cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тулаан айдыҥ 26 кӱни
Тулаан айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Потапов, Леонид Павлович
Л. П. Потаповтыҥ иштериниҥ библиографиязы
1997
Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1031 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар, кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Тулаан айдыҥ 30 кӱни
Тулаан айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 1 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 1 кӱни (1 мая)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 121 кӱни (високосный јылда 122 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 244 кӱн арткан.
Чаган айдыҥ 7 кӱни
Чаган айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 6 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 6 кӱни (6 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 126 кӱни (високосный јылда 127 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 239 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куницын, Валерий Романович
Јайаандыгы
Баштапкы чӱмдемели оныҥ 1956 јылда, 12 јаштуда бичилген. 1988 јылда баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Ангаков камень» чыккан, кийниндебаза алты поэтикалык ла публицистикалык јуунтылар: 1992 — «Речная звезда», 1997 — «Живое дерево души», 2002 — «Я голосом встаю из трав», 2004 — «Жива душа преодоленьем боли…», 2009 — «Память сердца» и 2014 — «Час Алтая». Куницынныҥ поэзиязы ээчий талдама чӱмдемелдердиҥ јуунтыларына кирген: «Час России» предисловиези В. П. Астафьевтиҥ (1988), «Антология XX века. Русская сибирская поэзия» ла «„От Уральских гор до Тихого океана“» (2008), оноҥ «Антология сибирской поэзии» (2011). 1994 јылда Россияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзине алынган. Ол ло јыл Москвада јиит бичиичилердиҥ Текшироссиялык јуунында турушкан. Оныҥ чӱмдемелдери немец, монгол, хакас, алтай ла тыва тилдерге кӧчӱрилген.
Чаган айдыҥ 17 кÿнинде 2014 jылда «Алтай литератураныҥ классиказына јаан болуш эткени ле узак јылдарга јайаандык ижи учун» Валерий Романович Куницынга кӱндӱлӱ ат адалган — Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ бичиичизи.
Кӱӱк айдыҥ 18 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 18 кӱни (18 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 138 кӱни (високосный јылда 139 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 227 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 9 кӱни
XX чак
''
Кӱӱк айдыҥ 27 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 14 кӱни болгон.
Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1795 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Кандык айдыҥ 1 кӱни
Кандык айдыҥ 1 кӱни (1 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 91 кӱни (високосный јылда 92 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 274 кӱн арткан.
Ирбисту (суу)
Этимологиязы
Сууныҥ ады ирбистӱ туунаҥ барган. Молчанова О.Т. јартайт: «Ирбис — барс, туу — гора. Буквально 'Барс-гора'. Началом одного из истоков реки является ледник, расположенный на склоне горы Ирбисту».
Физико-географиялык темдектери
Ирбисту суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Бу суу коштой кобылардаҥ тӱшкен кӧп кичинек кош сууларлу. Ирбис-Тууныҥ адын алган суу (бу јерде эҥ ле бийик) коштой кӧлдӧҥ башталат. Кайкамчылу суу ӧҥин јыл туркунына салбайт (ӧҥи тыҥ кубулбайт).
Саратанныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
МСК+4:00
Это время применяют Республика Алтай, Республика Тува, Республика Хакасия, Алтайский край, Красноярский край, Кемеровская область, Новосибирская область и Томская область.
Чуйдыҥ трагы
Климады
Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган сӱрекей узун јолдыҥ рельефы ла климады улам ла солунып турат. Анчада ла Туулу Алтайдыҥ кырларында климат. Иолгоныҥ, Чаргыныҥ, Себиниҥ сындарына јетпей, климат тыҥ ла кату эмес, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −13°С дала −17°С јетире. Бу чӧл јалаҥдарлу јерде јыл туркунына јут-чыктыҥ орто кеми 550—750 мм, бу сӱрекей кӧп. Себиниҥ боочызында климат кату, температуразы кезем солынып турганыла аҥыланат. Акташка јетире ле трактыҥ учына јетире јут-чык сӱреен ас тӱжет, јӱк ле јайгы айларда. Курайдыҥ ла Чуйдыҥ чӧлдӧринде сӱрекей кургак кезем континентал климат, температуразыныҥ јылдык амплитудазы јаан, +30° С јайгыда ла −40° С јетире кышкыда.
Кандык айдыҥ 3 кӱни
Кандык айдыҥ 3 кӱни (3 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 93 кӱни (високосный јылда 94 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 272 кӱн арткан.
Улаганныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2609 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустарла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни (5 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 186 кӱни (високосный јылда 187 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 179 кӱн арткан.
