cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
የማታ ምግብ ለእንግዳ የጠዋት ምግብ ለአገዳ የጠዋት መጠጥ ለእዳ
የማታ ምግብ ለእንግዳ የጠዋት ምግብ ለአገዳ የጠዋት መጠጥ ለእዳ የአማርኛ ምሳሌ ነው። የማታ ምግብ ለእንግዳ የጠዋት ምግብ ለአገዳ የጠዋት መጠጥ ለእዳ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
የላቲን አልፋቤት
thumb|450px|አረንጓዴ፦ የሀገሩ ይፋዊ ቋንቋ(ዎች) በላቲን ፊደል ይጻፋል። ክፍት አረንጓዴ፦ ላቲን ፊደል ከሌሎች ጽሕፈቶች ጋር ይፋዊ ነው። የላቲን አልፋቤት ወይም ሮማዊው አልፋቤት በመጀመርያው ሮማይስጥን ለመጻፍ የተለማ ጽሕፈት ነው። ዛሬው በዓለም ዙሪያ ይገኛል፣ በዓለም ከሚገኙት ልሣናት መካከል ብዙዎቹ የሚጻፉ በላቲን ፊደል ወይም ከላቲን ፊደል በተደረጀ ፊደል ነው።
ከላቲን ፊደል ቀድሞ፦ ጥንታዊ ኢታሊክ ፊደል
መጀመርያው ላቲን አልፋቤት በቀጥታ ከጥንታዊ ኢታሊክ አልፋቤት በተለይም ከኤትሩስክኛው አልፋቤት ተወሰደ። ይህም ኢታሊክ አልፋቤት በፈንታው ከጥንታዊው ምዕራብ ግሪክ አልፋቤት በተለይም ከኩማይ አልፋቤት ተለማ።
እስከ 600 ዓክልበ. ግድም ድረስ ደግሞ የጽሕፈቱ አቅጣቻ ወይም ከግራ ወደ ቀኝ፣ ወይም ከቀኙ ወደ ግራ ሊሆን ቻለ። ከላይ ያለው ሠንጠረዥ ከግራ ወደ ቀኝ ሲጻፉ የነበራቸውን መልክ ያሳያል። ቀስ በቀስ ከ600 ዓክልበ. ግድም በኋላ እስከ 400 ዓክልበ. ግድም ድረስ፣ የኤትሩስክኛ አጻጻፍ ሁልጊዜ ከግራ ወደ ቀኙ መሄዱ መደበኛው ልማድ ሆነ።
ደግሞ በነዚህ ዘመናት ላይ (600-400 ዓክልበ. ያሕል) ኤትሩስክኛን ለመጻፍ የ፮ቱ ፊደላት - 𐌁 𐌊 𐌎 𐌏 𐌒 𐌗 - በጥቅም ተግባራዊ አልነበሩም። ሆኖም ከ«𐌎» በቀር እነዚህ ሁሉ በሮማይስጥ ቆዩ።
ጥንታዊ ላቲን (ሮማይስጥ) ፊደል
ሮማይስጥን ለመጻፍ ግን ስድስቱ ፊደላት፤ 𐌈 (ጥ)፣ 𐌎 (ሽ)፣  𐌑 (ሥ)፣ 𐌘 (ጵ)፤  𐌙 (ሕ)፣ 𐌚 (ፍ) አስፈላጊ ስላልሆኑ፣ ከአልፋቤት ተወገዱና መጀመርያው የላቲን አልፋቤት 21 ፊደላት ብቻ ነበረ፦
«ክ» የሚለውን ድምጽ ለመጻፍ በ«C»፣ «K»፣ ወይም በ«Q» የተጻፈው ሲሆን፣ አብዛኛው ጊዜ እንደ አናባቢው ይለያይ ነበር፣ እንዲህ፦ KA ካ፣ CE ኬ፣ CI ኪ፣ CO ወይም QO ኮ፣ QV ኩ።
በ400 አክልበ. አካባቢ ጥንታዊ ቅርጹ 𐌑 ለ/ሥ/ በሮማይስጥ ስላልጠቀመ የ𐌌 /ም/ ቅርጽ ወደ «M» ተለወጠ፤ እንዲሁም ቅርጾቹ 𐌇 /ህ/ እና 𐌍 /ን/  እንደ ዘመናዊ ቅርጾቻቸው H እና N ይጻፉ ጀመር።  ለነዚህም ሁሉ (H, M, N) ተመሳሳይ ለውጦች በግሪኩ አልፋበት ደርሰው ነበር። እንዲሁም እንደ አንዳንድ ምዕራባዊ ግሪክ አልፋቤቶች በመምሰል፣ 𐌓 /ር/ ወደ R እና 𐌖 /ኡ/ ወይም /ው/ ወደ V ሊቀየሩ ጀመር።
በአንዳንድ መዝገቦች ዘንድ፣ የሮሜ ኬንሶርና አምባገነን አፒዩስ ክላውዲዩስ ካይኩስ በ320 ዓክልበ. «Z»ን ስላልወደደ ከላቲን ፊደል እንደ ጣለው ይባላል።
በ230 ዓክልበ. ግድም፣ አስተማሪው ስፑሪዩስ ካርቪሊዩስ ሩጋ የ«ክ» ከ«ግ» ድምጽ ለመለየት፣ «C» ትንሽ በመለውጥ አዲስ ፊደሉን «G» እንደ ፈጠረ ይባላል። ከዚህ ጀምሮ C ለ«ክ» ብቻ፣ G ለ«ግ» ብቻ ይበቃቸው ነበር። በዚህ ወቅት ፊደሎች ደግሞ እንደ ቁጥሮች ስላገለገሉ የሌሎቹን ፊደላት ቁጥሮች ለመጠብቅ አዲሱ ፊደል «G» በቀድሞው «Z» ፋንታ በመተካት በ፯ኛው ሥፍራ ተሰካ።
ስለዚህ ከ230 ዓክልበ. ጀምሮ የላቲን ፊደል ኢንዲህ ሆነ፦
በሮሜ ንጉሥ ክላውዲዎስ (33-46 ዓም የገዛው) ትዕዛዝ፣ ሦስት አዳዲስ ፊደላት ተጨመሩ፦ «Ↄ» (/ፕስ/)፣ «Ⅎ» (/ው/፤ ከ V /ኡ/ እንዲለይ)፣ እና «Ⱶ» (/ኢው/፣ በግሪክ ቃላት) ነበሩ። ሆኖም እነኚህ «የክላውዲዎስ ፊደላት» ከክላውዲዎስ ዘመን በኋላ አልቀሩም። በዚሁ ዘመን ግን ከ43 ዓም ያህል ጀምሮ፣ /ር/ እንደ R ስለ ተጻፈ፣ 𐌐 /ፕ/ እንደ ቀድሞ /ር/ በመምሰል እንደ «P» ሊጻፍ ጀመረ።
ጸሐፊው ኲንቲሊያን በጻፈው ኢንስቲቱቲዮ ኦራቶሪዮ በጻፈበት ወቅት (85 ዓም)፣ «X» ገና መጨረሻው ፊደል ይባል ነበር፣ ሆኖም በዚያው ጽሁፍ ዘንድ፣ በተለይ ግሪክኛን ቃላት ለመጻፍ  ሁለት ፊደላት ከግሪክ (Y እና Z) ዳግመኛ እንዲጨመሩ የሚል አሣብ አቀረበ። ከዚያ በኋላ የላቲን ፊደላት ቁጥር 23 ሆነ፦
በኋላ የተጨመሩት ፊደላት
የትንንሾቹ ፊደላት ልማድ ቀስ በቀስ በ400 እና 770 ዓም መካከል ተለማ። እነርሱም አሁን፦ abcdefghijklmnopqrstuvwxyz ናቸው።
ፊደሉ «V» ወይንም /ኡ/ ወይንም /ው/ ሊወከል ይችል ነበር። ከ600 ዓም በኋላ በጀርመናዊ ቋንቋዎች ውስጥ ድምጹን /ው/ ለመጻፍ፣ ይደረብ ነበር እንደዚህ፦ VV። በየጥቂቱ ከ1500 በፊት የራሱ ፊደል W ተቆጠረ።
ፊደሉ «V» ደግሞ /ቭ/ ለመጻፍ ቻለ። ቅርጹም ከ«U» ጋር ይለዋወጥ ነበር። ከ1378 ዓም በታየ በአንድ አልፋቤት ለመጀመርያው ጊዜ «U» እና «V» እንደ ልዩ ልዩ ፊደላት ተቆጠሩ። በ1754 ዓም የፈረንሳይ አካደሚ በይፋ «U» እና «V» እንደ ልዩ ልዩ ፊደላት ይቆጥራቸው ጀመር።
ከነዚህ ሦስቱ አዳዲስ ፊደላት (J, U, W) ጋራ፣ ዘመናዊው ላቲን ወይም እንግሊዝኛው አልፋቤት በሙሉ 26 ፊደላት ይቆጠራሉ፦
ይህ ሰንጠረዥ በቀላሉ ዋና ዋና አጠራሮች ለ5 ትልልቅ የአውሮጳ ቋንቋዎች ያሳያል። ሆኖም ከዚህ በላይ በጣም ብዙ ልዩ ድምጾች በሁለት (ወይንም በሦስት) ፊደላት ይመለከታሉ፣ ለምሳሌ በእንግሊዝኛ «SH» ለ/ሽ/ ይጻፋል። ከነዚህ 26 ተራ ፊደላት በላይ ደግሞ አያሌ ቋንቋዎች የራሳቸውን ልዩ ፊደላት አላቸው፤ ለምሳሌ በእስፓንኛው አልፋቤት ተጨማሪው ፊደል «Ñ» (/ኝ/) አለ፤ ወይም «Þ» (/ ስ /) በአይስላንድኛ አለ።
*
ሚያዝያ ፲፱
ሚያዝያ ፲፱፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፳፱ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፳፬ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፴፯ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፴፮ ቀናት ይቀራሉ።
ልደት
=ዕለተ ሞት=
በመዲናዋ በአክራ ተቀብሯል።
=ዋቢ ምንጮች=
በርሊን
በርሊን የጀርመን ዋና ከተማ ነው። thumb|210px|'ኡ-ባህን' የተባለው ባቡር አበርባውም ብሩከ ሲያልፍ thumb|210px|
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 3 933 300 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 3,274,500 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 52.53333°N, 13.41667°W ላይ ተቀምጦ ይገኛል። በርሊን በ1155 ዓ.ም. አካባቢ ተመሠረተ።
በርሊን (/ bɜːrˈlɪn/ bur-LIN፣ ጀርመንኛ: [bɛʁˈliːn] (የድምጽ ተናጋሪ አዶ ማዳመጥ)) በሁለቱም አካባቢ እና በሕዝብ ብዛት የጀርመን ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ናት። በከተማዋ ገደብ ውስጥ ባለው የህዝብ ቁጥር መሰረት 3.7 ሚሊዮን ነዋሪዎቿ የአውሮፓ ህብረት በጣም በህዝብ ብዛት የምትገኝ ከተማ አድርጓታል። ከጀርመን አስራ ስድስት ክፍለ ሀገራት አንዱ የሆነው በርሊን በብራንደንበርግ ግዛት የተከበበ እና ከፖትስዳም የብራንደንበርግ ዋና ከተማ ጋር ትገኛለች። ወደ 4.5 ሚሊዮን የሚጠጋ ህዝብ ያለው የበርሊን ከተማ አካባቢ በጀርመን ከሩር ቀጥሎ ሁለተኛው ከፍተኛ የህዝብ ብዛት ያለው የከተማ አካባቢ ነው። የበርሊን-ብራንደንበርግ ዋና ከተማ ከስድስት ሚሊዮን በላይ ነዋሪዎች ያሉት ሲሆን ከራይን-ሩር እና ራይን-ሜይን ክልሎች ቀጥሎ በጀርመን ሦስተኛው ትልቁ የሜትሮፖሊታን ክልል ነው።
በርሊን በስፓንዳው ምዕራባዊ አውራጃ ወደሚገኘው ወደ ሃቭል (የኤልቤ ገባር) የሚፈሰውን የስፕሬይ ዳርቻን ትዘረጋለች። ከከተማዋ ዋና ዋና መልክዓ ምድራዊ ገጽታዎች መካከል በምእራብ እና በደቡብ ምስራቅ አውራጃዎች ውስጥ በስፕሪ ፣ ሃቭል እና ዳህሜ የተቋቋሙት ብዙ ሀይቆች ይገኛሉ ፣ ከእነዚህም ውስጥ ትልቁ ሙግገልሴ ሀይቅ ነው። በርሊን በአውሮፓ ሜዳ ውስጥ በመሆኗ በአየር ሁኔታው ​​​​ወቅታዊ የአየር ጠባይ ተጽዕኖ ያሳድራል። ከከተማዋ አንድ ሶስተኛው አካባቢ ደኖች፣ መናፈሻዎች፣ የአትክልት ስፍራዎች፣ ወንዞች፣ ቦዮች እና ሀይቆች ያቀፈ ነው። ከተማዋ በመካከለኛው ጀርመን ዘዬ አካባቢ ትገኛለች፣ የበርሊን ቀበሌኛ የሉሳቲያን-አዲስ ማርሺያን ዘዬዎች ተለዋጭ ነው።
በመጀመሪያ በ 13 ኛው ክፍለ ዘመን የተመዘገበው እና ሁለት አስፈላጊ ታሪካዊ የንግድ መስመሮችን ሲያቋርጥ በርሊን የብራንደንበርግ ማርግራቪየት (1417-1701) ፣ የፕራሻ መንግሥት (1701-1918) ፣ የጀርመን ኢምፓየር (1871-1918) ዋና ከተማ ሆነች። ፣ ዌይማር ሪፐብሊክ (1919-1933) እና ናዚ ጀርመን (1933-1945)። በርሊን በ1920ዎቹ በዓለም ላይ ሦስተኛዋ ትልቁ ማዘጋጃ ቤት ነበረች። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ እና ከዚያ በኋላ በአሸናፊዎቹ አገሮች ከተያዙ በኋላ ከተማይቱ ተከፋፈለች; ምዕራብ በርሊን በበርሊን ግንብ (ከኦገስት 1961 እስከ ህዳር 1989) እና የምስራቅ ጀርመን ግዛት የተከበበች የምዕራብ ጀርመን እውነተኛ መገኛ ሆነች። ምስራቅ በርሊን የምስራቅ ጀርመን ዋና ከተማ ስትሆን ቦን የምዕራብ ጀርመን ዋና ከተማ ሆነች። እ.ኤ.አ. በ1990 ከጀርመን ውህደት በኋላ በርሊን እንደገና የመላው ጀርመን ዋና ከተማ ሆነች።
በርሊን የዓለም የባህል፣ የፖለቲካ፣ የመገናኛ ብዙኃን እና የሳይንስ ከተማ ነች። ኢኮኖሚው በከፍተኛ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች እና በአገልግሎት ዘርፍ ላይ የተመሰረተ ነው, ይህም የተለያዩ የፈጠራ ኢንዱስትሪዎችን, የምርምር ተቋማትን, የሚዲያ ኮርፖሬሽኖችን እና የስብሰባ ቦታዎችን ያካትታል. በርሊን የአየር እና የባቡር ትራፊክ አህጉራዊ ማዕከል ሆኖ ያገለግላል እና በጣም የተወሳሰበ የህዝብ ማመላለሻ አውታር አለው. ሜትሮፖሊስ ታዋቂ የቱሪስት መዳረሻ ነው። ጉልህ ከሆኑ ኢንዱስትሪዎች በተጨማሪ የአይቲ፣ የፋርማሲዩቲካልስ፣ የባዮሜዲካል ምህንድስና፣ ንጹህ ቴክኖሎጂ፣ ባዮቴክኖሎጂ፣ ኮንስትራክሽን እና ኤሌክትሮኒክስ ያካትታሉ።
በርሊን እንደ ሃምቦልት ዩኒቨርሲቲ፣ ቴክኒካል ዩኒቨርሲቲ፣ የፍሪ ዩኒቨርሲቲ፣ የስነ ጥበባት ዩኒቨርሲቲ፣ ESMT በርሊን፣ የሄርቲ ትምህርት ቤት እና ባርድ ኮሌጅ በርሊን ያሉ በዓለም ታዋቂ የሆኑ ዩኒቨርሲቲዎች መኖሪያ ነች። የእሱ የእንስሳት የአትክልት ስፍራ በአውሮፓ ውስጥ በብዛት የሚጎበኘው መካነ አራዊት እና በዓለም ዙሪያ በጣም ታዋቂ ከሆኑት አንዱ ነው። ባቤልስበርግ በዓለም የመጀመሪያው መጠነ ሰፊ የፊልም ስቱዲዮ ኮምፕሌክስ በመሆኑ፣ በርሊን ለአለም አቀፍ የፊልም ፕሮዳክሽን ከጊዜ ወደ ጊዜ ተወዳጅ ቦታ ነች። ከተማዋ በፌስቲቫሎቿ፣ በተለያዩ ስነ-ህንፃዎች፣ የምሽት ህይወት፣ በዘመናዊ ጥበቦች እና በጣም ከፍተኛ የኑሮ ጥራት ትታወቃለች። ከ 2000 ዎቹ ጀምሮ በርሊን ዓለም አቀፋዊ የስራ ፈጣሪነት ትዕይንት ብቅ ብቅ ብሏል ።
በርሊን ሦስት የዓለም ቅርስ ቦታዎች ይዟል: ሙዚየም ደሴት; የፖትስዳም እና የበርሊን ቤተመንግስቶች እና መናፈሻዎች; እና የበርሊን Modernism Housing Estates. ሌሎች ምልክቶች የብራንደንበርግ በር ፣ የሪችስታግ ህንፃ ፣ ፖትስዳመር ፕላትዝ ፣ የተገደሉት የአውሮፓ አይሁዶች መታሰቢያ ፣ የበርሊን ግንብ መታሰቢያ ፣ የምስራቅ ጎን ጋለሪ ፣ የበርሊን ድል አምድ ፣ የበርሊን ካቴድራል እና የበርሊን ቴሌቪዥን ታወር ፣ በ ውስጥ ረጅሙ መዋቅር ጀርመን. በርሊን ብዙ ሙዚየሞች፣ ጋለሪዎች፣ ቤተ መጻሕፍት፣ ኦርኬስትራዎች፣ እና የስፖርት ዝግጅቶች አሏት። እነዚህም የድሮው ብሔራዊ ጋለሪ፣ የቦዴ ሙዚየም፣ የጴርጋሞን ሙዚየም፣ የጀርመን ታሪካዊ ሙዚየም፣ የአይሁድ ሙዚየም በርሊን፣ የተፈጥሮ ታሪክ ሙዚየም፣ የሃምቦልት ፎረም፣ የበርሊን ስቴት ቤተ መጻሕፍት፣ የበርሊን ስቴት ኦፔራ፣ የበርሊን ፊሊሃሞኒክ እና በርሊን ያካትታሉ። ማራቶን።
መደብ:ዋና ከተሞች መደብ:የጀርመን ከተሞች መደብ:የጀርመን ክፍላገራት
ዮርክ ዩኒቨርሲቲ
thumb|450px|የመሥራቾች ኮሌጅ
ዮርክ ዩኒቨርሲቲ (York University) በቶሮንቶ ኦንቴሪዮ ካናዳ የሚገኝ ዩኒቨርሲቴ ነው። በ1951 ዓ.ም. ተከፈተ።
መደብ:ዩኒቨርሲቲዎች መደብ:ካናዳ
ናዴዥዳ ኩቼር
ናዴዥዳ ኩቼር (መስኮብኛ፦ Надежда Кучер) (1983 እ.ኤ.አ.፣ ሚንስክ፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የቤላሩስ ኦፔራ ዘፋኝ (ሶፕራኖ) ነች።
መደብ:ዘፋኞች
እንዳልበላ በአፌ እንዳልበር በክንፌ
እንዳልበላ በአፌ እንዳልበር በክንፌ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ያ በሬ ባገደደ ያ በሬ ገደል ገባ
ያ በሬ ባገደደ ያ በሬ ገደል ገባ የአማርኛ ምሳሌ ነው። ያ በሬ ባገደደ ያ በሬ ገደል ገባ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
የኢትዮጵያ ካርታ 1680
ስለ ካርታው ታሪክና ትችት
left|600px|thumb| በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ left|600px|thumb| በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ
መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ፈሪ ለናቱ ይገባል
ፈሪ ለናቱ ይገባል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ሶባይርኬ
' የ አየርላንድ  ንጉሥ ነበር።
ዋቢ መጽሐፍት
መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
47 እ.ኤ.አ.
