cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Токарчук, Ольга
Биографиязы
Токарчук Сулехув деп калада чыккан. Јааналарыныҥ бирӱзи украинка болгон. Токарчук Варшавский университеттиҥ психологический факультедин божоткон, Валбжиха деп јерде психотерапевт болуп иштеген. Эмдиги ӧйдӧ Вроцлавта јуртайт. Јажылдардыҥ биригӱзиниҥ турчызы, соллиберал «Политикалык критика» деп журналыныҥ редколлегиязында иштейт. Ольга Токарчук ӱлгерлердиҥ јуунтызынаҥ баштаган. 1993 јылда чыккан баштапкы романы: «Путь людей книги». «Бегуны» деп роман ого ороондо эҥ ле јарлу «Нике» деп литературалык сый экелген (2008). Токарчук кыска проза бичиириниҥ узы. Критиктер Ольга Токарчуктыҥ иштерин «1990 јылдардыҥ јииттериниҥ прозазына келижет деп темдектейт». Токарчуктыҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген.
2019 јылда Токарчук Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2018), «Јӱрумниҥ кӱч айалгаларын, канайда тартыжарын јӱрӱмге јуук эдип кӧргӱскени учун». 2018 јылда чуугун-табыш чыккан учун сыйды кийнинде берер деп артыргыскан. Онойдордо, Токарчук Польшада Нобельдиҥ сыйын алган бежинчи бичиичи. Кепке базылып чыккан бичиктери: «Бичиктиҥ улузыныҥ јолы» ; «Правек ле ӧскӧ ӧйлӧр», «Тӱштеги тура, тӱндеги тура», ; «Башка-башка барабандарла ойын», ; «Калганчы историялар», ; «Јӱгӱрӱктер», ; «Кайкамчылу историялар», ,«Номерлер»,«Номера» / перевод К. Старосельской | издание = Иностранная литература | тип = журнал | год2000 | номер = 8; «Че Гевара», «Че Гевара» / перевод Марины Курганской | издание = Новая Польша | тип = журнал | год.
Кара-Суу (Майма аймак)
Этимологиязы
Кара-Суу родниковая река, ручей; ключ; родник; река с ледниковым началом или питанием, черная вода.
Аҥ-куштары
Майма аймактыҥ тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кадын
Физико-географиялык темдектери
Орто агынында Кадын Кӧксунаҥ ала Јаан Сымылты сууга јетире бийик-бийик сын-тайгалардыҥ ортозыла келет. Келтеҥи 400 м. Мында јаан деген кош суулары кирет: Мыйту, Кураган, Кујурлӱ, Аккем, Аркыт ла Чуй. Тӱҥӱр јурттаҥ ала Аркыт сууныҥ Кадынга киргенине јетире кӧп бозоголорлу кызыкла агат, Аркыт суунаҥ ала Чуйга јетире бийик таскылдар ла боомдордыҥ ортозыла ӧткӱре агат. Текши келтеҥи – 400 метр.
Кадынныҥ ийде-кӱчи 4 млн кВт, мынаҥ 31 млрд кВт электроэнергия 1 јылга чыккадый.
Кадында јӱзӱн-јӱӱр башка-башка категориялу сплавтар болот. Чуйдыҥ трагы сууныҥ коолыла бир канча узун јерде чӧйилет.
Салазан
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кумалыр
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Нюслайн-Фольхард, Христиана
Христиана Нюслайн-Фольхард (Christiane Nüsslein-Volhard; 1942 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде,[Магдебург, Германияда чыккан) — немец биолог, лауреат Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ 1995 јылда лауреады, (Льюис, Эдвард ле Вишаус, Эрик ла кожо алган), генетический контроль эмбрионального развития деп билим ачылта учун. Институт биологии развития Общества Макса Планканыҥ профессоры ла директоры.
Германской академии естествоиспытателей «Леопольдина»ныҥ турчызы (1991), Национальной академии наук СШАныҥ турчызы (1990) , Лондонский королевский обществаныҥ турчызы (1990), Французский академия науктыҥ турчызы (2009).
Шуҥмары
Шуҥмары (Владимировка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Коргонныҥ јурт јеезезине кирет.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Лебедский
Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Ак-кийик
Курсагы
Кӧп-саба ӧйдӧ ак-кийиктер курсагын кардыҥ алдынаҥ казып јийт, кезикте каранты јерлерде одорлойт. Јиген курсагы чала тооргыныҥ ажанганына тӱҥей. Курсагы : Кышкыда калыҥ кардыҥ алдынаҥ азырал чапчып јийтени јеҥил эмес, јоон ак-кийиктер казып, карда ойыктар эдип, кичинек ле јип, ары болот, оноҥ ары чапчып, оныҥ ордына оок мал ла тижилери келип отойт, ӱӱр бир де токтобой отоп, карды казып барат.