Челябинск
Этимологиязы
Е.М.Поспеловтыҥ Топонимический сӧзлигинде («Географические названия мира. Топонимический словарь»), Челеби деп ӧзӧктӧ тӱрк каан кижиниҥ адыла адалган Челеби деп («царевич», «образованный») јурт болгон. Баштапкы кӧчкӱндердиҥ бала-барказы Челя́ба деп ӧзӧктиҥ ады башкир тилдеҥ келген «силәбе» («впадина», «неглубокая яма»). Бу шӱӱлтениҥ чынын 1742 јылда Челябинский шибееге келип јӱрген немец јорыкчы Иоганн Георг Гмелинниҥ бичигени чокумдайт. Онойдо ок В.Витевский тӱӱкилик монографиязында бичиген: «''Челябъ — башкирское слово, означающее в переводе на русский язык ведро или бурак. Местоположение Челябинска действительно представляет ведрообразную котловину''».
Климады
Каланыҥ климады кеминде, текши характеристикаларыла орто-континентал. Кейдиҥ температуразы кӱнниҥ чогы ла бери келген кейдиҥ массаларынаҥ камаанду. Јыл туркунына областьтыҥ јеринде кӱн 2066 саат тийет. Атмосфералык чык-јуттыҥ кеми јыл туркунына циклондордоҥ камаанду болот, јылдык кеми 410—450 мм. Челябинскта салкын чаган — кӱӱк айларда тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ тӱргени 3—4 м/с согот. Шуургандаза салкын 16-28 м/с јетире тӱргендейт. Кичӱ изӱ ле куран айларда салкын кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ согот, орто тӱргени тыҥыбайт, је кӱкӱрттезе, кыска ӧйгӧ јотконду (шквалистый) салкын 16—25 м/с тыҥыйт. Сыгын-јаҥар айларда салкын тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ согот, салкынныҥ орто кеми 3 м/с, ӱстӱги-бажы — 18—28 м/с. Кыш узун, карлу, ӧткӱре соок эмес. Кар кӱчӱрген айдыҥ 15—18 кӱндеринде јерди бӱркеп ийеле, 145—150 кӱн јадат. Кардыҥ бийиги 30-40 см, кары ас кышта 10—15 см-ге јабыс. Шуургандар 30—35 кӱн болот, јаба 220—270 саат. Чаган айдыҥ орто температуразы −15,5 ала −17,5° С јетире. Кейдиҥ эҥ ле јабыс температуразы −49 °C тӱшкен. Јас узун ла ортолой јылу. Јайгы температуралар кӱӱк айда кӧдӱрилип баштайт. Јай орто-јылу, кургак, кезикте јутту да болот. Јаан изӱ айда кейдиҥ орто температуразы 18-теҥ 19 °C јетире. Эҥ изӱ температура 1952 јылда темдектелген — +39.2°С. Эҥ ле кӧп јааштар јаан изӱ айга келижет.
Ӱредӱлик
2022 јылда Челябинскта 239 дошкольный образовательный учреждение, 129 текши ӱредӱлӱ учреждение ле 16 бийик ӱредӱ берер учреждение. Балдардыҥ тоозы бастыра јаба 80,3 муҥ ла 147,4 муҥ студент.
Эмчилик
Онкодиспансердиҥ главврачы Андрей Важенинниҥ айтканыла, калада ракла оору улустыҥ тоозы (402 кижи 100 муҥ эл-јонго) текшироссийский кӧргӱзӱниҥ 15 %. Россия ичинде бу кӧргӱзӱ эҥ ле бийик, калганчы 20 јылга оору улустыҥ тоозы 2 катапка кӧптӧгӧн , јылдаҥ ла 3 % кӧптӧйт. Туберкулёз оорула кӧргӱзӱлер коомой, 2015 јылда 12 % кӧптӧп, 50,4 кижи эл-јонныҥ 100 муҥына, бу ортороссийский кӧргӱзӱнеҥ 20 % кӧп. ВИЧ оорула айалга сӱреен коомой — Челябинский область Россияныҥ региондорыныҥ ортодо бежинчи јерде,. Јӱрӱмниҥ орто узуны 70,3 года (эр улустыҥ — 64,2 јаш, ӱй улустыҥ — 76,2 јаш).
Кереестер
Уралдыҥ тӱӱкизи ле культуразына кӧпти эткен кижи — уралдыҥ скульпторы, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ јурукчызы Виталий Зайков.