40er
ኮሸሽላ
ኮሸሽላ ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።
የተክሉ ጥቅም
መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ሶቅራጠስ
thumb|right| የሶቅራጠስ ምስል በ[[ሮሜ ሰወች ከግሪኩ እንደተቀዳ፣ ለቨር ቤተ መዘክር፣ ፈረንሳይ ]] ሶቅራጠስ (470 ዓ.ዓ. - 399 ዓ.ዓ.) የነበረ ዋና የጥንት ግሪክ ፈላስፋ እና አስተማሪ እንዲሁም የምዕራቡ አለም ፍልስፍና መስራች ነበር። ሶቅራጥስ በግሪክ ዋና ከተማ አቴንስ ይኖር ነበር። የሶቅራጥስ ጥናት የሰው ልጆች እንዴት ያስባሉ? በሚለው ጥያቄ ላይ ያጠነጠነ ነበር። በሌላ ጎን የሶቅራጠስ ዘዴ የሚባለውን አይነት የምርምር መንገድ በመፍጠሩም ይጠቀሳል። ማለት ከአንድ ጥያቄ ተነሰቶ ወደ ጠለቅ ያለ ጥያቄ በመሻገር ነገሮችን ከስረ መሰረታቸው ለመረዳት መሞከሪያ ዘዴ ሲሆን በዘመኑ እንግዳና የራሱ የፈላስፋው ዋና ፈጠራ ነበር።
አንድ ሰው እንዴት ሰናይ (ጥሩ) ሊባል ይቻላል በሚለው ጥያቄም ዙሪያ አስተዋጽዖ በማድረግ የሥነ ምግባር መስራችም ነው። የሶቅራጠስ አስተሳሰብ ዘዴወች ለምዕራቡ አለም ማደግ ባደረጉት አስተዋጽዖ እንዲሁም በፕላቶ እና አሪስጣጣሊስ ሰርጾ የምዕራቡን አለም አስተሳሰብ በመቀየራቸው፣ በአሁኑ ዘመን ይሄ ፈላስፋ የምዕራቡ አለም ፍልስፍና አባት በመባል ይታወቃል።
የህይወት ታሪክ
ሶቅራጠስ በዘመኑ ምንም አልጻፈም፣ ስለሆነም የህይወት ታሪኩ ብዙ አይታወቅም። ይልቁኑ የርሱ ተማሪወች የነበሩት ፕላቶ እና ዜኖፎን ስለርሱ በመመዝገባቸው አንድ አንድ ነገሮችን ለማወቅ ተችሏል። ፕላቶ በተለይ አስተማሪው ያደረጋቸውን ዋና ዋና ቃለ ምልልሶች በመመዝገቡ የሶቅራጥስ አስተሳሰቦች ከሞላ ጎደል ለቀሪው ትውልድ ተላልፈዋል።
ሶቅራጠስን ይጠላ የነበረው የዚያው ዘመን ተውኔት ደራሲ አሪስቶፋነስ በበኩሉ ስለሶቅራጠስ ጉሞቹ የተሰኘ ተውኔት ጽፎ ነበር። በዚህ ተውኔቱ ፈላስፋው እብድ እና የሰወችን ገንዘብ ሆን ብሎ የሚዘርፍ አጭበርባሪ አድርጎ አቅርቦታል። ፕላቶ በበኩሉ አስተማሪው በነጻ ያስተምር እንደንበር ሳይዘግብ አላለፈም።
እንደ ፕላቶ ዘገባ፣ የሶቅራጠስ እናት ፌናርት የተሰኘች አዋላጅ ነበረች። ሶቅራጠስ እናቱ ሴቶች ልጅ እንዲወልዱ እንደምትረዳ ሁሉ እርሱ ደግሞ ሰዎች አዳዲስ አሳቦችን እንዲወልዱ ለመርዳት እንደሚሞክር መናገሩ ይጠቀሳል። የሶቅራጠስ አባት ድንጋይ አናጢ የነበረው ሶፍሮኒስከስ እንደነበር ይጠቀሳል። ሶቅራጠስ በዘመኑ ድሃ የነበረ ሲሆን ለዚህ ምክንያቱ ከገንዘብ ይልቅ እውቀት ይበልጣል ብሎ ስለሚያምን ነበር። ሶቅራጠስ ስራ እንደማይሰራና በፍልስፍና ሃሳብና ክርክር ጊዜውን እንደሚያሳልፍ ፕላቶ ዘግቦት ይገኛል። ዛንቲፕ የተሰኘች ከርሱ በዕድሜ በጣም የምታንስ ሴትን አግብቶ ሶስት ልጆች እንደነበሩት ፕላቶ ጽፏል።
ሶቅራጠስ ብዙ ጊዜ ወደ ገበያ በመውጣት ውይይት መክፈት ደስታው ነበር። ብዙ ሰወች ስለሚናገረው ነገር ለመስማት ይጓጉ ነበር። ከነዚህ ሰወች መካከል ጥቂት የማይባሉት የራሱ ተማሪወች ሲሆኑ በሚሄድበት ሁሉ እየተከተክሉ ከሚያስተምረው ለመረዳት ይሞክሩ ነበር። እርሱም ሆን ብሎ ከባድ ጥያቄወችን በመጠየቅ ምንም እንደማያውቁ ለማሳየት ይጥር ነበር። ስለሆነም ብዙ ሰወች በሚጓጉት ልክ ይናደዱበት ነበር።
ማነው ጠቢቡ?
ሶቅራጠስ ይኖርበት የነበረው ዘመን የአቴናኃይል እየተዳከመ በስፓርታ ሊጠቃና ሊወድቅ ባለበት ነበር። ስለሆነም ሶቅራጠስ የአቴናን ውድቀት ለማቆም አቴናን እንደተናዳፊ ዝንብ ያጠቃ ነበር።
በዚህ መካከል ነበር የሶቅራጠስ ጓደኛ የሆነው ቼረፎን የደልፊውን ጠንቋይ እንዲህ ሲል የጠየቀው፡ "ከሰወች ልጆች ሁሉ በጥበቡ ከሶቅራጥስ የሚበልጥ አለን?" ፣ የጠንቋዩም መል "ማንም ከርሱ የሚበልጥ የለም" የሚል ነበር። ይህ መልስ ለሶቅራጠስ እንቆቅልሽ ነበር፣ ምክንያቱም ሶቅራጠስ በራሱ ምንም ጥበብ እንደሌለው ያምን ነበርና። ስለሆነም የዕንቆቅልሹን ፍቺ ለማግኘት በአቴናውያን ዘንድ አዋቂ ናቸው ሚባሉ ግለሰቦችን፣ ገጣሚወችን፣ ኪነ ጥበበኞችን፣ መሪወችን እየሄደ ጥያቄ መጠየቅ ጀመረ። ከዚህ ተመክሮው እኒህ በህዝቡ ዘንድ አዋቂ የተባሉ ሰወች ምንም እንኳ ለራሳቸው ብዙ የሚያውቁና እና ጠቢብ የሆኑ ቢመስላቸውም ሲመረመሩ ግን እምብዛም የማያውቁና ጥበብ የጎደላቸው መሆኑን አረጋገጠ።
ስለሆነም ሶቅራጠስ የጠንቋዩን እንቆቅልሽ እንደፈታ አመነ። በእርሱ አስተያየት ህዝቡ አዋቂ ናቸው የሚላቸው ሰወች ምንም እንኳ ለራሳቸው አዋቂ የሆኑ ቢመስላቸውም፣ ሲፈተኑ ግን አላዋቂ ናቸው። በዚህ ትይዩ ሶቅራጠስ አላዋቂ እና ጥበብም የጎደለው መሆኑን እራሱ ስለሚያውቅ በዚህች ምክንያት እርሱ ከሌሎቹ የተሻለ ሆኖ ተገኘ።
በሌላ አነጋገር አለማወቁን ማወቁ ከሌሎቹ በተሻለ ጠቢብ አደረገው። ይህ እንግዴህ የሶቅራጥስ እንቆቅልሽ ተብሎ የሚታወቀው ነው። በአቴናውያዊን ባለስልጣናት ዘንድ ጥላቻ ያስነሳበት ይሄው ጉዳይ ነበር።
የሶቅራጠስ ሞት
thumb|right|የሶቅራጠስ ሞት (1787)
ሶቅራጠስ 70 ዓመት በሞላው ጊዜ የአቴና መንግስት እንዲያዝና ለፍርድ እንዲቀርብ አደረገ። በወቅቱ ሁለት ክሶች ሲቀርቡበት አንደኛው "በትምህርትህ ወጣቱን አበላሽተሃል" የሚል ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ "ለግሪክ ጣዖታት አልተገዛህም" የሚል ነበር። እንደ ፕላቶ ዘገባ ግን ሶቅራጠስ የግሪክ ጣኦታት አምላኪ ነበር። በአንድ አንድ ተመራማርወች ዘንድ የአቴንስ መንግስት ያቀረባቸው ክሶች በውሸት ላይ የተመሰረቱ ናቸው። የሆኖ ሆኖ፣ ክሪቶ የተሰኘው የፈላስፋው ጓደኛ ለጠባቂወቹ ጉቦ በመስጠት እንዲያመልጥ ሁኔታውን አመቻችቶ ነበር። ሶቅራጠስ ግን እምቢ በማለት ቀረ እንጂ አላመለጠም።
ሶቅራጠስ ለፍርድ በቀረበ ጊዜ ሰፊ የሆነ የመከላከያ ክርክር በማቅረብ የአቴናን መንግስት ክስ ውድቅ ለማደርግ ሞክሯል። ከዚህ በኋላ ዳኞቹ ምን አይነት ቅጣት እንዲበይኑበት እንደሚፈልግ ሲጠይቁት፣ ለአቴና ህብረተሰብ ካበረከተው ጥሩ ተግባራቱ አንጻር በቀሪው ዘመኑ ሁሉ ነጻ እራት እንዲያመጡለት ተናገረ። ነገር ግን ፍርድ ቤቱ ወይ በቅጣት እንዲለቀቅ ወይንም ደግሞ እንዲገደል የእጅ ምርጫ አደረገ። ውጤቱም ሶቅራጠስ እንዲገደል የሚል ሆነ። ይሁንና ሶቅራጠስ ሞትን አይፈራም ነበር። ሞቱን ለማስቀረት ይቅርታም ሆነ ሌላ ማባበያ አላቀረበም። በርሱ ሥነ ምግባር መሰረት ላመነበት ነገር እስከመጨረሻ መቆሙ ሰናይ ድርጊት ነበር። ስለሆነም ሄምሎክ የተሰኘ መርዝ ጠጥቶ እንዲሞት ስለታዘዘ፣ መርዙን በመጠጣት አለፈ።
የሶቅራጠስ ሃሳቦች
ሶቅራጠስ የሰወችን ስህተት ለማሳየት ወደ ኋላ አይልም ነበር። እራሱም እንደማያውቅ ያስተምር ነበር። አለማወቄን አውቃለሁ የሚለው ጥቅስ ከዚህ ፈላስፋ ይመነጫል። ስለሆነም ሶቅራጠስ የዕውቀቱን ድንበር እና ልክ ያውቅ ነበር።
ከስነ ምግባር አንጻር ሶቅራጠስ ያምን የነበረው የሰው ልጆች ዕኩይ ተግባር የሚፈጽሙት የተሻለ ነበር ስለማያውቁ ነው።
ብዙው ሰው የሚያየውን ነገር ከልብ እንደማይመለከት/እንደማይገነዘብ ያምን ነበር።
በተረፈ ሶቅራጠስ ስለ ህይወት ትርጉም እና ስለሰናይ ተግባራት ብዙ ጥይቄወችን በማቅረቡ ይጠቀሳል። እኒህ ጥያቄወች እስከ አሁኑ ዘመን የፍልስፍና ዋና ጥያቄና አነሳሽ ሃሳቦች ናቸው።
ከሶቅራጠስ በፊት ፍላስፍና ማለት የሂሳብ ጥያቄወችን ለመመለስ የሚጥርና ስለ ተፈጥሮ አለም ጥያቄወችን የሚያቀርብ ነበር። እርሱ ግን ሥነ እውቀትን ፣ ሥነ ምግባርንና ፖለቲካን በመመርመር የፍልስፋናን አድማስ በጣም አስፍቶታል። ስለሆነም የምዕራቡ አለም ፈላስፋ በመባል ይታወቃል።
መደብ:ፈላስፋዎች መደብ:የግሪክ ሰዎች
ጮራ (ወረዳ)
በቤንሻንጉል-ጉምዝ ክልል  የሚገኝ ወረዳ  ነው።
ህዝብ ቆጠራ
{{አቀማመጥ {{ የቦታ መረጃ | ስም         =  {{PAGENAME}} | ሌላ_ስም   = | ካርታ_አገር      = ኢትዮጵያ | ክፍላገር        = |latd=6|latm=40|lats=|latNS=N |longd=39|longm=27|longs=|longEW=E | lat_deg      =6 | lat_min      =40 | north_south  = N  | lon_deg       = 39 | lon_min      =  27 | east_west    = E  | ከፍታ     = | ሕዝብ_ጠቅላላ   = | ስዕል          = | ስዕል_መግለጫ      =  {{PAGENAME}} }}
{{PAGENAME}} በኦሮሚያ ክልል  የሚገኝ ወረዳ  ነው።
ማጣቀሻ
መደብ:ኦሮሚያ ክልል መደብ:የኢትዮጵያ ወረዳዎች መደብ:
1987
1987 አመተ ምኅረት
1980ዎቹ: 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989
መደብ:አመታት
ካልኩለስ
ታሪክ
ካልኩለስ አዲስ የተገኘ የሂሳብ መሳሪያ ቢመስልም የጥንቶቹ ምሁራን ሳይቀር ጭላንጭሉን በማየት ግኝቶቻችቸውን ለታሪክ ትተው አልፈዋል። ከነዚህ ውስጥ የጥንታዊ ግብጽ ጸሃፍት ሳይጠቀሱ አይታለፉም። ለምሳሌ የሞስኮው ፓፒሪ ተብሎ በሚታወቀው ክርስቶስ ከመወለዱ 1820 አመታት በፊት የተጻፈው የግብጻውያን መዝገብ ላይ፣ የጥረዛ ካልኩለስ ጭላንጭልን እናገኛለን። በዚህ የጥንቱ ዘመን ጽሁፍ ላይ ደራሲው የቁና (እራሱ የተቆረጠ ሾጣጣን ) መጠነ ይዘት እንድናገኝ ጥያቄ ያቀርብና መልሱን በትክክል ያስቀምጣል። ይህን አይነት ጥያቄ  በጥንታዊ ባቢሎናውያንም የተመዘገበ ቢሆንም መልሳቸው ግን ስህተት ነበር። በዚህ ምክንያት የጥንቶቹ ግብጻውያን የካልኩለስ ጀማሪወች ናቸው ማለት ይቻላል ምንም እንኳ መልሱን ያገኙበትን  መንገድ ቢደብቁም። 450px|left|thumb|የሞስኮው ፓፒሪ - ከክርስቶስ ልደት1820 ዓመተ ዓለም በፊት የተጻፈው ይህ የ[[ጥንታዊ ግብጽየሂስብ ጥያቄ መዝገብ ሲሆን - እላይ የምናየው በፓፒሪው ከተጻፉት 14ኛ ውን ጥያቄ ነው። ስዕሉ ላይ የሚታየውን የቁና ይዘት ሲጠይቅ መልሱን በትክክል አስቀምጧል።]]
ከግብጻውያኑ ጻህፍት ብዙ ከፍለ ዘመናት በኋላ የተነሱት የጥንቶቹ ግሪካውያንም ለዚህ ዕውቀት ዘርፍ የተቻላቸውን አበርክተዋል። ግሪኮቹ  ዩዶክሱስ (408 - 355 ዓ.ዓ) እና አርኪሜድስ (287 - 212 ዓ.ዓ.)  ካልኩለስ-መሰል ዘዴወችን በመጠቀም የተለያዩ ቅርጾችን መጠነ-ስፋትና መጠነ-ይዘት ለማግኘት ችለዋል። ከክርስቶስ ልደት በኋላም የቻይና ተማሪወችም እንደ ሊዩ ሂዩ፣ ዙ ቾንግዚ የተባሉት የዩዶክሱስን መንገድ አይነት በመጠቀም ስፋትንና ይዘትን ለማግኘት ችለዋል። ይህ በንዲህ እንዳለ ከአንድ 600 መቶ አመታት በኋላ  አረቡ ኢብን አል-ሃያታም፣ ቻይናው ሸን ኮ፣ ህንዶቹ ባስቃራ፣ ማዳቫ ሳንጋማግራማ ፣ ኢራናዊው ሻራፍ አል-ዲናቱስ አሁን ለምናውቀው የካልኩለስ ትምህርት አዳዲስ እና ከፍተኛ አስተዋጾ አደረጉ። አንዳንዶቹም ባሁኑ ዘመን ከምንጠቀምባቸው ብዙ ያልተለዩ የሥነ-ልዩና ሥነ-ውህድ እውንታወችን በጥናት ሊያገኙ ቻሉ።
which are treated in the text Yuktibhasa.
