶርያም ፊደሎች 13ኛው ፊደል «ሜም» ይባላል። በዓረብኛ ደግሞ ተመሳሳይ ፊደል «ሚም» ተብሎ በ«አብጃድ» ተራ 13ኛ ነው።
ታሪክ
የማይ መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የውሃ ስዕል መስለ።  ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። አጠራሩ ግን «ነ» ነበር። በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው «ሜም» ስላሉት፣ ይህ ስዕል «ም» ሆኖ እንዲሰማ መጣ።
የከነዓን «ሜም» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ «ሜም» የአረብኛም «ሚም» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «ሙ» (Μ, μ) አባት ሆነ። እሱም የላቲን አልፋቤት (M m) እና የቂርሎስ አልፋቤት (М м) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ«ማይ» ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር ፵  (ዓርባ) ከግሪኩ μ በመወሰዱ እሱም የ«መ» ዘመድ ነው።
ብሎን
ብሎን የተጠማዘዙ ተዳፋቶች በአንድ ቀጥ ያለ ምሶሶ ላይ የተጠመጠሙበት ማሽን ነው። ብሎን፣ ክምንነት አንጻር፣ የተዳፋት አይነት ነው። ክብ እንቅስቃሴን ወደ ቀጥተኛ እንቅስቃሴ የመቀየር ችሎታ አለው።  ስለሆነም አንድ ብሎን በካቻቢቴ ሲዘወር፣ እራሱ እየሰረሰረ ወደ እንጨት የመግባት ሁኔታ ያሳያል።
መደብ:ማሽን መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
ጎንደር ከተማ
thumb|400px|right|ከተማው ከላይ ሲታይ የ[[ፋሲለደስ ግምብ መሀል ላይ]] የጎንደር ከተማ ታሪክ
ጎንደር ከ1628 ዓ ም ጀምሮ ለ200 ዓመታት የአፄወች መናገሻ በመሆኗ የምትታወቅ የዓለም ታዋቂ የታሪክ ተመራማሪወችን የምትስብ ውብ ከተማ ናት።
የዘመኑ አፄዎች የገነቧቸው ቤተ መንግስቶችና አብያተ ክርስቲያናት  (ፋሲል ግንብ፣ የጉዝራ፣ ጎመንጌ- አዘዞ ገነተ እየሱስ፣ ጎርጎራ ማንዴ ወዘተ) የከተማዋንና የኢትዮጵያን ታሪክ ለዓለም ጥሩ ገፅታ ለመሆናቸው ከተለያዩ  ክፍለዓለማት እንደ ጎርፍ ለጉብኝትና ታሪክን ለመቃኘት የሚተመውን ለአብነት መጥቀሳችን ሁላችንም ያስማማናል።
ፋሽስት ጣሊያን ኢትዮጵያን ከወረረ በኋላ የኢትዮጵያ ሕዝብ በአርበኝነት በረሀ ሲወርድ ያኔ ነበር የጣሊያን ወራሪው ሀይል ሕዝብን በማፈናቀል መሬትን መንጠቅ የጀመረው (see picture of Italian General addressing his army on top of Fasil Castle) ።
ለአብነት የጎንደር ሲኒማ ቤት በፋሽስት ጣሊያን ከመሰራቱ በፊት እርስትነቱ የአቶ መንክር ተገኘ የተሰኙ በዚያን ዘመን ጎንደር ከተማ ውስጥ በጣም የላቁና የመጠቁ ነገረ ፈጅ ወይንም ጠበቃ ነበሩ።
በዚያን ዘመን የህግ ባለሙያ ወይንም ጠበቃ ነበር ወይ ለምትሉ? በሀገራችን በዘመናዊ ትምህርት ቤት ባይማሩም ከቤተክህነት ትምህርትን የቀሰሙና ጥሩ አንደበተ ርህቱ የሆኑ ሰወች በጠበቃነት ተሰማርተው ይሰሩ ነበር።
ይህ ደግሞ በኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን ቀደምት ጥንታዊ  ግሪካዊያንም በድሮ ዘመን የአቴንስ ጸሐፊዎችና ጥሩ  ተናጋሪወች በጠበቃነት ያገለግሉ እንደነበር የታሪክ  ድርሳናት ያመለክታሉ ።
ጎንደርም አቶ መንክር ተገኘ ስመ ጥር ጠበቃ እንደነበሩ የከተማዋ ታሪክ አዋቂወች ይናገራሉ።
በጣሊያን ወረራ ጊዜም አንዳድ የአካባቢው ነዋሪወችም አርበኞችን በማሳፈንና  በማስገደል ከጣሊያን ጎን የቆሙትን ባንዳ ተብለው እንደሚጠሩ ታሪክ ያወሳል።
ወደ ተነሳንበት ጉዳይ እንመለስና ጣሊያን ጎንደርን ማዕከል ለማድረግ በማለም