Спорт
2014 јылда Челябинск спорт школдорыныҥ тоозыла арасей калалар ортодо 7 јерде болгон (7 спортивный учреждение 100 муҥ кижиге . Калада 1900-теҥ артык спорт тудумдар, олордыҥ ортодо 9 спорт ӧргӧӧ, 9 спортивный комплекс, 3 водно-спортивный комплекс, 3 бассейн, легкоатлетический комплекс, 14 стадион, дзюдоло олимпиадага белетеер тӧс јер.
Јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 27 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни болгон.
Чолышман (суу)
Чолышман суу (Чулышма́н) — Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ тӱндӱк јаар агып, Алтын Кӧлгӧ кирип јат, Улаган аймактыҥ јериле агат. Узуны 241 км.
Этимологиязы
Чолышман телеҥиттеп
Россияныҥ государстволык суу реестрында
Россияныҥ государстволык суу реестрында (государственного водного реестра России) Чолышманныҥ суузы Ӱстӱгиобской бассейновый округка кирип јат, Алтын-Кӧлдиҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире. Код — 13010100112115100001524.
Јараттай јурттар
Алтын-Кӧлдиҥ эҥ ле тӱштӱк јанында Кырсай деп учукка једеле 7 километрдеҥ Балыкчы јурт башталат. Бого алдында Јаҥыс ла кӧл кечире катерле, паромло кош экелер арга болгон, совет ӧйинде јурттыҥ јоны Улалу калага, Акташ јуртка вертолетту учар аргалу болгон. Кӧӧ јурт база Чолышман сууныҥ јарадында турат. Кӧӧнӧҥ ары кӧӧлик јол Кату-Јарыкка јетире барып, боочыны ажала Чуйдыҥ трагына једет.
Јаш-Тура
Тӱӱкизи
1804 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Јаш-Тураныҥ кебедели (герб) јӧптӧлгӧн: «Эки бӧлиген куйактыҥ ӱстӱги бӧлӱгинде Том-Тураныҥ кебедели, алдында бӧлӱгинде кӧк јалаҥда алтын кырда горный шахта». 1822 јылда ойто катап јурт деп чотолгон,је 1827 јылда кала ойто ло Россияныҥ уездный калазы боло берген.
Ук-калыктары
Ук-калыктары
Ӱредӱлик ле культура
2018 јылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде Международный Комитет Знамени Мира (ООН-до неправительственный организация) калага «Амырдыҥ Маанызын» табыштырган. Президент МКЗМ Алисия Родригес Амырдыҥ Маанызын берип јадала, Алтайдыҥ бастыра улузы амырдыҥ элчилери деп айткан. Амырдыҥ Маанызы Јаш-Тураныҥ администрациязында артар.
Потанин, Григорий Николаевич
Григо́рий Никола́евич Пота́нин — орус географ, этнограф, фольклорист, Арасей империяныҥ XIX—XX чактардагы ботаниги, публицист; јондык ишчи, Сибирский областничествоныҥ  тӧзӧӧчизи ле идеологы. Императорский Русский географический обществоныҥ турчызы (ИРГО). Почётный член Западно Императорский русский географический обществоныҥ Кӱнбадыш-Сибирский отделыныҥ кӱндӱлӱ турчызы (ЗСОИРГО).
Ӱредӱниҥ јылдары, политикалык ижи (1858—1874)
1865 јылдыҥ јайында «Сибирское областничество (Общества независимости Сибири)» деп керек аайынча јаргылаткан Сибирди Россиянаҥ айрыыры учун болгон деп бурулаткан. 1868 јылда кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала Омскта тӱрмеде ӱч јыл отурала Потанин гражданский казнь ӧткӧн, оноҥ оны Свеаборг јаар каторгага ийген, ондо ол 1871 јылда кӱчӱрген айга јетире болгон, оныҥ кийнинеҥ Потанинди Тотьма јаар ийгендер. Кезедӱни ӧткӧн соҥында Вологодский губернияда Никольск калага ийген.
Чаган айдыҥ 14 кӱни
Чаган айдыҥ 14 кӱни (14 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 14 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 351 кӱн арткан (високосный јылда 352 кӱн).
Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Казан
Физико-географиялык темдектери
Казан Эдил сууныҥ сол јарадында, Казанка суу кожылганында, Москванаҥ 820 км кӱнчыгыштай турат. Турган јериниҥ эптӱзиле Казан Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш јаныныҥ ортозында саду ӧдӧринде јарамыкту јер болгон. Географиялык координаттары: 55.79083°N, 49.1145°W («нулевой километрдиҥ» координаттары).