ይሁንና አውሮጳ ውስጥ የካልኩለስን መሰርት ጣለ ተበሎ የሚታወቀው ካቫሊየሪ (1598-1647 ዓ.ም) በሚባል ጣሊያናዊ ሲሆን የዚህ ሰው ዋና ሃሳብ ምን ነበር መጠነ ይዘትና  መጠነ ስፋታቸው  ከሁሉ በታች ትንሽ የሆኑ ኢምንት (infinitesimal) ክፍልፍዮችን በመደመር ያቃፊያቸውን አካል ሙሉ ስፋትና ይዘት እናገኛለን የሚል ነበር።  ሆኖም ግን ይህ አስተሳሰብ፣ ምንም እንኳ ትክክል ቢሆንም፣ ብዙ ትኩረት ሳይሰጠው 17ኛው ክፍለ ዘመን ላይ እነ ዮሃንስ ዋሊስ፣ ኢሳቅ ባሮ እና ጄምስ ግሪጎሪ የተሰኙት ተማሪወች የካቫሊሪንን ሃሳብና የራሳቸውን ሃሳብ በመቀየጥ ክፍተኛ አስተዋጾ አደረጉ። በተለይ የመጨረሻወቹ ሁለቱ የካልኩለስ ሁለተኛ መሰረታዊ ቴረምን በ1675 በትክክል በማረጋገጥ ታሪክ ሰርተው አልፉ።
በዚሁ ዘመን፣ የኢሳቅ ባሮ ተማሪ የነበረው እንግሊዛዊው ኢሳቅ ኒውተን የማባዛት ደምብ፣ የሰንሰለት ደምብ፣ ከፍተኛ ውድድር፣ የቴይለር ዝርዝር እና የፍትሃት ፈንክሽን የተሰኙትን የካልኩለስ ጽንሰ ሃሳቦችን ለሰው ልጅ አበረከተ። ኒውተን እራሱ ያገኛቼውን የካልኩለስ ዘዴወች በመጠቀም  የፈለኮችን ምህዋር፣ የሚሽከረከርን ፈሳሽ ቅርጽ፣ የመሬትን ቅርጽ (ትክክለኛ ድብልብል እንዳልሆነች)፣ በክብ ውስጥ የሚንቀሳቀስ እቃን ባህርይ እና የመሳሰሉትን ድንቅ ነገሮች ያለምንም ስህተት ሊያሳይ እና ሊተነብይ ቻለ።
ከኒውተን በተቃራኒ፣ በዚያው ዘመን የነበረው ጀርመናዊው  ሌብኒትዝ  ካልኩለስን ከጥራዝ ነጠቅነት በተላቀቀ መልኩ፣ ወጥ በሆነ ስሌት ማነጽ ጀመረ።  ሌብኒትዝ በጊዜው ከኒውተን ኮረጀ ተብሎ ቢከሰስም ባሁኑ ዘመን ግን እራሱን ችሎ  የካልኩለስን ህጎች እንዳገኘ ይታመናል። ሌብኒትዝ፣ ከኒውተን በጣም በተሻለ መልኩ የካልኩለስን ህጎችና ደምቦች  በጠራ መንገድ ከጻፈው በሁዋላ ከኒውተን ቀድሞ ይህን ጽሁፉን ለህትመት አብቅቷል። በተረፈ የውድድርና የጥረዛ ምልክቶች ብሎ የፈጠራቸው ፊደላት አዲሱን ትምህርት በማቅለል በኒውተን ከባድ ጽሁፎች ውስጥ ተሸሽገው የነበሩትን ሃሳቦች በቀላሉ ለግንዛቤ እንዲመቹ ሆኑ። የሌብኒትዝ ያጻጻፍ ስልቶች ከቀላልነታቸው የተነሳ እስካሁን የምንጠቀምብቸው ሲሆን  በኒውተንና በሌብኒትዝ መካከል የተነሳው «ማን መጀመሪያ ካልኩሊን አገኘ?» ጥል ግን ሁለቱን ሰወች ብቻ ሳይሆን በጊዜው የነበሩትን የእንግሊዝና የጀርመን ሳይንቲስቶችን ያናቆረ ነበር።
ከሁለቱ ሰወች በኋላም ካልኩለስ ባለበት አልቆየም፤ እንደውም እያደገና እየተሻሻለ ሄደ እንጂ። በ19ኛው ክፍለ ዘመን ለምሳሌ እነ ካውሺ፣ ራይማን፣ ወይስትራስ የተባሉት ሂሳብ አጥኝወች ጥግ የተስኘውን አዲስ ጽንሰ-ሃሳብ በመጠቀም ውሽልሽል የነበረውን የካልኩለስ መሰረት በማይነቃነቅ ቋጥኝ ላይ አሳረፉት።  በዚሁ ዘመን ካልኩለስ ከነበረበት ጠበብ ያለ  እይታ ወደ ከፍተኛ ማጠቃለያወች አመራ።  ባሁኑ ዘመን ይህ የዕውቀት ዘርፍ በሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶችና በዩንቬርስቲወች ውስጥ እንደ ዋና የትምህርት ክፍል ሆኖ ይሰጣል።
የካልኩለስ መሰረት
ኒውተን እና ሌብኒትዝ ዋና ዋና የካልኩለስ ሃሳቦችን ቢያገኙም ቅሉ የነዚህን ሃሳቦች መሰረታዊ እውነታ ላይ ብዙ ትኩረት አልሰጡም ነበር። ከነሱ በኋላ የተነሱት ቀማሪወች ይህን መሰረት ለማግኘት በመፈለግ ባደረጉት ትጋት የካልኩለስን እውነተኛ መሆን በሁለት መንገድ አረጋግጠዋል፡ እነዚህ ዘዴወች የጥግ እና የኢምንት ዘዴወች በመባል ይታወቃሉ። ባሁንኑ ዘመን እነዚህን መሰረቶች የሚያጠና የሂሳብ ክፍል ሪል አናላይሲስ ወይም የውኑ ፍትሃት ይባላል።
ጥግና ኢምንት
ካልኩለስ የተሰራው ጥቃቅን ብዛትንና ቁጥርን ( ብዘት (quantity))ን በመጠቀም ነው።  በታሪኩም በኩል ብንሄድ የመጀመሪያወቹ የካልኩለስ ዘዴወች ኢምንት የተባውን ጽንሰ ሃሳብ ይጠቀሙ ነበር። ኢምንት ማለት  እንደቁጥር መጠቀም የምንችለው  ነገር ግን ትንሽነቱ የትየለሌ የሆነ ብዘት(quantity)  ነው።  የኢምንት ምልክት dx ሲሆን  ትርጉሙም ከሁሉ ቁጥር በመጠኑ ያነሰ ነገር ግን ከ0 ብቻ የበለጠ ብዘት ማለት ነው።  ይህን ኢምንት በማንኛውም ሙሉ ቁጥር ብናበዛው ከትንሽነቱ የተነሳ ውጤቱ ያው ኢምንት ነው የሚሆነው።  ከዚህ አንጻር ካልኩለስ ማለት <<እንዴት አድርጌ ይህን ኢምንት መጠቀም እችላለሁ?>> ለሚለው ጥያቄ መልስ የሚሰጥ ነው።  ዘዴውን በትክክል ለመረዳት አስቸጋሪ ስለነበር ከነኒውተንና ሌብኒዝ ዘመን ወደ 19ኛው ክፍለ ዘመን ስንሻገር  ሂሳብ ተመሪወች ችላ ቢሉትም፣ በ20ኛው ክ/ዘመን በተነሱ አዳዲስ ግኝቶች ምክንያት እንደገና ሊያንሰራራ ችሏል።
ከላይ እንደተጻፈው የኢምንት ዘዴ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ሲከስር በጥግ ጥናት ተተካ። ጥጎች አንድ ፈንክሽን የተወሰነ ግቤት  (ግቤቶታ) (input)  (ግቤት የውጤት ተቃራኒ ነው) ሲያገኝ የዚያን ግቤት ውጤት ዋጋ ከማግኘት ይልቅ ከግቤቱ በጣም ተጠግተው ያሉ ቁጥሮችን በማስገባት ተቀራራቢ ውጤቱን የምናሰላበት ዘዴ ነው።
ግቤቱ ወደ ዜሮ እየተጠጋ በሄደ ቁጥር ውጤቱም ወደ ዜሮ እየተጠጋ እንደሚሄድ ማስተዋል አይከብድም። በዚህ ምክንያት የ  ጥግ፣ ግቤቱ  ወደ0 ሲጠጋ 0/0 ነው ከማለት 0 ነው እንላለን ማለት ነው። ከላይ እንደምናስተውለው ጥግ የ ኢምንትን አስተሳሰብ አይጠቀመም ይልቁኑ እውነተኛ ቁጥርቾን ነው የሚጠቀመው። የጥግ ዘዴ የካልኩለስን መሰረት በማይናወጥ አለት ላይ ለመጣል በጣም ቀላሉ ዜዴ ሆኖ በመገኘቱ በአሁኑ ጊዜ  አብዛኞች መጻህፍት ይህን መንገድ እንደ ካልኩሉስ መሰረት አድርገው ሲጠቀሙበት እናያለን።
የውድድር ካልኩለስ
የውድድር ካልኩለስ የውድድርን ትርጉም፣ ጸባይ፣ እና ተግባር ያጠናል። ያንድ ፋንክሽንን ውድድር የምናገኝበት ዘዴ መለየት (differentiation) ይባላል። አንድ ፈንክሽን ሲስጠን ያንን ፈንክሽን ነጥብ በነጥብ ለውጡን በማስላት ሌላ አዲስ ፈንክሽን እንሰራለን። ይህ  የምንሰራው አዲ ስብስብ  የውድድር ፈንክሽን ወይም በቀላሉ ውድድር  በመባል ይታወቃል። እንግዲህ ከላይ እንዳየነው እኒህንና መሰል የሂሳብ ሂደቶችን ለማቃለል ሌብኒትዝ አዲስ ምልክቶችን ፈጥሯል። ከነዚህ ውስጥ በጣም ታዋቂ የሆነቸው የውድድር ምልክት <<አፖስትሮፍ>>   ` ናት።  ስለዚህ የፈንክሽን  "f  ውድድር  f′ ሲሆን  ሲነበብም "f ፕራይም " ይባላል ። ለምሳሌ፦ የ f(x) = x2 ውድድር f′(x) = 2x'' የሄን ይመስላል ማለት ነው።
ፍጥነት እንደ ውድድር
ያንድ ፈንክሽን ግቤት (input) ጊዜ/ሰዓት ከሆነ፣ ለውጡ  እንግዲህ የዚያን ፈንክሽን ውድድር ከጊዜ አንጻር ይለካል። ለምሳሌ  f  የሚባል ፈንክሽን ቢኖርና ሰዓትን ስንመግበው በዚያ ሳአት ላይ አንድ ኳስ የት እንደተቀመጠ አውጥቶ የሚንግረን ቢሆን ፣ የ  f ውድድር እንግዲህ  የኳሱ አቀማመጥ  በጊዜ ውስጥ እንዴት እንደሚቀያየር ይነገርናል ማለት ነው፣ በሌላ አነጋገር የኳሱን ፍጥነት እናገኛለን ማለት ነው።
ኩርባ እንደ ውድድር
እንደምናውቀው አንድ ቀጠ ያለ መስመር ከነ የሊኒያር እኩልዮሹ  y = mx + b ቢሰጠን ኩርባው
መስመሩ ቀጥ ያላለ የተንጋደደ ከሆነ ግን የ y ውድድር ሲካፈል ለ x ውድድር በየነጥቡ ይቀያየርል (ማለት አንድ ጊዜ ከፍ አንድ ጊዜ ዝቅ ይላል)።   በዚህ ጊዜ ኩርባውን በቀላሉ ማግኘት ስለማንችል፣ በየቦታው የተለያየውን ኩርባ ለማግኘት የውድድር መንገድን እንጠቀማለን ማለት ነው። ይህን መንገድ ለመጠቀም  ገቢው በጥቃቅን ብዛቅ እየቀያየርን ወጭው እንዴት እንደሚቀየር በማስላት ኩርባውን በየቅጽበቱ ማግኘት ይቻላል።  ለምሳሌ  f"  አንድ ፈንክሽን ቢሆን  እና አንዲት ቋሚ ግቤት a ብናበላው  እንግዲህ  (a, f(a))  የ "f" ግራፍ ላይ ያለ ነጥብ ሲሆን  h ደግሞ ወደ ዜሮ በጣም የተጠጋ ቁጥር ቢሆን፣  a + h ለ a  በጣም የተጠጋ ቁጥርን ነው ማለት ነው።  ስለዚህ  (a + h, f(a + h))  ከ (a, f(a''))  ጋር የተጠጋጉ ነጥቦች ናቸው። . በነዚህ ነጥቦች መካከል ያለውን ኩርባ ስናሰላ
ይህ ቀመር የ"ውድድር ክፍፍል" ይባላል። በሁለት  ነጥቦች መካከል ያለው መሰመር  የሴካንት መስመር ሲባል m  ደግሞ የሴካንቱ ኩርባ ናት ወየም የሁለቱ ነጥቦች (a, f(a)) እና (a + h, f(a + h)) ኩርባ ናት።  በዚህ መንገድ በ "a"  አጠገብ ሚሆነውን ማወቅ ብንችልም በ a እና  a + h መካከል ያለውን ሁኔታ ማወቅ አንችልም ምክንያቱም ተዘሏል።  በሌላ አንጻር  h ን ዘሮ በማድረግ "a" ላይ ምን እንደሚሆን ማወቅ እንፈልግ ይሆናል ነገር ግን ይህ በዜሮ ማካፈል ሊኖርብን ነው ነገር ግን በዜሮ ማካፈል በሂሳብ ህግ ክልክል ነው።  ይህን አጣብቂኝ ለመፍታት፣ ከላይ እንዳየነው፣  የጥግ ን ጽንሰ ሃሳብ እንጠቀማለን። ማለት   h ወደ ዘሮ ሲጠጋ፣ ኩርባው የሚያሳየው ቋሚ ባህርይ ያ ፈንክሽን  በነጥብ ("a"፣"f(a)")  ላይ ካለው ቅጽበታዊ ኩርባ ጋር እኩል ነው ማለት ነው።
ለምሳሌ   f(x) = x2 የሚባል ፈንክሽን እንውሰድና ገቢው 3 ሲሆን የሚታየውን <<ውድድር>>  በጥግ (limit) መንገድ እናስላ፦
የሌብኒዝ ምልክቶች
ሌላው በሌብንኒዝ የተዋወቀውና እስካሁን የሚሰራበት የውድድር መቀመሪያ ምልክት ይህን ይመስላል፦
ምንም እንኳ ምልክቱ ፣ dy/dx ፣ የማካፈል ቢመስልም እኛ ግን መተርጎም ያለብን የጥግ መፈለጊያ መሆኑን ነው። ሌብኒዝ ዕርግጥ ነው ይህን ምልክት እንደሁለት ኢምንቶች ክፍልፋይ አደርጎ ነበር የወሰደው .... dy ማለት የy ኢምንታዊ ውድድር ሲሆን dx  ደግሞ የ x ኢምንታዊ ውድድር።
d/dx እንደ ኦፕሬተር ሲቆጠር ግቤቱ ፈንክሽን ሲሆን ውጤቱም ፈንክሽን ነው። ቁልጭ አድርገን ስናስቀምጠው ውጤቱ የግቤቱ ፈንክሽን ውድድር ፈንክሽን ይሆናል ማለት ነው። በዚህ ጊዜ dx ሲነበበ "ከ x አንጻር ያለ ውድድር" ይባላል።
አጠራቃሚካልኩለስ
አጠራቃሚካልኩሊ  ውሱን ጥረዛ እና ያልተወስነ ጥረዛ  የተባሉትን ሁለት  የውህድ ካልኩለስ ቅርጫፎች ትርጉም፣ ጸባይ፣ እና ተግባር ያጠናል፡፡
ሌላው ቅርንጫፍ፣ የተወሰነ ጥረዛ (definite integral)፣  ፈንክሽንን ይወስድና የተወሰነ ቁጥርን እንደውጤት ይሰጣል። ይህ ውጤጥ በፈንክሽኑና በx-axis መካከል ያለውን መጠነስ ስፋት ያክላል።  ማለት  የተወሰነ ውህድ  ባንድ የተንጋደደ መስመር እና በ x-axis  መካከል ተጠልለው ያሉ ህልቁ መሳፍርት ኢምንት አራት ማዕዘኖች ሲደመሩ (ሲጣመሩ) የሚጠጉት ቁጥር ነው ( ራይማን ድምር ይባላል)
ለምሳሌ፡ የአንድ መኪና ፍጥነቱ ይሰጠንና በየጊዜው ከኛ ያለውን ርቀት ለማወቅ እንሞክር
ፍጥነቱ ቋሚ ከሆነ (ለምሳሌ 10 ሜትር በ ሰከንድ)፣ ርቀቱን ለማግኘት በጊዜ ማባዛት ብቻ ነው ሚያስፈልግ። ለምሳሌ በ5 ሰከንድ ውስጥ 5*10 = 50 ሜትር ሄዷል ማለት ነው። ነገር ግን ፍጥነቱ በአንድ የማይረጋ ተለዋዋጭ ከሆነ  ርቀቱን በማባዛት ብቻ ማወቅ አይቻልም ምክንያቱም ቋሚ የምናባዛው ፍጥነት የለም። ይህን ችግር ለመፍታት በአይምሮአችን አምስቷን ሰከንደ ከፋፍለን የብዙ ጥቃቅን ሰኮንዶች ድምር አድርገን ካቀረብን በኋላ በነዚያ ጥቃቅን ጊዜያት ከሚኖሩት ተለዋዋጭ ፍጥነቶች አንድኛውን መርጠን በጊዜው ክፍልፋይ ስናባዛ በዚያች ትንጥ ጊዜ መኪናው ስንት ሜትር ገደማ እንደተጓዘ እናሰላለን። በያንዳንዷ ጥቃቅን የጊዜ ክፍልፋይ ያገኘናቸውን <<ገደማ ርቀቶች>>  ስንደምር ከዋናው ርቀት ጋር በጣም ተቀራራቢ መልስ እናገኛለን። የዚህ ምክንያቱ በጣም ትንጥ የጊዜ ክፍል ከወሰድን ፍጥነቱ እምብዛም ስለማይቀያየር አንዱን ፍጥነት መርጠን ማባዛታችን የምናገኘውን ውጤት ብዙም አይጎዳውም ከሚል ነው።