በከተማዋ ውስጥ 352 ዛሬ የምናያቸውና ጣሊያን የሰራቸው ብለን የምንጠራቸውን ህንፃወችን  ገነባ።
እነኝህ ህንፃወች በአብላጫው ፒያሳ፣ጨዋ ሰፈር፣ አራተኛ ፎቅ፣ ቀበሌ 21 እንዲሁም  የድሮው አገር አስተዳደርና ክፍተኛ ፍርድ ቤት አሁንም ግልጋሎት የሚሰጡትን እናያለን።
ፒያሳን የንግድ መደብሮች፣የመዝናኛ ካፌና ፓርክ፣ሲኒማ ቤቱንና ባሩ፣ ምግብ ቤቶች ጣሊያኖች ለወታደሮቻቸውና  ለጣሊያን ሲቪሊያን መገልገያ መመስረታቸውና ግልጋሎትም እነደሰጡ የሚጠቁሙት የአሁኑን
2- ጣሊያኖች አሊቤሮጎ ቻው ጣሊያን ሲወጣ እቴጌ መነን በኋላ ደግሞ ተራራ ሆቴል የተባለውን ያስታውሰናል።
ሌላው ፒያሳወች ስንቆፋፍር አንድ ያገኘነው መረጃ ቅዱስ ዮሀንስ የድሮው የጎንደር ፓሊስ ማስልጠኛ ወደ ልደታ አካባቢ ሮም ጣሊያን ድረስ የሚሰማ የአጭር ሞገድ ሬዲዮ ከጎንደር ተነቅሎ ወደ ሱዳን የሄደውና  ኡምንድሩማን ሬዲዮ SUDAN RADIO OMDURMAN በመባል ካርቱም ላይ ግልጋሎት የሚሰጠው ከጎንደር  የተሰረቀ እንደሆነ መረጃወች አሉ።
–ወደ ኦቶ ባሮኮ መውረጃ ቅዱስ ገብረዓል ጋራጅ ወይንም ዮሴፍ ጋራጅ በመባል የሚታወቀው ደግሞ የጣሊያኖች የጦር አዛዥ መኖሪያ እንደነበርም ለማወቅ ችለናል።
— ጣሊያን ከወጣ በኋላ የአሁኑን ቋራ ሆቴል አቶ ጌጡ ልዋጥህ Grand Bar የሚባለውን ወደ ልዑል መኮንን ሆቴል ብለው ቀይረው ግልጋሎት ይሰጡ ነበር
–ጣሊያን ከለቀቀ ማግስት Albergo Chawን በማደስ እቴጌ መነን ሆቴል (see Logo)ይመልከቱ ብለው እንደገና የከፈቱት የጃንሆይ ልጅ ልዕል ተናኘ ወርቅና ቡስኪ የተባለ ጣሊያን በጋራ ነበር በኋላም ተራራ ሆቴል ተብሎ መንግስት የወረሰው
–ጣሊያን ከተባረረ በኋላ ሲኒማ ቤቱንና ባሩን ደግሞ የያዘው Yannis የተባለ የግሪክና የኢትዮጵያ ክልስ እንደነበር የሲኒማው ማሳያ ሞተር በኢጅነርነት የሚሰሩ የነበሩት አቶ ተካቦ የነ ዮሀንስ እና ታፈረ አባት ነበሩ
ድህረ ጣሊያንስ ጎንደር ምን ትመስል እንደነበር በስሱ እንቃኝ!
ብዙ መረጃወች እንደሚያመለክቱት በ 1933 ዓ/ም ወይንም  እንደ ፈረንጆቹ የጊዜ ቀመር በ1941 ዓ/ም ጦርነቱ ከተጠቃለለ በኋላ  የወጣው የጠላት ጦር ከኢትዮጵያ ከወጣ በኋላ በድምሩ 130,000  (አንድ መቶ ሠላሳ ሺህ) ጣሊያኖች ኢትዮጵያ ውስጥ  እንደነበሩ
ብዙ የታሪክ መዛግብት ይጠቁማሉ።
የእንግሊዝ መንግስት ቀን ተሌት አፄ ኋይለ ሥላሴን ጣሊያኖች ከኢትዮጵያ አንድም ሳይቀሩ ሙልጭ ብለው እንዲወጡ ተፅእኖ ቢፈጥሩም በንጉሡ ዘንድ የእንግሊዞች ግፊትተቀባይነት አለገኘም።
የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥትና በዙሪያቸው ወይንም በአካባቢያቸው በስልጣን እርከን ውስጥ የነበሩ መሳፍንቶችና አርበኞች ቢያንስ አንዳንዶቹ በተለይም የእጅ ሙያ ያላቸው ጣሊያኖች እንዲቆዩ ፍላጎታቸውን በግልፅ ማሳየት ጀመሩ።
በዚህ ምክንያት ጎንደር ውስጥም የተወሰኑ ጣሊያኖች ነበሩ። ሥራም ሳይንቁ ህዝቡን መስለውና ተመሳስለው ኑሮ ጀመሩ።
ለምሳሌ ያህል ብልኮ ከቀድሞው ወወክማ YMCA ፊት ለፊት ከአቶ ደርበው ቡና ቤት ጎን ጎሚስታ  ነበር ባለቤቱ ጣሊያናዊ እርጅና ሲጫጫነው አርበኞች አደባባይን እንድ ተጠለፈ አውሮፕላን በቅጠል ብጣሽ  ቆርጦ እንደ ጭራ ይጠቀም ነበር።
ወደመጨረሻው አካባቢ አቶ ሰጠኝ የተባሉ የጎንደር ተወላጅ እዚያው ይሰሩ የነበሩ በባለቤትነት የያዙት ይመስለናል። ሁላችሁም እንደምታውቁት ፒያሳወች ወደ ብልኮ መሄድ ስለሚከብደን:-)
ሌላው ቢጋ የተሰኘ ጣሊያናዊ ሲትሮን Citroën የፈረንሳይ መኪና በመጠቀም ነበር ፍራፍሬና ወተት ለታላልቅ ሆቴሎችና ግሮሰሪ መደብሮች እንዲሁም  ለባለ ፀጋ ጎንደሬወች ከአባሳሙዔል እርሻ በማጓጓዝ ያከፋፍል ነበር።