Кандык айдыҥ 6 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 24 кӱни болгон.
Казан
Казан каандык
Орус-казан јуулар (Москов княжестволо улай-телей јуулар) болуп озо Москва Казан ханствого калан тӧлӧгӧн, оноҥ Иван Грозныйдыҥ черӱзи 1552 јылда Казанды колго алып, каланыҥ кӧп јанын бызып, татарларды Кабан кӧлдиҥ састу јарадына кӧчӱрген, мында Казанныҥ Эски Татар слободазы онойдо табылган. Казанныҥ јерлеринде тӱймеендерди јаба баскан кийнинде, Арасей каандыктыҥ ичинде каланыҥ јаҥы тӱӱкизи башталган.
Туризм
2019 јылда Казанга 3,5 миллион турист келип јӱрген. Туризмди оноҥ ары ӧскӱрерине, база ӱстине инвестициялар јаба тартып аларга Казанныҥ администрациязы Роспатентте ОАО «Миллениум Зилант Сити» 2017 јылда товарный знактар «Россияныҥ ӱчинчи тӧс калазы», «Ӱчинчи тӧс кала», «Россияныҥ ӱчинчи калазы», «Ӱчинчи кала», «Russia’s third capital» јӧптӧгӧн.
Кӱӱ
Поволжьеде јаҥыс киностудия — Казанский киностудия.
Библиотекалар
Казанда ондор тоолу текшигражданский, вузовский ле о.ӧ. библиотекалар бар, ол тоодо јаан ла озогы библиотекалар — Республика Татарстанныҥ Национал библиотеказы (1865 јылдаҥ ала иштеген, 3 млн экземпляр бичиктерлӱ) ла Н. И. Лобачевскийдиҥ билим библиотеказы (Казанский (Приволжский) федерал университетте (1838 јылдаҥ ала, 5 миллионноҥ кӧп экземпляр бичиктӱ).
Театрлар
Калада онойдо ок Казанский государственный цирк иштейт (уникал туралу ороондо баш цирктердиҥ бирӱзи) 12 кинотеатр, ондо 61 кинозал. Концерттер, ӧскӧ дӧ культуралык мероприятиелер С. Сайдашевтиҥ адыла адалган Государственный Јаан концертный залда ӧдӧт, онойдо ок культуралык комплекс «Пирамида», спортивно-многофункциональный комплекстерде Баскет-холл, Татнефть-Арена, Спорттыҥ ӧргӧӧзи, «УНИКС» ле ӧскӧ дӧ площадкаларда ӧдӧт. 2022 јылда кӱӱк айдыҥ 6 кӱнинде Банк России «Казань» деп памятный монета баалу эмес темирдеҥ номиналы 10 салковой, сериязы «Города трудовой доблести».
Аркыт (суу)
Аркыт (река Аргу́т) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни (16 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 197 кӱни (високосный јылда 198 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 168 кӱн арткан.
Елеусов, Жанбек Акатович
Биографиязы
Жанбек Елеусов 1925 јылда Кан-Оозы јурттыҥ Тураты јуртында чыккан (в селе Турата Усть-Канского аймака Ойротской области ). Казак укту. Оныҥ адазы койчы, молочно-товарнйй ферманыҥ јааны, колхотыҥ башкараачызыныҥ ордынчызы болуп иштеген, энези дезе беш балалу кижи айлына ла болгон. Школдо ол тӧрӧл јуртында казак тил ӱренген, оноҥ ӧскӧ деремнеге барып, ол орустап ӱренген. Школды божодоло колхозто иштеген. Јуу башталарда ла ол военкомат барган, оны јууга албаган, ол 16 јашту болгон. Ол комсомолдыҥ аймакта биригӱзине, военкоматтка канча-канча катап суранган болгон, је оы јажы јетпес деп токтодотондор. 1943 јылда кочкор айда Елеусовты черӱге алган. Барнаулда полковой школды божодоло, јууга атанган. Алты айга ӱределе, 18-јашту снайпер-пулеметчикти јууга ийгендер. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда 25-чи гвардейский стрелковый полкто, 6-чы гвардейской стрелковой дивизияда, 60-чы армияда (СССР), Центральный фронто болгон. Днепр сууны кечкен операцияда турушкан. 1943 јылда јайгыда ол Курский дугада, Поныри деп јуртта стратегически керектӱ темирјол станция учун јуу-согушта турушкан. Оноҥ Сумской областьты, Шостка каланы јайымдаган Украинада. Десна сууны кечкен, бу ла јылдыҥ сыгын айында Киевтеҥ тӱндӱктей Днепрди кечкен. Оноҥ ары кӱнбадыш јаар барып, Каменка (Житомирский аймак), Малин, Житомир, Новоград-Волынский, Ровно калаларды јайымдаган … Днепр учун јуу-согушта нерелӱ керек эткен. Жанибек Акатович турушкан Днепрде согуштыҥ кийнинеҥ база кӧп согуштар болгон. Ровенский дивизия (Ленинниҥ ордениле, Суворовтыҥ ордениле кайралдаткан), бу дивизияла кожо ол Прага калага јеткен. 1944 јылда тулаан айда Ровненский областьта Дубно калада ол тыҥ шыркалаткан. Алты кабыргазы ла келтей ӧкпӧзи јок калган. Госпитальда эмденген кийнинеҥ, осенью 1944 јылдыҥ кӱзинде оны Казань јаар ӱредӱге ийген, ондо Житомирский пехотный училище пехотага командирлер белетеп турган болгон. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ Черновцы калада иштеген. Мында, военный училищеде ол тактика ведения бояга ӱреткен. 1946 јылда гвардии младший лейтенант Елеусов запаска чыккан.