ይህ መንገድ ራይማን ድምር ሲባል የሚስጠውም ውጤት ከእውነተኛው ውጤት ተቀራራቢ እንጂ እውንተኛውን ውጤት ራሱን አይደለም። ነገር ግን፣ የጊዜ ክፍልፋዩችን ወደ ዜሮ ጥግ ከወሰድናቸው፣ የድምሩ ውጤት ትክክለኛውን መልስ ይስጣል። ይህ ክፍልፍዩን ወደዜሮ ጥግ ወስዶ የመደመር ዘዴ አጠራቃሚካልኩለስ ይባላል።
left|thumb|280px| የ[[ተወሰነ ጥረዛ ስሌትን ተጠቅመን በf(x) ገዳዳ መስመር ስር እና በአድማሳዊው መስመር እንዲሁም በ a እና b መካከል ያለውን ክፍት ቦታ መጠነ ስፋት ማግኘት እንችላለን ]]
በግራ ባለው ስዕል ላይ f(x) በየጊዜው ተለዋዋጭ የሆነ የመኪና ፍጥነትን ቢወክል, የጠቆረው ክፍል  s መጠነ ስፋት   በa ሰከንድና  በ b ሰኮንድ መካከል መኪናው የተጓዘውን ርቀት ይወክላል።
የአጠራቃሚምልክት \int \,, ሲሆን የተመዘዘ  S ይመስላል፣ ይህ የሆነበት ምክንያት በእንግሊዝኛ S ፊደል "sum" ወይም ድምርን ስለሚወክልን ነው።. ይህን ምልክት ተጠቅመን የተወሰነ ጥረዛን ስንጽፍ ይሄን ይመስላል፦
ኦፕሬተር ሲሆን አንድ ፈንክሽንን እንደ ግቤት ወስዶ ቁጥርን እንደ ውጤት የሚያወጣ ሲሆን ቁጥሩም መጠነ ስፋትን የሚወክል ነው። dx  ቁጥር አይደለም፣  f(x) ንም አያባዛም።
ያልተወሰነ ጥረዛ ወይም ኢ-ውድድር ደግሞ በንዲህ አይነት መንገድ ይጻፋል፦
ፈንክሽኖች በቋሚ ቁጥር ብቻ ከተለያይዩ ያልተወሰነ ጥምራቸው ወይም ኢ-ለውጣቸው አንድ አይነት ነው። በዚህ ምክንያት ያንድ ፈንክሽን ኢ-ውድድር አንድ ፈንክሽን ሳይሆን በቋሚ ቁጥር የሚለያዩ የፈንክሽን ቤተሰቦች እንጂ።  ለምሳሌ የ y = x² + C,  (C ቋሚ ቁጥር ቢሆን)፣ የ Y  ውድድር  y′ = 2x, ነው ...ስለዚህ የዚህ የለውጡ ኢ-ውድድር :
ነው።
የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ
የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ የሚነግረን ሥነ ውድድርና ሥነ ጥረዛ ተገልባጭ ኦፕሬሽን እንደሆኑ ነው። በትክክል ለመግለጽ፣ የኢ-ውድድር አስረካቢዎች  የተወሰነ ጥረዛን ዋጋ ለማስላት ያስችላል ይላል መሰረታዊ እውነቱ። ተወዳዳሪን ማስላት የተወሰነ ጥረዛን በጥግ  ከማስላት በጣም ስለሚቀል፣ ይህ እውነት በርግጥም ካልኩለስን በተግባር ለመጠቀም ጠቃሚ አድርጎታል።
እንግዲህ ወደ ይዘቱ ስንመጣ፣ የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ የሚለው፡  f የተባለ ፈንክሽን ቢሰጠና በ[a, b] መካከል ያልተቋረጠ ቢሆን፣ እንዲሁም  የአስረካቢ F ውድድር  f ቢሆን በ (a, b) መካከል
ይህን እውነታ የተገነዘቡትና ለጽሁፍ ያበቁ ኢሳቅ ኒውተን እና ሌብኒትዝ ሲሆኑ፣ ከነዚህ እውነታ መገኘት በኋላ ነበር የካልኩለስ እድገት በጅጉ ፈጣን የሆነው። ይህ መሰረታዊ እውንታ የተወሰኑ ጥመረቶችን ያለምን የጥግ ፍለጋ፣ በአልጀብራ ብቻ ለማስላት አስችሏል። በዚህ ምክንያት ድሮ መጠነ-ስፋታቸውን ለማግኘት አስቸጋሪ የነበሩ የአስረካቢ ግራፎች፣ በጥግ ሂሳብ አንዳንዶቹ መልሳቸው ቢገኛም ይህ መንገድ አሰልቺና እልህ አስጨራሽ ሲሆን፣ እነ ኒውተን ያገኙት የካልኩለስ መሰረታዊ እውነታ ግን በቀላሉ የአስረካቢዎቹን  ተወዳዳሪ በማግኘት፣ ስፋታቸውን ለማንሰላሰል አስችሏል።
የካልኩሊ ጥቅም
ባሁኑ ዘመን ካልኩለስን የማይጠቀም የዕውቀትም ሆነ የቴክኖሎጂ ዘርፍ የለም። ግን ዋና ዋና የካልኩለስ ጥቅም ናቸው ተብሎ የሚነገሩት እነዚህ ናቸው፦
በፍልስፍናው ዘርፍ ሳይቀር ስለ ኅዋ፣ ጊዜ፣ ሥነ እንቅስቃሴ  በጠነከረ መልኩ ለመፈላስፈ ይረዳል።
ኔፓል
ኔፓል በእስያ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ካትማንዱ ነው።
መደብ:የእስያ አገራት
ጆሮ የቀድሞዎቹ እኩያ ነው
ጆሮ የቀድሞዎቹ እኩያ ነው የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
እንዳልተወው ወለድኩ እንዳልሰው ነደድኩ አለች ላም
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
የማታ ሩጫ እንቅፋት ትርፉ
የማታ ሩጫ እንቅፋት ትርፉ የአማርኛ ምሳሌ ነው። የማታ ሩጫ እንቅፋት ትርፉ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
አራስ ወንዝ
መደብ:ወንዞች መደብ:አርመኒያ መደብ:ቱርክ
ሚንስክ
250px|thumbnail ሚንስክ የቤላሩስ ዋና ከተማ ሲሆን ፪ ሚሊዮን ኗሪዎች አሉበት።
መጀመሪያው በታሪክ የሚታወቀው («ምነስክ» ተብሎ) በ1059 ዓ.ም. ነው።
መደብ:ዋና ከተሞች መደብ:ቤላሩስ
የኢትዮጵያ ካርታ 1729
ስለ ካርታው ታሪክና ትችት
philip culver left|600px|thumb| በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ
መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
አክራ
አክራ የጋና ዋና ከተማ ነው። thumb|right|አክራ
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨመር 2,825,800 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 1,661,400 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 5.55°N, -0.25°W ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
አክራ በ1502 ዓ.ም. በጋ ሕዝብ ተመሠረተ። የስሙ «አክራ» መነሻ ከቃሉ «ንክራን» (ጉንዳን) ደረሰ። በ1869 ዓ.ም. የእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ጎልድ ኮስት መቀመጫ ከኬፕ ኮስት ወደ አክራ ተዛወረ።
መደብ:ዋና ከተሞች መደብ:ጋና መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
1978
1978 አመተ ምኅረት
መደብ:አመታት
ፈሪ ለናቱ ጀግና ለጀግንነቱ
ፈሪ ለናቱ ጀግና ለጀግንነቱ የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ :ተረትና ምሳሌ
27 February
27 February በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) በዘመነ ማቴዎስ፣ በዘመነ ማርቆስና በዘመነ ሉቃስ የካቲት 20 ቀን ማለት ነው። በዘመነ ዮሐንስ ግን (ዘመነ ሉቃስ የሥግር ዓመት በመሆኑ)  ቀን ላይ ነው።
ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ ይረዳል።
መደብ:የፈረንጅ ቀኖች
የሐበሻ ተረት 1899
የሐበሻ ተረት በያዕቆብ ፋይትሎዊች የተደረሰ መጽሐፍ ሲሆን፣ በ1899 ዓ.ም. የአማርኛን ተረትና ምሳሌዎችና የፈረንሳይኛ ትርጉማቸውን በማብራራት የታተመ መጽሐፍ ነው። ሙሉው መጽሐፍ ከታች ቀርቧል።
400px|thumb|left|የሐበሻ ተረት 1899|page=5
መደብ :ፈረንሳይኛ መደብ :19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ መደብ: ተረቶች
ቢጥ
ቢጥ በአየርላንድ አፈ ታሪክ ከሁሉ መጀመርያ በአየርላንድ የደረሰው ሰው ነበር።
መደብ:አየርላንድ መደብ:አፈ ታሪክ
ዙሉኛ
thumb|right|200px|ዙሉኛ የሚናገርበት አውራጃ። ዙሉኛ (isiZulu /ኢሲዙሉ) ከባንቱ ቋንቋዎች ቤተሠብ አንድ ነው። የሚነገርበት በተለይ በደቡብ አፍሪካ አገር ምሥራቅ ነው። ተናጋሪዎቹ 10 ሚልዮን ናቸው።
ምሳሌ
መደብ:ባንቱ ቋንቋዎች
ቻይና
ቻይና ( ቻይንኛ : 中国 ፤ ፒንዪን : ጒንጉኦ ) ፣ በይፋ የቻይና ህዝባዊ ሪፐብሊክ (PRC ፣ ቻይንኛ : 中华人民共和国 ፣ ፒንዪን : Zhonghuá Rénmín Gonghéguó) በምስራቅ እስያ የሚገኝ ሀገር ነው። ከ1.4 ቢሊየን በላይ ህዝብ ያላት የአለማችን በህዝብ ብዛት የምትገኝ ሀገር ነች። ቻይና አምስት ጂኦግራፊያዊ የሰዓት ዞኖችን ያቀፈች ሲሆን 14 የተለያዩ ሀገራትን ትዋሰናለች ይህም በአለም ላይ ካሉ ሀገራት ሁሉ ከሩሲያ ቀጥሎ ሁለተኛዋ ነች። በግምት 9.6 ሚሊዮን ስኩዌር ኪሎ ሜትር (3,700,000 ስኩዌር ማይል) የሚሸፍን ሲሆን ይህም በዓለም ሦስተኛው ወይም አራተኛው ትልቅ አገር ነው። (ሆንግ ኮንግ እና ማካዎ)። የሀገሪቱ ዋና ከተማ ቤጂንግ ነው።
ቻይና በሰሜን ቻይና ሜዳ ውስጥ በቢጫ ወንዝ ለም ተፋሰስ ውስጥ ከአለም የመጀመሪያዋ ስልጣኔዎች አንዷ ሆና ተገኘች። ቻይና ከ 1 ኛው እስከ 19 ኛው ክፍለ ዘመን ባለው ጊዜ ውስጥ በአብዛኛዎቹ ሁለት ሺህ ዓመታት በዓለም ቀዳሚ ኢኮኖሚያዊ ኃያላን ነበረች ። ለሺህ ዓመታት፣ የቻይና የፖለቲካ ስርዓት በ21ኛው ክፍለ ዘመን ከዘአበ ከፊል አፈ ታሪክ ከሆነው የ Xia ሥርወ መንግሥት ጀምሮ በፍፁም የዘር ንጉሣዊ ነገሥታት ወይም ሥርወ መንግሥት ላይ የተመሠረተ ነበር። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ፣ ቻይና ብዙ ጊዜ ተስፋፍታ፣ ተሰብራ እና እንደገና ተዋህዳለች። በ 3 ኛው ክፍለ ዘመን ከዘአበ ኪን ዋናውን ቻይናን አንድ አድርጎ የመጀመሪያውን የቻይና ግዛት አቋቋመ. ተተኪው የሃን ሥርወ መንግሥት (206 ዓክልበ - 220 ዓ.ም.) በዚያን ጊዜ በጣም የተራቀቁ ቴክኖሎጂዎችን፣ የወረቀት ሥራን እና ኮምፓስን ጨምሮ፣ ከግብርና እና ከሕክምና ማሻሻያዎች ጋር ታይቷል። በታንግ ሥርወ መንግሥት (618-907) እና በሰሜናዊ መዝሙር ሥርወ መንግሥት (960-1127) ውስጥ የባሩድ እና ተንቀሳቃሽ ዓይነት ፈጠራ አራቱን ታላላቅ ግኝቶች አጠናቋል። አዲሱ የሐር መንገድ ነጋዴዎችን እስከ ሜሶጶጣሚያ እና የአፍሪካ ቀንድ ድረስ በማድረስ የታንግ ባህል በእስያ በስፋት ተስፋፍቷል። ለዘመናዊ ቻይና ግዛት መሠረት የሆነው የኪንግ ሥርወ መንግሥት፣ የቻይና የመጨረሻው ሥርወ መንግሥት በ19ኛው ክፍለ ዘመን ለውጭ ኢምፔሪያሊዝም ከፍተኛ ኪሳራ ደርሶበታል።
የቻይና ንጉሳዊ አገዛዝ በ 1912 በሺንሃይ አብዮት ፈራረሰ፣ የቻይና ሪፐብሊክ (ROC) የ Qing ስርወ መንግስትን ሲተካ። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ቻይና በጃፓን ኢምፓየር ተወረረች። የእርስ በርስ ጦርነት በ1949 የቻይና ኮሙኒስት ፓርቲ (ሲሲፒ) የቻይናን ህዝባዊ ሪፐብሊክ በዋናው መሬት ላይ ሲያቋቁም ኩኦምሚንታንግ የሚመራው የ ROC መንግስት ወደ ታይዋን ደሴት ሲያፈገፍግ በ1949 ዓ.ም. ብቸኛ ህጋዊ የቻይና መንግስት ምንም እንኳን የተባበሩት መንግስታት ከ 1971 ጀምሮ PRCን እንደ ብቸኛ ውክልና ቢያውቅም ቻይና ከ 1978 ጀምሮ ተከታታይ የኢኮኖሚ ማሻሻያዎችን አድርጋ በ 2001 ወደ አለም ንግድ ድርጅት ገባች.