Баштаҥул
Ӧзӱмдери
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Курай
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ ыйык тайгалары: Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱниҥ тайгалары. Јурт Чуйдыҥ суузыныҥ јанында турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1497 метрге бийик.
Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.
Чевалков, Михаил Васильевич
Михаил Васильевич Чевалков (1817—1901) — баштапкы алтай бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи.
Јӱс Тыт
Этимологиязы
Јӱс Тыт сто лиственниц.
Јери ле јолдоры
Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 24,5 га, зона животноводства 2,5 га, общественно-деловая 1,7 га, производстволык јерлер 2,3 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 0,2 га, прочие территории сельскохозяйственного назначения 57,2 га. Јӱс Тыт јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 488 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 447 м. Јуртта 4 ором: Ленкомныҥ, Агашту, Јииттердиҥ, Јаҥы переулок. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,0 км. Јон јадар јерлердиҥ фонды 5000 м² болзо, бир кижиге ортодо 16,2 м² келижет. Улус јадар зона јуртта агаштаҥ чаап туткан ла брус јаҥыс кат туралар, кажызы ла 1500—2500 м² кире јерлӱ.
Левинка
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јараттай, Јалаҥду.
Шыргайты
Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Јери ле јолдоры
Јурт «Јабаган — Барагаш — Чаргы-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Звезда Алтая
Тӱӱкизи
Газеттиҥ ады бир канча катап солунган: «Ойротский край» (1922—1931), «Красная Ойротия» (1932—1947), 1948 јылдаҥ ала «Звезда Алтая».
Алтай тил
1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчӱрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген «Грамматика алтайского языка» [1869]. Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о. Макарий.
Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези
Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези (Теленгит-Сортогойское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – Телеҥит-Сары Токой. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Телеҥит-Сары Токой јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Адаров, Аржан Оинчинович
Аржан Оинчинович Адаров (кичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни 1932, Кайырлык ― кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни 2005, Горно-Алтайск) ― поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи. Алтай Республиканыҥ мак кожоҥыныҥ сӧстӧриниҥ авторы. СССР бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1958), РСФСР культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи (1982), АР-дыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган премияныҥ лауреады (2005), Албатылык тӱрк академияныҥ академиги. Сӧӧги — тӧӧлӧс.
Оҥдой
Оҥдой (Онгудай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Оҥдойдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Телеҥит-Сары Токой
Телеҥит-Сары Токой (Теленгит-Сортогой) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Телеҥит-Сары Токой јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Алтай тил
Алтай тил С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Улалу), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.
Ажуда
Тӱӱки
Оҥдой аймактыҥ газеди «Ажуда» («Ажу» — боочы), јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда Оҥдой аймактыҥ РК КПСС ла райсовет ла јаба тӧзӧлгӧн. Бу ӧй јаан телекейлик учурлу — СССРдыҥ чачылганы ла јаҥы тӧзӧлгӧн Арасей деп ороонныҥ ӧйи. Бу јаан учурлу ӧйдӧ, аймактыҥ ичинде, бойынныҥ солундар бичийтен газедин тӧзӧр деп санаанып шӱӱди.
Салганду
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Бел-Ажу
Этимологиязы
Арт, ажу, боочы перевал.
Оҥдой
Ӧзӱмдери
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези (Джазаторское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — Бел-Ажу. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Телеҥит-Сары Токой
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында Чапаевтиҥ адын аданган колхоз болгон. Кӧп мал-ашту, јылкы, сарлык, ийнек, тӧӧ азыраар бек ээлем болгон.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ аргачылар.
Кайрукун
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыш сууга Кумир ле Айты-Коолдыҥ суулары киргенинде турат. Кызык, каскак кырларлу, јайым јалаҥдар јок, ичпек ле туйук сууныҥ коолында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 729 метрге бийик.
