cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ኢሪያል ፋይድ
ኢሪያል ፋይድ በአይርላንድ አፈ ታሪክ ከ1290 እስከ 1280 ዓክልበ. ግድም ድረስ የአየርላንድ ከፍተኛ ነጉሥ ነበር።
የአይርላንድ ታሪኮች እንዳሉት የኢሪያል ዘመን ለ10 ዓመታት ቆየ። የላውድ አቆጣጠሮች (1014 ዓም ተቀነባብሮ) እና የድሮ አቆጣጠር በመከተል፣ ይህ ከ1290 እስከ 1280 ዓክልበ. ድረስ ይሆናል። (በኋላ የታዩት ታሪኮች ግን ከዚያ በፊት ያደርጉታል።)
መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
K
thumbnail|220px
K / k በላቲን አልፋቤት አሥራ አንደኛው ፊደል ነው።
የ«K» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ካፍ» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የዕጅ ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር፤ ግን የግብጽኛ ተናባቢ ድምጽ ምልክቶች ሥርዓት ለድምጹ /ደ/ ጠቅሞት ነበር።
የካፍ ቅርጽ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ፣ ከዚህም በግሪክ አልፋቤት "ካፓ" (Κ κ) ደረሰ። በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ከ» («ካፍ») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ካፍ» ስለ መጣ፣ የላቲን 'K' ዘመድ ሊባል ይችላል።
መደብ:የላቲን አልፋቤት
ሥነ ፈሳሽ
ሥነ ፈሳሽ  የተፈጥሮ ኅግጋት (ፊሲክስ) ጥናት ክፍል ሲሆን ትኩረት ሰጥቶ የሚመራመረው ስለ ፈሳሽ፣ አየር እና ፕላዝማ ቁስ አካላት  ሥነ እንቅስቃሴ ነው።   የዚህ  ዕውቀት መስራች ተብሎ የሚታዎቀው   የጥንቱ ግሪክ አርኪሜድስ ነው።     አርኪሜድስ  «ጠጣር ነገሮች በፈሳሽ ነገር ውስጥ  ለመንሳፈፍ ምን ምክንያት አላቸው?» የሚለውን ጥያቄ ለመፍታት ሞክሮ፣ በኋላም  ስለዚህ ጉዳይ መሪ ሃሳብ ሲያገኝ፣ ዩሬካ እያለ በደስታ በግሪክ አገር መንገዶች እራቁቱን እንደሮጠ  ትርክት አለ።
መደብ: ሥነ-ተፈጥሮ
ማግባቱ ቀርቶብኝ በታጨሁ
ትርጉሙ
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ኢውትረሕት
ኢውትረሕት (ሆላንድኛ፦ Utrecht)
መደብ:የሆላንድ ከተሞች
የብርሃን መጠላለፍ
left|thumb|200px| [[ቶማስ ያንግ የብርሃን ውልግደትን በሁለት በተሸነተሩ ካርዶች አማካይነት ለማሳየት ያደረገው ሙከራ። ይህ የያንግ ሙከራ ብርሃን ሞገድ እንዳለው ያረጋገጠ ነበር።]] የብርሃን መጠላለፍ እንደማንኛውም ሞገድ መጠላለፍ ነው እንጂ ልዩ አይደለም። ለምሳሌ አንድ የረጋ ውሃ ላይ ሁለት ልጆች የተለያየ ቦታ ላይ ጠጠር ቢጥሉ፣ ከጠጠሮቹ እየከበቡ የሚሰፉት ሞገዶች የሚሰሩት መጠላለፍ አንድ ቦታ በሃይል እንዲጎብጡ፣ ሌላ ቦታ እንዲያንሱ እያደረገ ለአይን የሚስብ የመጠላለፍ ቅርጾች በውሃው ገጽታ ላይ ይሰራሉ። ብርሃንም እንዲህ አይነት የመጠላለፍ ባህርይ ያሳያል። ጉዳዩን በቀላሉ ለማየት የያንግን ሙከራ ማካሄድ ይረዳል። የያንግ ሙከራ ምንድን ነው፣ አንድ አይነት ቀለም ያለው ብርሃን አንድ በቀጭኑ የተሸነተረ ካርድ ላይ ይብራል። ከዚህ ሽንትር ካርድ ብርሃኑ እየተወላገደ ይሄድና ሌላ ሁለት ቦታ ላይ የተሸነተረ ካርድ ላይ እንዲያርፍ ይደረጋል። ከኒህ ሁለት ሽንትሮች ያመለጠው ሁለት ጊዜ የተወላገደ ብርሃን ንጹህ ግድግዳ ላይ እንዲያርፍ ይደረጋል። የብርሃንን መጠላለፍ በደንብ በሚያሳይ መልኩ ይህ የሚያርፈው ብርሃን ብዙ ደማቅና ጨለማ ሸንተረሮች በግድግዳው ላይ ይፈጥራሉ። ከዚህ በተረፈ የብርሃን መጠላለፍ በተፈጥሮም እንዳለ ለማስተዋል ይቻልል። ለምሳሌ ሥሥ የዘይት ወይም ቤንዚን እድፍ በውሃ ላይ ተንጣሎ ሲገኝ የሚፈጥረው ኅብረ ቀለም ከብርሃን መጠላለፍ የሚመጣ ነው። የሲዲ ገጽታም ኅብረ ቀለም ማሳየቱ ብርሃን መጠላለፍ የሚመነጭ ነው።
መደብ:ብርሃን
እኩሉን ተላጭታ እኩሉን ተቀብታ
እኩሉን ተላጭታ እኩሉን ተቀብታ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ክርስትማስ ደሴት
500px|thumb|የክርስትማስ ደሴት ሥፍራ ክርስትማስ ደሴት (እንግሊዝኛ፦ Christmas Island) በሕንድ ውቅያኖስ የሚገኝ የአውስትራሊያ ደሴት ግዛት ነው።
መጀመርያ የተገኘው በእንግሊዞች በ1636 ዓም ሲሆን እስከ 1880 ዓም ድረስ ማንም ሰው ያልኖረበት ነበር። አሁን 2000 ሰዎች ይኖሩበታል፣ ከነዚህ 65% ከቻይናዊ ዘር እና 75% የቡዲስም ተከታዮች ናቸው።
መደብ:አውስትራልያ
ከቁንጫ ለምድ ማውጣት
ከቁንጫ ለምድ ማውጣት በአማርኛ ፈሊጣዊ አነጋገር የሆነ ዘይቤ ነው።
ምሳሌ
መደብ : ፈሊጣዊ አነጋገር
ተይዛ ትዘፍን ጦጣ
ተይዛ ትዘፍን ጦጣ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ:ተረትና ምሳሌ
ሻርክ ተይል
ሻርክ ተይል (በእንግሊዝኛ: Shark Tale) የአሜሪካ ካርቱን ፊልም ከ2004 እ.ኤ.አ ነው።
መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች መደብ:ተከታታይ ፊልሞች
ኤሊ የተፈለገበት ምክኒያት
ሰለ ተፈላጊው ኤሊ በውሰጡ ምን እንደያዘ ሸያጭ ምን የህል ነው አይነታቸወ እና ዋጋወ ስንት ነወ
ማጣት ከሰማይ ይርቃል
ማጣት ከሰማይ ይርቃል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ : ተረትና ምሳሌ
የማይተማመን ባልንጀራ በየወንዙ ይማማላል
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ያለህ ምዘዝ የሌለህ ፍዘዝ
ያለህ ምዘዝ የሌለህ ፍዘዝ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ያለህ ምዘዝ የሌለህ ፍዘዝ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
ኮርሲካ
መደብ:የፈረንሣይ ክፍላገራት
ኢሬሬዮ
ዋቢ መጽሐፍት
መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
የሥነ፡ልቡና ትምህርት
ስነ ልቦና ማለት በሰው ውስጥ የሚኖር እንስሶች የሌለላቸው ነፍስ ማለት ነው። ሰው እና እንስሳት አንድ የሚያደርጋቸው ሕይወታቸው ሲሆን ህይወት ደግሞ የምትጠፋ ናት። ሰነ ልቦና ግን ከተፈጠርን ጀምሮ አብሮን የሚኖር ውስጣዊ እኛነታችን ነው።
ታሪክ
በሙት ባሕር እስራኤል በተገኙት ብራና ጥቅሎች በአንዱ «የሥርዓት መመሪያ መጽሐፍ» በተባለ ብራና ውስጥ ለሰዎች ሁሉ ሁለት መናፍስት እንደተሾሙ ይላል፤ እነርሱም ሀሠት ወይም ትእቢት (ጥላ) እና እውነት ወይም ኅሊና (ብርሃን) ይባላሉ። ለዚህ እምነት በቤተ እስራኤል ዘንድ ተመሳሳይ ጽሁፍ አለ፤ የተሾሙ መላእክት በጐ ወይም ጥፉ አድራጎት በወርቅ ይመዝገባሉ ይላል።
ፕላቶ በጻፈው ፋይድሮስ በተባለው ጽሑፍ፣ ሶክራቴስ እንዲህ ይላል፦ «ነፍሱን እንደ ሁለት ባለ ክንፍ ፈረሶችና የሠረገላ ነጂ እናስመስላለን። ... የሰብዓዊ ነፍስ ነጂ ሁለቱን ይነዳል፤ ከፈረሶቹ አንዱ መልካምና ከመልካም ዘር ነው፣ ሌላው ግን በባኅርይም ሆነ በዘር እጅግ ተቃራኒ ነው። ስለዚህ በኛ በኩል መንዳቱ በግድ ከባድና አስቸጋሪ ነው።»
በዘመናዊው ሥነ ልቡና ደግሞ አእምሮ በሁለት ክፍሎች ይለያል። አንዱ ክፍል በደረታቸው የሚስቡ እንስሳት ባይኖራቸው የሚጠቡ እንስሶች ብቻ ይዘውት ነው። ሌላው ክፍል ለእንስሳት ሁሉ የጋራ ነው።
የሥነ-ልቡና ጥናት መርሆዎች
የሰው ዘር ከአብዛኛው እንስሳ ለየት የሚለው እያንዳንዱ የሚያስበው ነገር የተለያየ መሆኑ ነው። እንስሶች ያውም የአዕምሮአቸው ክብደት በጣም ዝቅተኛ የሆኑ ብቻ ናቸው አንድ ነገር ላይ አተኩረው ወይም አንዱን ተከትለው የሚሄዱት። አንዳንድ የአሳ ዘሮች፤ አንዳንድ የወፍ ዘሮች፤ በመጠኑ እንደ በግ ያሉ እንስሳዎች እንደምሳሌ ይጠቀሳሉ። ሰውን በቡድን መድቦ ይሄ እንዲህ ያስባል፤ ያ እንዲያ ያስባል ማለት የሰውን ልጅ አዕምሮ ረቂቅነት አለመገንዘብ ነው።
የሥነ-ልቡና ጥናት ሂሶች
መደብ:ስነ ልቡና
ጀሲካ ሃግዶርን
ጀሲካ ሃገዶርን (እ.አ.አ. 1949) ታዋቂ አሜሪካዊት ደራሲ፣ ባለቅኔና ሙዚቀኛ ነች። በዋናነት እንግሊዝኛ: Dogeaters በተሰኘው ስራዋ ትታወቃለች።
ይዩ
መደብ:የአሜሪካ ጸሓፊዎች መደብ:የአሜሪካ ሙዚቀኞች
እካስ ያለ ታግሶ እጸድቅ ያለ መንኩሶ
እካስ ያለ ታግሶ እጸድቅ ያለ መንኩሶ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ተይዞ ከመለማመጥ አርፎ መቀመጥ
ተይዞ ከመለማመጥ አርፎ መቀመጥ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ:ተረትና ምሳሌ
ሴኬም
ሴኬም (ዕብራይስጥ፦ שְׁכֶם  /ሽኬም/) በከነዓን እና በኋላ በእስራኤል የነበረ ከተማ ነው።
ኦክሌይ ሃል
ኦክሌይ ሃል (እ.አ.አ. 1920) ታዋቂ አሜሪካዊ ደራሲ ነው። በዋናነት እንግሊዝኛ: Warlock በተሰኘው ስራው ይታወቃል።
ሴኬም
መደብ:የቀድሞ ከተሞች መደብ:ከነዓን መደብ:እስራኤል
ኦክሌይ ሃል
ይዩ
መደብ:የአሜሪካ ጸሓፊዎች
ሥልጣኔ
ሥልጣኔ ማለት የሠለጠነ ባህል ወይም ኅብረተሠብ ነው። ይህም ምን ማለት እንደ ሆነ ለመግለጽ በታሪክ ልዩ ልዩ ሀሣቦች ቀርበዋል። ባጠቃላይ የሠለጠነ ትርጉም በአማርኛ በጥበብ፣ በባለሙያነት ወይም በዕውቀት የተመጠነ የተለመደ ማለት ነው። የስልጣኔ ተቃራኒ አንትረቢ፣ አውሬነት ወይም ነውር ተብሏል።
አልቤርት ሽቫይፀር በ1915 ዓም በጻፈው «የሥልጣኔ ፍልስፍና» (ዘ ፊሎሶፊ ኦቭ ሲቪላይዜሽን)፦ «በያንዳንዱ ሙያ፣ ከያንዳንዱም አስተያየት፣ በሰው ልጅ የተደረገው እርምጃ ሁሉ ድምር ነው፣ ድምሩ የእርምጃ ሁሉ እርምጃ ሆኖ ወደ ግለሠቡ መንፈሳዊ ፍጻሜ እስከሚረዳው ድረስ።» በማለት «ስልጣኔ»ን አስተርጒሟል። በአጭሩ፣ ወደ መንፈሳዊ ፍጻሜ የሚመራው የሰው ልጅ እርምጃ ሁሉ ድምሩ ሥልጣኔ ሊባል ይችላል።
ላለፉት ጊዜዎች እርምጃ፣ ብዙ ጊዜ «ስልጣኔ» እንደ «ባህል» ወይም «ኅብረተሠብ» በመለዋወጥ ለማናቸውም ሊወከል ይችላል፤ ለምሳሌ «የማልታ-ቡረት ሥልጣኔ» በቅድመ ታሪክ በሳይቤሪያ ተገኘ፤ ወይም የማያ ሥልጣኔ ከ2000 ዓክልበ. እስከ 1690 ዓም ድረስ በዩካታን፣ ሜክሲኮ አካባቢ ቆየ።
መደብ:ባሕል መደብ:ሥነ ኅብረተሰብ መደብ:የሰው ልጅ ጥናት
ሊፒት-ኤንሊል
ሊፒት-ኤንሊል በሱመር የኢሲን ሥርወ መንግሥት 8ኛው ንጉሥ ነበረ (1785-1780 ዓክልበ. የነገሠ)። የቡር-ሲን ልጅና ተከታይ ነበረ።
በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ላይ 5 ዓመታት እንደ ነገሠ ሲለን፣ የሁላቸው ዓመት ስሞች በሙሉ ይታወቃሉ። ከመጀመርያው ዓመቱ በቀር ግን የሌሎቹ ዓመታት (a-d) ቅድም-ተከተላቸው እርግጥኛ አይደለም። ልጁ ኤራ-ኢሚቲ ተከተለው።
ዋቢ ምንጮች
መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ድንገተኛ
ድንገተኛ ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።
የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
Taverniera abyssinica
የተክሉ ጥቅም
የድንገተኛ በሽታ መድኃኒት። የትኩሳት መድኃኒት ይባላል።
የአቅጣጫ ቁጥር
i ወይም j, ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር የተባሉበት ምክንያት
አድማሳዊ መስመር x ላይ ያለን ቁጥር በ1 ብናበዛው እዚያው መስመር ላይ፣ ያኑ ቁጥር እናገኛለን። ነገር ግን በ -1 ብናበዛ ያ ቁጥር በ180o ዲግሪ ይገለበጥና ተቃራኒውን ይሰጠናል። በ180o ለመገልበጥ  ሁለት ጊዜ በ90o ዲግሪ መገልበጥ ስለሚያስፈልግ፣ ሁለት ጊዜ ተባዝቶ -1 የሚስጠን\sqrt{-1}   ስለሆነ፣ እንግዲይ ይህ ቁጥር  ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር ነው ማለት ነው።
ድንገተኛ
የውጭ መያያዣ
መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት መደብ:የመድኃኒት እጽዋት መደብ:ተቅማጥ መደብ:ትኩሳት
የአቅጣጫ ቁጥር
i ወይም j, ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር የተባሉበት ምክንያት
መደብ:ሥነ ቁጥር
1 October
1 October በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) በዘመነ ማቴዎስ፣ በዘመነ ማርቆስና በዘመነ ሉቃስ መስከረም 21 ቀን ማለት ነው። በዘመነ ዮሐንስ ግን (ዘመነ ሉቃስ የሥግር ዓመት በመሆኑ)  ቀን ላይ ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
ኩሽቲክ እና ኒሎቲክ ሕዝቦች
ኩሽቲክ እና ኒሎቲክ ሕዝቦች (Cushitic and Nilotic peoples) ወይም የሰሜን-ምስራቅ አፍሪካ ኩሽቲክ እና ኒሎቲክ ሕዝቦች.