ቻይና በአሁኑ ጊዜ በሲሲፒ እንደ አሃዳዊ የአንድ ፓርቲ የሶሻሊስት ሪፐብሊክ ትመራለች። ቻይና የተባበሩት መንግስታት የፀጥታው ምክር ቤት ቋሚ አባል እና እንደ የእስያ መሰረተ ልማት ኢንቨስትመንት ባንክ ፣ የሐር ሮድ ፈንድ ፣ አዲስ ልማት ባንክ ፣ የሻንጋይ ትብብር ድርጅት እና አርሲኢፒ ያሉ የበርካታ ባለብዙ ወገን እና ክልላዊ ትብብር ድርጅቶች መስራች አባል ነች። የ BRICS፣ G8+5፣ G20፣ APEC እና የምስራቅ እስያ ጉባኤ አባል ነው። በአለም አቀፍ የዜጎች ነፃነት፣ የመንግስት ግልፅነት፣ የፕሬስ ነፃነት፣ የእምነት ነፃነት እና አናሳ ብሄረሰቦች መለኪያዎች ዝቅተኛ ከሚባሉት ውስጥ ይመደባል። የቻይና ባለስልጣናት በፖለቲካ ተቃዋሚዎች እና በሰብአዊ መብት ተሟጋቾች ሰፊ የሰብአዊ መብት ረገጣ፣ የፖለቲካ ጭቆና፣ የጅምላ ሳንሱር፣ የዜጎቻቸው የጅምላ ክትትል እና የተቃውሞ ሰልፎችን በሃይል በማፈን ተችተዋል።
ቻይና በመግዛት ሃይል እኩልነት በጠቅላላ የሀገር ውስጥ ትልቁ ኢኮኖሚ፣ በስመ GDP ሁለተኛዋ እና በጠቅላላ ሃብት በአለም ሁለተኛዋ ሀብታም ሀገር ነች። ሀገሪቱ በፍጥነት በማደግ ላይ ያለ ትልቅ ኢኮኖሚ ያላት ሲሆን በአለም ትልቁ አምራች እና ላኪ ነች። ቻይና በወታደራዊ ሃይል ከፍተኛ ቁጥር ያለው የጦር ሃይል ያላት እና በመከላከያ በጀት ሁለተኛዋ የሆነች የኒውክሌር ጦር መሳሪያ ያላት ሃገር ነች።
ሥርወ ቃል
"ቻይና" የሚለው ቃል በእንግሊዝኛ ከ 16 ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ጥቅም ላይ ውሏል; ነገር ግን በዚህ ወቅት ቻይናውያን ራሳቸው የሚጠቀሙበት ቃል አልነበረም። መነሻው በፖርቹጋል፣ ማላይኛ እና ፋርስኛ በኩል የሳንስክሪት ቃል ቺና በጥንታዊ ሕንድ ይገለገልበት ነበር። "ቻይና" በሪቻርድ ኤደን እ.ኤ.አ. የባርቦሳ አጠቃቀም ከፋርስ ቺን (ቺን) የተወሰደ ሲሆን እሱም በተራው ከሳንስክሪት ሲና (चीन) የተገኘ ነው። ሲና ለመጀመሪያ ጊዜ ጥቅም ላይ የዋለችው ማሃባራታ (5ኛው ክፍለ ዘመን ከዘአበ) እና የማኑ ህጎችን (2ኛው ክፍለ ዘመን ከዘአበ) ጨምሮ በጥንቶቹ የሂንዱ ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ነው። በ1655፣ ማርቲኖ ማርቲኒ ቻይና የሚለው ቃል በመጨረሻ ከኪን ሥርወ መንግሥት (221-206 ዓክልበ.) ስም የተገኘ እንደሆነ ሐሳብ አቀረበ። ምንም እንኳን በህንድ ምንጮች ውስጥ ጥቅም ላይ የዋለው ከዚህ ሥርወ መንግሥት በፊት ቢሆንም, ይህ አመጣጥ አሁንም በተለያዩ ምንጮች ይሰጣል. የኦክስፎርድ ኢንግሊሽ መዝገበ ቃላት እንደሚለው የሳንስክሪት ቃል አመጣጥ አከራካሪ ጉዳይ ነው። አማራጭ ጥቆማዎች የዬላንግ እና የጂንግ ወይም ቹ ግዛት ስሞችን ያካትታሉ። የዘመናዊው መንግሥት ኦፊሴላዊ ስም “የሕዝብ ቻይና ሪፐብሊክ” ነው (ቀላል ቻይንኛ፡ 中华人民共和国፣ ባሕላዊ ቻይንኛ፡ 中華人民共和國፣ ፒንዪን፡ ጒንጉዋ ሬንሚን ጎንጌጉኦ)። አጭሩ ቅጽ "ቻይና" Zhongguó (中国; 中國) ከ zhōng ("ማዕከላዊ") እና ጉኦ ("ግዛት") ነው፣ [n] በምዕራብ ዡ ሥርወ መንግሥት ሥር የተገኘ የንጉሣዊ ሥርወ መንግሥት ሥርወ መንግሥት ነው። ከዚያም በሉኦይ አካባቢ (በአሁኑ ሉኦያንግ) በምስራቃዊ ዡዋ እና ከዚያም በቻይና ማእከላዊ ሜዳ ላይ ተተግብሯል፤ ከዚያም በኪንግ ስር ላለው ግዛት አልፎ አልፎ ተመሳሳይ ቃል ሆኖ ከመጠቀሙ በፊት። የHuaxiaን ህዝብ "ባርባሪዎች" ከሚባሉት ለመለየት ብዙ ጊዜ እንደ ባህላዊ ጽንሰ-ሀሳብ ያገለግል ነበር። Zhongguo የሚለው ስም በእንግሊዝኛም "መካከለኛው ኪንግደም" ተብሎ ተተርጉሟል። ROCን ከፒአርሲ ሲለይ ቻይና (PRC) አንዳንድ ጊዜ ዋና መሬት ተብሎ ይጠራል።
የቀድሞ ሥርወ መንግሥት አገዛዝ
በ11ኛው እና በ5ኛው ክፍለ ዘመን ከዘአበ በገዙት ዙዎዎች ሻንግ ተቆጣጥሮ ነበር፣ ምንም እንኳን የተማከለ ስልጣን በፊውዳል የጦር አበጋዞች ቀስ በቀስ እየተሸረሸረ ነበር። አንዳንድ ርዕሳነ መስተዳድሮች በመጨረሻ ከተዳከመው ዡ ወጡ፣ የዡን ንጉሥ ሙሉ በሙሉ አልታዘዙም፣ እና በ300-ዓመት የፀደይ እና የመኸር ወቅት እርስ በርስ ጦርነት ጀመሩ። ከክርስቶስ ልደት በፊት በ5ኛው-3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የጦርነት መንግስታት ጊዜ፣ የቀሩት ሰባት ኃያላን መንግስታት ብቻ ነበሩ።
አሳዋዊ ቻይና
thumb|የምስሉ ታላቁ የቻይና ግንብ የጦርነት መንግስታት ጊዜ በ221 ከዘአበ አብቅቷል የኪን ግዛት ሌሎቹን ስድስት መንግስታት ካሸነፈ በኋላ ቻይናን እንደገና ካገናኘች እና ገዢውን የራስ ገዝ አስተዳደር ስርዓት ካቋቋመ በኋላ። የኪን ንጉስ ዜንግ እራሱን የኪን ስርወ መንግስት የመጀመሪያ ንጉሰ ነገስት ብሎ አወጀ። በመላው ቻይና የኪን ህጋዊ ማሻሻያዎችን አፅድቋል፣ በተለይም የቻይንኛ ፊደላት፣ ልኬቶች፣ የመንገድ ስፋቶች (ማለትም፣ የጋሪ ዘንግ ርዝመት) እና የገንዘብ ምንዛሪ በግዳጅ ደረጃ ማበጀት። የእሱ ሥርወ መንግሥት በጓንግዚ፣ ጓንግዶንግ እና ቬትናም ያሉትን የዩዌ ጎሳዎችን ድል አድርጓል። የኪን ሥርወ መንግሥት የዘለቀው አሥራ አምስት ዓመታት ብቻ ነው፣ የመጀመሪያው ንጉሠ ነገሥት ከሞቱ በኋላ ብዙም ሳይቆይ ወድቋል፣ ምክንያቱም የእሱ ጨካኝ አምባገነናዊ ፖሊሲዎች ወደ ሰፊ አመጽ ስላመሩ።
በዚያንያንግ የሚገኘው የንጉሠ ነገሥት ቤተ መጻሕፍት የተቃጠለበትን ሰፊ የእርስ በርስ ጦርነት ተከትሎ፣ በ206 ዓ.ዓ እና እ.ኤ.አ. በ206 ዓ.ም. እና በ220 ዓ.ም. ቻይናን ለመግዛት የሀን ሥርወ መንግሥት ብቅ አለ፣ በሕዝቡ መካከል ባህላዊ ማንነትን ፈጠረ፣ በሃን ቻይንኛ ጎሣ ውስጥ አሁንም ይታወሳል ። ሃን የግዛቱን ግዛት በከፍተኛ ሁኔታ አስፋፍቷል፣ ወታደራዊ ዘመቻዎች ወደ መካከለኛው እስያ፣ ሞንጎሊያ፣ ደቡብ ኮሪያ እና ዩናን ደረሱ፣ እና ጓንግዶንግ እና ሰሜናዊ ቬትናም ከናንዩ መልሰው አግኝተዋል። በመካከለኛው እስያ እና በሶግዲያ ውስጥ የሃን ተሳትፎ የሐር መንገድን የመሬት መንገድ ለመመስረት ረድቷል ፣ ይህም ቀደም ሲል በሂማሊያ ወደ ህንድ የሚወስደውን መንገድ በመተካት። ሃን ቻይና ቀስ በቀስ የጥንቱ ዓለም ትልቁ ኢኮኖሚ ሆነች። ምንም እንኳን የሃን መጀመሪያ ያልተማከለ እና የኪን የህግ ፍልስፍናን በይፋ ትቶ ለኮንፊሽያኒዝም ድጋፍ ቢደረግም፣ የኪን ህጋዊ ተቋማት እና ፖሊሲዎች በሃን መንግስት እና በተተኪዎቹ ተቀጥረው ቀጥለዋል።
ከሃን ሥርወ መንግሥት ማብቂያ በኋላ፣ ሦስት መንግሥታት በመባል የሚታወቀው የጠብ ጊዜ ተከተለ፣ ማዕከላዊ ሥዕሎቹ ከጊዜ በኋላ ከቻይናውያን ሥነ-ጽሑፍ አራቱ ክላሲኮች በአንዱ ውስጥ ዘላለማዊ ሆነዋል። በመጨረሻው ላይ ዌይ በጂን ስርወ መንግስት በፍጥነት ተገለበጠ። ጂን አንድ የእድገት አካል ጉዳተኛ ንጉሠ ነገሥት ሲያርግ በእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ ወደቀ; አምስቱ አረመኔዎች ከዚያም ሰሜናዊ ቻይናን አስራ ስድስት ግዛቶች አድርገው ገዙ። Xianbei እንደ ሰሜናዊ ዌይ አንድ ያደረጋቸው፣ ንጉሠ ነገሥቱ Xiaowen የቀድሞዎቹን የአፓርታይድ ፖሊሲዎች በመሻር በተገዢዎቹ ላይ ከባድ ኃጢአተኝነትን በማስፈጸም፣ በአብዛኛው ከቻይና ባህል ጋር እንዲዋሃዱ አድርጓል። በደቡብ በኩል ጄኔራል ሊዩ ዩ ጂን የሊዩ ዘፈንን በመደገፍ የጂን ከስልጣን መውረድን አረጋግጧል። የእነዚህ ግዛቶች የተለያዩ ተተኪዎች የሰሜን እና የደቡብ ስርወ-መንግስት በመባል ይታወቁ ነበር ፣ ሁለቱ አካባቢዎች በመጨረሻ በ 581 በ Sui እንደገና ተገናኙ ። ስዊ ሃን በቻይና በኩል ወደ ስልጣን መልሷል ፣ ግብርናውን ፣ ኢኮኖሚውን እና የንጉሠ ነገሥቱን የፈተና ስርዓት አሻሽሏል ፣ ግራንድ ገነባ። ቦይ፣ እና ቡድሂዝምን የሚደግፍ። ይሁን እንጂ ለሕዝብ ሥራ መመዝገባቸውና በሰሜን ኮሪያ የተካሄደው ያልተሳካ ጦርነት ከፍተኛ ብጥብጥ ሲያስነሳ በፍጥነት ወደቁ።ተተኪው በታንግ እና ሶንግ ሥርወ መንግሥት የቻይና ኢኮኖሚ፣ ቴክኖሎጂ እና ባህል ወርቃማ ዘመን ውስጥ ገብተዋል። የታንግ ኢምፓየር እስከ ሜሶጶጣሚያ እና የአፍሪካ ቀንድ ድረስ ነጋዴዎችን ያመጣውን የምዕራብ ክልሎችን እና የሐር መንገድን ተቆጣጥሮ ነበር፣ እና ዋና ከተማዋን ቻንጋን አቀፋዊ የከተማ ማዕከል አድርጓታል። ነገር ግን በ8ኛው ክፍለ ዘመን በአን ሉሻን አመጽ ወድሟል እና ተዳክሟል። እ.ኤ.አ. በ 907 ታንግ የአካባቢው ወታደራዊ ገዥዎች መስተዳደር በማይችሉበት ጊዜ ሙሉ በሙሉ ተበታተነ። የዘንግ ሥርወ መንግሥት የመገንጠልን ሁኔታ በ960 አብቅቷል፣ ይህም በዘፈን እና በኪታን ሊያኦ መካከል የኃይል ሚዛን እንዲመጣ አድርጓል። ዘ መዝሙር የወረቀት ገንዘብ በማውጣት በአለም ታሪክ የመጀመሪያው መንግስት ሲሆን በበለጸጉት የመርከብ ግንባታ ኢንዳስትሪዎች ከባህር ንግድ ጋር የተደገፈ ቋሚ ቋሚ የባህር ሃይል በማቋቋም የመጀመሪያው የቻይና መንግስት ነው።
በ10ኛው እና በ11ኛው ክፍለ ዘመን መካከል የቻይና ህዝብ በእጥፍ አድጓል ወደ 100 ሚሊዮን ህዝብ፣በአብዛኛዉ በመካከለኛዉ እና በደቡብ ቻይና የሩዝ ልማት በመስፋፋቱ እና የተትረፈረፈ የምግብ ምርት። የዘንግ ሥርወ መንግሥት እንዲሁ የኮንፊሽያኒዝም መነቃቃትን ተመልክቷል፣ ይህም በታንግ ጊዜ ለቡድሂዝም እድገት ምላሽ፣ እና የፍልስፍና እና የጥበብ እድገት፣ የመሬት ገጽታ ጥበብ እና ፖርሴል ወደ አዲስ የብስለት እና ውስብስብነት ደረጃዎች ሲመጡ። ይሁን እንጂ የሶንግ ጦር ወታደራዊ ድክመት በጁርቸን ጂን ሥርወ መንግሥት ተስተውሏል. እ.ኤ.አ. በ 1127 ፣ የጂን-ዘፈን ጦርነቶች ንጉሠ ነገሥት ሁይዞንግ እና ዋና ከተማዋ ቢያንጂንግ ተያዙ። የዘፈኑ ቀሪዎች ወደ ደቡብ ቻይና አፈገፈጉ።