Јери ле јолдоры
Кайрукун јурттыҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 863 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 874 м. Јуртта 11 ором: Јараттай, Јажыл, Интернациональный, Космонавттардыҥ, Меесте, Проездной, Фестивальный, Почтаныҥ кош оромы, Проездной кош ором, Проточный кош ором, Суулу кош ором.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 502 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Санина, Наталья Николаевна
Чӱмделгези
«Алтай тилле текстердиҥ јуунтызы» (1993 j.), «Калбакла јууза, кап болор…» (1996 j.), «Алтай тил, 6 кл» (Н. Д. Алмадаковала кожо) (2006 j.), «Улдалар јуртаган Улаган» (Д. Конушевала кожо) (2009 j.), «Тайгалар кӱзӱрти» (Л. В. Санинала кожо) (2010 j.), «Улаганныҥ укаалу сӧзи» (Л. В. Санинала кожо) (2010 j.), «И. В. Ортонулов јуруктар јайаган салым» (2011 j.), «Улу кайчыны ундыбай» (2011 j.)
Ајару (примечание)
Источниктар
Алтыгы-Кубее
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Тепуков, Кӱлер Эзендикович
Биографиязы
1990 јылда балдарга учурлалган «Солоҥы» деп журналдыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала эмдиги ӧйгӧ јетире оныҥ баш редакторы.
Кӧчӱрмези
2017 јылда Кӱлер Тепуковтыҥ ӱлгерлери «Детская литература» деп антологияга кирген (Современная литература народов России)
Карагай
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Акташ
Климады
Климады кезем-континенлал. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ температуразыныҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Экономиказы
Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Акалака (суу)
Физико-географиялык темдектери
Бу сууныҥ коолында, Ӱкек таскылда пазырык культураныҥ Ак-Алаха-1 деп курганы бар. Јуук деген јон јаткан јерлер… Јуугында јурттар јок.
Чендек
Чендек (Чендек) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сындардыҥ колтыгында, Оймонныҥ чӧлинде, Чендек сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1096 метрге бийик.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, аҥ азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.
Абай (Кӧксу-Оозы аймак)
Географиязы
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ, сыгырган, эрлен, корӱк ле о.ӧ. Талду — Карагай — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат. Мындый куштар јӱрет: тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (щегол); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агатардыҥ ортозында. Мындый аҥдар јӱрет: јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.
Беле
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде, Ак-Чолушпа туулардыҥ ортозында, Барчык сууныҥ јарадында, Алтайский государственный заповедниктиҥ јеринде турат. Јолы кату, каскак кайыр кырларлу, камык учар-сууларлу, кызык јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 822 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Алтын Кӧл кышкыда тоҥбойт, Кӧп сабада мында айас, кургак, јылу болот, кар ас, тӱрген кайылат. Аламаларлу садтар, јаҥыс ла мында грецкий орех тӱжӱм берет.
Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.
Ыжы
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 24 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар болгон.
Акјул
Этимологиязы
Акјул — ак јол, белая дорога.
Аҥ-куштары
Акјулдыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт бар. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Курмач-Байгол
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байгол сууныҥ (Кууныҥ кош суузы) оҥ јарадында, тӱштӱк јанында Тегри-Чоккон деп тайганыҥ сыны. Кӱнчыгыш јанында Байгол суу, кӱнбадыш јанында Опуночак деп суу агат. Айландыра Урчын, Чоҥмо, Спырна, Пеже, Кӧчимер, Тобыр, Ӱлден деп кырлар курчайт. Кара тудуш тайга јер, ортозында састарлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 474 метрге бийик.
Алтыгы-Оймон
Тӱӱкизи
Јурт 1829 јылда тӧзӧлгӧн. 17 чактыҥ ортозында бу јерге кӧп кӧчкиндер келип баштаган. Олордыҥ тоозында јаҥга јарабаган качкындар, каторжниктер, јаржактар, черӱнеҥ качкандар, Никонныҥ реформазын јаратпаган улус, оноҥ ары «общество вольных каменьщиков» деп неме табылган. 1792 јылда Бала-каан (Екатерина вторая) быларды «помиловать» эдип, јаан эмес «Ясак» салып, бойыныҥ улузына кошкон. Баштапкы кӧчкиндер: Яков, Тимофей, Сергей, Александр ла Никифор Ошлыковтор, Федор Перевалов, Сильверст Коновалов ло Иван Змановский. Кийнинде олорго Огнёвтор, Подкорытовтор, Могильниковтор ло о.ӧ. кожулган.
Карагол
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Алтыгы-Оймон
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал ла аҥ азыраары, кырада аш салары. Адару тудары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кайсын
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 245 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Майма
Аҥ-куштары
Майманыҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт .Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.
Теректӱ
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, аҥ, уй, кой, эчки азыраары, аш салары, адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.
Алтай Республиканыҥ маанызы
Бӱдӱми
1994 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱнинде Россияныҥ маанызы алдындагы 1:2 кеминеҥ 2:3 боло берген учун.