ኩሽቲክ ሕዝቦች
የኩሽቲክ ሕዝቦች (ወይም ኩሻውያን) በዋነኝነት ወደ ሰሜን ምስራቅ አፍሪካ (የናይል ሸለቆ እና የአፍሪካ ቀንድ) ተወላጅ የሆኑ እና በአፍሪካዊያን የቋንቋ ቤተሰብ በኩሽቲክ ቋንቋዎች የሚናገሩ ወይም በታሪክ የተናገሩ የሰዎች ስብስብ ናቸው ፡፡ ብዙ የኩሽ የዘር ሐረግ ያላቸው እና የኩሽቲክ ቋንቋ ተወላጅ ተናጋሪዎች በዋነኝነት በአፍሪካ ቀንድ (ጅቡቲ ፣ ኤርትራ ፣ ኢትዮጵያ እና ሶማሊያ) እንዲሁም በናይል ሸለቆ (በሱዳን እና በግብፅ) እና በአፍሪካ ታላላቅ ሐይቆች አከባቢዎች ይገኛሉ ፡፡ ታንዛኒያ እና ኬንያ). [13] [14] የኩሽቲክ ቋንቋዎችን በጥብቅ የሚናገሩ እና የቋንቋ ለውጥ ያላደረጉ አንዳንድ የጎሳ ቡድኖች ምሳሌዎች የኦሮሚኛ ፣ የሶማሌ ፣ የቤጃ ፣ የአገው ፣ የአፋር ፣ የሳሆ እና የሲዳማ እና ሌሎችም በአሁኑ ጊዜ የኩሽቲክ ቋንቋ መናገርን የሚቀሩ ወይም በአሁኑ ጊዜ ቋንቋን የተቀበሉ ማህበረሰቦች ናቸው ፡፡ የተለያዩ ቋንቋዎች [14] በአንዳንድ ሁኔታዎች የኩሽቲክ ቋንቋ ተናጋሪ ያልሆኑ የኩሽቲክ ዝርያ ያላቸው ብሄረሰቦች እና የኢትዮሴማዊ ፣ የመካከለኛ ሴማዊ ፣ የኒሎ-ሳሃራን እና የኦሞቲክ ቋንቋዎችን እንደ ተወላጅ ፣ ቅርሶቻቸው ወይም የዘር ሐረግ ቋንቋዎች እንዲሁም ወደሚናገሩ በዲያስፖራ በሚገኙ የኢሚግሬሽን በኩል የተለየ ቋንቋን እንደ ኩሽቲክ ሕዝቦች ይቆጠራሉ ፡፡ ኩሺማዊ ያልሆኑ ቋንቋ ተናጋሪ ብሄራዊ ቡድኖች በኩሺማዊ ዝርያ እና ባህላዊ ትስስር ያላቸው እና ወደ ኢትዮሶማዊ ቋንቋ የመናገር ለውጥ ያደረጉ (እንደ አማራ ፣ ጉራጌ ፣ ትግርኛ ፣ ትግሬ ፣ ትግሪኛ ፣ ሀረሪ ፣ ወዘተ ብሄረሰቦች ያሉ) ፣ ማዕከላዊ ሴማዊ (የሱዳን አረቦች) እና ቤታ እስራኤል ብሄረሰቦች) ፣ የኒሎ-ሳሃራን እና የኦሞቲክ ቋንቋዎች እንደየአገሬው ፣ ቅርሶቻቸው ወይም የአባቶቻቸው ቋንቋ እንዲሁም በዲያስፖራ በሚገኙ ኢሚግሬሽን በኩል የተለየ ቋንቋን የተቀበሉ ሁሉ እንደ ኩሽቲክ ህዝቦች ይቆጠራሉ ፡፡
አል-ሗሪዝሚ
ሙሃማድ ኢብን-ሙሳ አል-ሗሪዝሚ (770-840 ዓም አካባቢ) በሥነ ቁጥር፣ በሥነ ፈለክ፣ በመልክዓ ምድር ጥናቶች አንጋፋ የፋርስ ሳይንቲስት ነበር።
ኩሽቲክ እና ኒሎቲክ ሕዝቦች
ኩሽቲክ ሕዝቦች
በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የኩሽቲክ ህዝብ አብዛኛው ህዝብ ነው ፡፡ አብዛኛው የምሥራቅ አፍሪካ በመላው የኩሽቲክ ተናጋሪዎች መበተኑ ይገመታል ተብሎ ይታመናል ፡፡ የኩሽቲክ ሕዝቦች በዋነኝነት እስልምናን ያከብራሉ (ፒው ከ 68% እስከ 77% ሱኒ [21]) እና ክርስትና (በአብዛኛው የምሥራቅ ኦርቶዶክስ) አናሳ አናሳ ሰዎች አሁንም ባህላዊ እምነቶችን እና የአይሁድን እምነት ይለማመዳሉ (በአብዛኛው ሃይማኖት አይሁድ) ፡፡ የሶማሊያ ቋንቋ በሶማሊያ ውስጥ እንደ ይፋ ቋንቋ ዕውቅና የተሰጠው ዋና እና ዋነኛው የኩሽቲክ ቋንቋ ሲሆን [22] የኦሮሚኛ ፣ የአፋር እና የሶማሌ ቋንቋዎች ከሌሎች ሁለት የኩሽቲክ ያልሆኑ አፍሮ-እስያዊ ቋንቋዎች የአማርኛ እና ትግርኛ ቋንቋዎች (ሁለቱም ናቸው) የኢትዮ ሴማዊ ቋንቋዎች ከማዕከላዊ የኩሽቲክ ንዑስ ክፍል ጋር [23]) የኢትዮጵያ የጋራ የሥራ ቋንቋዎች ዕውቅና የተሰጣቸው ናቸው ፤ [24] [25] [26] (ትግርኛም በኤርትራ የሚነገር ዋና ቋንቋ ነው)። በጅቡቲ ውስጥ አፋር እና ሶማሌ ብሔራዊ ቋንቋ ተብለው ዕውቅና የተሰጣቸው ሲሆን የመንግሥት ኦፊሴላዊ ቋንቋዎች ደግሞ አረብኛ (ማዕከላዊ ሴማዊ አፍሮ-እስያዊ) እና ፈረንሳይኛ (ሮማንቲስ ኢንዶ-አውሮፓዊ) የኩሽቲክ ቋንቋዎች አይደሉም ፡፡ [27]
ስም( የብሄርች ስም)
ኩሺ ወይም ኩሺ የሚለው ቃል (ዕብራይስጥ כּוּשִׁי kuši) በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ከሰሜን ምስራቅ አፍሪቃዊው ዝርያ የሆነ ጥቁር ቆዳ ያለው ሰው ለማመልከት በእብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ብዙ ጊዜ ይገኛል ፣ እሱም ከግሪክ አይቲዮፕስ ጋር ተመሳሳይ ነው። ቃሉ በኋላ በዕብራይስጥ ባልሆኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሞች ከዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ የግሪክ ትርጉም ጋር እንዲመሳሰል ወደ “ኢትዮጵያ / ኢትዮጵያዊ” ተለውጧል ፡፡ ጥንታዊው የኩሽ መንግሥት የሚያመለክተው ኩሺ የኩሽ (כּוּשׁ Kūš) ነው ፡፡ በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ኩሺዎች የኖህ የልጅ ልጅ ፣ የካም ልጅ የኩሽ ዘሮች ተደርገው ይወሰዳሉ ፡፡ በመጽሐፍ ቅዱስ እና በታሪካዊ አጠቃቀሙ ይህ ቀጠለ ፣ “ኩሻውያን” (የኢትዮድ ዘር) የሚለው ቃል የምሥራቅ አፍሪካ ዝርያ ያላቸውን (የአፍሪካ ቀንድ እና ሱዳን) የሚያመለክት ነው ፡፡ [28] [29] የኩሽቲክ ተናጋሪው ሕዝቦች ዛሬ አገው ፣ ኦሮሞ ፣ ሱማሌ ፣ አፋር እና ሌሎች በርካታ ነገዶችን ያቀፉ ሲሆን ከ 947 ዓ.ም. ጀምሮ በማዱዲ ሜዳ ሜዳዎች ውስጥ እንደ ኩሽ ዘሮች ተቆጥረዋል ፡፡ [30] የቤጃ ህዝብ ደግሞ የኩሺቲክ ቋንቋን የሚናገር ከኩሽ የዘር ሐረግ ያላቸው የተወሰኑ የዘር ሐረጎች አሉት ፡፡ [31] [32]
ከዚያ ኩሺ የሚለው ቃል የመጣው በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ ከሚገኙት ጥንታዊ ሕዝቦች ሲሆን ቅርሶቻቸውም በአሁኑ የደቡብ ግብፅ እና ታንዛኒያ መካከል በአገናኝ መንገዱ ከሚኖሩ የጥንት ሕዝቦች ቋንቋዎች በሚወጡት ቋንቋዎች በግልጽ ይታያል ፡፡ [33] [ያልተሳካ ማረጋገጫ] በ ሰፋ ያለ አገላለጽ በአሁኑ ጊዜ በኩሽ የተባሉ ሕዝቦች የእነዚያ ሕዝቦች ባህላዊ ዘሮች ናቸው ፡፡ በአሁኑ ጊዜ ኩሺ የሚለው ቃል የብሔረሰቦች ቋንቋ ስያሜ ነው ፣ ቋንቋዎች ከባሕል ቡድኖች በበለጠ እጅግ የተረጋጋና መከታተያ ያለው መታወቂያ እና ቅርስ አላቸው ፡፡ የኩሽ ሕዝቦች ስለሆነም በአፍሮ-እስያ ቋንቋ ቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ ቋንቋዎችን የሚናገሩ ወይም በታሪክ የሚናገሩ የኩሽ ክላስተር ቋንቋዎች ናቸው ፡፡ እነዚህ የባህል ቡድኖች የተለያዩ አይነቶች ሊሆኑ ይችላሉ እንዲሁም የተለያዩ ልዩ ባህሪያትን ያሳያሉ ነገር ግን የዘላን ከብቶች አርብቶ አደር ወጎችን ጨምሮ ኃይለኛ የጋራ ባህላዊ ፣ ብሄረሰብ እና ቋንቋ ባህሪዎች አሏቸው ፡፡
መነሻ
ግመልን የሚያሳዩ ላስ ጌል ግቢ ውስጥ ኒዮሊቲክ የሮክ ጥበብ ፡፡ ግመሉ መጀመሪያ በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የቤት ውስጥ ሊሆን እና በኋላም ለኩሽቲክ ዘላኖች ፍልሰት አኗኗር አስተዋፅዖ ሊሆን ይችላል ፡፡ [34] [35]
አል-ሗሪዝሚ
መደብ:ሳይንቲስቶች መደብ:ፋርስ መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
ኩሽቲክ እና ኒሎቲክ ሕዝቦች
መነሻ
ከከፍተኛ ስም እና ከጥንት የግብፅ መዛግብት የተሰበሰቡ የቅርስ ጥናት ማስረጃዎች እና የቋንቋ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት የኩሺቲክ ንግግር የመጀመሪያ ማስረጃ በዛሬው ጊዜ የቋንቋ ቤተሰቦች በብዛት በሚኖሩበት ማለትም በአፍሪካ ቀንድ ሳይሆን በሱዳን አንድ ክልል ውስጥ ይገኛል ፡፡ እንደ A-Group ባህል እና C-Group ባህል ያሉ አንዳንድ ቅድመ-ታሪክ ሰሜናዊ ኑቢያን ባህሎች ከቀድሞዎቹ የኩሽቲክ ሕዝቦች ጋር በመደበኛነት ተገናኝተዋል ፡፡ ሌሎች የቋንቋ ምሁራን በአፍሪካ ቀንድ የፕሮቶ-አፍሮአሺያዊ ቋንቋ የመነሻ መነሻ እንደሆኑ አድርገው ስለሚቆጥሩት የአፍሮአሺያዊው የቋንቋ ቤተሰብ ከፍተኛውን ብዝሃነት ያሳያል ተብሎ ስለሚታሰብ ብዙውን ጊዜ የመልክዓ ምድራዊ አቀማመጥን የሚወክል ምልክት ነው ፡፡ [10] [41] [ 42] [43] ጥንታዊው ዲ ኤን ኤ ስለ ምስራቅ አፍሪካዊቷ ሆሎኮን ቅድመ ታሪክ አዲስ የመረጃ ምንጭ ይሰጣል ፣ እናም አስፈላጊ ቀጣይ አቅጣጫ ይህን መረጃ በረጅም ጊዜ ከተቋቋሙት የአርኪዎሎጂ እና የቋንቋ ትምህርቶች ከሚሰጡት ግንዛቤዎች ጋር በጥብቅ ማዋሃድ ነው ፡፡ [44]