በዚያን ጊዜ ነበር በጊዜው የታወቁት አዲስ ዓለም የሚኖሩት የጎንደር ቱጃር መረቀኔ መሐመድ 30,000 ጠገራ ብር ወይንም ማርትሬዛ ለመንግስት ያበደሩት።  መረቀኔ መሐመድ በዚህ አሳቢነታቸውና ሀገር ወዳድነታቸው በከተማው በነበሩ ጠጅ ቤቶች ማታ ማታ መረዋ ድምጥ ያላቸው የጎንደር ሊቀ መኳሶች እንዲህ እያሉ ይገጥሙ ነበር
….የሀበሻ ወታደር የሚበላው አጥቶ
….መርቀኔ መሐመድ አበላወ ሸምቶ
እየተባለላቸው ላሳቢነታቸውና ለሀገር ወዳድነታቸው በግጥም ይወደሱና ይመሰገኑና ነበር።
ለሀገር መስራት ሁሌም ያስመሰግናልና።
አሁንም ፒያሳወች እዚያው ፒያሳ ላይ እናጠንጥንና የአሁኑ ቋራ ሆቴል ጣሊያን እንደወጣ አቶ ጌጡ ልዋጥህ Grand Barን አድሰው ግልጋሎት መስጠት ከጀመሩ በኋላ ይህ ሆቴል በጠላት የተገነባ ስለሆነ ወደ መንግስት ይዞታ መዛወር አለበት በማለት አገረ ገዡ በንጉሡ ልጅ አልጋ ወራሽ ትእዛዝ ተወስዶ ለወንድማቸው ለልዑል መኮንን ተሰጠ።
ከዚያም ልዑል መኮንን ሲያርፉ ሆቴሉ ለረዥም ጊዜ ተዘግቶ ከኖረ በኋላ ፊታውራሪ ተስፋየ አስናቀ እና አቶ ኪዳኔ በሽርክነት አድሰው እንደገና ከፈቱት።  ምንም እንኳ ጣሊያን ቤቱን ቢሰራውም ቦታው የመድሀኒ ዓለም ቤተክርስቲያን ለመሆኑ ብዙ መረጃወች አሉ።
በክፍል አንድ ላይ ለመጠቆም እንደሞከርነው ጣሊያን ሲገባ የከተማዋ ነዋሪ ወደ ገጠር የሸሸው ሸሸ ሌላው ደግሞ በረሀ በመግባት ለነፃነቱ ይዋጋ ነበር።
ለዚህም ነበር ከነፃነት በኋላ የመሬት ባለቤቶች የይገባኛል ክርክር የጀመሩት።  ለምሳሌ ያህል ፒያሳ ሳንወጣ አሁን ያለው አይቀር ሆቴል ልክ ጣሊያን ሲወጣ  ራስ ውብነህ ሆቴል ይባል ነበር። ባለቤቱም አርበኛው ራስ አሞራው ውብነህ ንጉሡ የሰጧቸው ነበር።
ይህ በዲህ እንዳል የመሬቱ ባለቤት ግን እሙሀይ አጀቡሽ ጉበና የተባሉ የትንሽቱ አራዳ ነዋሪ ለ30 ዓመታት የርስት የይገባኛል ክስ ላይ እንደነበሩ ድፍን ጎንደር ያውቃል።
እሙሀይ አጀቡሽ የደጃዝማች ካሣ መሸሻ አማት ነበሩ።
ሲኒማ ቤቱን ያደሱትና ሥራ ላይ እንዲውል ያደረጉት፣ በጣም በስራቸው የተመሰገኑት የጎንደር አገረ ገዥ ጀኔራል መርዕድ መንገሻ  (see picture)ነበሩ።
ግማሹ የሲኒማ ቤቱ አዳሬሽና ቡናቤቱ የተገነባበት መሬት የተወሰነው የወይዘሮ ድንቅነሽ የተባሉ መሀን ሴት እንደነበሩ ገሚሱ ደግሞ  አራጣ በማበደር የሚታወቁት የወይዘሮ ነጠረች ዕርስት እንደነበረና በኋላም ወይዘሮ ነጠረች ክርክሩን በማሸነፍ ከሲኒማቤቱ ጀርባ  ኤክስፖ ሆቴል ብለው እንደገንቡ ይታወቃል።
የአፄ ፋሲል ቤተ መንግስት (see Picture)  ስለመበላሸትና ራስ አሥራተ ካሣ የጎንደር አገረ ገዥ የገጠማቸውን ችግር ተለምዶዋዊውና ፍቅራዊው ሰላምታችን ይኸን የሽቦ ገመድ አልባ
ዘመናዊ መገናኛ አሳብሮና ሰንጥቆ በያላችጉሁበት ይድረስልን እንላለን።
….በሉ እንግዲህ ወደ ፒያሳ እንውጣ ሱቁን ከተማውን አስሰን እንድንመጣ ወደ ቀደመው ጉዳያችን እንመለስንና ክፍል ሁለትን የደመደምነው የፋሲል በተመንግስት የገጠመውን ችግር እናነሳለን ብለን ነበር የተለያየነው ይሁንና አንዱን እንደ ስሚዛ ስንመዝ ሌላው ተከተለና አሁንም ስለ ጎንደርና ጣሊያን ሰለሰሯቸው ህንፃወች ሌሎች አዳዲስ የታሪካዊ መረጃወች እናንተም የምትካፈሉበት ይዘን እዚያው ፒያሳ ጀምረን ወደ ጨዋ ሰፈር ካልመሸብን ብልኮ ደርሰን ወደ ኦቶባርኮ እንዋባለን።
የወራሪው የጣሊያን ፋሽስት መንግስት ጎንደርን ለምን መርጦ ከተመ የሚል ጥያቄ በኛም በእናንተም አዕምሮ አጭሯል  ብለን እናምናለን።  ብዙ መላምቶች ይኖሩ ይሆናል እኛ ያገኘነውን መረጃ እናቅምሳችሁ።
በኢትዮጵያ የቀደምት የነገስታት ታሪክ ማለትም ሰለሞናዊ ነገስታት ተብለው የሚጠሩት ሁላችንም እንደምናውቀው ከየኩኑ አምላክ እስከ አፄ ሱሲኒወስ ድረስ ቋሚ ነገስታቶች የቆረቆሩት ከተማ አልነበረም።  በዘመናቸው የነገሡ ነገስታት  አንዱ በጀመረው ከተማ የመቀጠልና የማስፋት ዝንባሌ አልነበረም ዳሩግን ዘላናዊ ንግስና እንደነበራቸው ነው የሚተረከው።