2003 јылдыҥ маанызы
[[Файл:Флаг в Чемале.JPG|thumb|Чамалда Јаргыныҥ туразыныҥ ӱстинде Россия ла Алтай Республиканыҥ маанылары
Белтир
Ар-бӱткендик
Талдураныҥ тӧҥи эмезе Арка-Ӱзӱк, јурттаҥ ӱч км јуугында геологиялык кереес. Сӱрекей јаан кӧчкӧлӧнгӧн јер, јылбырап тӱшкен (Деляпсивный, горный сейсмооползень блокового типа) кӧчко 27-28.09.2003 јылда табылган. Шылтагы: 7,5 магнитудалу јерсилкиниш (Алтайское землетрясение) кӧп солынталар берген. Јер кӧп эдип јарылып, кӧлдӧр кургап, јемирилип, јон јаткан јерлерде айыл-јурттар бызылып, инженерлик коммуникациялар сынган. Бу коромјылардыҥ кӧп сабазы Кош-Агаш аймакка келишкен.
Алтыгы Куйум
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Нефтебаза
Јери ле јолдоры
Нефтебазанаҥ ..км ыракта Себиниҥ боочызы бар. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Чике-Таманныҥ боочызы. Коштой деремнелер: Шибее, Талду, Туйакты, Карагол. Јурт айры јолдыҥ белтиринде турат. Тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Чуйдыҥ трагы келген, оныҥ 612-чи километринде «Туйакты — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы» деп, јол тӱштӱк-кӱнбадыш јаар айрылып барган.
Саратан јурттыҥ тӱӱкизи
Јурттыҥ тӧзӧлгӧни
Саратан јурттын тӧзӧлгӧни арткан јурттарга кӧрӧ эмеш бойыныҥ аҥылузы бар. Бу јурт тӧзӧгӧн јерде алдында Акчин Семен Федорович деп кижинин јайлузы болгон. 1924 јылда бу кижи бойынын Егорий деп уулына эки кыпту тура туткан. Оноҥ бу турада ол кижи айландыра кӧчип јӱрген малчылардыҥ балдарына школ ачкан. Баштапкы ӱредучи Маркитанов Степан Маркитанович деп кижи болгон. Ол Чолушмандагы церковно-приходской школ школдо ӱренген бичикчи кижи, оныҥ учун балдарды ӱредип баштаган. Акчин Семен Федорович бойы база бичикчи кижи, орус тилле бичип ле куучындап турган.
Череттӱ
Ӧзӱмдери
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 49 кижи болгон, олордыҥ 98 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Майманова, Айгуль Владимировна
Чӱмделгези
1999 j. баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Кӱски јаҥар» кепке базылган.
А. В. Майманова 2001 јылдаҥ бери Россияныҥ бичиичилер Бирлигиниҥ турчызы.
Ыйык-Агаш
Тӱӱкизи
Озодо, каан јаҥы тужында мында Кебезенниҥ миссионер станы болгон, Алтай духовный миссияныҥ, Орус христиан серкпениҥ. Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын Кӧлдиҥ сол јарадында агашпромхозтыҥ ишмекчилерине туралар тудуп баштаган. 1954 јылда агашла иштеери башталган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1324 кижи болгон, олордыҥ 72 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Тожоҥты
Јери ле јолдоры
Јуртта 13 ором: Заречный, Р. А. Едильбаевтиҥ, Тӧс, Т. О. Имангалиевтиҥ, Пограничный, Н.Мешеке, М. А. Кочеевтиҥ, Н. Б. Бекеевтиҥ, Подгорный, В. И. Чаптыновтыҥ, М.Садуакасовтыҥ, С. С. Темдекованыҥ, Јииттердиҥ.
Ала-Кайыҥ
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кайтанак
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Куу-Оозы
Этимологиязы
Куу птица лебедь.
Оҥдой аймак
Оҥдой аймак (Онгудайский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Аҥ-куштары
Аймакта аҥдык јерлер кӧп. Туулу Алтайдыҥ тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы ., какай, айу, айу, бӧрӱ бар.
Экономиказы
Мал азыраары (животноводство): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери. Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.
Алтыгы Талду
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Аккем-Кӧл
Экологиязы
1997 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Алтай Республикада «Белуха» ар-бӱткен парк ачылган, текши јери деп 131337 га. Аккем-Кӧл ар-бӱткенниҥ кереези болуп, национал парк «Белухага» кирип јат. Бери Кујурлуныҥ кӧли база кирет, ого Аккем-Кӧлдӧҥ боочылар Карајӱрек, (Буревестник ле Рига турист) ажып, јойу ба, атту ба једер арга бар.
Караголдыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Ылгаксы
Аҥ-куштары
Элбек јайым јалаҥдары одорлу, кыралары ашту. Маала ажы, јердиҥ ажы јакшы бӱдер јер. Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырларын агаш бӱркеген. Тыт, мӧш, кайыҥ, терек, аспак, чиби, беле, јодро агаштар ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Тӱӱкизи
1860 јылдарда Арасейдеҥ кудай јаҥында расколдоҥ улам качкан, онойдо ок јаҥнаҥ качкан, јакшы јӱрӱм бедиреген, черӱнеҥ кыйышкан, каторганаҥ качкандар Сибирде, Алтайда келип токтогылап, јурттар, заимкалар, хуторлор тӧзӧгилеген.
Бердников, Александр Васильевич
Александр Васильевич Бердников — (1953 jылда, кандык айдыҥ 8 кÿнинде чыккан, Горно-Алтайск калада, Горно-Алтайская АО, Алтайский край, РСФСР, СССР) — Россияда тергеелик ле политикалык ишчи. Алтай Республикада Ичбойында керектердиҥ министры 1993 jылдыҥ тулаан айдыҥ 1 кÿнинеҥ ала 2002 jылдыҥ ÿлÿрген айдыҥ 14 кÿнине jетире. Алтай Республиканыҥ Башкараачызы 2006 jылдыҥ чаган айдыҥ 20 кÿнинеҥ ала 2019 jылдыҥ тулаан айдыҥ 20 кÿнине jетире ( чаган айдыҥ 18 кÿни — сыгын йдыҥ 30 кÿни 2014 jыл). Милицияныҥ генерал-майоры (Специальные звания органов внутренних дел Российской Федерации).
Чибилӱ
Тӱӱкизи
Јурт 1770 јылда тӧзӧлгӧн.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кандык ай
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 18-чи кӱнине јетире Кӱн Рыба созвездиеде, кандык айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала Овен созвездиеде болот.
Толгойок
Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 133 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Саруева, Александра Фёдоровна
Биографиязы
Анайып, 1940 јылда Ленинградта А. И. Герценныҥ адыла адалган тергеелик пединституттыҥ литературалык факультедине ӱренерге кирген. Је јуу башталганынаҥ улам оны божотпогон.
Малчиев, Константин Фёдорович
Константин Фёдорович Малчиев (17.07.1951 — 12.11.2020, Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кыҥыраар јуртында ― Алтай Республиканыҥ Оҥдой јуртында) — Арасей Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, јарлу хореограф, балетмейстер-тургузаачы.
Биографиязы
Константин Фёдорович 1951 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 17 кӱнинде Оҥдой аймакта Кыҥыраар јуртта чыккан. 1968 јылда Областьтыҥ национальный школын тӱгескен. Культураныҥ Челябинсктеги институдына ӱренип,"Художественное творчество" деп специальность алган. Константин Федоровичтиҥ эш-барааны Сетер Канапьяновна, олор 46 јыл кожо јуртап, ӱч бала азырап чыдаткан. Јарлу албатылык ансамбльдардыҥ балетмейстери ле художественный башкараачызы болгон. Иштеген ӧмӧликтери :"Чуй","Алтай","Урсул". Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине, бијениҥ искусствозына, алтай бије јаранарына јаан камаанын јетирген. Кӧп тоолу бије-постановкалардыҥ авторы, кӧрӱ-конкурстардыҥ режиссеры ла туружаачызы. 1981-1993 јылдарда Константин Малчиев Кан-Оозы јуртта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ директоры болуп иштейт. Бу ӧйдӧ оныҥ тӧзӧгӧн балдардыҥ «Ойойым» деген ӧмӧлиги Элиста калада (Калмыкия) монгол калыктар ортодогы 1-кы фестивальда туружат. Бу байрамда једимдӱ турушканы учун бистиҥ областьтыҥ комсомолыныҥ комитеди ансамбльдыҥ туружаачыларына балдардыҥ ады јарлу «Артек» лагеринде амыраар сый эдип јат. Константин Федорович Алтай Республиканыҥ культуразына ла кеендигине иштеер кӧп улусты ӱредип таскаткан. Ол јурттардыҥ јайалталу балдарына аймактыҥ тӧс јеринде јадып ӱренер интернат ачар баштаҥкай эткен кижи. Константин Федорович Алтай Республикада хореографиялык кеендиктиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тергеелик кӧп байрамдардыҥ режиссеры ла балетмейстери болгон. Константин Малчиевтиҥ тӧзӧгӧн «Ырысту» ла «Урсул» деген ӧмӧликтери  текши јарлу. Тергеебисте ады јарлу «Алтай» ансамбльды тӧзӧӧринде Константин Малчиев эрчимдӱ турушкан ла «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк» ле оноҥ до ӧскӧ бије-ойындарды баштап ла мында белетеп кӧргӱскен. Оҥдой аймакта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ башкараачызы ла ӱредӱчизи болуп Константин Малчиев 1993 јылда иштеп баштаган. Бу ок јылда ол «Урсул» деген јайаан ӧмӧлик тӧзӧгӧн. Албатыныҥ јайаан кеендигин корыган ла ӧскӱрген ижи учун ла аймактагы, республикан ла тергеелик кӧрӱлтелерде једимдерииҥ турулталарыла ого 2004 јылда «албатылык ӧмӧлик» деген тоомјылу ат адалган. Ороондор ортодогы, Россия ичинде ле республикан конкурстарда јеҥӱчил болуп чыкканы ла эҥ бийик Гран-при сыйлар алганы учун 1999 јылда ого база «албатылык» деген ат адалат. 2003 јылда Константин Малчиевтиҥ ады-јолы «Кӱндӱниҥ Сибирьдеги бичигине» бичилет. 2018 јылда Константин Малчиев Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ  јеҥӱчили болуп чыккан.