የኩሽቲክ ሕዝቦች ቀደም ብለው በታሪክ ውስጥ ከአባይ ሸለቆ ወጥተው መሰደድ ጀመሩ ፡፡ በሰሜን ሶማሊያ ውስጥ ጥንታዊ የዋሻ ሥዕሎች ላስ ገል በአፍሪካ ቀንድ ላሉት የአፍሮ እስያ ተናጋሪዎች ቅድመ አያቶች ናቸው ተብሎ የታመነውን የሕዝብ የመጀመሪያ ምልክቶች ያረጋግጣሉ ፡፡ እጅግ በጣም ጥሩ በሆነ የጥበቃ ሁኔታ ውስጥ የድንጋይ ሥነ-ጥበብ የዱር እንስሳትን እና ያጌጡ ከብቶችን (ላሞችን እና በሬዎችን) ያሳያል ፡፡ በተጨማሪም ሥዕሎቹ ፈጣሪ የሆኑትን አርብቶ አደሮችን ምናልባትም አርብቶ አደሮችን ያሳያሉ ፡፡ [45] ከክርስቶስ ልደት በፊት በ 5 ኛው ሺህ ዓመት በፊት በቅድመ-ታሪክ ሱዳን ውስጥ ይኖሩ የነበሩ ሰዎች በኒዮሊቲክ አብዮት ውስጥ ተሳትፈዋል ፣ ብዙውን ጊዜ በእርሻ መምጣት ከሚያመጣው “የኒዮሊቲክ ፓኬጅ” መካከል የእንስሳትን መንከባከብ ፡፡ የኑቢያ የድንጋይ ንጣፎች በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ እና በአባይ ሸለቆ ዙሪያ የሚታዩትን ተመሳሳይ የከብት አምልኮ የሚጠቁሙ የሚመስሉ ትዕይንቶችን ያሳያል ፡፡ [46] የደቡብ ምዕራብ እስያ ዝርያ ያላቸው የቤት በጎች ፣ ፍየሎች እና ከብቶች በሱዳን ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ Sudan8000 ዓመታት ከመድረሳቸው በፊት (ቢ ፒ) ከመጀመራቸው በፊት ወደ ምሥራቅ አፍሪካ ከ spread5000 ቢፒ ጀምሮ ተሰራጭተው በመጨረሻም ወደ ደቡባዊው አፍሪካ እስከ ≈2000 ቢፒ ደርሰዋል ፡፡ አርብቶ አደርነት - በእንስሳት እርባታ ላይ ያተኮረ የአኗኗር ዘይቤ - ወደ ምስራቅ አፍሪካ እንዴት እንደተሰራጨ ግልፅ አይደለም ፡፡ የከብት እርባታ በሰሜን ኢትዮጵያ እና በጅቡቲ በአንፃራዊነት ዘግይቶ ከ ‹4500–4000 ቢፒ ›የሚወጣ ሲሆን በአፍሪካ ቀንድ እና በደቡብ ሱዳን ውስጥ በሌሎች አካባቢዎችም በደንብ አልተመዘገበም ፡፡
ከክርስቶስ ልደት በፊት በ 5 ኛው ሺህ ዓመት (እ.ኤ.አ.) በአሁኑ ጊዜ በሱዳን የሚኖሩት ፕሮቶ-ኩሻውያን ከዚህ ቀደም ገበሬዎች በነበሩ ቁጭ ያሉ ቡድኖች እንስሳትን ለማዳረስ በሚያስችለው የኒዮሊቲክ አብዮት ውስጥ ተሳትፈዋል ፡፡ [47] አህዮች ለመጀመሪያ ጊዜ በኖቢያ ውስጥ በአርብቶ አደሮች የተረከቡት የዘመናዊው አህያ የኑቢያ እና የሶማሊያ ዝርያ ያላቸው የዱር አህያ ዝርያዎች ናቸው ፡፡ [48] አህዮች የዚያን ባህል ዋና የእንሰሳት እንስሳ እና የቤት ውስጥ እርባታ በሬውን ተክተው የአርብቶ አደር ባህሎችን ተንቀሳቃሽነት ለማሳደግ ያገለግላሉ ፣ መንጋዎችን ለማኘክ ጊዜ የማያስፈልጋቸው ባለሞያዎች ላይ የበለጠ ጥቅም አላቸው ፣ እናም በመላ በረጅም ርቀት ፍልሰቶች ልማት አስፈላጊ ነበሩ ፡፡ አፍሪካ [49] የኑቢያ የድንጋይ ንጣፎች በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ እና በአባይ ሸለቆ ዙሪያ የሚታዩትን ተመሳሳይ የከብት አምልኮ የሚጠቁሙ የሚመስሉ ትዕይንቶችን ያሳያል ፡፡ [46] Puntlandንትላንድ እና የሶማሌላንድ የሶማሌ ክልሎች እንደዚህ ያሉ በርካታ የአርኪኦሎጂ ሥፍራዎች እና የመለኪታዊ መዋቅሮች መኖሪያ ናቸው ፣ በተመሳሳይ በሐድ ፣ በጉድሞ ቢዮ ካስ ፣ በድባሊን ፣ በዳህ ማሮዲ እና በሌሎች በርካታ ቦታዎች የሚገኙ ተመሳሳይ የሮክ ስነ-ጥበባት የተገኙ ሲሆን ጥንታዊ ሕንፃዎች ግን በአወባሬ ተገኝተዋል ፡፡ ፣ አውቡቤ ፣ አሙድ ፣ አባሳ ፣ Sheikhህ ፣ አይናቦ ፣ አው-በርኸድሌ ፣ ሃይስ ፣ ማይህህድ ፣ ሃይላን ፣ ካable ፣ ቆምቡል እና ኤል አዮ ፡፡ [50] ሆኖም ፣ ብዙዎቹ እነዚህ የቆዩ መዋቅሮች ገና በትክክል አልተመረመሩም ፣ ይህ ሂደት በአካባቢያዊ ታሪክ ላይ የበለጠ ብርሃንን ለማብራራት እና ለትውልድ እንዲተርፉ ለማመቻቸት ይረዳል ፡፡ [51]
ምስራቅ አፍሪካ
በተጨማሪ ይመልከቱ: - ሳቫና አርብቶ አደር ኒዮሊቲክ ፣ ካሎኮል አምድ ሳይት ፣ ባንቱ መስፋፋት ፣ ኤሌሜንታይታን እና አዛኒያ.
በተዛመዱ ቅርሶች እና የአፅም ቅርሶች በአርኪኦሎጂያዊ ግንኙነቶች መሠረት ኩሺያውያን ለመጀመሪያ ጊዜ በ 5,200 እና 3,300 ybp መካከል በኬንያ ቆላማ ውስጥ ሰፈሩ ፣ ይህ የሎውላንድ ሳቫና አርብቶ አደር ኒኦሊቲክ ተብሎ ይጠራል ፡፡ እነዚህ የከብት መንጋ ማህበረሰቦች ከዚያ በኋላ ወደ 3,300 ybp አካባቢ ወደ ኬንያ እና ታንዛኒያ ደጋማ አካባቢዎች ተሰራጭተዋል ፣ በዚህም ምክንያት የደጋ ሳቫና አርብቶ አደር ኒዮሊቲክ ምዕራፍ ተብሎ ተጠርቷል ፡፡ [52] [53] የካሎኮል ምሰሶ ጣቢያ ኬንያ ውስጥ በቱርካና ሃይቅ ምዕራባዊ ክፍል የሚገኝ የቅርስ ጥናት ነው ፡፡ እንደ አንድ ያሉ ምሰሶ ቦታዎች ወይም ናሞራቱንጋ በአዕማድ ባስልታል ምሰሶዎች ተለይተው የሚታወቁ ሲሆን ከእነዚህ ጣቢያዎች ውስጥ ብዙዎቹ ከአርብቶ አደር ኒኦሊቲክ ሐ. ከ 5000 እስከ 4000 ቢ.ፒ. [54] አርኪኦሎጂስቶች ከዚህ ቀደም በእነዚህ ጣቢያዎች በአንዱ ላይ የሚገኙት ምሰሶዎች በሰሜናዊ ኬንያ ውስጥ እንደ ቦራና ላሉት በአሁኑ ጊዜ በኩሽቲክ ተናጋሪ ማኅበረሰቦች ዘንድ ከሚታወቀው የመደባለቅ ጠቀሜታ ካላቸው ከዋክብት ጋር የተጣጣሙ ናቸው ሲሉ ተከራክረዋል ፡፡ [55] የአርኪኦሎጂ ሥፍራዎች የአርኪዎሎጂ ጥናት ዓላማዎች ነበሩ ተብሎ ይታሰብ ነበር ፣ ነገር ግን አዲስ የራዲዮካርበን የፍቅር ጓደኝነት ጥረቶች እነዚህን ትርጓሜዎች ጥያቄ ውስጥ ያስገባቸዋል ፣ ምክንያቱም ቦታዎቹ ከዚህ ቀደም ከታሰበው በላይ የቆዩ መሆናቸው ታውቋል ፡፡ [56]
በደቡባዊው የሳቫና አርብቶ አደር ኒዮሊቲክ እረኞች ቡድን በመጨረሻ ወደ ደቡብ አፍሪቃ ለሚደረገው የአርብቶ አደር ስርጭት ተጠያቂ ሊሆኑ ይችላሉ-የጄኔቲክ መረጃዎች እንደሚያሳዩት በታንዛኒያ ሉክማንዳ ከሚገኘው የሳቫና አርብቶ አደር ኒኦሊቲክ ግለሰብ እና በምዕራብ ኬፕ ፣ ደቡብ አፍሪቃ ውስጥ ባሉ ጥንታዊ እረኞች መካከል ያለውን ግንኙነት ያሳያል ፡፡ 57]
አዛኒያ በደቡብ ምስራቅ ሞቃታማ አፍሪካ የተለያዩ አካባቢዎች የተተገበረ ስም ነው ፡፡ [58] በሮማውያን ዘመን እና ምናልባትም ቀደም ሲል ፣ የስም ስያሜው የሚያመለክተው ከኬንያ ጀምሮ እስከ 59 ድረስ እስከ ደቡብ እስከ ታንዛኒያ ድረስ ያለውን የደቡብ ምስራቅ አፍሪካን የባህር ዳርቻ ነው ፡፡ የታሪክ ምሁራን ቀደም ሲል የአርብቶ አደር ኒዮሊቲክ ማህበረሰቦችን በታሪካዊ ጽሑፎች ውስጥ ከተጠቀሰው “አዛናዊያን” ጋር አገናኝተዋል ፡፡
የአፍሪካ ቀንድ
በተጨማሪ የሶማሊያ ታሪክ ፣ የኢትዮጵያ ታሪክ ፣ የኤርትራ ታሪክ እና የአቢሲኒያ ህዝብ ይመልከቱ.
የ Eritreaል መካከለኛዎቹ የ 125,000 ዓመታት ዕድሜ ያላቸው በኤርትራ ውስጥ ተገኝተዋል ፣ [61] ቀደምት የሰው ልጆች አመጋገባቸውን የሚያመለክተው በባህር ዳርቻ ማበጠር የተገኘውን የባህር ምግብ ነው ፡፡
የቋንቋ ምሁራን እንደሚናገሩት ከሆነ የአፍሪቃ ቀንድ የፕሮቶ-አፍሮአሺያዊ ቋንቋ የመጀመሪያ መነሻ ሊሆን ይችላል ምክንያቱም የአፍሮአሺያዊ ቋንቋ ቤተሰብ እጅግ የላቀ ብዝሃነትን ያሳያል ፣ ይህ ደግሞ ብዙውን ጊዜ የጂኦግራፊያዊ አመጣጥን የሚወክል ምልክት ነው። የአፍሪካ ቀንድ እንዲሁ ኤፕ 1 ቢ 1 ሀፕሎፕፕፕ የተገኘበት ቦታ ነው ፣ ክሪስቶፈር እሬት እና ሾማርካ ኬይታ የኢ 1 ቢ 1 ቢ የዘር ሐረግ መልክአ ምድራዊ አቀማመጥ ከአፍሪካዊያን ቋንቋዎች ስርጭት ጋር የሚገጥም መሆኑን ጠቁመዋል ፡፡ [10] በአፍሪካዊ ተናጋሪው ህዝብ ላይ የተደረገው የዘረመል ትንተና ከ 23,000 ዓመታት በፊት በግብፅ በኩል ወደ አፍሪካ ቀንድ ቅድመ-ግብርና ወደ አፍሪካ ፍልሰት መከሰቱንና በክልሉ ውስጥ ኢትዮ-ሶማሌ የሚል ስያሜ የተሰጠው አፍሪካዊ ያልሆነ ትውልድን አመጣ ፡፡ [62 ]
በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የመንግሥት ግንባታ የመጀመሪያ ማስረጃ በጥንታዊ የግብፅ ምንጮች ከተመዘገበው አካባቢ የመጣ ነው ፡፡ የ ofንት ምድር (ግብፃዊው pwnt ፣ ተለዋጭ የግብፃዊያን ንባቦች Pwene (t) [63]) ጥንታዊ መንግሥት ነበር ፡፡ የግብፅ የንግድ አጋር ወርቅ ፣ ጥሩ መዓዛ ያላቸው ሙጫዎች ፣ ጥቁር እንጨቶች ፣ የዝሆን ጥርስ ፣ የዝሆን ጥርስ እና የዱር እንስሳት በማምረት እና ወደ ውጭ በመላክ ይታወቅ ነበር ፡፡ ክልሉ ከጥንት ግብፃውያን የንግድ ጉዞዎች ወደ እሱ የታወቀ ነው ፡፡ [63] ወደ untንት ለመጀመሪያ ጊዜ የተመዘገበው ጥንታዊ የግብፅ ጉዞ በአምስተኛው ስርወ መንግሥት (በ 25 ኛው ክፍለ ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት) በፈርኦን ሳሁሬ የተደራጀ ነበር ፡፡ ሆኖም ከ Pንት ወርቅ በአራተኛው ሥርወ መንግሥት በፈርዖን ኩፉ ዘመን ልክ በግብፅ እንደነበረ ይመዘገባል ፡፡ [64]
በመቀጠልም በስድስተኛው ፣ በአስራ አንደኛው ፣ በአስራ ሁለተኛው እና በአሥራ ስምንተኛው የግብጽ ግዛቶች ውስጥ ወደ untንት ተጨማሪ ጉዞዎች ነበሩ ፡፡ በአሥራ ሁለተኛው ሥርወ መንግሥት ከ Pንት ጋር የንግድ ሥራ በመርከብ በተሰበረ መርከበኛ ተረት ውስጥ በታዋቂ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ይከበር ነበር ፡፡