በ1205 የሞንጎሊያውያን የቻይና ወረራ የጀመረው በጂንጊስ ካን ቀስ በቀስ የምእራብ ዢያን ድል በማድረግ የጂን ግዛቶችንም በወረረ ጊዜ ነው። እ.ኤ.አ. በ 1271 የሞንጎሊያው መሪ ኩብላይ ካን የዩዋን ሥርወ መንግሥት አቋቋመ ፣ በ 1279 የመጨረሻውን የዘንግ ሥርወ መንግሥት ቀሪዎችን ድል አደረገ ። ከሞንጎል ወረራ በፊት ፣ የሶንግ ቻይና ሕዝብ 120 ሚሊዮን ዜጎች ነበሩ ። ይህ በ1300 የሕዝብ ቆጠራ ወደ 60 ሚሊዮን ዝቅ ብሏል፡ ዡ ዩዋንዛንግ የተባለ ገበሬ በ1368 ዩዋንን ገልብጦ የሚንግ ሥርወ መንግሥት የሆንግዉ ንጉሠ ነገሥት በመሆን አመጽ በመምራት ነበር። በሚንግ ሥርወ መንግሥት ቻይና ሌላ ወርቃማ ዘመን ነበረች፣ በዓለም ላይ ካሉት ጠንካራ የባህር ኃይል መርከቦች አንዱን በማፍራት እና በኪነጥበብ እና በባህል ማበብ መካከል የበለፀገ እና የበለፀገ ኢኮኖሚ ነበራት። በዚህ ወቅት ነበር አድሚራል ዜንግ ሄ በህንድ ውቅያኖስ ላይ የሚንግ ውድ ጉዞዎችን በመምራት እስከ ምስራቅ አፍሪካ ድረስ የደረሱት።በሚንግ ሥርወ መንግሥት የመጀመሪያዎቹ ዓመታት የቻይና ዋና ከተማ ከናንጂንግ ወደ ቤጂንግ ተዛወረች። በካፒታሊዝም ማደግ ፣ እንደ ዋንግ ያንግሚንግ ያሉ ፈላስፋዎች ኒዮ-ኮንፊሽያኒዝምን በግለሰባዊ ጽንሰ-ሀሳቦች እና የአራት ሙያዎች እኩልነት የበለጠ ተችተው እና አስፋፉ። ምሁሩ-ኦፊሴላዊው ስትራተም በታክስ ቦይኮት እንቅስቃሴዎች ውስጥ የኢንዱስትሪ እና የንግድ ደጋፊ ኃይል ሆነ። ከጃፓን የኮሪያ ወረራ (1592-1598) እና የማንቹ ወረራ በረሃብ እና በመከላከል የተዳከመ ግምጃ ቤት አስገባ።በ1644 ቤጂንግ በሊ ዚቼንግ የሚመራው የገበሬ አማፂ ሃይሎች ጥምረት ተይዛለች። የቾንግዘን ንጉሠ ነገሥት ከተማዋ ስትወድቅ ራሱን አጠፋ። የማንቹ ቺንግ ሥርወ መንግሥት፣ ከዚያም ከሚንግ ሥርወ መንግሥት ጄኔራል Wu Sangui ጋር ተባብሮ፣ የሊ አጭር ጊዜ የቆየውን የሹን ሥርወ መንግሥት ገልብጦ፣ በመቀጠልም ቤጂንግን ተቆጣጠረ፣ ይህም የቺንግ ሥርወ መንግሥት አዲስ ዋና ከተማ ሆነ።
ከ1644 እስከ 1912 የዘለቀው የኪንግ ሥርወ መንግሥት የቻይና የመጨረሻው ንጉሠ ነገሥት ሥርወ መንግሥት ነበር። ሚንግን (1618-1683) ወረራ 25 ሚሊዮን ህይወት ጠፋ እና የቻይና ኢኮኖሚ በከፍተኛ ደረጃ ቀንሷል። የደቡባዊ ሚንግ ካበቃ በኋላ የዙንጋር ካናቴ ተጨማሪ ድል ሞንጎሊያን፣ ቲቤትን እና ዢንጂያንግን ወደ ኢምፓየር ጨመረ። የተማከለው አውቶክራሲው ፀረ-ቺንግን ስሜት ለመጨፍለቅ ግብርናን እና ንግድን በመገደብ፣ በሃይጂን ("የባህር እገዳ") እና በሥነ ጽሑፍ ምርመራ በሚወከለው የርዕዮተ ዓለም ቁጥጥር በማህበራዊ እና የቴክኖሎጂ መቀዛቀዝ እንዲፈጠር አድርጓል።
የኪንግ ሥርወ መንግሥት ውድቀት
በ 19 ኛው ክፍለ ዘመን ታላቁ የቻይና ዲያስፖራ ተጀመረ. ከ1876-1879 በተደረገው የሰሜን ቻይና ረሃብ በመሳሰሉት ግጭቶች እና አደጋዎች ከ9 እስከ 13 ሚሊዮን የሚደርሱ ሰዎች ለህልፈት ተዳርገዋል።[84] የጓንጉሱ ንጉሠ ነገሥት እ.ኤ.አ. በ1898 ዘመናዊ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ለመመሥረት የማሻሻያ ዕቅድ አዘጋጅቷል፣ ነገር ግን እነዚህ ዕቅዶች በእቴጌ ጣይቱ ሲክሲ ከሽፈዋል። እ.ኤ.አ. በ1899-1901 የተካሄደው የታመመ ፀረ-የውጭ ቦክሰኛ አመፅ ስርወ መንግስቱን የበለጠ አዳከመው። ምንም እንኳን ሲክሲ የማሻሻያ መርሃ ግብር ስፖንሰር ቢያደርግም፣ በ1911–1912 የነበረው የሺንሃይ አብዮት የኪንግ ስርወ መንግስትን አብቅቶ የቻይናን ሪፐብሊክ አቋቋመ። የቻይና የመጨረሻው ንጉሠ ነገሥት የነበረው ፑዪ በ1912 ከስልጣን ወረደ።
ሪፐብሊክ እና ሁለተኛው የዓለም ጦርነት መቋቋም
እ.ኤ.አ. ጥር 1 ቀን 1912 የቻይና ሪፐብሊክ ተመሠረተ እና የኩሚንታንግ ሱን ያት-ሴን (የኬኤምቲ ወይም ናሽናል ፓርቲ) ጊዜያዊ ፕሬዝዳንት ተባለ። እ.ኤ.አ. እ.ኤ.አ. በመጋቢት 1912 የፕሬዚዳንትነት ስልጣኑ በ1915 የቻይና ንጉሰ ነገስት ብሎ ለሰየመው የቀድሞ የኪንግ ጄኔራል ዩዋን ሺካይ ተሰጠ። ከራሱ የቤያንግ ጦር ህዝባዊ ውግዘትና ተቃውሞ በገጠመው ጊዜ በ1916 ሪፐብሊኩን ከስልጣን ለማውረድ እና እንደገና ለመመስረት ተገዷል።
በ1916 ዩዋን ሺካይ ከሞተ በኋላ ቻይና በፖለቲካ ተበታተነች። ቤጂንግ ላይ የተመሰረተው መንግስት በአለም አቀፍ ደረጃ እውቅና ያገኘ ነበር ነገር ግን ሙሉ በሙሉ አቅመ ቢስ ነበር; የክልል የጦር አበጋዞች አብዛኛውን ግዛት ተቆጣጠሩ። እ.ኤ.አ. በ1920ዎቹ መገባደጃ ላይ፣ በወቅቱ የቻይና ሪፐብሊክ ወታደራዊ አካዳሚ ዋና መምህር የነበረው ቺያንግ ካይ-ሼክ የሚመራው ኩኦምሚንታንግ፣ ሀገሪቱን በራሷ ቁጥጥር ስር በነበሩ ተከታታይ ወታደራዊ እና ፖለቲካዊ እንቅስቃሴዎች፣ በአንድነት የሰሜኑ ጉዞ ተብሎ የሚጠራውን አንድ ማድረግ ችሏል።. ኩኦምሚንታንግ የሀገሪቱን ዋና ከተማ ወደ ናንጂንግ በማዛወር ቻይናን ወደ ዘመናዊ ዲሞክራሲያዊ መንግስት ለመቀየር በ Sun Yat-sen የሳን ሚን ፕሮግራም ላይ የተገለፀውን መካከለኛ የፖለቲካ እድገት ደረጃ የሆነውን "የፖለቲካ ሞግዚትነት" ተግባራዊ አድርጓል። በቻይና ያለው የፖለቲካ ክፍፍል ከ1927 ጀምሮ በቻይና የእርስ በርስ ጦርነት ኩኦምሚንታንግ ሲዋጋበት የነበረውን በኮሚኒስት የሚመራውን የህዝብ ነፃ አውጪ ጦር (PLA) ቺያንግን ለመዋጋት አስቸጋሪ አድርጎታል። ይህ ጦርነት ለኩኦሚንታንግ በተሳካ ሁኔታ ቀጥሏል፣ በተለይም PLA በረዥም ማርች ላይ ካፈገፈገ በኋላ፣ የጃፓን ጥቃት እና የ1936 የሺያን ክስተት ቺያንግ ኢምፔሪያል ጃፓንን እንዲጋፈጥ እስካስገደደው ድረስ። እ.ኤ.አ. ጥር 1 ቀን 1912 የቻይና ሪፐብሊክ ተመሠረተ እና የኩሚንታንግ ሱን ያት-ሴን (የኬኤምቲ ወይም ናሽናል ፓርቲ) ጊዜያዊ ፕሬዝዳንት ተባለ። እ.ኤ.አ. እ.ኤ.አ. በመጋቢት 1912 የፕሬዚዳንትነት ስልጣኑ በ1915 የቻይና ንጉሰ ነገስት ብሎ ለሰየመው የቀድሞ የኪንግ ጄኔራል ዩዋን ሺካይ ተሰጠ። ከራሱ የቤያንግ ጦር ህዝባዊ ውግዘትና ተቃውሞ በገጠመው ጊዜ በ1916 ሪፐብሊኩን ከስልጣን ለማውረድ እና እንደገና ለመመስረት ተገዷል።
በ1916 ዩዋን ሺካይ ከሞተ በኋላ ቻይና በፖለቲካ ተበታተነች። ቤጂንግ ላይ የተመሰረተው መንግስት በአለም አቀፍ ደረጃ እውቅና ያገኘ ነበር ነገር ግን ሙሉ በሙሉ አቅመ ቢስ ነበር; የክልል የጦር አበጋዞች አብዛኛውን ግዛት ተቆጣጠሩ። እ.ኤ.አ. በ1920ዎቹ መገባደጃ ላይ፣ በወቅቱ የቻይና ሪፐብሊክ ወታደራዊ አካዳሚ ዋና መምህር የነበረው ቺያንግ ካይ-ሼክ የሚመራው ኩኦምሚንታንግ፣ ሀገሪቱን በራሷ ቁጥጥር ስር በነበሩ ተከታታይ ወታደራዊ እና ፖለቲካዊ እንቅስቃሴዎች፣ በአንድነት የሰሜኑ ጉዞ ተብሎ የሚጠራውን አንድ ማድረግ ችሏል።. ኩኦምሚንታንግ የሀገሪቱን ዋና ከተማ ወደ ናንጂንግ በማዛወር ቻይናን ወደ ዘመናዊ ዲሞክራሲያዊ መንግስት ለመቀየር በ Sun Yat-sen የሳን ሚን ፕሮግራም ላይ የተገለፀውን መካከለኛ የፖለቲካ እድገት ደረጃ የሆነውን "የፖለቲካ ሞግዚትነት" ተግባራዊ አድርጓል። በቻይና ያለው የፖለቲካ ክፍፍል ከ1927 ጀምሮ በቻይና የእርስ በርስ ጦርነት ኩኦምሚንታንግ ሲዋጋበት የነበረውን በኮሚኒስት የሚመራውን የህዝብ ነፃ አውጪ ጦር (PLA) ቺያንግን ለመዋጋት አስቸጋሪ አድርጎታል። ይህ ጦርነት ለኩኦሚንታንግ በተሳካ ሁኔታ ቀጥሏል፣ በተለይም PLA በረዥም ማርች ላይ ካፈገፈገ በኋላ፣ የጃፓን ጥቃት እና የ1936 የሺያን ክስተት ቺያንግ ኢምፔሪያል ጃፓንን እንዲጋፈጥ እስካስገደደው ድረስ።
የእርስ በርስ ጦርነት እና የህዝብ ሪፐብሊክ
በ1949 በቻይና የእርስ በርስ ጦርነት የተጠናቀቀው በሲሲፒ አብዛኛውን ቻይናን በመቆጣጠር እና ኩኦምሚንታንግ ከባህር ዳርቻ ወደ ታይዋን በማፈግፈግ ግዛቱን ወደ ታይዋን፣ ሃይናን እና አካባቢያቸውን ደሴቶች ብቻ በመቀነስ። እ.ኤ.አ. ጥቅምት 1 ቀን 1949 የሲሲፒ ሊቀ መንበር ማኦ ዜዱንግ የቻይና ህዝባዊ ሪፐብሊክ መመስረትን በይፋ አውጀዋል በአዲሱ የሀገሪቱ የምሥረታ ሥነ-ሥርዓት እና በቲያንመን ስኩዌር ቤጂንግ ወታደራዊ ትርኢት። እ.ኤ.አ. በ 1950 ፣ የሕዝባዊ ነፃ አውጪ ጦር ሃይናንን ከ ROC ን በመያዝ ቲቤትን ተቀላቀለ።ነገር ግን የቀሩት የኩሚንታንግ ኃይሎች በ1950ዎቹ በምዕራብ ቻይና አማፅያን መክፈታቸውን ቀጥለዋል።
መንግሥት በገበሬዎች ዘንድ ያለውን ተወዳጅነት ያጠናከረው በመሬት ማሻሻያ ሲሆን ይህም ከ1 እስከ 2 ሚሊዮን የሚደርሱ አከራዮችን መገደል ያካትታል። ቻይና ራሱን የቻለ የኢንዱስትሪ ስርዓት እና የራሷን የኒውክሌር ጦር መሳሪያ አዘጋጅታለች። በ1950 የቻይና ህዝብ ቁጥር ከ550 ሚሊዮን በ1974 ወደ 900 ሚሊዮን አድጓል።ነገር ግን ታላቁ ሊፕ ፎርዋርድ የተባለው ሃሳባዊ ግዙፍ የተሃድሶ ፕሮጀክት እ.ኤ.አ. በ1958 እና 1961 መካከል ከ15 እስከ 35 ሚልዮን የሚገመት ሞት አስከትሏል፣ ባብዛኛው በረሃብ ምክንያት። እ.ኤ.አ. በ 1966 ማኦ እና አጋሮቹ የባህል አብዮት ጀመሩ ፣ በ 1976 ማኦ እስከሞተበት ጊዜ ድረስ ለአስር አመታት የሚቆይ የፖለቲካ መድልዎ እና ማህበራዊ አለመረጋጋት አስከትሏል ። እ.ኤ.አ. በጥቅምት 1971 ፒአርሲ በተባበሩት መንግስታት የቻይና ሪፐብሊክን ተክቷል እና መቀመጫውን ያዘ። የፀጥታው ምክር ቤት ቋሚ አባል
ማሻሻያ እና ወቅታዊ ታሪክ
ከማኦ ሞት በኋላ፣ የአራት ቡድን ቡድን በፍጥነት በHua Guofeng ተይዞ ለባህል አብዮት ከመጠን በላይ ተጠያቂ ሆነ። ሽማግሌ ዴንግ ዢኦፒንግ በ1978 ስልጣን ያዙ፣ እና ከፍተኛ የኢኮኖሚ ማሻሻያዎችን አደረጉ። CCP በዜጎች ግላዊ ህይወት ላይ መንግሥታዊ ቁጥጥርን አቃለለ፣ እና ማህበረሰቦቹ ቀስ በቀስ ተበታትነው ከቤት ጋር ውል ለመስራት ተስማሙ። ይህም ቻይና ከታቀደው ኢኮኖሚ ወደ ቅይጥ ኢኮኖሚ እያደገች ያለችበትን የገበያ ሁኔታ ክፍት አድርጎታል። በታህሳስ 4 ቀን 1982 ቻይና አሁን ያለውን ህገ መንግስት አፀደቀች ። እ.ኤ.አ. በ 1989 በቲያናንመን አደባባይ የተካሄደው የተማሪዎች ተቃውሞ በቻይና መንግስት ላይ ከተለያዩ የውጭ ሀገራት ውግዘትና ማዕቀብ አስከተለ።
ጂያንግ ዜሚን፣ ሊ ፔንግ እና ዡ ሮንግጂ በ1990ዎቹ ሀገሪቱን መርተዋል። በእነርሱ አስተዳደር የቻይና ኢኮኖሚ አፈጻጸም 150 ሚሊዮን የሚገመተውን ገበሬ ከድህነት አውጥቶ በአማካይ የ11.2% አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት ዕድገት አስመዝግቧል። የብሪቲሽ ሆንግ ኮንግ እና ፖርቱጋልኛ ማካው በ 1997 እና 1999 ወደ ቻይና ተመለሱ, እንደ ሆንግ ኮንግ እና ማካዎ ልዩ የአስተዳደር ክልሎች በአንድ ሀገር, ሁለት ስርዓቶች. ሀገሪቱ በ2001 የአለም ንግድ ድርጅትን የተቀላቀለች ሲሆን በ2000ዎቹ በሁ ጂንታኦ እና በዌን ጂያባኦ አመራር ከፍተኛ የኢኮኖሚ እድገት አስመዘገበች። ይሁን እንጂ ዕድገቱ የሀገሪቱን ሀብትና አካባቢ ክፉኛ በመጎዳቱ ከፍተኛ ማህበራዊ መፈናቀልን አስከትሏል።
የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ ዋና ፀሃፊ ዢ ጂንፒንግ ከ2012 ጀምሮ ሲመሩ የቆዩ ሲሆን የቻይናን ኢኮኖሚ ለማሻሻል መጠነ ሰፊ ጥረቶችን አካሂደዋል (በመዋቅራዊ አለመረጋጋት እና እድገት እያሽቆለቆለ የመጣውን) እና የአንድ ልጅ ፖሊሲ እና የቅጣት ሥርዓቱንም አሻሽለዋል[እንዲሁም ሰፊ የፀረ-ሙስና ዘመቻ በማካሄድ ላይ። እ.ኤ.አ. በ 2013 ቻይና የቤልት ኤንድ ሮድ ኢኒሼቲቭ ዓለም አቀፍ የመሰረተ ልማት ኢንቨስትመንት ፕሮጀክት አነሳች።