Ново-Троицк
Физико-географиялык темдектери
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Пыжы сууга Чӱрӱниҥ суузы киргенинде, кӱнчыгыш јанынаҥ Сымылтыныҥ сын тайгалары турат. Олордыҥ бийик ле деген туузы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик. Туй ла кара агашту јыш тайга, ортозында аламык састар туштайт, кайыҥ, аспак, јойгон деп јымжак агаштар кӧп сабада мында ӧзӧт. Јайгыда чыкту ла серӱӱн болот агаш-аразында. Кышкыда кар, салкын, кӱрт, јолдор туйукталат, кичинек јурттардыҥ улузы чаналу јорыктайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 556 метрге бийик.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Каракол
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Караколдыҥ кӧлдӧриниҥ јуугында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јаан изӱ ай
Јаан изӱ ай июль, (Julius — «Юлий Цезарьдыҥ айы», быјыраш) — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ јетинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, јаан изӱ ай јылдыҥ бежинчи айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында, кӧп саба јерде јылдыҥ эҥ ле јылу айы болот (јаан изӱ ай — јайдыҥ экинчи айы), Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, јаан изӱ ай — јылдыҥ эҥ ле соок айы (ол кыштыҥ экинчи айы) болуп јат.
Беш-Ӧзӧк
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Бештиҥ суузыныҥ јарадында турат. Беш-Ӧзӧк деп тегиндӱ адабаган, беш тайганыҥ белтиринде, Беш ичинде турган јурт бийик сындарга курчадат. Јал-Мӧҥкӱнеҥ ле ала Сарлык, Кубаш, Шибее, Кӧдӱрге, Болчок, Куу-Којогор, Кыстарлуныҥ бажы, Кууберге, Арчынду туу. Тоотойдыҥ, Ӱстӱги ле Алтыгы Кӧдӧтиниҥ суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1041 метрге бийик.
Чибит
Јери ле јолдоры
Јуртта 12 ором: Јолдыҥ, Кокышевтиҥ, Кырында, Јииттердиҥ, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Чибиттиҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Чуйская, Олјондо, Эже-Туру. Кӱнбадыш јанынаҥ Улаган јуртла биригип калган.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Болч, Эмили Грин
Биографиязы
Болч пацифист кижи болгон, Генри Фордтыҥ фондыныҥ турчызы. США Экинчи телекейлик јууга кирерде, Болч политикалык активист болуп, черӱге барбаска турган улустыҥ эриктерин корулаар иштер ӧткӱрген. Ол Джейн Аддамсла кожо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун биригӱзинде, база да ӧскӧ кӧп биригӱлерде экпиндӱ иштеген.
Ыны
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Эдил
Эдил (Волга) — Россияныҥ европей јанында суу, Эдил сууныҥ оозыныҥ јаан эмес бӧлӱги Казахстанныҥ јеринде. Јер ӱстинде узун деген суулардыҥ бирӱзи, суузыныҥ кемиле телекейде эҥ јаан суу болуп јат, Европада узуныла, коолыныҥ јериниҥ кемиле јаан суулардыҥ бирӱзи, онойдо ок чыгара аккан суузы јок Каспий талайга кирген (бессточный, внутренний водоём) телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи.