በኋላ ላይ በጥንታዊ ግሪካውያን ዘንድ ከሚታወቀው ኦፖን ጋር ሊመሳሰል ይችላል ፣ [65] [66] [67] አንዳንድ የመጽሐፍ ቅዱስ ሊቃውንት ደግሞ መጽሐፍ ቅዱስ ካለው የ Putት ምድር ጋር አመሳስለውታል ፡፡ [68] በሀትheፕሱ መቃብር ላይ በተቀረጹ ጽሑፎች እንደሚታየው መንግሥቱ በዕጣኑ ታዋቂ ነበር: የሁለቱ ምድር ዙፋኖች ጌታ በአሜን እንዲህ ተባለ: - ‘በልቤ ውስጥ ያለች ፀጋዬ ልጄ ፣ በሰላም ና ፣ በሰላም ኑ ፣ ማትካሬ [ ሀትheፕሱት]… ሙሉውን untንት እሰጥሃለሁ your የእስራኤልን ወደቦች በሚቀላቀሉ ምስጢራዊ ዳርቻዎች ላይ ወታደሮችዎን በምድር እና በውሃ እመራቸዋለሁ incense እነሱ የወደዱትን ያህል ዕጣን ይወስዳሉ። መርከቦቻቸውን በአረንጓዴ (ማለትም ትኩስ) ዕጣንና በምድሪቱ መልካም ነገሮች ሁሉ በልባቸው እርካታ ይጫናሉ። ’[69]
አንዳንድ ጊዜ untንት Ta netjer (tꜣ nṯr) ፣ “የእግዚአብሔር ምድር” ተብሎ ይጠራል። [70] የuntንት ትክክለኛ ቦታ አሁንም በታሪክ ጸሐፊዎች ዘንድ ተከራካሪ ነው ፡፡ ዛሬ አብዛኞቹ ምሁራን Pንት በደቡብ ምስራቅ ግብፅ እንደነበረ ያምናሉ ፣ ምናልባትም ምናልባትም በዘመናዊ ጅቡቲ ፣ በሶማሊያ ፣ በሰሜን ምስራቅ ኢትዮጵያ ፣ በኤርትራ እና በሱዳን የቀይ ባህር የከብት አርብቶ አደር አካባቢ ነው ፡፡ [71] በተጨማሪም ግዛቱ የአፍሪካን ቀንድ እና የደቡብ አረቢያንም ይሸፍናል ፡፡ [72] [73] በአፍሪካ ቀንድ ጫፍ ላይ የምትገኘው የሶማሊያ አስተዳደራዊ ክልል Puntlandንትላንድ የ Pንት ምድርን በመጥቀስ ተሰየመች ፡፡ የሚገርመው ሀበሻ የሚለው ቃል (‹የአቢሲኒያ ህዝብ› ተብሎም ይጠራል) የሚለው ቃል በታሪክ (ከአቢሲኒያ የኢትዮጵያ መላመድ በፊት) በአፍሪካ ቀንድ የሚገኙትን ህዝቦች በሙሉ በአረብ ተጓ andች እና በጂኦግራፊያውያን ለማመልከት ጥቅም ላይ ውሏል ፡፡ ከእነዚህ ተጓlersች መካከል የመጀመሪያው በ 872 እዘአ አካባቢውን የጎበኘው አል-ያዕቁቢ ነበር ፡፡ ይህ ቃል አንዳንድ ምሁራን የግብፃዊ ነው ብለው ያስባሉ የደቡብ አረቢያ ኤድዋርድ ግላስር የደቡብ አረብ ኤክስፐርት ኤድዋርድ ግላስር “ሄሮግሊፍክ cbstjw” “እጣን ከሚያመርቱ አካባቢዎች የመጡ የውጭ ሀገር ሰዎች” (ማለትም untንት) ንግስት ሀትheፕሱ ሐ. ከክርስቶስ ልደት በፊት 1460 በፊት ፣ የቃሉ የመጀመሪያ አጠቃቀም ወይም በሆነ መንገድ የተገናኘ ነበር። አብዛኛው የዓለማችን ዕጣን ፣ ወደ 82% ገደማ የሚሆነው አሁንም በሶማሊያ ውስጥ የሚመረቱ ሲሆን ጥቂት እጣዎችም በአጎራባች ደቡብ አረብያ ፣ ኢትዮጵያ እና ሱዳን ተሰበሰቡ ፡፡ [75] [76] [77]
ታ netjer (tꜣ nṯr) ፣ ትርጉሙም “የእግዚአብሔር ምድር” ማለት ነው ፡፡ ይህ የሚያመለክተው ከፀሐይ አምላክ ክልሎች ማለትም በፀሐይ መውጫ አቅጣጫ ከሚገኙት ክልሎች ወደ ምስራቅ ግብፅ ነበር ፡፡ እነዚህ የምስራቅ ክልሎች ሀብቶች በቤተመቅደሶች ውስጥ የሚያገለግሉ ምርቶችን ያካትታሉ ፣ በተለይም ዕጣንን ያጠኑ ነበር ፡፡ የቆዩ ሥነ ጽሑፍ (እና የአሁኑ መደበኛ ያልሆነ ሥነ ጽሑፍ) “የእግዚአብሔር ምድር” የሚለው ስያሜ “ቅድስት ምድር” ወይም “የአማልክት / ቅድመ አያቶች ምድር” ተብሎ ሲተረጎም የጥንት ግብፃውያን የuntንት ምድርን እንደ ቅድመ አያቶቻቸው ይመለከቱ ነበር ማለት ነው ፡፡. የ WM ፍሊንደርስ ፔትሪ የዘር ሀረግ ከ Pንት ወይም ከፓንት እንደመጣ እና “ፓን ወይም untንት በቀይ ባህር ደቡብ ጫፍ ላይ የሚገኝ አንድ ወረዳ ነው ፣ ይህም ምናልባት የአፍሪካንም ሆነ የአረቢያን ዳርቻዎች ያቀፈ ነው ፡፡” [79] ከዚህም በላይ EA ዋሊስ ቡጅ እንዳስታወቀው “በግብፃውያን ዘመን የነበረው የግብፅ ወግ የግብፃውያን ተወላጅ መኖሪያ ቤት Pንት ነበር” የሚል ነበር ፡፡ ሆኖም ታ ኔትጀር የሚለው ቃል በግብፅ ደቡብ ምስራቅ በምትገኘው untንት ላይ ብቻ የተተገበረ አይደለም ፣ እንዲሁም በምሥራቅ እና በግብፅ ሰሜን ምስራቅ እስያ ክልሎች ማለትም እንደ ቤተመቅደሶች የእንጨት ምንጭ ለነበረው እንደ ሊባኖስ ነው ፡፡ [81]
ከአዲሱ መንግሥት ዘመን ማብቂያ በኋላ untንት “የማይረባ እና ድንቅ አፈታሪኮች እና አፈ ታሪኮች ምድር” ሆነች ፡፡ በዙሪያዬ ፣ ዓለም በድንገት ወደ አበባ በሚፈነዳበት ጊዜ ወደ untንት እንደተተረጎመ ሰው ወይም በ reedflats ውስጥ እንዳለ አንድ ሰው ነኝ ፡፡ [87]
Untንት ከወደቀ በኋላ ወይም በተመሳሳይ ጊዜ መሮጥ በአንድ ወቅት በኤርትራ እና በሰሜን ኢትዮጵያ ሴማዊ ቋንቋ ተናጋሪ የመሆኑን ማስረጃ በ 2000 ከክርስቶስ ልደት በፊት በፊት ይጀምራል ፡፡
የላሊበላ የቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ፣ የ 12 ኛው ክፍለዘመን የአገው ዛግዌ ሥርወ መንግሥት ፡፡ የሃይማኖት ወሳኝ ሚና በኩሽቲክ ሕዝቦች ዘንድ በሁሉም ቦታ ይገኛል ፡፡
በጥንታዊ ዘመን በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የተቀመጡ አፈታሪክ ሰዎች እና መንግሥት የነበሩ ማክሮቢያውያን በሄሮዶተስ ተጠቅሰዋል ፡፡ እነሱ በእድሜያቸው እና በሀብታቸው የተመሰገኑ ሲሆን “ከሰው ሁሉ ረጅምና እጅግ የላቁ” ተብለዋል ፡፡ [97] ማክሮቢያውያን ተዋጊ እረኞች እና የባህር ተጓrsች ነበሩ ፡፡ በሄሮዶቱስ ዘገባ መሠረት የፋርስ ንጉሠ ነገሥት ካምቢሴስ II ግብፅን ድል ባደረገበት ጊዜ (525 ዓክልበ. ግድም) አምባሳደሮችን ወደ ማክሮቢያ በመላክ ማቅረቡን ለማሳመን የ Macrobian ንጉሥ የቅንጦት ስጦታዎችን አመጡ ፡፡ በቁመታቸው እና በውበታቸው ተመርጠው የተመረጡት የማክሮቢያ ገዥ ባልተከፈተ ቀስት መልክ ለፋርስ አቻቸው ፈታኝ ምላሽ ሰጡ-ፋርሶች መሳል ከቻሉ አገራቸውን የመውረር መብት አላቸው ፣ ግን እስከዚያው ማክቢያውያን ግዛታቸውን ለመውረር በጭራሽ ያልወሰኑትን አማልክት ማመስገን አለባቸው ፡፡ [97] [98] ማክሮቢያውያን ከምሥራቅ እስከ ምዕራብ የሚታወቁና በሥነ-ሕንጻ እጅግ የተሻሻሉና በሀብታቸውም እጅግ የታወቁ የክልል ኃይል ስለነበሩ በጣም ብዙ ከመሆናቸው የተነሳ ማክሮቢያውያኑ እስረኞቻቸውን በወርቅ ሰንሰለቶች እስክታሰሩ ድረስ በጣም ብዙ ነበር ፡፡ እንደ ሄሮዶቱስ ገለፃ ማክቢራያውያን እጅግ የተሻሻለ የአስከሬን አስከሬን ይለማመዱ ነበር ፡፡ ማክሮቢያውያን በመጀመሪያ ከሬሳዎች እርጥበትን በማውጣት የሟቾችን አስቀርተዋል ፣ ከዚያም አስከሬኖቹን በፕላስተር ዓይነት በመደርደር እና በመጨረሻም ሟቹን በተጨባጭ ለመምሰል ሲሉ ውጫዊውን በቀለማት ያሸበረቁ ናቸው ፡፡ ከዚያም አስከሬኑን ባዶ በሆነ ክሪስታል አምድ ውስጥ አስቀመጡት ፣ ይህም ለአንድ ዓመት ያህል በቤታቸው ውስጥ ያስቀምጡት ነበር ፡፡
ክርስትና ፣ አይሁዲነት እና እስልምና ከገቡ በኋላ የኩሽቲክ ሕዝቦች የተለያዩ ታሪኮች ተለያይተው የተለያዩ የከተማ ግዛቶችን ፣ ግዛቶችን እና ultanልጣኔቶችን አቋቋሙ ፡፡ [100]
ሱዳን
ኑቢያ ወይም ታ-ሴቲ በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ በግምት ከአባይ ሸለቆ (በላይኛው ግብፅ የመጀመሪያ የዓይን ሞራ ግርዶሽ አቅራቢያ) በስተ ምሥራቅ እስከ ቀይ ባህር ዳርቻዎች ፣ በደቡብ በኩል እስከ ካርቱም አቅራቢያ (አሁን ሱዳን በምትባለው አካባቢ) ፣ እና ወደ ምዕራብ ወደ ሊቢያ በረሃ ኑቢያ በትምህርታዊነት በተለምዶ በሁለት ክልሎች የተከፋፈለች ሲሆን የደቡባዊው ክፍል በሰሜን በኩል እስከ ሁለተኛው የናይል ካታራክት ደቡባዊ ጫፍ የላይኛው ኑቢያ ተብሎ ይጠራ ነበር ፡፡ ይህ በጥንታዊ ግብፅ በ 18 ኛው ሥርወ-መንግሥት ፈርዖኖች ስር ኩሽ (ኩሽ) ተብሎ ይጠራ የነበረ ሲሆን በጥንት ግሪኮች አይቲዮፊያ ተብሎ ይጠራ ነበር ፡፡ በታችኛው ኑቢያ የክልሉ ሰሜናዊ ክፍል ሲሆን ከሁለተኛው እና ከመጀመሪያው የአስዋን የዓይን ሞራ ግርዶሽ መካከል ይገኛል ፡፡ ይህ ዋዋት ተባለ ፡፡
የታችኛው ኑቢያ በሰሜን የኑቢያ ክፍል ነው ፣ ከላይኛው ኑቢያ በአባይ ወንዝ ተፋሰስ ፡፡ አንዳንድ ጊዜ እስከ አንደኛ እና ሁለተኛ የዓይን ሞራ ግርዶሽ (በግሪኮ-ሮማን ጂኦግራፊስቶች ትሪኮንታስታስዮኒስ በመባል የሚታወቀው ክልል) እስከ ላይ እስከ እስከ አስዋን ድረስ ተዘርግቷል ፡፡ እጅግ ብዙ የላይኛው ግብፅ እና የሰሜን የታችኛው ኑቢያ በአስዋን ከፍተኛ ግድብ ግንባታ እና የናስር ሐይቅ በመፍጠር በጎርፍ ተጥለቅልቀዋል ፡፡ ሆኖም ከጥፋት ውሃው በፊት የተካሄደው ጥልቅ የአርኪዎሎጂ ሥራ የአከባቢው ታሪክ ከላዩ ኑቢያ በተሻለ የሚታወቅ ነው ማለት ነው ፡፡ የእሱ ታሪክም ከግብፅ ጋር ካለው ረጅም ግንኙነት ይታወቃል ፡፡
በላይኛው ግብፅ እና በታችኛው ኑቢያ ውስጥ የተለያዩ ባህሎች ነበሩ ፣ ባድሪያን ፣ አምራቲያን ፣ ገርዜአን ፣ ኤ-ቡድን ፣ ቢ-ቡድን እና ሲ-ግሩፕ ፡፡