እ.ኤ.አ. ጁላይ 1 2021 የቻይና ህዝባዊ ሪፐብሊክ የሲ.ሲ.ፒ. (የሁለት ክፍለ ዘመን አንደኛ) የተመሰረተበትን 100ኛ አመት በቲያንማን አደባባይ እና በቤጂንግ ብሄራዊ ስታዲየም በባህላዊ ጥበባዊ ትርኢት በታላቅ ድምቀት አክብሯል።
የመሬት አቀማመጥ
thumb|የቻይና የሳተላይት ምስል ከናሳ የዓለም ንፋስ የቻይና መልክአ ምድሩ ሰፊና የተለያየ ነው፡ በረሃማማው ሰሜናዊ ክፍል ከሚገኙት ከጎቢ እና ታክላማካን በረሃዎች እስከ ርጥበታማው ደቡብ ከሚገኙት ሞቃታማ ደኖች ይደርሳል። የሂማላያ፣ የካራኮራም፣ የፓሚር እና የቲያን ሻን ተራራ ሰንሰለቶች ቻይናን ከብዙ የደቡብ እና መካከለኛው እስያ ይለያሉ። የያንግትዜ እና ቢጫ ወንዞች እንደቅደም ተከተላቸው በአለም ላይ ሶስተኛው እና ስድስተኛው ረዣዥሙ ከቲቤት ፕላቱ እስከ ጥቅጥቅ ያሉ ሰዎች ወደሚኖሩበት ምስራቃዊ የባህር ዳርቻ ይጓዛሉ። በፓስፊክ ውቅያኖስ ላይ ያለው የቻይና የባህር ዳርቻ 14,500 ኪሜ (9,000 ማይል) ርዝመት ያለው ሲሆን በቦሃይ፣ ቢጫ፣ ምስራቅ ቻይና እና ደቡብ ቻይና ባህር የተከበበ ነው። ቻይና በካዛክኛ ድንበር በኩል ወደ ዩራሺያ ስቴፔ ትገናኛለች ይህም ከኒዮሊቲክ ጀምሮ በስቴፕ መስመር በኩል በምስራቅ እና በምዕራብ መካከል የግንኙነት የደም ቧንቧ ነው - የምድር ሐር መንገድ(ዎች) ቅድመ አያት።
የቻይና ግዛት በኬክሮስ 18 እና 54° N እና ኬንትሮስ 73° እና 135° ሠ መካከል ይገኛል። "ኢ. የቻይና መልክዓ ምድሮች በሰፊው ግዛቷ ላይ በእጅጉ ይለያያሉ። በምስራቅ በቢጫ ባህር ዳርቻ እና በምስራቅ ቻይና ባህር ዳርቻዎች ሰፊ እና ብዙ ህዝብ የሚኖርባቸው የደለል ሜዳዎች ሲኖሩ በሰሜን በሚገኘው የውስጥ ሞንጎሊያ አምባ ጠርዝ ላይ ደግሞ ሰፊ የሳር ሜዳዎች በብዛት ይገኛሉ። ደቡባዊ ቻይና በኮረብታ እና በዝቅተኛ የተራራ ሰንሰለቶች የበላይነት የተያዘ ሲሆን በመካከለኛው ምስራቅ በኩል የቻይናን ሁለት ትላልቅ ወንዞች ቢጫ ወንዝ እና ያንግትዝ ወንዝን ይይዛል. ሌሎች ትላልቅ ወንዞች Xi፣ Mekong፣ Brahmaputra እና Amur ያካትታሉ። በምዕራብ በኩል ዋና ዋና የተራራ ሰንሰለቶች ተቀምጠዋል፣ በተለይም ሂማላያ። እንደ ታክላማካን እና ጎቢ በረሃ ካሉ የሰሜኑ ደረቃማ መልክአ ምድሮች መካከል ከፍተኛ ደጋማ ባህሪይ። የዓለማችን ከፍተኛው የኤቨረስት ተራራ (8,848 ሜትር) በሲኖ-ኔፓል ድንበር ላይ ይገኛል። የሀገሪቱ ዝቅተኛው ነጥብ እና የአለም ሶስተኛው ዝቅተኛው በቱርፓን ዲፕሬሽን ውስጥ የሚገኘው የአይዲንግ ሀይቅ (-154 ሜትር) ደረቅ ሀይቅ አልጋ ነው።
ፖለቲካ
thumb|የብሔራዊ ሕዝባዊ ኮንግረስ ስብሰባ የሚካሄድበት ታላቁ የሕዝብ አዳራሽ የቻይና ሕገ መንግሥት “የቻይና ሕዝብ ሪፐብሊክ መንግሥት በሶሻሊስት መንግሥት የምትመራ፣ በሠራተኛ መደብ የሚመራና በሠራተኞችና በገበሬዎች ጥምረት ላይ የተመሠረተች፣ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች “የሕዝብ ዴሞክራሲያዊ አምባገነን ሥርዓት የሚመራ የሶሻሊስት መንግሥት ነው” ሲል ይገልጻል። ዴሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት" ፒአርሲ በኮሚኒስት ፓርቲ የሚተዳደሩ ብቸኛ የሶሻሊስት መንግስታት አንዱ ነው። የቻይና መንግስት በተለያየ መልኩ እንደ ኮሚኒስት እና ሶሻሊስት ሲገለጽ ቆይቷል ነገር ግን አምባገነን እና ድርጅታዊ ነው በብዙ ቦታዎች ላይ ከባድ እገዳዎች የተጣለበት በተለይም የኢንተርኔት አገልግሎትን በነፃ መጠቀምን ፣የፕሬስ ነፃነትን ፣የመሰብሰብን ነፃነትን ፣ልጅ የመውለድ መብትን በመቃወም ነፃ የማህበራዊ ድርጅቶች ምስረታ እና የሃይማኖት ነፃነት። አሁን ያለው የፖለቲካ፣ የርዕዮተ ዓለም እና የኢኮኖሚ ሥርዓት በመሪዎቹ "የምክክር ዴሞክራሲ" "የሕዝብ ዴሞክራሲያዊ አምባገነንነት"፣ "የቻይና ባህሪያት ያለው ሶሻሊዝም" (ማርክሲዝም ከቻይና ሁኔታ ጋር የተጣጣመ ነው) እና "የሶሻሊስት ገበያ ኢኮኖሚ" ተብሎ ይጠራዋል።
የኮሚኒስት ፓርቲ
ከ 2018 ጀምሮ የቻይና ሕገ መንግሥት ዋና አካል "የቻይናውያን ባህሪያት ያለው የሶሻሊዝም መለያ ባህሪ የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ (ሲ.ሲ.ፒ.) አመራር ነው." የ 2018 ማሻሻያዎች የቻይናን የአንድ ፓርቲ ግዛት ሁኔታ ሕገ-መንግሥታዊ ያደረጉ ሲሆን ይህም የሲ.ሲ.ፒ. ዋና ፀሐፊ (የፓርቲ መሪ) በግዛት እና በመንግስት ላይ የመጨረሻውን ስልጣን እና ስልጣንን የሚይዝ እና መደበኛ ያልሆነ የፓራሜንት መሪ ሆኖ ያገለግላል። የወቅቱ ዋና ጸሃፊ ዢ ጂንፒንግ እ.ኤ.አ. ህዳር 15 ቀን 2012 ስራ የጀመሩት እና እ.ኤ.አ. ኦክቶበር 25 ቀን 2017 በድጋሚ ተመርጠዋል። የምርጫ ስርዓቱ ፒራሚዳል ነው። የአካባቢ ህዝባዊ ኮንግረንስ በቀጥታ የሚመረጡ ሲሆን እስከ ብሄራዊ ህዝባዊ ኮንግረስ (ኤንፒሲ) ከፍተኛ ደረጃ ያላቸው የህዝብ ኮንግረስ አባላት በተዘዋዋሪ ከታች ባለው ደረጃ በህዝብ ኮንግረስ ይመረጣሉ።
thumb|left|ጥቁር ሰማያዊ፣ ቻይና (የሕዝብ ሪፐብሊክ) አረንጓዴ መንግስታት ቻይና (ህዝባዊ ሪፐብሊክ) እውቅና እና ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት አላት ቀይ፡ መንግስታት ቻይና (ህዝባዊ ሪፐብሊክ) ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት የላትም። ቢጫ ውዝግብ ያለባቸው አካባቢዎች ከተባበሩት መንግስታት እና ቲዋን ከቻይና እና የተባበሩት መንግስታት ጋርም እንዲሁ ሌሎች ስምንት የፖለቲካ ፓርቲዎች በኤንፒሲ እና በቻይና ህዝቦች የፖለቲካ አማካሪ ኮንፈረንስ (ሲፒፒሲሲ) ተወካዮች አሏቸው።ቻይና የሌኒኒዝምን “ዴሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት” መርህን ትደግፋለች ፣ነገር ግን ተቺዎች የተመረጠውን ብሄራዊ ህዝባዊ ኮንግረስ እንደ “የጎማ ማህተም” አካል ይገልጹታል።
ሁለቱም CCP እና ህዝባዊ ነፃ አውጪ ጦር (PLA) እንደ ከፍተኛ ደረጃ ስለሚያራምዱ የቻይናን አመራር የተለያዩ ትውልዶችን መለየት ይቻላል። በኦፊሴላዊ ንግግሮች ውስጥ እያንዳንዱ የአመራር ቡድን በተለየ የፓርቲው ርዕዮተ ዓለም ማራዘሚያ ተለይቶ ይታወቃል። የታሪክ ተመራማሪዎች በቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ መንግሥት እድገት ውስጥ እነዚህን "ትውልዶች" በማጣቀስ የተለያዩ ጊዜያትን አጥንተዋል.
መንግስት
thumb|ዢ ጂንፒንግ ሲሲፒ ዋና ፀሀፊ እና ፕሬዝዳንትthumb|የቻይና ህዝብ ሪፐብሊክ ጠቅላይ ሚኒስትር ሊ ኬኪያንግthumb|የቻይና ኮንግረስ ሊቀመንበር ሊ ዣንሹ ቻይና በቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ (ሲሲፒ) የምትመራ የአንድ ፓርቲ ሀገር ነች። ብሄራዊ ህዝባዊ ኮንግረስ እ.ኤ.አ. በ 2018 የሀገሪቱን ህገ-መንግስት በመቀየር የቻይናን ፕሬዝዳንትነት የሁለት ጊዜ ገደብ በማንሳት የአሁኑ መሪ ዢ ጂንፒንግ የቻይና ፕሬዝዳንት (እና የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ ዋና ፀሃፊ) ላልተወሰነ ጊዜ እንዲቆዩ ፈቅዶላቸዋል። ጊዜ, አምባገነናዊ አስተዳደር ለመፍጠር ትችት ማግኘት. ፕሬዚዳንቱ በብሔራዊ ሕዝባዊ ኮንግረስ የተመረጠ የአገር መሪ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ከአራት ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሮች እና የሚኒስቴር መስሪያ ቤቶች እና የኮሚሽኖች ኃላፊዎች የተውጣጣውን የክልል ምክር ቤት የሚመራ የመንግስት ርዕሰ ጉዳይ ነው። የወቅቱ ፕሬዝዳንት ዢ ጂንፒንግ የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ ዋና ፀሀፊ እና የማእከላዊ ወታደራዊ ኮሚሽን ሊቀ መንበር በመሆን የቻይና ዋነኛ መሪ ያደርጋቸዋል። የወቅቱ ጠቅላይ ሚኒስትር ሊ ኬኪያንግ ሲሆኑ፣ የ CCP ፖሊት ቢሮ ቋሚ ኮሚቴ ከፍተኛ አባል፣ የቻይና ከፍተኛ ውሳኔ ሰጪ አካል።
እ.ኤ.አ. በ 2017 ዢ የኮሚኒስት ፓርቲው በሀገሪቱ ላይ ያለውን ኃይል የበለጠ እንዲያጠናክር ፣የፓርቲውን አመራር አንድነት እንዲያስከብር እና "የቻይናውያን የብሔራዊ ተሃድሶ ህልም" እንዲሳካ ጥሪ አቅርበዋል ። በቻይና የፖለቲካ ስጋቶች በሀብታሞች እና በድሆች እና በመንግስት ሙስና መካከል እያደገ የመጣውን ልዩነት ያጠቃልላል። ቢሆንም፣ በ2011 የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው፣ ለመንግስት እና ለአገሪቱ አስተዳደር ያለው የህዝብ ድጋፍ ከፍተኛ ነው፣ ከ80-95% የቻይና ዜጎች በማዕከላዊው መንግስት መደሰታቸውን ገልጸዋል። እ.ኤ.አ. በ 2020 ከካናዳ የጤና ምርምር ኢንስቲትዩቶች የተደረገ ጥናት እንዳመለከተው 75% ቻይናውያን በ COVID-19 ወረርሽኝ መካከል በመረጃ ስርጭት ላይ በመንግስት ረክተዋል ፣ 67% የሚሆኑት ደግሞ የዕለት ተዕለት ፍላጎቶችን በማቅረብ ረክተዋል ።
የአስተዳደር ክፍሎች
የቻይና ህዝብ ሪፐብሊክ በይፋ በ23 አውራጃዎች፣ በአምስት የራስ ገዝ ክልሎች (እያንዳንዱ የተመደቡ አናሳ ቡድን ያላቸው) እና አራት ማዘጋጃ ቤቶች - በአጠቃላይ “ዋና ቻይና” እየተባሉ እንዲሁም የሆንግ ኮንግ ልዩ የአስተዳደር ክልሎች (SARs) ተከፍለዋል። እና ማካዎ. በጂኦግራፊያዊ ደረጃ፣ ሁሉም 31 ዋና ዋና ቻይና የግዛት ምድቦች በስድስት ክልሎች ሊመደቡ ይችላሉ፡ ሰሜን ቻይና፣ ሰሜን ምስራቅ ቻይና፣ ምስራቅ ቻይና፣ ደቡብ መካከለኛው ቻይና፣ ደቡብ ምዕራብ ቻይና እና ሰሜን ምዕራብ ቻይና።
ምንም እንኳን ታይዋን በቻይና ሪፐብሊክ (ROC) የምትመራ ቢሆንም የPRCን የይገባኛል ጥያቄ ውድቅ በማድረግ ቻይና ታይዋንን 23ኛው ግዛት አድርጋ ትወስዳለች። በተቃራኒው፣ የ ROC ሕገ መንግሥት በPRC የሚተዳደሩ ሁሉንም ክፍሎች ሉዓላዊነት ይገባኛል ይላል።
የውጭ ግንኙነት
ፒአርሲ ከ175 ሀገራት ጋር ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ያለው ሲሆን በ162 ኤምባሲዎችን ይይዛል።በ2019 ቻይና በአለም ትልቁ የዲፕሎማሲያዊ ትስስር ነበራት። ህጋዊነት በቻይና ሪፐብሊክ እና በሌሎች ጥቂት አገሮች አከራካሪ ነው; ስለዚህም ከ1.4 ቢሊየን በላይ ህዝብ ያላት ውሱን እውቅና ያለው ትልቁ እና የህዝብ ብዛት ያለው ግዛት ነው። እ.ኤ.አ. በ 1971 ፒአርሲ በተባበሩት መንግስታት ውስጥ የቻይና ብቸኛ ተወካይ እና የተባበሩት መንግስታት የፀጥታው ምክር ቤት ከአምስቱ ቋሚ አባላት አንዱ በመሆን የቻይናን ሪፐብሊክ ተክቷል ። ቻይና እንዲሁ የቀድሞ አባል እና ያልተተባበሩ ንቅናቄ መሪ ነበረች፣ አሁንም እራሷን ለታዳጊ ሀገራት ጠበቃ ትቆጥራለች። ከብራዚል፣ ሩሲያ፣ ህንድ እና ደቡብ አፍሪካ ጋር ቻይና የ BRICS ቡድን አባል ስትሆን በታዳጊ ታላላቅ ኢኮኖሚዎች ውስጥ የምትገኝ ሲሆን የቡድኑን ሶስተኛውን ይፋዊ ጉባኤ በሳንያ ሃይናን በሚያዝያ 2011 አስተናግዳለች።