አፄ ፋሲለደስ (ፋሲል) አባታቸው አፄ ሱሲኒወስ የቆረቆሯትን ደንቀዝንና ቤተምንግስቱን ትተው ወደ ጎንደር  እስኪመጡ ድረስ ማለትም በ1628 ዓመተ ምህረት በፈረንጆች 1636 ማለት ነው ጎንደር በጣም ትንሽ መንደርና ብዙ የሕዝብ ቁጥር አልነበራትም።
ይህን እውነታ አፄ ፋሲል አስረግጠው በማወቅና በመረዳት ከዚያም በተጨማሪ ጎንደር ዙሪያዋን በተራሮች ሰንሰለት የተከበበች ስለሆነች ከጠላት ለመመከት የሚስችል ቁልፍ ቦታ ናት ብለው እራሳቸውን በማሳመናቸው ሌላውና ዋና የወፋሲሳኔቸው ምንጭ ደግሞ  ጎንደር ሁለት ታላላቅ ወንዞችን ማለትም አንገረብንና ቀኋን የተንተራሰች በመሆኗ ከሌሎች ቦታወች ሁሉ አንቺ የተባረክሽ ነሽ እና ንግስናየ ቤተ መንግስቴ እና ግዛቴን እስከ ዐለተ ሞቴ እዝችው ከአንቺ ጋር ይሁን በማለት አፄ ፋሲል የአባታቸው አፄ ሱሲኒወስን  ቤተምንግስት ትተው ከደንቀዝ ሰሜናዊ ምዕራብ ወደ ምትገኘው ወደ ጎንደር ሰራዊታቸውን አስከትለው በመጓዝ ግዛታቸውን ያዛወሩት።
ጎንደር እንደገቡም ቤተ መንግስታቸው እስኪታነፅ በቀጥታ ያረፉት ከታሪካዊው ጃንተከል ዋርካ ሥር አጅባራቸውን ተክለው እንደነበር  የታሪክ ድርሳናት ያሳያሉ።
በዚህ ጊዜም ነበር አውሮፓዊያን ወደ ጎንደር መምጣት የጀመሩት። ብዙ የታሪክ ተመራማሪወች እንደፃፉት  መፃህፍት እንደፃፉት በታሪክም እንደምንሰማው ፒተር ሄይሊል የተሰኘ ጀርመናዊ ህግና ሥነ-ሃይማኖትን በፈረንሳይ ዋና መዲና በፓሪስ (ከ 1620 እስከ 1624) በመማር ትምህርቱን በማጠናቀቅ በርካታ ተመራማሪ ተማሪዎች ጋር በመሆን መጀመሪያ ወደ ግብፅ ቆይታ በማድረግላ እ.ኤ.አ በ 1629 ወደ ኢትዮጵያ በመጓዝ በሀገሪቱ ውስጥ  ተፅዕኖ ፈጣሪ አገልጋይ, አስተማሪ እና ሐኪም በመሆን ንጉስ ፋሲለደስን አግልግሏል።  በዚያን ጊዜ የነበሩ የቤተክህነት አባቶችንንና ቀሳውስትንም የግሪክና የይብራይስጥ ቋንቋን በማስተማር ይረዳ እንደነብር ታሪክ ያውሳል።
ለፒተር ለመዳር ውጥን ላይ እንደነበሩ የአዲስ ኪዳን መፅሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ እዛብቶ ሲትርጉም ስላገኙት በአስቸኳይ ከሀገር እንዲወጣ ንጉስ ፋሲል በማዘዛቸው ከሀገር ተባረረ።
ከላይ ለማሳየት እንደሞከርነው አፄ ፋሲል ጎንደርን ለከተማነት ያጩበት ሁለት ውሳኒያዊ ነጥቦች ነበሩ።  የፋሽስት ጣሊያን የጦር ኋይል ኢትዮጵያን ከወረረ በኋላ ጎንደር ከተማ ላይ ያተኮረበት ዋናው ምክንያቱ ሁለቱ ወንዞች ማለትም የአንገረብና የቀኋ እንደነበሩና ሌላው ደግሞ የጎንደር አካባቢው የሰባ መሬትን በመስኖ  እየታገዘ መለስተኛ እርሻወችን ለመመስረት እቅድ እንደነበራቸው እኛ ፒያሳወች ቆፍረንና ፈልሰን ያገኘናቸው ታሪካዊ መረጃወች አረጋግጠውለናል።
በቅምሻ ቁጥር አንድ ጣሊያን ጎንደር ከተማ 352 ህንፃወችን መገንባቱን እናስታውሳለን።  እነኝህ በመቶ የሚቆጠሩ ህንፃወች ከመገንባታቸው በፊት የከተማዋን ፕላን ያወጣው ገራርዶ በዕሲዮ Gherardo Bosio (ፎቶውን የመልከቱ)  የተሰኘ ኢንጂነር ነበር።  Gherardo በ1918 ዓመተ ምህረት ወይንም በፈረንጆች በ1926 በሮማን ኢንጂነሪንግ በዲግሪ የተመረቀ ሲሆን ከዚያም በ1923 ዓመተ ምህረት ወይንም በፈረንጆች በ1931 በፍሎራንስ ዩኒቨርሲቲ የህንፃ ትምህርት ቤት ተመርቆ ኢትዮጵያ ጎንደርና ደሴን ከዚያም ደግሞ የአልባኒያን ዋና ከተማ ቲሪና ማስተር ፕላን Masterplan of Tirana, Albania በ1939 በፈረንጅ ምስራቱን ታሪክ ያስተምረናል።
ገራርዶ የጎንደርን ማስተር ፕላን ሲሰራ  የተሰጠው ትዕዛዝ የሚሰሩ ቤቶች ሁሉ አንገረብንና ጣና ሀይቅን እንዲያሳዪ ሆነው እንዲገነቡ ነበር የተሰጠው የስራ ሀላፊነት። በዚህም ምክንያት ጎንደር ጨዋ ሰፈር 2020 ጫማ ከባህር ወለል በላይ በመሆኗና አንገርብ ወንዝን በደንብ ስለምታሳይ ታቅዶ በጠቅላላው 35 ህንፃወች ሲገነቡ ከነዚህም ውስጥ  ሰባት ቪላዎች እና 28 ህንጻዎች ተገንብተዋል።