Эдил — Россияныҥ тӧс суу-тамыры
Ӱстӱги Эдилдиҥ бассейнинде кӧп агаш ӧзӧт, орто ло алтыгы агынында јаан јерлерде аш (зерновые) ла технический культуралар ӧзӧт. Бахчеводство ло садоводство јакшы таркаган. Волго-Уральский аймак нефть ле газла байлык. Соликамсктыҥ јанында калийлӱ тус алар арбынду јерлер. Алтыгы Эдилде Баскунчак кӧл, Эльтон — поваренный тус.
Кайырлык
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Тӱӱкизи
Јурт 1726 јылда тӧзӧлгӧн. Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер Том-Тураныҥ архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде Кеҥиниҥ совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, 1967 јылда Јолоныҥ совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген.
Толоон
Климады
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4376 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Јаҥар ай
Јаҥар ай (дека́брь) — григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ он экинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, јылдыҥ онынчы айы болот. Јылдыҥ бажы чаган айга кӧчӧ берерде, јаҥар ай 12-чи ай боло берген. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кыштыҥ баштапкы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, јаҥар ай — јайдыҥ айы. Азый чехтерде бӧрӱниҥ айы дежетен (vlčí měsíc).
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнине јетире Кӱн Змееносец созвездиеде, јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала Стрелец созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — јаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде ).
Чичке-Чаргы
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Ӱредӱчилердиҥ, Тӧс, Школдыҥ.
Ыныныҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Себи-Оозы
Јери ле јолдоры
Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат (темдеги 84К-11). Бу јолдоҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Чамалдыҥ трагы айрылып барат. Кадынныҥ сол јарадына кечерге јаан темир-бетон эки кӱр бар, бирӱзи јурттыҥ ичинде, экинчизи јурттыҥ тӱндӱк јанында. Чамалдыҥ трагы Себи-Оозынаҥ башталып, Куйуска једет, тӱштӱк-кӱнбадыш јаар «Улалу — Туйакты — Тожоҥты» деп јол Кадынныҥ кӱрин кечип ууланат. Јурт айрылчык, белтир јолдо.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кызыл-Јар
Ӧзӱмдери
Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Кызыл-Јар јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 106 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 967 м. Јуртта 4 ором: Кызыл Јар, Одорлу, Јалаҥду. Јуртка 2-3 регионал учурлу кӧӧлик јол бар. Јурт «Подъезд Талду — Тӱҥӱр (Природный парк „Белуха“)», (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1) деп јолдо турат, оноҥ ары 31 км ӧдӧлӧ, оҥ јанына бурылчык «Кызыл-Јар јуртка бурылчык» (идентификационный темдеги 84К-61, узуны 0,427).
Паспарты
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем-континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Кайыҥду-Бел
Кайыҥду-Бел (Берёзовка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Сооруныҥ јурт јеезезине кирет.
Улаган аймак
Медико-климатический темдектери
Улаган аймак ''50 ле 51° с. ш.'' ортозында јадат, ултрафиалеттиҥ јарамыкту айалгазы (оптимальная медико-климатическая характеристика), талтӱште Кӱнниҥ бийиги 61 — 62 ° эҥ ле биологиялык чыдым ӧйи (јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде), кышкыда (јаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде) Кӱнниҥ бийиги  14 — 15 ° болот, УФ-чоктор јердиҥ ӱстине јетпейт, (УФ дефицит). Талтӱштеги Кӱнниҥ бийиги 47 °С кубулат. Эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +34 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 30.05/01.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 53, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 292 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 3,2
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Кереестер
Улаган аймактыҥ јеринде 140 культура-тӱӱкилик кереестердиҥ энчизи бар: федерал учурлу кереестер — 7; јаҥынаҥ табылган регионал учурлу кереестер — 51; јербойыныҥ кереестери — 82.
Ман-Јӱрек
Климады
Климады орто-континентал. Кыш мында ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире болот. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Бешпелтир
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 546 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Самыков, Василий Тордоевич
Биографиязы
Паслей Самык 1938 јылда кышкы куран/јаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Каспа јуртта кергил сӧӧктӱ Тордой Самык деген кӧп балдарлу кижиниҥ билезинде чыккан. Каспа јуртында тӧрт класс баштамы школды божодоло, областьтыҥ национал школына бежинчи класска барган. Скончался 8 ноября 2020 года в Горно-Алтайске.