በታችኛው ኑቢያ በግብፅ ተይዛ ነበር ፣ ግብፃውያኑ በአንደኛው የመካከለኛ ዘመን ወቅት ሲወጡ ዝቅተኛ ኑቢያ የ የላይኛው የኑቢያ መንግሥት የከርማ አካል የሆነች ይመስላል ፡፡ አዲሱ መንግሥት የኑቢያ እና የታችኛው ኑቢያ በተለይም ከግብፅ ጋር የተቀራረበ ነበር ፣ ግን ከሁለተኛው መካከለኛ ጊዜ ጋር ናፓታ ዙሪያ የተመሠረተ የነፃ የኩሽ ግዛት ማዕከል ሆነ ፡፡ ምናልባት ከክርስቶስ ልደት በፊት 591 ገደማ የኩሽ ዋና ከተማ ወደ ደቡብ ወደ ሜሮ ተዛወረ ፡፡ የጥንት ሜሮይቲክ ቋንቋ ከየትኛው የቋንቋ ቤተሰብ ጋር እንደሚዛመድም እርግጠኛ አይደለም ፡፡ ኪርስቲ ሮዋን ሜሮቲክ ልክ እንደ ግብፅ ቋንቋ የአፍሮአሺያዊ ቤተሰብ እንደሆነች ጠቁመዋል [104] [105] በሌላ በኩል ክላውድ ሪሊ ሜሮቲክ እንደ ኖቢን (ወይም ኑቢያን) ቋንቋ የኒሎ-ሳሃራን ቤተሰብ የምስራቅ ሱዳን ቅርንጫፍ እንደሆነ ሀሳብ ያቀርባል [106] [107]
በአራተኛው መቶ ክፍለዘመን በኖባታ [108] ሜሮቲክ ኢምፓየር ከወደቀ እና አክሱማውያን አካባቢው የ ‹X-Group› መኖሪያ ሆነ ፣ የባላና ባህል በመባልም የሚታወቀው የኖቢያን ቋንቋዎችን ወደ ኑቢያ ያስተዋወቁ የኖባታ ሰዎች ነበሩ ፡፡ ይህ በአምስተኛው ክፍለ ዘመን ወደ ኖባትቢያ የክርስቲያን ግዛት ተለውጧል ፡፡ ኖባትያ የላይኛው የኑቢያ ግዛት ከሆነችው ማኩሪያ ጋር ተዋህዳለች ፣ ግን ታችኛው ኑቢያ በቋሚነት አረቢያ እና እስላማዊ ሆነች እና በመጨረሻም እንደ አል-ማሪስ ግዛት ገለልተኛ ሆነች ፡፡ አብዛኛው የታችኛው ኑቢያ በ 1517 የኦቶማን ወረራ ወቅት በመደበኛነት በግብፅ የተካተተ ሲሆን ከዚያን ጊዜ አንስቶ ሩቅ ደቡብ ብቻ በሱዳን በመያዝ የግብፅ አካል ሆና ቆይታለች ፡፡
የዘረመል ማስረጃ (በዶቦን እና ሌሎች እ.ኤ.አ. አንድ ጥናት 2015) ዘመናዊ ኑቢያውያን ተመሳሳይ የቋንቋ ዝምድና ካላቸው ቡድኖች ጋር እንደማይሰባሰቡ ይጠቁማሉ ፣ ግን ከሱዳን አፍሮ-እስያ ተናጋሪ ቡድኖች (ከሱዳን አረቦች እና ከኩሽቲክ ቤጃ) እና ከአፍሮ-እስያያዊያን ኢትዮጵያውያን ጋር ፡፡ ኑቢያውያን በሚቲኮንድሪያል እና በ Y- ዲ ኤን ኤ የዘር ሐረግ ውስጥ ከግብፃውያንና ከኢትዮጵያውያን ጋር የበለጠ እንደሚመሳሰሉ ቢነገርም በአጠቃላይ የዘር ውርስ ከኢትዮጵያውያን ጋር ቅርብ ናቸው ፡፡ በተጨማሪም በጥናቱ መሠረት “ኑቢያውያን በአረቦች ተጽዕኖ የተደረጉት እስልምና በ 651 እዘአ መምጣቱን ተከትሎ ለረጅም ጊዜያት ወደ ዓባይ ሸለቆ በመግባታቸው ነው ፡፡” [109]
ሌሎች ጥናቶች ጥንታዊውን የሱዳንን እና የግብፅን ክፍል ከአፍሪካ ቀንድ ጋር ያገናኙ ናቸው ፣ ምንም እንኳን ይህ ሙሉ በሙሉ ሙሉ በሙሉ የተሟላ አይደለም እናም በአርኪዎሎጂ ፣ በቋንቋ ፣ በጂኦግራፊ እና በሌሎች መረጃዎች በተረጋገጡ መላምቶች ውስጥ መቀመጥ አለበት ፡፡ በእንደዚህ ዐውደ-ጽሑፎች ውስጥ የአካላዊ አንትሮፖሎጂያዊ መረጃዎች እንደሚያመለክቱት ቀደምት የናይል ሸለቆ ሕዝቦች እንደ አንድ የአፍሪካ የዘር ሐረግ ተለይተው ሊታወቁ ይችላሉ ፣ ግን የአከባቢን ልዩነት ያሳያል ፡፡ ይህ ልዩነት በባህላዊ እና በጂኦግራፊ የተጎዱትን እንደ ጂን ፍሰት ፣ የጄኔቲክ መንሸራተት እና የተፈጥሮ ምርጫን የመሳሰሉ የዝግመተ ለውጥ ኃይሎች የአጭርና የረጅም ጊዜ ውጤቶችን ይወክላል ፡፡ [110] [111] [112] [113] [114]
ብሌሚየስ ቢያንስ 600 ከክርስቶስ ልደት በፊት ጀምሮ እስከ 3 ኛው ክፍለ ዘመን AD በኑቢያ ውስጥ የነበረ የቤጃ ጎሳ መንግሥት ነበር ፡፡ እነሱ በኋለኛው የግዛት ግዛት በሮማውያን ታሪክ ውስጥ የተገለጹ ሲሆን ንጉሠ ነገሥቱ ዲዮቅልጥያኖስ በምዕራባዊው በረሃ ቅርጫፎች የኖባታን ቅጥረኞች በብሌሚስ ከተሰነዘረባቸው ወረራ የመከላከል የደቡባዊ ድንበር አስዋን እንዲጠብቁ አስገደደ ፡፡ [115] [116] ብሌሚስ በዘመናዊቷ ሱዳን በምትባል አካባቢ አንድ ትልቅ ክልል ተቆጣጠረች ፡፡ እንደ ፋራስ ፣ ካላብሻ ፣ ባላና እና አኒባ ያሉ በርካታ አስፈላጊ ከተሞች ነበሩ ፡፡ ሁሉም በግብፃውያን ፣ በሄለኒክ ፣ በሮማውያን እና በኑቢያ ንጥረ ነገሮች ድብልቅ በሆኑ ግድግዳዎች እና ማማዎች የተጠናከሩ ነበሩ ፡፡ የብለሜስ ባህል እንዲሁ በሜሮቲክ ባህል ተጽዕኖ ስር ነበር ፡፡ ሃይማኖታቸው በካላብሻ እና በፊላ ቤተመቅደሶች ውስጥ ያተኮረ ነበር ፡፡ የቀድሞው ህንፃ አንድ ትልቅ የአከባቢ የስነ-ህንፃ ድንቅ ስራ ነበር ፣ ማንዱሊስ የተባለ የፀሐይ ፣ እንደ አንበሳ የመሰለ መለኮት የሚመለክበት ፡፡ ፊሊስ ለአይሲስ ፣ ለማንዱሊስ እና ለአንሁር መቅደሶች ያሉበት የጅምላ ጉዞ ስፍራ ነበር ፡፡ የሮማው ንጉሠ ነገሥት አውግስጦስ እና ትራጃን በአዳዲስ ቤተመቅደሶች ፣ በአደባባዮች እና በታላቅ ሥራዎች ብዙ መዋጮ ያደረጉበት ቦታ ነበር ፡፡
ደቡብ አፍሪካ
ከምስራቅ አፍሪካ የተወለዱት የጥንት የደቡብ ኩሽቲክ ተናጋሪ አርብቶ አደሮች ወደ ደቡብ ምስራቅ አፍሪካ ተዛውረው መገኘታቸው ዛሬ በሺዎች ከሚቆጠሩ ዓመታት በፊት በአግሮ አርብቶ አደር ፍልሰቶች በተጎዱት ሁሉም የናሙና እና የቾ ዘመናዊ ዘሮች ውስጥ የሚገኙትን የዘር ውርስ የሚያሳይ ነው ፡፡ 117] የእነዚህ ህዝቦች ፍልሰት በሳቫና አርብቶ አደር ኒዮሊቲክ ወቅት አርብቶ አደርን ወደ ምስራቅ እና ደቡብ አፍሪካ አስተዋውቋል ፡፡ የቆዳ ቀለም ማቅለሚያ ጂን ፣ SLC24A5 ፣ በሩቅ ደቡብ አፍሪካ በሚገኙ የከይሳይያን ሕዝቦች ውስጥ የቅርብ ጊዜ የማጣጣም ዝግመተ ለውጥን ተመልክቷል ፣ የሃፕሎፕፕፕ ትንተና እና የስነሕዝብ ሞዴሎች እንደሚያመለክቱት ክብሩ ባለፉት 3,000 ዓመታት ውስጥ በምሥራቅ አፍሪካ አርብቶ አደሮች ብቻ ነበር ፡፡ የ “SLC24A5” ጠንካራ ምርጫ በጣም በቅርብ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ጠንካራ ፣ ቀጣይነት ያለው መላመድ ያልተለመደ ምሳሌ ነው። [118] [119]
ቋንቋዎች
ዋና መጣጥፎች-የኩሽ ቋንቋዎች ፣ የኢትዮጵያ ሴማዊ ቋንቋዎች እና የኦሞቲክ ቋንቋዎች
የኩሽቲክ ቋንቋዎች
ተጨማሪ መረጃ-የኩሽቲክ ሕዝቦች § የኩሽቲክ ተናጋሪዎች
የኩሽቲክ ቋንቋዎች ብዙውን ጊዜ የሚከተሉትን ቅርንጫፎች እንደሚያካትቱ ይቆጠራሉ ፡፡
ማዕከላዊ ኩሽቲክ (የአገው ቋንቋዎች)
ምስራቅ ኩሽቲክ
የሎውላንድ ምስራቅ ኩሽቲክ
ሃይላንድ ምስራቅ ኩሽቲክ
ያአኩ-ዱላይ
ዳሃሎ
ደቡብ ኩሽቲክ
የሶማሌ ቋንቋ ፣ ኦሮሚኛ እና አፋር በኢትዮጵያ እንደ ይፋ ቋንቋ ዕውቅና ሰጡ ፡፡ [121] አፋር እና ሶማሊኛ እንደ ብሄራዊ ቋንቋ እውቅና የተሰጣቸው ግን በጅቡቲ ኦፊሴላዊ ቋንቋዎች አይደሉም ፡፡
የጠፋው የኩሽቲክ ቋንቋዎች
የቋንቋ ማስረጃ (እንደ ክላውድ ሪሊ 2008 ፣ 2010 ፣ 2016 እና ጁሊን ኮፐር 2017) በጥንት ጊዜ የኩሽቲክ ቋንቋዎች የሚታወቁት በደቡባዊ ግብፅ እና በሰሜን ሱዳን በአሁኑ ጊዜ በሚያልፈው ጥንታዊው በታችኛው ኑቢያ ውስጥ እንደሆነ እና የኒሎ-ሳሃራ ቋንቋዎች የምስራቃዊ የሱዳን ቅርንጫፍ በስተሰሜን ወደ ታችኛው ኑቢያ ወደ ምስራቅ ሱዳናዊ ቋንቋዎች ከመስፋፋቱ በፊት በደቡብ (የላይኛው የጥንት የከርማ ባህል በሚገኝበት) በደቡብ ኑቢያ ውስጥ ይነገር ነበር። [17] [101] [102] [103]
ጁሊን ኩፐር (2017) በጥንት ዘመን የኩሽቲክ ቋንቋዎች የሚነገሩት በታችኛው ኑቢያ (የዛሬይቱ ሱዳን ሰሜናዊ ክፍል) ውስጥ ነበር-
በጥንት ጊዜ በሱዳን ውስጥ አፍሮሲያቲክ ቋንቋዎች በዋናነት በአፍሪካ ምሥራቃዊ የባህር ጠረፍ ላይ እና ከሱዳን እስከ ኬንያ ድረስ በሚነገረው ኩሺቲክ ተብሎ በሚጠራው የፒዩም ክፍል ውስጥ የሚገኙ ሲሆን የኢትዮጵያ ደጋማ ቦታዎችን ጨምሮ ፡፡ ”[122]
ጁሊን ኩፐር (2017) በተጨማሪም ደቡብ እና ምዕራብ ኑቢያ የመጡ የምስራቃዊ የሱዳን ቋንቋ ተናጋሪ የህዝብ ቁጥር ከዚህ ቀደም ቀደም ሲል የነበሩትን የኩሽቲክ ተናጋሪ የህዝብ ብዛት ቀስ በቀስ እንደሚተካ ገል statesል
“በታችኛው ኑቢያ ውስጥ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ ሳይሆን አይቀርም አፍሮአሺያዊ ቋንቋ ነበረ። በአንደኛው ሺህ ዓመት ማብቂያ አካባቢ ይህ ክልል በደቡብ እና በምዕራብ በሚመጡ የምሥራቅ ሱዳን ቋንቋ ተናጋሪዎች ተተክቶ ተተክቷል ፣ በመጀመሪያ ለሜቢያዊ እና ከዚያ በኋላ ለኑቢያ ተናጋሪዎች ከሚሰደዱት ፍልሰቶች ጋር ተለይቷል ፡፡ ”[123]
በክላውድ ሪሊ (2019) ውስጥ በእጅ መጽሐፍ ውስጥ ክላውድ ሪሊ (2019) እንደገለጹት የኩሽቲክ ቋንቋዎች በአንድ ወቅት የታችኛው ኑቢያን ከጥንታዊው የግብፅ ቋንቋ ጋር ተቆጣጠሩ ፡፡ ሪሊ (2019) እ.ኤ.አ.
በጥንት ጊዜ በኑቢያ ማለትም ጥንታዊ ግብፃዊ እና ኩሽቲክ ውስጥ ሁለት አፍሮ-እስያ ቋንቋዎች ነበሩ ፡፡ ”[124]
ሪሊ (2019) የታችኛው ኑቢያ እና የላይኛው ግብፅ ውስጥ አንዳንድ ከተሞችን የሚቆጣጠረው ኃይለኛ የኩሽቲክ ተናጋሪ ውድድር ታሪካዊ መዛግብትን ይጠቅሳል ፡፡ ሪሊ (2019) እ.ኤ.አ.