ሌላው ጨዋ ሰፈር ውስጥ ሁለት ባንኮችን ባንካ ዲ-ኢታሊያና Banca d’Italia እና ባንኮ ዲ-ሮማ Banco di Roma. አንደኛው አሁንም በባንክነት እያገለገለ የሚገኘው  ዋና ባንክ በመባል የሚታወቀው ሲሆን ሁለተኛው በአሁኑ ሰዓት ከግልጋሎት ውጭ ሲሆን ለረጅም ጊዜ በእስር ቤትነት 1ኛ ፖሊስ ጣቢያ የነበረው ነው።
ጨዋ ሰፈር ይኖሩ የነበሩ ጣሊያኖች በእረፍት ጊዚያቸውን የሚያሳልፉት አንገረብ በመዋኘት እንደነበርም ይነገራል ለዚያም ነበር አንገረብ ጥሊያን መዋኛ በመባል ይጠራ የነበረው።
አሊቤርጎ ቻው ወይንም (እቴጌ መነን///ተራራ ሆቴል) እዚህ ፕላኑ ላይ እንደሚታየው መዋኛ፣ ቡና ቤት፣ የመሬት ቴንስ እንዱም ብዛት ያላቸው መኝታ ቤቶችን ያካተተ ትልቅ ሆቴል ሲሆን የታለመለት ለፋሲል ቤተ መንግስት እንዲቀርብና አንገረብንና ጣናን እንዲያሳይ ሆኖ ነበር የተገነባው። የታሪክ መረጃወቻችን እንደገለፁት  በግንባታው ረዥም ጎዜ ወስዶ ነበር።
አሊቤርጎ ቻው ግንባታ በነበረበት ወቅት ሁለቱ ትናንሽ ሊቶሮዮ እና ቺንጎ Littorio and Cigno የተሰኙ ሆቴሎች  እያንዳንዳቸው 7 የመኝታ ክፍሎች የነበሯቸው እንደነበሩ ታሪክ ያወሳል።  ሁለት ምግብ ቤቶች Fior del Tanaና Trattoria Romagnola የተባሉ ጣሊያኖችን ግልጋሎት ይሰጡ ነበር።
ቸር ይግጠመን
Gondar Piasssa
Filed in: Amharic
መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች መደብ:ጎንደር
ኣንቲቦዲ
ኣንቲቦዲ ኣካል ከበሽታ ለመከላከል የሚሠራው ፕሮቲን ነው። ኣንቴቦዲ ማለት በስውነታችን ውሰት የሚግኝ
መደብ:ሕክምና
ቅድመ-ታሪክ
320px|thumb|ከ[[ፋርስ ቅድመ-ታሪክ (ከመዝገቦች በፊት) የተገኘ የእሪያ ሸክላ ቅርጽ]] ቅድመ-ታሪክ ማለት ከታሪክ ወይም መዝገቦች ከተጻፉ በፊት ያለፈው ጊዜ ነው።
በአለም ደረጃ መጀመርያው የታወቁት የጽሑፍ ቅርሶች ከ3125 ዓክልበ. ያሕል ሲሆኑ ከጥንታዊ ግብጽ ሥነ ቅርስ ታውቀዋል። ለምሳሌ የመንደሮቹ መኳያ ሰሌዳ እና የጊንጥ ዱላ ከዚህ ዘመን ናቸው። ስለዚህ ከ3125 ዓክልበ. በፊት ያለፈው ሁሉ የአለም «ቅድመ-ታሪክ» ነው። ከ3125 ዓክልበ. በፊት ደግሞ የድንጋይ ዘመን እየሆነ ከዚያ ወቅት ጀምሮ የናስ ዘመን ሆነ።
ራድየርድ ክፕሊንግ
260px|thumbnail|ራድየርድ ክፕሊንግ
ታኅሣሥ ፲፭
ታኅሣሥ ፲፭ ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፭ኛው እና  የመፀው ወቅት ፹ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፪፻፷፩ ቀናት በ ዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፷ ቀናት ይቀራሉ።
ራድየርድ ክፕሊንግ
ራድየርድ ክፕሊንግ (እንግሊዝኛ፦ Rudyard kipling) (1858-1928 ዓም) የእንግላንድ ጸሐፊ ነበር።
ታኅሣሥ ፲፭
ዋቢ ምንጮች
{{ወራት}} መደብ:ዕለታት
ቅድመ-ታሪክ
የብሔሮችና የሰዎች ስሞች ሊነበቡባቸው የሚችሉ መዝገቦች ሳይኖሩ ቢሆንም፣ ከሥነ ቅርስ ስለ ቅድመ-ታሪክ ሌሎች መረጆች ሊታወቁ ይቻላል። ለምሳሌ በስሜን አውርስያ እስከ 2000 ዓክልበ. ያሕል ድረስ የድሮ ዝሆን ወይም «ቀንደ መሬት» በአዳኞች እንደ ተገደለ ይታወቃል። በሳይቤሪያ ለሥነ-ቅርስ የታወቀው የማልታ-ቡረት ሥልጣኔ የነዚህን አዳኞች አኗርኗር ይገልጻል።
ራድየርድ ክፕሊንግ
መደብ:የእንግሊዝ ጸሓፊዎች
ለንደን
ለንደን የዩናይትድ ኪንግደም ዋና ከተማ ነው።
ቅድመ-ታሪክ