Јаан јол
1956 јылда национал школды божодоло, Улалудагы педагогикалык институтта тӱӱки-филологиялык факультетке ӱренерге кирген, је јетире ӱренбей, 1959 јылда А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка кирген. Анда јарлу поэт, Лев Ошанинниҥ јайаандык семинарларында јӱрген, О. Сулейменов, Э. Межелайтис, Л. Мартынов, Андрей Вознесенский ле ӧскӧ јарлу поэттерле кожо ӱренген. 1964 јылда институтты божодып, Туулу Алтайына јанып, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында, Алтайдыҥ бичик чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ редакторы болуп иштеген. Кийнинде Каспаныҥ театрыныҥ режиссеры.
Паслей Самыктыҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени
Паслей Самык — он алты ӱлгерлик јуунтыныҥ авторы. Олордыҥ алтузы орус тилге кӧчӱрилип, Москвада, Барнаулда, Туулу — Алтайда кепке базылып чыккандар: («Песнь моя — Алтай» 1974; «Огненный марал» 1978; «Ветер вершин» 1984; «Поклонение Белухе» 1988; «Солнечный дождь» 1989; «Созвездие любви» 2001). Чын кӧчӱриш-ол кӧчӱреечиниҥ кееркедим чӱмдемелин экинчи катап јазап чыгарганы.
Кызыл-Таш
Этимологиязы
Кызыл-Таш красный камень.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра ыйык сындар Ак-Туру, Сайлугем, Ирбистӱ, Кӧкӧрӱ. Јурт Чуйдыҥ суузына Курайдыҥ суузы киргенинде турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1492 метрге бийик.
Тӱӱкизи
Јурт 2003 јылда тӧзӧлгӧн.
Чоо
Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкӱн орус којойымдар эптӱ јерди талдап, Бийдиҥ трагында Чоого токтогылаган. Удабай ла бу јурт Алтай ичинде база бир саду ӧдӧтӧн јер боло берген. Чоо јуртка Тобол, Перм, Саратов, Курск губерниялардаҥ кӧчкӱндер толгон. Олор мал азырап, аҥдап, балыктап, агашла иштенип, чанактар, айыл-јуртка эдимдер јазап, саду ӧткӱргилеген. Јуртта 1905 јылда 53 кижи(ӱй улус ла балдар чотко кирбейт). Тургун алтайлар (чалкандулар, тубалар, телеуттар, кумандылар) Чоодо садыжарга алу (баалу аҥныҥ терези), балык, эт, сарју, мӧт,јиилек, кузук, эм-ӧлӧҥдӧр, чагана экелетен. Бойлоры орус којойымдардаҥ кулур, аш, тус, темир, мылтык, ок-тары, ӧдӧк, бӧс садып алатан.
Бий
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.
Ыныргы
Јери ле јолдоры
«Улалу — Артыбаш» деп јолдо турат.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Топучий
Климады
Климады орто-континентал. Узун кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет. Эҥ ле тыҥ сооктор чаган айда тӱжет, —35 °С,—40 °С, је ортоайлык соок —19 °С, —20 °С. Јаан калыҥ кар кезик ле јылда тӱжер, кӧп сабада карды салкын апарат. Сууда тоштыҥ калыҥы 35-40 см болот. Јай кыска ла серӱӱн, јаан изӱ айда тыҥыда изитсе +30 °С, +35 °С градус болор, ортоайлык кеми +20 °С, +21 °С. Каа-јаада тыҥ салкын болот, је ортоайлык кеми 4,7 м. Јуттыҥ кеми 600—700 мм.
Тӱӱкизи
2002 јылда Топучийдиҥ фермазы племенной боло берген, «Новоалтайская» деп укту аттарды селекция ажыра тапкан. Управляющий — Казазаев Павел Кириллович. Эмдиги ӧйдӧ Топучий јурт Јекјиектиҥ јурт јеезезине кирет.
Улалу
Тӱӱкизи
Майма сууга Улалу деп атту суу кирип турган јерде болгон кичинек алтай јурт. 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлӧрдӧ, Улалу јурт оныҥ тӧс јери боло берген. 1928 јылда Улалуга каланыҥ статузын берген. СССР ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча 17 јаан изӱ айда (04.07.) 1932 јылда каланыҥ ады Ойрот-Турага солынган. 1948 јылда тургун эл-јонды ойроттордыҥ ордына алтайлар деп адайла, Ойрот автоном областьты Горно-Алтайская автономная область деп солыган кийнинде каланы Горно-Алтайск деп адаган. Озодо Алтайга келген абыстар ла казактар јурттыҥ адын јастыра бичип, Улала деп айдып ла бичип баштагандар. Узак јылдырдыҥ туркунына окылу чаазындарда Улала деп бичигилеп турган болгон. 1948 јылдаҥ ала каланыҥ окылу ады солынбаган.