“ብለምሚየስ ሌላ የኩሽቲክ ተናጋሪ ጎሳ ነው ፣ ወይም ደግሞ የመዲያ / ቤጃ ህዝብ ንዑስ ክፍል ነው ፣ እሱም ከ 6 ኛው መቶ ክፍለዘመን ጀምሮ በናፓታን እና በግብፅ ጽሑፎች የተመሰከረለት።” [125]
ገጽ 134 ላይ
ከ 4 ኛው መቶ ክፍለዘመን መጨረሻ ጀምሮ እስከ 6 ኛው መቶ ክፍለዘመን እዘአ ድረስ የኒውቢያ ንዑስ ክፍሎችን እና አንዳንድ የከፍተኛ ግብፅን ከተሞች ያዙ ፡፡ ”[126]
የዘመናዊ ቤጃ ቋንቋን እና የታችኛው ኑቢያን ተቆጣጥሮ በነበረው ጥንታዊው የኩሽቲክ ብሌምሚያ ቋንቋ መካከል የቋንቋ ግንኙነትን ጠቅሷል እናም ብሌሚየስ እንደ አንድ የመዲዬ ጎሳ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል-
“የብለሚያን ቋንቋ ከዘመናዊ ቤጃ ጋር በጣም ቅርበት ያለው በመሆኑ ምናልባት ተመሳሳይ ቋንቋ ከቀደመው ዘዬ ሌላ ምንም ሊሆን ይችላል ፡፡ በዚህ ሁኔታ ብሌሚስ እንደ አንድ የተወሰነ የመዲዬ ጎሳ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል ፡፡ ”[127]
የኢትዮ ሴማዊ ቋንቋዎች
ተጨማሪ መረጃ የኩሽቲክ ሕዝቦች § የኢትዮemማዊ-ተናጋሪዎች
ሰሜን ኢትዮፒክ
ግእዝ
ትግሬ
ትግርኛ
ዳሓሊክ
ዐማርኛ - የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ መንግሥት የሥራ ቋንቋ ፡፡
ሐረሪ – ምሥራቅ ጉራጌ
ምዕራብ ጉራጌ
ማዕከላዊ ሴማዊ ቋንቋዎች (ሥነ-ሥርዓታዊ እና / ወይም የቋንቋ እና የባህል ሽግግር)
አረብኛ
ዘመናዊ ዕብራይስጥ
የኒሎ-ሳሃራ ቋንቋዎች (የቋንቋ ለውጥ ወይም ተጨባጭ የኩሽቲክ ዝርያ)
ናይቲ ህዝብታትና ናይ ሳሃራ ቋንቋታት እዩ
ተጨማሪ መረጃ የኩሽቲክ ሕዝቦች lo የኒሎ-ሳህራን ተናጋሪዎች
ኑቢያን (ከሰሜን ኩሻውያን ጋር የሚዛመድ)
ሳምቡሩ (ከሪንደሌ ጋር የተዛመደ)
ዳቱጋ (ከኢራክው ጋር የተዛመደ)
ከኑቢያውያን ጋር ስለሚዛመድ ኩሺቲክ በኑቢያ ክፍሎች ከሚነገረባቸው ቀደምት ቋንቋዎች ጋር እንደሚቆጠር ቢታመንም በኋለኞቹ ጊዜያት የሜሮቲክ ቋንቋ ምደባ በመረጃ እጥረት እና በመተርጎም ችግር ምክንያት እርግጠኛ አይደለም ፡፡ ፊደል በ 1909 ስለ ተገለፀ ጀምሮ ሜሮይክ ከኒቢያ-ሳሃራን የፊልም የኑቢያ ቋንቋዎች እና ተመሳሳይ ቋንቋዎች ጋር እንደሚዛመድ ሀሳብ ቀርቧል ፡፡ [128] [129] ተፎካካሪው የይገባኛል ጥያቄ ሜሮይቲክ የአፍሮአሺያዊ የፊልም አባል ነው ፡፡ [130]
ብሔርኦች (የብሔር ቡድኖች)
በተጨማሪ ይመልከቱ: - የቤጃ ህዝብ ፣ የኦሮሞ ህዝብ ፣ የሶማሌ ህዝብ ፣ የአፋር ህዝብ ፣ የሲዳማ ፣ የሳሆ ህዝብ ፣ የአገው ህዝብ ፣ የኢራቅ ህዝብ ፣ የሬንዴሌ ህዝብ ፣ የጌዴኦ ህዝብ ፣ የሀዲያ ህዝብ ፣ የካምባታ ህዝብ ፣ የሀበሻ ህዝቦች ፣ ባርባራ (ክልል) እና የአፍሪካ ቀንድ
ኩሽቲክ-ተናጋሪዎች
የእነዚህ ሕዝቦች ምሳሌዎች ፣ እነዚያ የኩሽቲክ ቋንቋዎችን ወደ ኩሽቲክ ያልሆኑ ቋንቋዎች ሳይዛወሩ በጥብቅ የሚናገሩ እነዚያ ብሔረሰቦች የኦሮሚኛ ፣ የሶማሌ ፣ የቤጃ ፣ የአገው ፣ የአፋር ፣ የሳሆ እና የሲዳማ እና ሌሎችም ናቸው ፡፡ [14]
ኦሮሞው ኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖር ብሄረሰብ ነው። እነዚህ በኢትዮጵያ ውስጥ ካሉ ትልልቅ ጎሳዎች መካከል አንዱ ሲሆኑ ከ 34.4% የሚሆነውን የኢትዮጵያ ህዝብ ይወክላሉ ፡፡ [131] ኦሮሞዎች የአፍሮ-እስያ ቋንቋ ቋንቋ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ አካል የሆነው የኦሮሚኛን ቋንቋ እንደ አፍ መፍቻ (አፋን ኦሮሞ እና ኦሮሚፋፋ ተብሎም ይጠራል) ይናገራሉ ፡፡ ኦሮሞ የሚለው ቃል አንዳንድ ጊዜ በስህተት በአውሮፓ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ በ 1893 ታየ ይባላል ፡፡
ሶማሊያውያን በአፍሪካ ቀንድ የሚኖሩ ጎሳዎች ናቸው ፡፡ [132] እጅግ ብዙ ቁጥር ያላቸው ሶማሊያውያን የአፍሪቃቲክ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ አካል የሆነውን የሶማሌ ቋንቋ ይናገራሉ። እነሱ በአብዛኛው ሙስሊም ናቸው ፣ በአብዛኛው ሱኒዎች ወይም ሃይማኖታዊ ያልሆኑ ሙስሊሞች ፡፡ የጎሳ ሶማሌዎች ከ12-18 ሚሊዮን አካባቢ ሲሆኑ በዋናነት በሶማሊያ (ወደ 9 ሚሊዮን አካባቢ) ፣ [133] ኢትዮጵያ (4.5 ሚሊዮን) ፣ [134] ኬንያ (2.4 ሚሊዮን) እና ጂቡቲ (534,000) ናቸው ፡፡ [135] አንድ የሶማሊያ ዲያስፖራ እንዲሁ በመካከለኛው ምስራቅ ፣ በአፍሪካ ታላላቅ ሐይቆች አካባቢ ፣ በደቡብ አፍሪካ ፣ በሰሜን አሜሪካ ፣ በኦሺኒያ እና በምዕራብ አውሮፓ ውስጥ ይገኛል ፡፡
ቤጃ (ቤጃ ኦኦጃጃ ፣ አረብኛ ፦ البجا) በሱዳን የሚኖር አንድ ጎሳ እንዲሁም የኤርትራ እና የግብጽ ክፍሎች ናቸው ፣ በቅርብ ታሪክ ውስጥ በዋናነት በምስራቅ በረሃ ይኖሩ ነበር ፡፡ ቤጃዎች በተለምዶ ከሰሜን ምስራቅ አፍሪካ የሚመጡ የኩሽቲክ አርብቶ አደሮች ወደ 1,237,000 ያህል ሰዎች ናቸው ፡፡ [136] ብዙ የቤጃ ሰዎች በአፍሮ-እስያዊ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ የሆነው የቤጃ ቋንቋን እንደ እናት ቋንቋ ይናገራሉ ፡፡ አንዳንድ የቤጃ ቡድኖች ወደ አንደኛ ወይም ብቸኛ የአረብኛ አጠቃቀም ተዛውረዋል ፡፡ በኤርትራ እና በደቡብ ምስራቅ ሱዳን ብዙ የቤኒ አመር ቡድን አባላት ትግሬን ይናገራሉ ፡፡
አገው (ገእዝ አገው አገው ፣ ዘመናዊው አገው) በኢትዮጵያ እና በአጎራባች ኤርትራ ውስጥ የሚኖሩ ጎሳዎች ናቸው ፡፡ እነሱ የሚናገሩት በአፍሮአስያቲክ ቋንቋ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ የሆኑትን የአገው ቋንቋዎችን ነው ፡፡ አገው በመጀመሪያ የተጠቀሰው በሦስተኛው ክፍለ-ዘመን ሐውልት አዱሊታኑም ሲሆን ፣ በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኮስማስ ኢንፊፕልፉስቴስ በተመዘገበው የአኩሱማዊ ጽሑፍ ነው ፡፡ ጽሑፉ የሚያመለክተው “አተጋውስ” (ወይም አታጎስ) የሚባለውን ሕዝብ ነው ፣ ምናልባትም ከአድ አገው የመጣ ፣ ትርጉሙም “የአገው ልጆች [137]” ማለት ነው ፡፡
አፋር (አፋር-ካፋር) ፣ ዳናኪል ፣ አዳሊ እና ኦዳሊ በመባልም የሚታወቁት በአፍሪካ ቀንድ የሚኖሩ ጎሳዎች ናቸው ፡፡ እነሱ በዋነኝነት የሚኖሩት በአፋር ክልል እና በሰሜን ጅቡቲ ውስጥ ቢሆንም ምንም እንኳን አንዳንዶቹ በኤርትራ ደቡባዊ ክፍል ውስጥ ይኖራሉ ፡፡ አፋሮች የአፍሮአሺያዊ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ አካል የሆነውን የአፋር ቋንቋ ይናገራሉ። አፋሮች በተለምዶ አርብቶ አደሮች ናቸው ፣ በበረሃ ፍየሎችን ፣ በጎችና ከብቶችን ያርማሉ [138] በማህበራዊ ፣ እነሱ በጎሳ ቤተሰቦች እና በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች የተደራጁ ናቸው - አሳማማራ (‘ቀዮቹ’) በፖለቲካው የበላይ የሆኑት ፣ እና አዲኢማራ (‘ነጮች›) የስራ ክፍል የሆኑ እና በማብላ ተራሮች ውስጥ ይገኛሉ። [139 ]
ሳሆ አንዳንድ ጊዜ “ሶሆ” ተብሎ የሚጠራው ፣ [140] በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የሚኖሩ ጎሳዎች ናቸው። እነሱ በዋነኝነት በኤርትራ ውስጥ የተከማቹ ሲሆን አንዳንዶቹም በአጎራባች የኢትዮጵያ ክፍሎች ይኖራሉ ፡፡ እነሱ የአፍሪአሺያዊ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቅርንጫፍ የሆነው እና ከአፋር ጋር በጣም የተዛመደ የአፍ መፍቻ ቋንቋ እንደሆነች ሳሆ ይናገራሉ።
ሲዳሞ በተለምዶ በኢትዮጵያ በደቡብ ብሄሮች ፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ክልል (ሲዳማ ዞን) የሚኖር ብሄረሰብ ነው ፡፡ እነሱ የሚናገሩት በአፍሪካዊያን ቋንቋ ቤተሰብ የኩሽቲክ ቋንቋ የሆነውን የሲዳሞ ቋንቋ ነው ፡፡ ብዙዎቻቸው ቢኖሩም በአሁኑ ጊዜ የተለየ የጎሳ ክልላዊ መንግሥት የላቸውም ፡፡ [142]
ኢትዮ ሴማዊ-ተናጋሪዎች
ብዙ የኢትዮemማዊ ቋንቋ ተናጋሪ ህዝቦች በታሪክ የኩሽቲክ ተናጋሪዎች ነበሩ ፣ በዋነኝነት የአገው ቅርንጫፍም ሆነ ሌሎችም ፡፡ [143] የእነዚህ ታዋቂ ምሳሌዎች አማራ ፣ አርጎባ ሕዝቦች ፣ ጉራጌዎች ፣ ትግራዮች ፣ ትግርኛ ህዝቦች ፣ የሀረሪ ህዝቦች እና ትግሬ ናቸው ፡፡ ቤታ እስራኤል በታሪካዊነት የአገው ቋንቋ ይናገር ነበር ፣ በመቀጠልም የቋንቋ ሽግግር ወደ አማርኛ እና ትግርኛ እንዲሁም በ 21 ኛው ክፍለዘመን መጀመሪያ ላይ ወደ እስራኤልዊው ህብረተሰብ በመዳሰሱ ወደ ዘመናዊው ዕብራይስጥ ፡፡ የኢትዮiosማዊ ተናጋሪ ቡድኖች በአጠቃላይ ለኩሽቲክ ተናጋሪዎች ባህላዊና ዘረመል ያላቸው ከመሆናቸውም በላይ አልፎ አልፎ እንደ ኩሽቲክ ሕዝቦች ንዑስ ቡድን ይቆጠራሉ ፡፡
በኢትዮሶሚክ ቋንቋዎች እና በኩሽቲክ ቋንቋዎች መካከል ያለው የግንኙነት ታሪካዊ የቋንቋ ሥነ-ጽሑፍ ብዙ ተደራራቢ እና ውስብስብ ነው ፣ ገና ሙሉ በሙሉ አልተረዳም ፡፡ አማራ ፣ አርጎባ እና ትግሪኛ ማዕከላዊ የኩሽቲክ ንጣፍ ያለ ይመስላል; ትግሬ የሰሜን ኩሽቲክ [23] ን ስር የያዘ ሲሆን የሐረሪ-ጉራጌ ቋንቋዎች የደጋ ምስራቅ ኩሽቲክ ተጽኖዎችን ያሳያሉ ፡፡ [145] አገው በአራተኛው ክፍለዘመን ንጉሠ ነገሥት ኢዛና የአገራቸውን ድል እንዳደረጉ በተጻፈ ጽሑፍ ውስጥ ተጠቅሰዋል ፡፡ ከዚህ ማስረጃ በመነሳት በርካታ ባለሙያዎች በመጀመሪያ የአውሮፓ ምሁራን ኤድዋርድ ኡልንዶርፍ እና ካርሎ ኮንቲ ሮሲኒ የብዙ የሰሜን ኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች የመጀመሪያ ነዋሪዎች እንደሆኑ የተናገሩ እና ወይ ከወደ ሰፈራቸው እንዲወጡ የተደረጉ ወይም በሴማዊው ተዋህደዋል ፡፡ - የቀደሙትን የትግራይን እና የዐማሮችን መሾም። [147] ከደቡብ ምዕራብ አረብያ የመጣ ጥንታዊ ፍልሰት የህዝብ ቁጥርን መያዙን የሚያመለክት በኢትዮጵያ ሴማዊ ቋንቋዎች ውስጥ የኩሽቲክ ንዑስ ክፍል በመኖሩ ይህ ፅንሰ-ሀሳብ የበለጠ ተጠናክሯል ፡፡ [148] [149] [150] እንደ መሳይ ከበደ እና ዳንኤል ኢ አለሙ ያሉ በኢትዮጵያ ጥናት ላይ የተሰማሩ ኢትዮጵያዊያን ምሁራን በአጠቃላይ በዚህ ፅንሰ-ሀሳብ አይስማሙም ፍልሰቱም በምንም መልኩ ቢሆን የተከሰተ ቢሆን ኖሮ እርስ በእርስ የመለዋወጥ ልውውጥ ነበር ፡፡
ከበደ የሚከተሉትን ይናገራል “ይህ ማለት ከድል ፣ ግጭትና ተቃውሞ ጋር የተዛመዱ ክስተቶች አልተከሰቱም ማለት አይደለም ፡፡ እነሱ ብዙ ጊዜ ሊሆኑ እንደሚችሉ ጥርጥር የለውም ፡፡ ግን ወሳኙ ልዩነቱ እነሱን ለማቅረብ ባለው ዝንባሌ ላይ ነው ፣ የውጭ ዜጎች አብዛኛው አገዛዙን እንደጫነበት ሂደት ሳይሆን በክልሉ ውስጥ የበላይነትን ለማግኘት የሚፎካከሩ ተወላጅ ኃይሎች ቀጣይነት ያለው ትግል አካል ሆነው። የባዕዳን ገዥ መወገድ ከአከባቢው ተዋንያን አንፃር የኢትዮጵያን ታሪክ በአገሬው ተወላጅ አደረገ ፡፡ ”[149] [150]
ባህል
የኩሽቲክ ሰዎች በተለይ ከእነሱ ጋር የሚዛመዱ እና በቡድን የሚዛመዱ ሰፋፊ ባህሎች አሏቸው ነገር ግን በጥቅሉ በእንቅስቃሴ ላይ ባለ ግብርና እና በዘላን በእረኝነት መካከል የሚለያይ ነው ፡፡ ኩሺዎች ፣ በእስልምና እና በተወሰነ ደረጃ በክርስቲያኖች በተወሰነ ደረጃ ተጽዕኖ አሳድረዋል ፡፡
የኤሪትራያን ባሕር የመጀመሪያው ክፍለ ዘመን የጉዞ ካታሎግ ኖርፕ ምስራቅ አፍሪካን የሚመለከቱ ሁለት ጥንታዊ ክልሎችን የሚያመለክቱ የባርባራ ውስጥ ዘላኖችን እና የሰፈሩትን ከተሞች ይጠቅሳል ፡፡ ሁለቱ አካባቢዎች በምስራቅ ባርባሮይ ወይም ባሪባህ (“በርበርስ”) ወይም በአረመኔዎች ይኖሩ ነበር ይህ ደግሞ የጥንት ግሪክ ፈላስፎች በተጠሩበት የበርበራ ከተማ እውነታ ምክንያት ሊሆን ይችላል ፡፡ እነዚህ ነዋሪዎች እንደ ሶማሌ እና ቤጃስ ያሉ የዛሬዎቹ የአከባቢው ኩሺቲክ ተናጋሪ ህዝቦች ቅድመ አያቶች ነበሩ ፡፡ በእርግጥ ፣ የዘላን አኗኗር ጥልቅ ታሪክ በግልፅ እንደሚታየው የሰው ልጆች በሶማሊያ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ በቤት ውስጥ የሚሠሩ ድሮባዎች ወይም በደቡብ አረቢያ ውስጥ ከገቡ በኋላ ብዙም ሳይቆይ ወደዚያ ተዋወቁ ፡፡ ሶማሊያ በዓለም ላይ ትልቁ የግመል ህዝብ ያላት ሲሆን የሶማሊያ ዘላኖች በእንስሳት ሀብታቸው ብዛት የሚያሳዩ የጥንት ላስገል ዋሻ ሥዕሎች ይገኛሉ ፡፡ [159] [160] [34] [35]
እርሻ እና የእንስሳት እርባታ
ቡና ዋናው የኢትዮ exportያ ኤክስፖርት ሲሆን ለመጀመሪያ ጊዜ የተገኘው እና ያዳበረው በኢትዮጵያ ውስጥ በካፋ ክልል ውስጥ በኦሮሞዎች እና በካፊፊቾ ሲሆን የቡናው ተክሉን ኃይል የሚያመነጨውን ዕውቅና የሰጡት የመጀመሪያዎቹ ናቸው ፡፡ ቡና በዋነኝነት በእስላማዊው ዓለም ውስጥ ከጊዜ በኋላ ወደ ሌላኛው ዓለም ከተሰራጨበት ቦታ ይበላ ነበር ፡፡ ቡና ከሃይማኖታዊ ልምምዶች ጋር እንኳን በቀጥታ የተዛመደ ነበር ፣ ለምሳሌ ቡና የረመዳንን ሙስሊሞች በሚያከብሩበት ወቅት ቡና ሌሊቱን ነቅተው እንዲጠብቁ በማገዝ በቀን ውስጥ እንዲጾሙ ረድቷል ፡፡
በዓለም ውስጥ 82% የሚሆነው የፍራንኪንስ ዘመን በሶማሊያ ውስጥ ያድጋል ፣ የ ,ንት ጥንታዊ ስልጣኔ የኢንዱስትሪ ቅርስ ፣ በዕጣኑ የታወቀ ፣ በዘመናዊት ኤርትራ ፣ በጅቡቲ ፣ በሶማሊያ እና ፍራንኪንስ በተሸጠበት ኢትዮጵያ ማዕከል ነው ፡፡ ለጥንታዊ ግብፃውያን ፡፡ ዳባካድ በሶማሌ ቋንቋ ወደ ሳንሱር ይተረጉማል እና ለቤቱ አዲስ መዓዛ በቤት ውስጥ ዕጣን ለማጠን ያገለግላል ፡፡
ሙዚቃ
በተጨማሪም የኢትዮጵያ ሙዚቃ ፣ የኤርትራ ሙዚቃ እና የሶማሊያ ሙዚቃ ይመልከቱ.