በስሞችና በተወሰኑ ጊዜ አሀዶች ጉድለት፣ እንዲሁም በልዩ ልዩ ሃይማኖት ትምህርቶች ወይንም በአፈ ታሪክ ብዛት፣ ብዙ ጊዜ ስለ ቅድመ-ታሪክ በትክክል ምን እንዳለፈ ወይም መቼ በርካታ ተቃራኒ አስተሳስቦች አሉ። አንዳንዴም የቅድመ-ታሪክ መጨረሻ ለመወሰን ይከብዳል። በአይርላንድ ልማዳዊ ታሪክ መጻሕፍት ውስጥ የአይርላንድ ነገሥታት ዝርዝር እና የአይርላንድ ታሪክ ከ2300 ዓክልበ. ጀምሮ ይዘግባል፣ ዳሩ ግን ከ370 ዓም ያህል በፊት ለነበረው ሁሉ ምንም ሌላ ማስረጃ ስላልተገኘ፣ ያው ሁሉ ከ370 ዓም በፊት የአይርላንድ «አፈ ታሪክ» እንዲሁም «ቅድመ-ታሪክ» ተብሏል።  ከዚህም በላይ የግሪክ ተጓዥ ፒጤያስ ዘማሢሊያ በ325 ዓክልበ. ግድም አይርላንድን «ኢየርኔ» ሲለው እንደጎበኘው ይታወቃል፤ የአይርላንድ ታሪክ ከነዚህ መዝገቦች ጀምሮ እንደ ተከፈተ ሊከራከር ይቻላል። በቻይናም እንደዚህ ነው፣ የተጻፉት ቅርሶች ከ1200 ዓክልበ. ቢገኙም የታሪክ መዝገቦች ከ2400 ዓክልበ. አካባቢ ጀምሮ ላለፈው «አፈታሪካዊ ዘመን» ብዙ መረጃ ያቀርባሉ።
ለንደን
ለንደን የእንግሊዝ እና የእንግሊዝ ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ነች። በደቡብ-ምስራቅ እንግሊዝ የሚገኘው በቴምዝ ወንዝ ላይ እስከ 50 ማይል (80 ኪሜ) ርቀት ላይ እስከ ሰሜን ባህር ድረስ ይቆማል እና ለሁለት ሺህ ዓመታት ትልቅ ሰፈራ ነበር። የለንደን ከተማ፣ ጥንታዊው ዋና እና የፋይናንሺያል ማእከል፣ በሮማውያን ሎንዲኒየም የተመሰረተች እና ከመካከለኛው ዘመን ድንበሮች ጋር ይዛለች። ከ 19 ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ፣ “ለንደን” እንዲሁ በዚህ ዋና ዙሪያ ያለውን ሜትሮፖሊስ ጠቅሷል ፣ በታሪክ በሚድልሴክስ ፣ ኤሴክስ ፣ ሰርሪ ፣ ኬንት እና ኸርትፎርድሻየር አውራጃዎች መካከል የተከፋፈለ ሲሆን ይህም ታላቁን ለንደን ያቀፈ ፣ በታላቋ ለንደን ባለስልጣን የሚተዳደር። ከለንደን ከተማ በስተ ምዕራብ የምትገኘው የዌስትሚኒስተር ከተማ ለዘመናት ብሄራዊ መንግስት እና ፓርላማን ይዟል። ለንደን ከአለም አቀፋዊ ከተሞች አንዷ በመሆኗ በኪነጥበብ ፣በንግድ ፣በትምህርት ፣በመዝናኛ ፣በፋሽን ፣በፋይናንሺያል ፣በጤና አጠባበቅ ፣በመገናኛ ብዙሀን ፣በቱሪዝም እና በኮሚዩኒኬሽን ጉዳዮች ላይ ጠንካራ ተጽእኖ ታደርጋለች ስለዚህም አንዳንዴ የአለም ዋና ከተማ ተብላ ትጠራለች። አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (€801.66 ቢሊዮን በ2017) በአውሮፓ ውስጥ ትልቁ የከተማ ኢኮኖሚ ያደርገዋል። እ.ኤ.አ. በ 2019 ከፓሪስ በኋላ በአውሮፓ ውስጥ ከፍተኛው እጅግ ከፍተኛ ባለሀብቶች ቁጥር እና ከሞስኮ በኋላ በአውሮፓ ውስጥ ካሉት የየትኛውም ከተማ የቢሊየነሮች ሁለተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል ። በአውሮፓ ትልቁ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት፣ ኢምፔሪያል ኮሌጅ ለንደን በተፈጥሮ እና በተግባራዊ ሳይንስ፣ የለንደን ኢኮኖሚክስ በማህበራዊ ሳይንስ ትምህርት ቤት እና አጠቃላይ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ለንደንን ያጠቃልላል።ከተማዋ የየትኛውም ከተማ ባለ 5-ኮከብ ሆቴሎች መኖሪያ ነች። በዚህ አለም. እ.ኤ.አ. በ 2012 ለንደን ሶስት የበጋ ኦሎምፒክ ጨዋታዎችን በማስተናገድ የመጀመሪያዋ ከተማ ሆነች። የለንደን ልዩ ልዩ ባህሎች ከ300 በላይ ቋንቋዎችን ያጠቃልላል። በ2018 አጋማሽ ላይ ወደ 9 ሚሊዮን የሚጠጋው የታላቋ ለንደን ህዝብ በአውሮፓ ሶስተኛዋ በህዝብ ብዛት የምትገኝ ከተማ አድርጓታል፣ ይህም ከዩናይትድ ኪንግደም ህዝብ 13.4% ይሸፍናል። የታላቋ ለንደን ግንባታ አካባቢ በ2011 ቆጠራ 9,787,426 ነዋሪዎች ሲኖሩት ከኢስታንቡል፣ሞስኮ እና ፓሪስ በመቀጠል በአራተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል። የለንደን ሜትሮፖሊታን አካባቢ ከኢስታንቡል እና ከሞስኮ ቀጥሎ በሦስተኛ ደረጃ ያለው በሕዝብ ብዛት አውሮፓ ውስጥ የሚገኝ ሲሆን በ2016 14,040,163 ነዋሪዎች አሉት። ለንደን አራት የዓለም ቅርስ ቦታዎች አሏት: የለንደን ግንብ; Kew ገነቶች; የዌስትሚኒስተር ቤተ መንግሥት፣ የዌስትሚኒስተር አቤይ እና የቅዱስ ማርጋሬት ቤተ ክርስቲያን ጥምር; እንዲሁም የሮያል ኦብዘርቫቶሪ፣ ግሪንዊች የፕራይም ሜሪድያን (0° ኬንትሮስ) እና የግሪንዊች አማካኝ ጊዜን የሚገልጽበት በግሪንዊች ውስጥ ያለው ታሪካዊ ሰፈራ። ሌሎች ምልክቶች Buckingham Palace, the London Eye, Piccadilly ሰርከስ,የቅዱስ ጳውሎስ ካቴድራል, ታወር ድልድይ እና ትራፋልጋር አደባባይ ያካትታሉ። የብሪቲሽ ሙዚየም፣ ናሽናል ጋለሪ፣ የተፈጥሮ ታሪክ ሙዚየም፣ ታት ዘመናዊ፣ የብሪቲሽ ቤተ መፃህፍት እና የዌስት መጨረሻ ቲያትሮችን ጨምሮ በርካታ ሙዚየሞች፣ ጋለሪዎች፣ ቤተ-መጻህፍት እና የስፖርት ቦታዎች አሉት። የለንደን ስር መሬት በዓለም ላይ እጅግ ጥንታዊው ፈጣን የመጓጓዣ ዘዴ ነው።
ቶፖኒሚ
ለንደን ጥንታዊ ስም ነው, አስቀድሞ በመጀመሪያው መቶ ዘመን ዓ.ም, ብዙውን ጊዜ በላቲኒዝድ ቅርጽ Londinium ውስጥ የተረጋገጠ; ለምሳሌ ከ AD 65/70-80 የተገኙት በከተማው ውስጥ በእጅ የተጻፉ የሮማውያን ጽላቶች ሎንዲኒዮ ('ሎንዶን ውስጥ') የሚለውን ቃል ያካትታሉ።
ባለፉት አመታት, ስሙ ብዙ አፈታሪካዊ ማብራሪያዎችን ስቧል. የመጀመሪያው የተመሰከረው በ1136 አካባቢ በተጻፈ የሞንማውዝ ታሪክ ሬጉም ብሪታኒያ በጆፍሪ ላይ ይገኛል።
የስሙ ዘመናዊ ሳይንሳዊ ትንታኔዎች ቀደምት ምንጮች ውስጥ የሚገኙትን የተለያዩ ቅርጾች አመጣጥ ግምት ውስጥ ማስገባት አለባቸው-ላቲን (በተለምዶ ሎንዲኒየም), ብሉይ እንግሊዘኛ (በተለምዶ ሉንደን) እና ዌልሽ (በተለምዶ ሉንዲን), በድምፅ ጊዜ ውስጥ የሚታወቁትን እድገቶች በማጣቀስ በእነዚያ የተለያዩ ቋንቋዎች. ይህ ስም ወደ እነዚህ ቋንቋዎች ከጋራ Brythonic እንደመጣ ተስማምቷል; የቅርብ ጊዜ ሥራ የጠፋውን የሴልቲክ ቅጽ * ሎንዶንጆን ወይም ተመሳሳይ ነገር እንደገና የመገንባት አዝማሚያ አለው። ይህ በላቲን ሎንዲኒየም ተብሎ ተስተካክሎ ወደ ኦልድ እንግሊዝኛ ተበድሯል።
እ.ኤ.አ. እስከ 1889 ድረስ "ለንደን" የሚለው ስም ለለንደን ከተማ ብቻ ይሠራ ነበር ፣ ግን ከዚያን ጊዜ ጀምሮ የለንደንን ካውንቲ እና ለታላቋ ለንደንንም ጠቅሷል ።
በጽሑፍ "ለንደን" አልፎ አልፎ "LDN" ጋር ኮንትራት ነው. እንዲህ ዓይነቱ አጠቃቀም የመጣው በኤስኤምኤስ ቋንቋ ነው እና ብዙ ጊዜ በማህበራዊ ሚዲያ ተጠቃሚ መገለጫ ላይ ተለዋጭ ስም ወይም እጀታ የሚል ቅጥያ ይታያል።
ቅድመ ታሪክ
እ.ኤ.አ. በ1993 የነሐስ ዘመን ድልድይ ቅሪቶች ከቫውሃል ድልድይ ወደ ላይ በደቡብ ዳርቻ ላይ ተገኝተዋል። ይህ ቴምስን አቋርጦ ወይም አሁን የጠፋች ደሴት ላይ ደረሰ። ከ1750-1285 ዓክልበ. ከነበሩት እንጨቶች ውስጥ ሁለቱ ራዲዮካርቦን ናቸው። thumb|እ.ኤ.አ. በ 1471 (አውሮፓዊ) የለንደን የላንካስትሪያን ከበባ በዮርክስት ሳሊ ተጠቃ። እ.ኤ.አ. በ 2010 በ 4800-4500 ዓክልበ. በቴምዝ ደቡብ ውቅያኖስ ዳርቻ ላይ ከቫውሃል ድልድይ በታች ያለው ትልቅ የእንጨት መዋቅር መሠረት ተገኝቷል። የሜሶሊቲክ መዋቅር ተግባር ግልጽ አይደለም. ሁለቱም ግንባታዎች በቴምዝ ደቡብ ባንክ ላይ ናቸው፣ አሁን ከመሬት በታች ያለው የኤፍራ ወንዝ ወደ ቴምዝ በሚፈስበት።
የሮማን ለንደን