ቤጂንግ በአንድ ቻይና ፖሊሲ አተረጓጎም መሰረት ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ለመመስረት ቅድመ ሁኔታ አድርጋለች፣ ሌላኛው ሀገር የታይዋን ይገባኛል ጥያቄዋን አምና ከቻይና ሪፐብሊክ መንግስት ጋር ያለውን ይፋዊ ግንኙነት የምታቋርጥ መሆኑን ነው። በተለያዩ ጊዜያት የውጭ ሀገራት በታይዋን ላይ በተለይም የጦር መሳሪያ ሽያጭን በተመለከተ ዲፕሎማሲያዊ ድርድር ሲያደርጉ ነበር።
ኢኮኖሚ
thumb|ቻይና እና ሌሎች ዋና ታዳጊ ኢኮኖሚዎች በጠቅላላ የሀገር ውስጥ ምርት በነፍስ ወከፍ በግዢ-ኃይል እኩልነት፣ 1990–2013። የቻይና (ሰማያዊ) ፈጣን የኢኮኖሚ ዕድገት በግልጽ ይታያል። እ.ኤ.አ. ከ2010 ጀምሮ ቻይና በአለም ሁለተኛዋ ትልቁ ኢኮኖሚ በስመ GDP ነበራት፣ እ.ኤ.አ. በ2020 በድምሩ 15.66 ትሪሊዮን ዶላር (101.6 ትሪሊየን ዩዋን) የሚጠጋ ነው። ከግዢ ሃይል እኩልነት (PPP GDP) አንፃር፣ የቻይና ኢኮኖሚ በ ውስጥ ትልቁ ነው። የዓለም ባንክ እንደገለጸው ከ 2014 ጀምሮ. ቻይና በዓለም ፈጣን እድገት ላይ የምትገኝ ዋና ኢኮኖሚ ነች። የዓለም ባንክ እንደገለጸው፣ የቻይና ጂዲፒ በ1978 ከነበረበት 150 ቢሊዮን ዶላር በ2019 ወደ 14.28 ትሪሊዮን ዶላር አድጓል። በ1978 የኢኮኖሚ ማሻሻያ ማድረግ ከጀመረ ወዲህ የቻይና ኢኮኖሚ ዕድገት በተከታታይ ከ6 በመቶ በላይ ነው። የእቃዎቹ [300] እ.ኤ.አ. በ 2010 እና 2019 መካከል ቻይና ለዓለም አቀፉ የሀገር ውስጥ ምርት ዕድገት ከ 25 እስከ 39 በመቶ ያበረከተችው አስተዋፅኦ
ቻይና በአብዛኛዎቹ ሁለት ሺህ ዓመታት በዓለም ላይ ካሉት ትልልቅ ኢኮኖሚዎች አንዷ ነበራት፣ በዚችም ጊዜ የብልጽግና እና የማሽቆልቆል ዑደቶች ታይተዋል። እ.ኤ.አ. በ 1978 የኢኮኖሚ ማሻሻያ ከተጀመረበት ጊዜ ጀምሮ ቻይና በጣም የተለያየ ኢኮኖሚ ያደገች ሲሆን በዓለም አቀፍ ንግድ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ከሆኑ ተዋናዮች መካከል አንዷ ሆናለች። የውድድር ጥንካሬ ዋና ዋና ዘርፎች ማኑፋክቸሪንግ፣ ችርቻሮ፣ ማዕድን፣ ብረት፣ ጨርቃጨርቅ፣ አውቶሞቢል፣ የሃይል ማመንጫ፣ አረንጓዴ ኢነርጂ፣ ባንክ፣ ኤሌክትሮኒክስ፣ ቴሌኮሙኒኬሽን፣ ሪል እስቴት፣ ኢ-ኮሜርስ እና ቱሪዝም ናቸው። ቻይና በዓለም ላይ ካሉት አስር ትላልቅ የአክሲዮን ልውውጦች ሦስቱ አሏት-ሻንጋይ፣ሆንግ ኮንግ እና ሼንዘን—ይህም በአንድ ላይ ከ15.9 ትሪሊዮን ዶላር በላይ የገበያ ካፒታላይዜሽን አላቸው፣ ከጥቅምት 2020። ቻይና አራት አላት (ሻንጋይ፣ ሆንግ ኮንግ፣ ቤጂንግ እና ሼንዘን ) በ2020 የአለም አቀፍ የፋይናንሺያል ማእከላት መረጃ ጠቋሚ ውስጥ ከየትኛውም ሀገር የላቀ አስር ምርጥ ተወዳዳሪ የፋይናንስ ማእከላት ውስጥ። እ.ኤ.አ. በ 2035 የቻይና አራቱ ከተሞች (ሻንጋይ ፣ ቤጂንግ ፣ ጓንግዙ እና ሼንዘን) በዓለም አቀፍ ደረጃ በስም GDP ከአስር ዋና ዋና ከተሞች መካከል እንደሚሆኑ የኦክስፎርድ ኢኮኖሚክስ ዘገባ አመልክቷል። thumb|የቻይና ኤክስፖርት ተመጣጣኝ ውክልና፣ 2019 ቻይና ላለፉት መቶ ዓመታት ቁጥር 1 የነበረችውን አሜሪካን ከ2010 ጀምሮ የዓለም 1 አምራች ሆናለች። እንደ ዩኤስ ናሽናል ሳይንስ ፋውንዴሽን እንደገለፀው ቻይና ከ 2012 ጀምሮ በከፍተኛ የቴክኖሎጂ ማምረቻ ውስጥ ቁጥር 2 ሆናለች። ቻይና ከዩናይትድ ስቴትስ ቀጥሎ በአለም ሁለተኛዋ የችርቻሮ ገበያ ነች። ቻይና ዓለምን በኢ-ኮሜርስ ትመራለች እ.ኤ.አ. በ2016 ከአለም አቀፍ የገበያ ድርሻ 40% እና በ2019 ከአለም አቀፍ የገበያ ድርሻ ከ50% በላይ ይዛለች። -በኤሌክትሪክ መኪኖች (BEV እና PHEV) በዓለማችን በ 2018. ቻይና ለኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎች ባትሪዎች እንዲሁም ለባትሪ በርካታ ቁልፍ ጥሬ ዕቃዎች ግንባር ቀደም ነች። ቻይና እ.ኤ.አ. በ 2018 መጨረሻ 174 GW የተጫነ የፀሐይ ኃይል ነበራት ፣ ይህም ከአለም አቀፍ የፀሐይ ኃይል አቅም ከ 40% በላይ ነው።
የቻይና መንግስት ይፋዊ መረጃ ከቻይና ኢኮኖሚ እድገት በላይ እንደሆነ የውጭ እና አንዳንድ የቻይና ምንጮች ገለፁ።ነገር ግን በርካታ የምዕራባውያን ምሁራን እና ተቋማት የቻይና ኢኮኖሚ እድገት በይፋዊ አሃዞች ከተገለፀው በላይ መሆኑን ተናግረዋል ።
ቻይና ትልቅ ኢ-መደበኛ ኢኮኖሚ ያላት ሲሆን ይህም በሀገሪቱ ኢኮኖሚ መከፈት ምክንያት የተነሳ ነው። መደበኛ ያልሆነው ኢኮኖሚ ለሰራተኞች የስራ እና የገቢ ምንጭ ቢሆንም እውቅና ያልተሰጠው እና ዝቅተኛ ምርታማነት ይጎዳል።
በቻይና ውስጥ ሀብት
thumb|left|የሻንጋይ የዓለም የፋይናንስ ማዕከልእ.ኤ.አ. በ 2020 ቻይና ከአለም ሁለተኛ ሆናለች ፣ በጠቅላላው ቢሊየነሮች እና አጠቃላይ ሚሊየነሮች ፣ 698 የቻይና ቢሊየነሮች እና 4.4 ሚሊዮን ሚሊየነሮች። እ.ኤ.አ. በ2019፣ ቻይና ቢያንስ 110,000 ዶላር የተጣራ የግል ሀብት ካላቸው ከፍተኛ ቁጥር ያላቸውን ሰዎች መኖሪያ አድርጋ አሜሪካን ተቆጣጠረች ሲል የክሬዲት ስዊስ የአለም የሀብት ዘገባ ያሳያል። በሁሩን ግሎባል ሪች ሊስት 2020 መሰረት፣ ቻይና መገኛ ነች። በዓለም ላይ ካሉት ምርጥ አስር ከተሞች አምስቱ (ቤይጂንግ፣ ሻንጋይ፣ ሆንግ ኮንግ፣ ሼንዘን እና ጓንግዙ በ1ኛ፣ 3ኛ፣ 4ኛ፣ 5ኛ እና 10ኛ ደረጃ በቅደም ተከተል) በከፍተኛው ቢሊየነሮች ብዛት፣ ይህም ከማንኛውም ሀገር ይበልጣል። ቻይና እ.ኤ.አ. ከጥር 2021 ጀምሮ 85 ሴት ቢሊየነሮች ነበሯት፣ ይህም ከአለም አቀፍ አጠቃላይ ሁለት ሶስተኛው ሲሆን በ2020 24 ሴት ቢሊየነሮችን አግኝቷል።
ይሁን እንጂ በነፍስ ወከፍ የኢኮኖሚ ውጤት ከ60 በላይ አገሮችን (ከ180 አካባቢ) በኋል ትገኛለች፣ ይህም ከፍተኛ መካከለኛ ገቢ ያለው አገር ያደርጋታል። በተጨማሪም እድገቱ በጣም ያልተመጣጠነ ነው. ዋና ዋና ከተሞቿ እና የባህር ዳርቻዎች ከገጠር እና ከውስጥ ክልሎች ጋር ሲነፃፀሩ የበለጠ የበለፀጉ ናቸው. ቻይና በታሪክ ከየትኛውም ሀገር በበለጠ ብዙ ሰዎችን ከአስከፊ ድህነት አውጥታለች - እ.ኤ.አ. በ 1978 እና 2018 መካከል ፣ ቻይና አስከፊ ድህነትን በ 800 ሚሊዮን ቀንሷል። ቻይና በ1981 ከነበረበት 88 በመቶው በ1981 ከነበረው ከ1.90 ዶላር ያነሰ ገቢን በቀን 1.90 ዶላር ወደ 1.85 በመቶ ዝቅ አድርጋለች። የዓለም ባንክ እንደገለጸው፣ በከፋ ድህነት ውስጥ የሚገኙ ቻይናውያን ቁጥር ከ756 ቀንሷል። በ 1990 እና 2013 መካከል ወደ 25 ሚሊዮን ሚሊዮን በቻይና ውስጥ የሚኖሩ ሰዎች ክፍል በቀን $1.90 ዶላር (2011 ፒፒፒ) ከዓለም አቀፍ የድህነት ወለል በታች የሚኖሩ ሰዎች ክፍል እ.ኤ.አ. በ 2018 ከ 66.3% በ1990 ወደ 0.3% ዝቅ ብሏል ። ዝቅተኛውን መካከለኛ ገቢ ያለው የድህነት መስመር በመጠቀም። በቀን 3.20 ዶላር፣ እ.ኤ.አ. በ1990 ከነበረበት 90.0% በ2018 ወደ 2.9% ወረደ። ከፍተኛ መካከለኛ ገቢ ያለው የድህነት መስመር በቀን 5.50 ዶላር በመጠቀም፣ እ.ኤ.አ. በ1990 ከ98.3% ድርሻው ወደ 17.0% ወርዷል።
የኢኮኖሚ እድገት
እ.ኤ.አ. እ.ኤ.አ. የግብርና ማሰባሰብ ፈርሶ የእርሻ መሬቶች ወደ ግል ተዘዋውረዋል፣ የውጭ ንግድ ግን ትልቅ አዲስ ትኩረት ሆኖ ልዩ የኢኮኖሚ ዞኖች (SEZs) እንዲፈጠሩ አድርጓል። ውጤታማ ያልሆኑ የመንግስት ኢንተርፕራይዞች ተስተካክለው እና ትርፋማ ያልሆኑ ድርጅቶች ሙሉ በሙሉ ተዘግተው ከፍተኛ የስራ ኪሳራ አስከትለዋል። የመንግስት ካፒታሊዝም ምሳሌዎች። ግዛቱ አሁንም እንደ ኢነርጂ ምርት እና ከባድ ኢንዱስትሪዎች ባሉ ስልታዊ “ምሶሶዎች” ዘርፎች ላይ የበላይነት አለው፣ ነገር ግን የግል ኢንተርፕራይዝ በከፍተኛ ሁኔታ ተስፋፍቷል ፣ በ 2008 ወደ 30 ሚሊዮን የግል ንግዶች ተመዝግቧል ። እ.ኤ.አ. የከተማ ሥራ % እና 90% አዲስ ሥራ።
እ.ኤ.አ. በ 2010 ዎቹ መጀመሪያ ላይ የቻይና ኢኮኖሚ እድገት በአገር ውስጥ የብድር ችግሮች ውስጥ ማሽቆልቆል ጀመረ ፣ ለቻይና ወደ ውጭ የሚላኩ ምርቶች ዓለም አቀፍ ፍላጎት እና በዓለም ኢኮኖሚ ውስጥ ደካማ መሆን እየዳከመ ነበር ። የቻይና ጂዲፒ በ 2007 ከጀርመን ትንሽ ከፍ ያለ ነበር ። ሆኖም በ2017 የቻይና 12.2 ትሪሊዮን ዶላር ኢኮኖሚ ከጀርመን፣ እንግሊዝ፣ ፈረንሳይ እና ጣሊያን ሲደመር ይበልጣል። እ.ኤ.አ. በ2018፣ አይኤምኤፍ ትንበያውን በ2030 ቻይና በስመ GDP አሜሪካን እንደምትቀድም ተናግሯል። ኢኮኖሚስቶችም እንዲሁ። እ.ኤ.አ. በ 2025 የቻይና መካከለኛ መደብ ወደ 600 ሚሊዮን ሰዎች ያድጋል ።
እ.ኤ.አ. በ 2020 ቻይና በድንበሮቿ ውስጥ ኮሮናቫይረስን በመግራት ረገድ ባሳየችው ስኬት 2.3% እድገት በማስመዝገብ በዓለም ላይ ብቸኛዋ ትልቅ ኢኮኖሚ ነበረች።
Hiina
ያህያ ልጅ ጥሎ ይረግጣል የፈረስ ልጅ ጥሎ ይደነግጣል
ያህያ ልጅ ጥሎ ይረግጣል የፈረስ ልጅ ጥሎ ይደነግጣል የአማርኛ ምሳሌ ነው። ያህያ ልጅ ጥሎ ይረግጣል የፈረስ ልጅ ጥሎ ይደነግጣል የአማርኛ ምሳሌ ነው።
ትርጉሙ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ መደብ: ተረትና ምሳሌ
አቴና
thumb|300px|አቴና አቴና (ግሪክኛ፦ Αθήνα /አጤና/) የግሪክ ዋና ከተማ ነው።
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 3,247,000 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 747,300 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 38°N, 23.73333°W ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
ኡር
thumb|300px|ኡር ከተማ በደቡብ ሱመር
ኡር (ሱመርኛ፦ ኡሪም፤ አካድኛ፦ ኡሩ) በደቡብ ሱመር (የዛሬይቱ ኢራቅ) የነበረ ከተማና መንግሥት ሲሆን በኤፍራጥስ ወንዝ ደቡብ ዳርቻ ላይ ተገኘ። በጥንት ሥፍራው በፋርስ ወሽመጥ ላይ ሲሆን አሁን ግን ባሕሩ የብስ ሆኖ ከወሽመጡ በጣም ይርቃል።
አቴና
በጥንታዊ ግሪክና እስከ 1968 ዓ.ም. ድረስ የከተማው ግሪክኛ ስም በይፋ «አጤናይ» ነበረ። በዚያው ዓመት ዘመናዊው ግሪም ስም አጤና ይፋዊ ሁኔታ አገኘ።
መደብ:ዋና ከተሞች መደብ:የግሪክ ከተሞች