የኩሽቲክ ሙዚቃ በአንዳንድ ማስታወሻዎች መካከል በባህሪያዊ ረጅም ክፍተቶች ፔንታቶኒክ የሆነ የተለየ ሞዳል ስርዓት ይጠቀማል ፡፡ በአፍሪካ ቀንድ ፣ በሱዳን እና በግብፅ አንዳንድ ክፍሎች ውስጥ በሙዚቃ እና በግጥም ውስጥ ያሉ ጣዕሞች በጥብቅ የተሳሰሩ ናቸው [161] [162] ባህላዊ ዘፈን የተለያዩ የፖሊፎኒ ቅጦችን (ሄትሮፎኒ ፣ ድሮን ፣ አስመሳይ እና ተቃራኒ ነጥብ) ያቀርባል ፡፡ በተለምዶ ፣ ግጥማዊነት ከቅኔ ንባብ ጋር የተቆራኘ ነው ፡፡
ሃይማኖት
በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ ያሉት አብዛኛዎቹ ነዋሪዎች ከሶስቱ ዋና ዋና የአብርሃማዊ እምነቶች አንዱን ይከተላሉ ፡፡ እነዚህ ሃይማኖቶች በክልሉ ውስጥ ለረጅም ጊዜ የቆዩ ተከታዮች ነበሩ ፡፡
ጥንታዊው የአክሱም መንግሥት ከአሽተር አምላክ እና ከጨረቃ ምልክቶች ጋር የተዛመዱ ሳንቲሞችን እና ቅርሶችን ያመርቱ ነበር ፡፡ ንጉ later ኢዛና II በ 4 ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ከተቀየረ በኋላ መንግሥቱ ክርስትናን ከተቀበሉ የመጀመሪያ ግዛቶች አንዱ ሆነ ፡፡
እስላምና ከሰሜናዊ የሶማሊያ ጠረፍ መጀመሪያ ከአረብ ባሕረ ገብ መሬት ጋር ተዋወቀ ፣ የዚላ የ 7 ኛው ክፍለዘመን ባለ ሁለት ሚህራብ መስጂድ አል ኪብላታይን ከተሠራበት ሂጅራ በኋላ ብዙም ሳይቆይ በአክሱማዊው ንጉስ አḥḥማ ኢብኑ አብጃር ጥበቃ ተሰጣቸው ፡፡ ] [166] በ 9 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ አል-ያቁቢ ሙስሊሞች በሰሜናዊ የሶማሊያ የባህር ዳርቻ እንደሚኖሩ ጽ wroteል ፡፡ [167] በተጨማሪም የአዳል መንግሥት ዋና ከተማው በከተማዋ ውስጥ እንደነበረ ጠቅሰዋል ፣ [167] [100] ይህም ዋና ከተማው ከዘይላ ጋር ዋና ከተማው ቢያንስ ከዘጠነኛው እስከ 10 ኛው ክፍለ ዘመን እንደነበረ ይጠቁማል ፡፡ እንደ አይ ኤም ሌዊስ ገለፃ ፣ ፖሊሱ በአከባቢው የሶማሊያ ሥርወ-መንግስታት የሚተዳደር ሲሆን ፣ በተመሳሳይ በደቡብ በኩል በተመሳሳይ የጎንደር ክልል ውስጥ በተመሳሳይ የተቋቋመውን የሞቃዲሾ ሱልጣኔትን ይገዛ ነበር ፡፡ የአዳል ታሪክ ከዚህ ከተመሰረተበት ጊዜ አንስቶ ከጎረቤት አቢሲኒያ ጋር በተከታታይ በተካሄዱ ውጊያዎች ይገለጻል ፡፡ [100] በሆርን ውስጥ በሙስሊሞች ግንኙነት ላይ በፒው ምርምር ማእከል ትልቁ ናሙና የተገኘው በኢትዮጵያ ሲሆን ይህም 68% ቱ የሱኒዝም እምነት ተከታዮች እንደሆኑ ፣ 23% የሚሆኑት ሃይማኖታዊ ያልሆኑ ሙስሊሞች ሲሆኑ ሌላ 4% ደግሞ እንደ ሺአ ፣ ቁርአናዊ ፣ ኢባዲ ወዘተ ያሉ ሌሎች ኑፋቄዎችን የሚያከብር ነው ፡፡ [21]
በተጨማሪም የአይሁድ እምነት በክልሉ ውስጥ ረጅም ጊዜ መኖር አለበት ፡፡ የኪብራ ነገስት (“የነገሥታት ክብር መጽሐፍ”) ይናገራል ፣ የእስራኤል ነገዶች ከቀዳማዊ ምኒልክ ጋር የንጉሥ ሰለሞን እና የሳባ ንግሥት (መካዳ) ልጅ እንደሆኑ ተናገሩ ፡፡ አፈ ታሪኩ የሚናገረው ምኒልክ እንደ ትልቅ ሰው ወደ ኢየሩሳሌም ወደ አባቱ ተመልሰው ከዚያ በኋላ ወደ ኢትዮጵያ እንደሰፈሩና የቃል ኪዳኑን ታቦት እንደወሰዱም ይናገራል ፡፡ [168] ቤታ እስራኤል ዛሬ በዋነኝነት ኦሪትን ይከተላል (ከአራማይክ “ኦራይታ” - “ቶራ”) ፣ እሱም የሙሴን አምስት መጻሕፍት እና ኢያሱ ፣ መሳፍንት እና ሩትን መጻሕፍት ያቀፈ ፡፡
እስልምና:
ክርስትና:
የአይሁድ እምነት
ሌሎች ሃይማኖቶች
ዋና መጣጥፎች-ዋቂዝም ፣ ዋቀፊፋና እና ሃይማኖት በቅድመ እስልምና አረቢያ ውስጥ
የአብርሃም ሃይማኖቶች ከመምጣታቸው በፊት አብዛኛው የኩሽቲክ ሕዝቦች ‹ሕዝባዊ ሃይማኖቶችን› ይለማመዱ ነበር ፡፡ በዚህ ሃይማኖት ማዕከል ውስጥ ሰማይን ያኖራል ተብሎ የሚነገርለትና ወቅታዊ ዝናብን ያወጣው መለኮት ዋቅ ነበር ፡፡ ምንም እንኳን ዛሬ በሰፊው ባይተገበሩም የዚህ ሃይማኖት ቅሪቶች እና ቅርሶች አሁንም እንደ ኦሮሞ ፣ ሬንደሊ እና ሶማሌ ባሉ የተለያዩ የኩሽቲክ ቡድኖች ቃላት እና ልምዶች ውስጥ ይገኛሉ ፡፡ [169] ለምሳሌ ኦሮሞዎች ዋቅ አያና ለተባሉ ታማኝ ተከታዮቻቸው ጠባቂዎችን እንደላከ ያምናሉ; እነዚህ መናፍስት ማንኛውንም ጉዳት ያስወግዳሉ ፡፡ ይህ በቀጥታ አያሌው (masc) እና አያ (fem) ከሚባሉት ባህላዊ የሶማሌ ስሞች ጋር በቀጥታ የተቆራኘ ነው ፣ ይህም ማለት አያን ወይም ዕድል ያላቸው ናቸው ማለት ነው። [170] [171] እንዲሁም በሶማሊያ ውስጥ ዋቅ የሚባሉ ብዙ ጎሳዎች እና ቦታዎች አሉ ፡፡ እንደ “ኤል ዋቅ” ማለትም “የዋቅ የውሃ ጉድጓድ” እና ካቡድ ዋቅ ማለት “ዋቅ የሚመለክበት” ማለት ነው ፡፡ አንዳንድ የዳሮድ ጎሳዎች ሶማሌዎች እንደ ጂድ ዋቅ ጎሳ ፣ የኦጋዴን ታጋል ዋቅ ንዑስ እና Majeerteen Siwaaqroon ንዑስ ያሉ የዋቅ ስሞች አሁንም አሉ ፡፡ እንዲሁም እንደ “ባውዋዎ” ያሉ የዋቅ ስም ብዙ የሶማሌ ቋንቋ አጠቃቀሞች አሉ ፣ ትርጉሙም “መሬቱ በሣርና በውኃ ሲሞላ” ማለት ነው ፡፡ [(ዋቅቂዝም / ዋቀፊፋና)]. [172] [173]
አንድ የአባት የዘር ሐረግ (Uniparental lineages)
የኩሽቲክ ብሄረሰቦች የተለያዩ ወላጆችን ያለ ወላጅ የዘር ሀረግ አላቸው ፡፡ የሆነ ሆኖ የተወሰኑ የተለመዱ ነገሮች ሊከበሩ ይችላሉ ፡፡
በአባታዊነት ፣ ኢ-ኤም 35 (E1b1b1 ተብሎ የሚጠራው ፣ ቀድሞ ኢ 3 ቢ 1 ተብሎም ይጠራል) በብዙ የኩሽቲክ ሕዝቦች ውስጥ አስፈላጊ የዘር ሐረግን ይመሠርታል ፣ በኩሽቲክ ሕዝቦች ውስጥ ያሉ ሌሎች አስፈላጊ የዘር ሐረጎች J-M267 (J1 በመባልም ይታወቃል) ፣ A-M13 (A1b1b2b ፣ ቀድሞ A3b2) ያካትታሉ ፡፡ ፣ እና ቲ-ኤም 70 (ቲ 1 ኤ ፣ ቀድሞ ኬ 2) ፡፡
ብዙ የኩሽቲክ ሕዝቦች በአባይ ሸለቆ (ግብፅ እና ሰሜን ሱዳን) በሃፕሎፕፕፕ ቡድን ኢ-ኤም 78 እና በአፍሪካ ቀንድ በቀይ ባህር አካባቢ የዘር ሐረግ ያላቸው የዘር ሐረግ ያላቸው እንደመሆናቸው በአባትነት ሊገኙ ይችላሉ ፡፡ [36] [37] [ 38] [39] [40] ይህ ከላይ በተጠቀሱት ክልሎች ውስጥ የኩሽቲክ ቋንቋ ቤተሰብ የዘር-ተኮርነትን ከሚያስቀምጡ የስነ-ሰብ እና የቋንቋ መላምቶች ጋር ይገጥማል ፡፡
በእናትነት ፣ የኩሽቲክ ሕዝቦች የበለጠ የተለያዩ ናቸው ፣ ግን እንደ የተለያዩ የምስራቅ አፍሪካ-አመጣጥ ማክሮ-ሃፕሎፕሮፕ L መስመር (የተለያዩ L0 ፣ L1 ፣ L5 ፣ L2 ፣ L6 ፣ L4 ፣ L3 የዘር ሐረጎች) እና የሰሜን አፍሪካ እና / ወይም መካከለኛ የምስራቅ-አመጣጥ M1 እና ማክሮ-ሃፕሎግሮፕ ኤን (በተለይም N ንዑስ ክላድስ N1a ፣ N1b ፣ R0a ፣ HV1b1 ፣ I ፣ K1a ፣ U3a እና U6a)። [181] [182] [183]
ራስ-ሰር የዘር ውርስ (Autosomal ancestry)
የኩሺቲክ ሕዝቦች ከድንጋይ ዘመን ጀምሮ በአፍሪካ እና በዩራሺያ መስቀለኛ መንገዶች ላይ የኖሩ ሲሆን ፣ አባይ ከሰሃራ በታች ባሉ የአፍሪካ እና በሊቨን እና በሰሜን አፍሪካ መካከል እንደ መተላለፊያ ሆኖ የሚያገለግል በመሆኑ የኩሽቲክ ሕዝቦች እንደ አብዛኞቹ ሌሎች ሕዝቦች በርካታ አመጣጥ ያላቸው ናቸው ፡፡ የኩሽቲክ ሕዝቦች ፈሊጣዊነት ፡፡ የኩሽቲክ ሕዝቦች በትውልዳቸው ፣ በምሥራቅ አፍሪካ ተወላጅ የሆኑ የዘር ውርስ እና የምዕራብ እስያ አመጣጥ አፍሪካዊ ያልሆኑ አካላትን በአንድ ላይ ያጣምራሉ ፡፡ በሆድሰን እና ሌሎች በቶቶሶል ዲ ኤን ኤ ጥናት መሠረት ፡፡ (2014) የአፍሮ እስያ ቋንቋዎች በአፍሪካ እና በቅርብ ምስራቅ የተስፋፉ ምናልባትም አዲስ የተገኘ አፍሪካዊ ያልሆነ የዘረመል አካል ይዘው የዘር ሀረጎች (ሰዎች) የያዙ ሲሆን ተመራማሪዎቹ “ኢትዮ-ሱማሌ” ወይም “ሴማዊ-ኩሽቲክ” ብለውታል ፡፡ ”በሚል በሌላ ጥናት ይህ የኢትዮ-ሶማሌ አካል ዛሬ በአፍሪካ ቀንድ በሚገኙ በኩሽቲክ እና በኢትዮሴማዊያን ሕዝቦች ዘንድ በጣም የተለመደ ሲሆን አብዛኛዎቹን ዘራቸውን በሚወክሉ ጎሳ ሶማሌዎች ዘንድ ከፍተኛ ድግግሞሽ ደርሷል ፡፡ የኢትዮ-ሶማሌ አካል ከማግሬቢ አፍሪካዊ ያልሆነ የጄኔቲክ አካል ጋር በጣም የተዛመደ ሲሆን ከ 23,000 ዓመታት በፊት ቢያንስ ከሌላ ከማንኛውም አፍሪካዊ ዝርያ ጋር ተለያይቷል ተብሎ ይታመናል ፡፡ በዚህ መሠረት ተመራማሪዎቹ እንደሚጠቁሙት የቀድሞው የኢትዮ-ሶማሌ ተሸካሚ ህዝብ (ሰወች) ምናልባት ወደ ሰሜን ምስራቅ አፍሪካ በሲና ባሕረ ገብ መሬት በኩል ተሻግሮ ከቅርብ ምስራቅ ወደ ቅድመ-እርሻ ጊዜ ደርሷል ፡፡ ከዚያ በኋላ ህዝቡ በሁለት ቅርንጫፎች ተከፍሎ አንደኛው ቡድን ወደ ምዕራብ አቅጣጫ ወደ ማግሬብ የሚወስድ ሲሆን ሁለተኛው ወደ ደቡብ ወደ ቀንድ ይጓዛል ፡፡ ጥንታዊ የዲ ኤን ኤ ትንተና እንደሚያሳየው በቀንድ ክልል ውስጥ ያለው ይህ የዘር ግንድ በደቡባዊው ሌቫንት ኒኦሊቲክ ገበሬዎች ጋር ተመሳሳይ ነው ፡፡ [184]
በሆድሰን እና ሌሎች መሠረት. (2014) ፣ በኩሽቲክ ተናጋሪ የህዝብ ቁጥር ያላቸው የአፍሪካ ዘሮች (ግዕዝ) እና አፍሪካዊ ያልሆኑ የዘር (ኢትዮ-ሶማሌ) ከምስራቅ አፍሪካ ፣ ሰሜን አፍሪካ ፣ ሌቫንት እና አረቢያ ካሉ ሁሉም ጎረቤት አፍሪካውያን እና አፍሪካዊ ያልሆኑ ትውልዶች በእጅጉ የተለዩ ናቸው ፡፡ በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ የኩሽቲክ እና ሴማዊ ተናጋሪ ህዝቦች የዘር ውርስ ከኩሽቲክ እና ሴማዊ ቋንቋ ተናጋሪ HOA ህዝብ ውጭ በማንኛውም የዘር ግንድ (የዘር ግንድ እና ኢትዮ-ሶማሌ) ይወክላል ፡፡ ስለዚህ ሁለቱም የዘር ሐረጎች የኩሺቲክ እና ሴማዊ ተናጋሪ የኤችአአአ ሕዝቦች የፊርማ የራስ-ተዋልዶ የዘር ውርስ ልዩ ፣ ልዩ ናቸው ፣ እና ከግምት ውስጥ ገብተዋል ፡፡ ሆድሰን እና ሌሎች. እንዲህ ይላል: - “የአፍሪካዊው የግእዝ ዝርያ ለ HOA ህዝብ በጥብቅ የተከለከለ እና ምናልባትም የ‹ HOA› ን ህዝብ የማይወክል ሊሆን ይችላል ፡፡ በሆኦአ ውስጥ ያለው አፍሪካዊ ያልሆነ የዘር ግንድ ፣ በዋነኝነት የሚጠቀሰው በኢትዮ-ሶማሊያ በተፈጠረው የዘር ውርስ አካል ውስጥ ነው ፣ ከሰሜን አፍሪካ ፣ ሌቫንት እና አረብያ ካሉ አጎራባች አፍሪካዊ ያልሆኑ ትውልዶች ሁሉ በከፍተኛ ሁኔታ ይለያል ፡፡ ”[62]
በሆድሰን እና ሌሎች መሠረት. (2014) ፣ በኩሽቲክ ተናጋሪ የህዝብ ብዛት ውስጥ አፍሪካዊ ያልሆነ የዘር ግንድ (ኢትዮ-ሶማሌ) ለኩሽቲክ እና ሴማዊ ተናጋሪ የኤችኦኤ ህዝብ ልዩ እና ልዩ ነው ፡፡ ሆድሰን እና ሌሎች. ግዛቶች
በ “HOA” ውስጥ አብዛኛው አፍሪካዊ ያልሆነ የዘር ግንድ በአፍሪካዊ ባልተለየ የኢትዮ-ሶማሊያ የዘር ሀረግ ክፍል ሊመደብ የሚችል ሆኖ አግኝተነዋል ፣ ይህም በኩሽቲክ እና ሴማዊ ቋንቋ ተናጋሪ የኤችአአ ህዝብ ብዛት ውስጥ በብዛት ይገኛል ፡፡ ”[62]
ሁለት አቀራረቦችን በመጠቀም በኢትዮሚሚክ ተናጋሪ እና በኩሽቲክ ተናጋሪ ኢትዮጵያውያን እና በሊቨንት ፣ በሰሜን አፍሪካ እና በአረብ ባሕረ-ምድር መካከል የሚገኙትን የዘር ውርስ (FST) ሲሰላ (1) አጠቃላይ ጂኖም እና (2) አፍሪካዊ ያልሆኑ ብቻ ክፍል - በጄኔቲክ አጠቃላይ ትንታኔ ውስጥ ፣ የኢትዮጵያ ሴማዊ እና ኩሽቲክ ሕዝቦች ለየመን በጣም ቅርበት ያላቸው ይመስላሉ ፡፡ አፍሪካዊ ያልሆነ አካል ብቻ ጥቅም ላይ በሚውልበት ጊዜ እነሱ ከግብፃውያን እና በሌቫንት ከሚኖሩ ሕዝቦች ጋር ይቀራረባሉ ፡፡ [185] ሆኖም ይህ የሆነበት ምክንያት ተመሳሳይነት ያለው ኢትዮጵያዊ በየመን የዘር ሐረግ መዋጮ በመሆኑ ነው ፡፡ ፓጋኒ እና ሌሎች. (2012) እ.ኤ.አ.