በአካባቢው የተበታተኑ የብራይቶኒክ ሰፈራዎች ማስረጃዎች ቢኖሩም፣ የመጀመሪያው ትልቅ ሰፈራ የተመሰረተው በ43 ዓ.ም ወረራ ከአራት ዓመታት በኋላ በሮማውያን ነበር። ይህ እስከ 61 ዓ.ም. ድረስ ብቻ የዘለቀው፣ በንግስት ቡዲካ የሚመራው የኢሲኒ ጎሳ ወረራውን እስከ ምድር ድረስ ሲያቃጥለው ነው። ቀጣዩ የታቀደው የሎንዲኒየም ትስጉት የበለፀገ ሲሆን ኮልቼስተርን በመተካት በ 100 የሮማ ግዛት ብሪታኒያ ዋና ከተማ ነበር ። በ 2 ኛው ክፍለዘመን ከፍታ ላይ ፣ ሮማን ለንደን 60,000 ያህል ህዝብ ነበራት ።
አንግሎ-ሳክሰን እና ቫይኪንግ ጊዜ ለንደን
በ 5 ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የሮማውያን አገዛዝ ውድቀት ፣ ለንደን ዋና ከተማ መሆኗን አቆመ እና ቅጥርዋ የሎንዲኒየም ከተማ በተሳካ ሁኔታ ተወገደች ፣ ምንም እንኳን የሮማውያን ሥልጣኔ በሴንት ማርቲን ኢን-ዘ-ፊልድስ አካባቢ እስከ 450 ድረስ ቀጥሏል ። ከ 500 ገደማ ጀምሮ ፣ አንግሎ - ሉንደንዊክ በመባል የሚታወቀው የሳክሰን ሰፈር ከድሮው የሮማውያን ከተማ በስተ ምዕራብ ትንሽ ወጣ። በ 680 ገደማ ከተማዋ እንደገና ዋና ወደብ ሆና ነበር, ነገር ግን መጠነ-ሰፊ ምርት ስለመኖሩ ጥቂት ማስረጃዎች አሉ. ከ 820 ዎቹ ተደጋጋሚ የቫይኪንግ ጥቃቶች ቀንሷል። ሶስት ተመዝግበዋል; በ 851 እና 886 ውስጥ ያሉት ተሳክተዋል ፣ የመጨረሻው ፣ በ 994 ፣ ውድቅ ተደርጓልቫይኪንጎች በዴንማርክ የጦር አበጋዝ ጉተረም እና በዌስት ሳክሰን ንጉስ አልፍሬድ ታላቁ ተስማምተው በቪኪንግ ወረራ የተደነገገው የፖለቲካ እና የጂኦግራፊያዊ ቁጥጥር ክልል ሆኖ ከለንደን እስከ ቼስተር ድረስ ያለውን ድንበሯ ዳኔላውን በአብዛኛዎቹ የምስራቅ እና ሰሜናዊ እንግሊዝ አመልክቷል። 886. የአንግሎ-ሳክሰን ዜና መዋዕል እንደዘገበው አልፍሬድ በ886 ለንደንን “እንደገና መሠረተ።” የአርኪኦሎጂ ጥናት እንደሚያሳየው ይህ ሉንደንዊክን መተው እና በአሮጌው የሮማውያን ግንቦች ውስጥ የህይወት መነቃቃት እና ንግድ መፈጠሩን ያሳያል። ከዚያም ለንደን በ 950 ገደማ በሚያስደንቅ ሁኔታ እስኪጨምር ድረስ ቀስ በቀስ አደገች።
በ 11 ኛው ክፍለ ዘመን ለንደን በእንግሊዝ ውስጥ ትልቁ ከተማ እንደነበረች ግልጽ ነው. በንጉሥ ኤድዋርድ ኮንፌስሰር በሮማንስክ ስታይል በድጋሚ የተሰራው የዌስትሚኒስተር አቢ በአውሮፓ ውስጥ ካሉ ታላላቅ አብያተ ክርስቲያናት አንዱ ነበር። ዊንቸስተር የአንግሎ-ሳክሰን እንግሊዝ ዋና ከተማ ነበረች ፣ ግን ከዚህ ጊዜ ጀምሮ ለንደን የውጪ ነጋዴዎች ዋና መድረክ እና በጦርነት ጊዜ የመከላከያ መሠረት ሆነች። በፍራንክ ስተንተን እይታ: "ሀብቱ ነበረው, እናም ለብሄራዊ ካፒታል ተስማሚ የሆነውን ክብር እና የፖለቲካ ራስን ንቃተ ህሊና በፍጥነት እያዳበረ ነበር."
መካከለኛ እድሜ
ዊልያም የኖርማንዲው መስፍን በሄስቲንግስ ጦርነት ካሸነፈ በኋላ በ1066 ገና በተጠናቀቀው የዌስትሚኒስተር አቤይ የእንግሊዝ ንጉስ ዘውድ ተሰጠው። ዊልያም የለንደን ግንብ ገነባ። የከተማዋ ነዋሪዎችን ለማስፈራራት በ1097 ዊልያም ዳግማዊ ዌስትሚኒስተር አዳራሽ መገንባት ጀመረ፣ ተመሳሳይ ስም ባለው አቢይ አቅራቢያ። ለአዲሱ የዌስትሚኒስተር ቤተ መንግሥት መሠረት ሆነ።
ቀደምት ዘመናዊ
በቱዶር ዘመን ተሃድሶው ቀስ በቀስ ወደ ፕሮቴስታንት እምነት ተለወጠ። አብዛኛው የለንደን ንብረት ከቤተክርስትያን ወደ የግል ባለቤትነት ተላልፏል፣ይህም በከተማው ያለውን የንግድ እና የንግድ እንቅስቃሴ አፋጥኗል። እ.ኤ.አ. በ 1475 ሃንሴቲክ ሊግ ስታልሆፍ ወይም ስቲልያርድ ተብሎ የሚጠራውን የእንግሊዝ ዋና የንግድ ማእከል (ኮንቶር) በለንደን ለንደን አቋቋመ ። የሉቤክ፣ ብሬመን እና ሃምቡርግ የሃንሴቲክ ከተሞች ንብረቱን ለደቡብ ምስራቅ ባቡር ሲሸጡ እስከ 1853 ድረስ ቆየ። ከ14ኛው/15ኛው ክፍለ ዘመን ለንደን ጀምሮ የሱፍ ልብስ ሳይለብስ እና ሳይለብስ ተጭኖ ወደ ዝቅተኛው ሀገራት የባህር ዳርቻዎች ተጓጓዘ፣ ይህም አስፈላጊ ነው ተብሎ ይታሰባል።