በመላው ጂኖም ከተገኘው ከየመን ጋር ያለው ኢትዮጵያዊ ተመሳሳይነት በ mtDNA ከተመለከተው ጋር ተመሳሳይ በሆነ መልኩ ለየመን የዘር ሐረግ መዋጮ እንደ ኢትዮጵያዊ አስተዋጽኦ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል ፡፡ ”[185]
የ 2015 ጥናት በዶቦን እና ሌሎች. በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ ውስጥ ለብዙ ዘመናዊ አፍሮአሺያ ተናጋሪ ህዝቦች የተለመደ የሆነውን የአባቶቻቸውን የራስ-ገዝ አካል የምዕራብ ኤውራሳዊ አካል ለይቶ አሳይቷል ፡፡ የኮፕቲክ አካል በመባል የሚታወቅ ሲሆን ባለፉት ሁለት ምዕተ ዓመታት በሱዳን በሰፈሩት የግብፅ ኮፕቶች መካከል ከፍተኛ ነው ፡፡ የኮፕቲክ አካል ከሌሎች ግብፃውያን ከሚጋራው ከሰሜን ምስራቅ አፍሪካ እና ከመካከለኛው ምስራቅ የዘር ሐረግ የተፈለሰፈ ሲሆን በኩሽዎች (frequ40-60%) በከፍተኛ ድግግሞሾች ውስጥ የሚገኝ ሲሆን ቀሪው የኩሽያውያን የዘር 40-60% ነው ፡፡ ከሰሃራ በታች የምስራቅ አፍሪካ ምንጭ. ሆኖም ግን ፣ እነዚህ መቶኛዎች በዶቦን እና ሌሎች የጥናቱ ስእል 3 ጀምሮ እርግጠኛ አይደሉም ፡፡ እነዚህን መቶኛዎች በ k = 3 ሞዴል ውስጥ ብቻ ያሳያል ፡፡ [109]
እንደ ዶቦን እና ሌሎች. (2015) ፣ ውጤቶቹ ተጨባጭ አልነበሩም እናም በምስራቅ አፍሪካ ናሙናዎች ላይ ተጨማሪ ጥናቶች ያስፈልጋሉ ይላል ፡፡ ዶቦን እና ሌሎች. ግዛቶች
በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ የጄኔቲክ ውስብስብነት ውስጥ ዋና ዋና ውጤቶቻችን ከሰሜን-አፍሪካ ወይም ከሌላ ከሰሃራ በታች አካላት ጋር መገናኘት የማይችሉትን የጄኔቲክ ክፍልን የሚገልፁ አዳዲስ ሰዎች አዲስ እና አስደሳች ባህሪያትን ይጨምራሉ ፡፡ የምስራቅ አፍሪካ አካባቢ የዘር ውክልና ተወካይ ናሙና እንዲኖራቸው እነዚህ ህዝቦች በተከታታይ የህዝብ ዘረመል እና ኤፒዲሚዮሎጂ ጥናት ውስጥ መካተት አለባቸው ፡፡ ”[109]
በተጨማሪ ይመልከቱ-የሎሎቲክ_ሕዝብ § የዘር ውርስ
=== ማጣቀሻዎች ^ Jakobsson, Mattias; Hassan, Hisham Y.; Babiker, Hiba; Günther, Torsten; Schlebusch, Carina M.; Hollfelder, Nina (24 August 2017). “Northeast African genomic variation shaped by the continuity of indigenous groups and Eurasian migrations”. PLOS Genetics. 13(8): e1006976. doi:10.1371/journal.pgen.1006976. ISSN 1553–7404. PMC 5587336. PMID 28837655.
^ Kebede, Messay (2003). “Eurocentrism and Ethiopian Historiography: Deconstructing Semitization”. University of Dayton-Department of Philosophy. International Journal of Ethiopian Studies. Tsehai Publishers. 1: 1–19 — via JSTOR.
^ Alemu, Daniel E. (2007). “Re-imagining the Horn”. African Renaissance. 4 (1): 56–64 — via Ingenta.
^ Leslau, Wolf (1945). “The Influence of Cushitic on the Semitic Languages of Ethiopia a Problem of Substratum”. WORD. 1 (1): 59–82. doi:10.1080/00437956.1945.11659246. — https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00437956.1945.11659246
^ Taddesse Tamrat, Church and State in Ethiopia (1270–1527) (Oxford: Clarendon Press, 1972), p. 26.
^ Blench, Roger. Archaeology, Language, and the African Past. Rowman: Altamira, 2006 ISBN 9780759104662
^ Diakonoff, Igor. The Earliest Semitic Society: Linguistic Data Journal of Semitic Studies, Vol. 43 Iss. 2 (1998).
^ Shirai, Noriyuki. The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic. Leiden University Press, 2010. ISBN 9789087280796.
^ Blench R (2006) Archaeology, Language, and the African Past, Rowman Altamira, ISBN 0–7591–0466–2, ISBN 978–0–7591–0466–2, books.google.be/books?id=esFy3Po57A8C
^ Jump up to:a b c Ehret, Christopher; Keita, S. O. Y.; Newman, Paul (3 December 2004). “The Origins of Afroasiatic”. Science. 306(5702): 1680.3–1680. doi:10.1126/science.306.5702.1680c. PMID 15576591. S2CID 8057990.
^ Militarev A (2005) Once more about glottochronology and comparative method: the Omotic-Afrasian case, Аспекты компаративистики — 1 (Aspects of comparative linguistics — 1). FS S. Starostin. Orientalia et Classica II (Moscow), p. 339–408. http://starling.rinet.ru/Texts/fleming.pdf
^ Greenberg, Joseph (1963). The Languages of Africa. Bloomington: Indiana University. pp. 48–49.
^ Jump up to:a b c Stevens, Chris J.; Nixon, Sam; Murray, Mary Anne; Fuller, Dorian Q. (July 2016). Archaeology of African Plant Use. Routledge. p. 239. ISBN 978–1–315–43400–1.
^ Jump up to:a b Cooper (2017). sfnp error: multiple targets (4×): CITEREFCooper2017 (help)
^ Rilly (2019), pp. 132–133. sfnp error: multiple targets (4×): CITEREFRilly2019 (help)
^ Jump up to:a b c Rilly C (2010). “Recent Research on Meroitic, the Ancient Language of Sudan” (PDF).
^ Rilly, Claude (2008). “Enemy brothers. Kinship and relationship between Meroites and Nubians (Noba)”. ''Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies Warsaw University 27 August-2 September 2006. Part 1. Main Papers''. doi:10.31338/uw.9788323533269.pp.211–226. ISBN 9788323533269.
^ Cooper, Julien (25 October 2017). “Toponymic Strata in Ancient Nubia Until the Common Era”. Dotawo: A Journal of Nubian Studies. 4 (1). doi:10.5070/d64110028.
^ Ambrose (1984), p. 234. sfnp error: multiple targets (2×): CITEREFAmbrose1984 (help)
^ Jump up to:a b “Religious Identity Among Muslims”. Pew Research Center. 9 August 2012.
^ “Africa :: Somalia — The World Factbook — Central Intelligence Agency”. www.cia.gov. Retrieved 10 November 2020.
^ Jump up to:a b Robert Hetzron, “The Semitic Languages”, 2013
^ “ETHIOPIA TO ADD 4 MORE OFFICIAL LANGUAGES TO FOSTER UNITY”. Ventures Africa. Ventures. Retrieved 2 February 2021.
^ “Ethiopia is adding four more official languages to Amharic as political instability mounts”. Nazret. Nazret. Retrieved 2 February 2021.
^ “Djibouti — The World Factbook”. www.cia.gov. Retrieved 27 February 2021.
^ Goulbourne, Harry (2001). “Who is a Cushi?”. Race and Ethnicity: Solidarities and communities. New York: Routledge. ISBN 978–0–415–22501–4.
^ Mandel, David (1 January 2010). Who’s Who in the Jewish Bible. Jewish Publication Society. ISBN 978–0–8276–1029–3.
^ Masudi’s The Meadows of Gold (947 AD); Wahb ibn Munabbih(738) included among Cush’s offspring “the “Qaran”, the Zaghawa, the Habesha, the Qibt, and the Barbar”.
^ Andrew Paul (1954). A History of the Beja Tribes of the Sudan, p. 20
^ The Peopling of Ancient Egypt and the Deciphering of Meroitic Script, UNESCO, p. 54.
^ Jump up to:a b Bulliet, Richard (20 May 1990) [1975]. The Camel and the Wheel. Morningside Book Series. Columbia University Press. p. 183. ISBN 978–0–231–07235–9. As has already been mentioned, this type of utilization [camels pulling wagons] goes back to the earliest known period of camel domestication in the third millennium B.C.
^ Jump up to:a b Richard, Suzanne (2003). Near Eastern Archaeology: A Reader. ISBN 9781575060835. Archived from the original on 5 February 2016. Retrieved 8 January 2016.