Урматов, Кара Тодошевич
Биографиязы
1946 јылдаҥ ала кузнец болуп иштеген, оноҥ Кан-Оозы аймактыҥ XVIII партсъездтиҥ адыла адалган колхозыныҥ коневодческий фермазыныҥ бригадиры болуп иштеген. 1958 јылда «Кырлыкский» совхозтыҥ (Кан-Оозы аймакты) койчызы болгон. Јылдыҥ ла иште бийик кӧргӱзӱлерлӱ, орто тооло јыл туркунына 100 койдоҥ 115 кураан алатан. Бир койдоҥ 2,7 — 28, килограмм тӱк кайчылап алатан. 9-чы ла 10-чы пятилеткалардыҥ туркунына 7892 кураан алып, 18557 килограмм тӱк кайчылап алган. 20 јылдыҥ туркунына Кара Урматов государствого 15 муҥ кураан, 37 муҥ центнер тӱк табыштырган.
СССР-дыҥ Президенты Михаила Сергеевич Горбачёвтыҥ Указыла № 613 «О присвоении звания Героя Социалистического Труда деп кӱндӱлӱ нерени П. С. Кутьков ло К. Т. Урматовко берер»  (1990 јыл куран айдыҥ 23 кӱнинде), («за достижение выдающихся результатов в увеличении производства и продажи государству продукции животноводства на основе применения прогрессивных технологий и передовых методов организации труда») Герой Социалистического Труда деп нере берилгениле кожо Ленинниҥ орденин ле «Серп и Молот» деп алтын медаль берген.
Јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни (19 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 200 кӱни (високосный јылда 201 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 165 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни болгон.
Чамалдыҥ јурт јеезези
Чамалдыҥ јурт јеезези (Чемальское сельское поселение) — Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чамал јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чамалдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Сыгын айдыҥ 13 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 31 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 17 кӱни
Чаган айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 14 кӱни
Сыгын айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни (28 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 209 кӱни (високосный јылда 210 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 156 кӱн арткан.
Гейзер кӧл
Гейзер кӧл (Гейзерное озеро) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында јаан эмес кӧл, база аттары: «Кӧк кӧл», «Мӧҥӱн кӧл», «Јердиҥ кӧзи» (Гейзеровое, Голубое, Серебряное) ) Гейзер кӧл Акташ јурттыҥ 6 км јанында, Чуйдыҥ сын-тайгазыныҥ колтыкында јадат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1370 метрге бийик.
Гидрологиязы
Гейзер кӧлдиҥ јӱк ле ады гейзер, је кӧлдиҥ тӱбинде гейзер (гейзер) јок. Суузы соок, јаантайын ару, ӧткӱш кӧрӱнип јадар, токыналу (адылбай јат), кӧк-чаҥкыр ӧҥдӱ, кышкыда тоҥбой јат. Кӧлди бир јаан ла эки эмеш кичинек јердиҥ алдында карасуулар толтырат. Кӧлдиҥ тӱбинде кӧк тойбалкаш ла кумак. Кӧлгӧ кирген сууныҥ агыныла кожо балкаш ла кумак кӧдӱрилип, араайынаҥ кӧлдиҥ тӱбине тӱжет, бу ӧйдӧ кӧлдиҥ ӱстинде кайкамчылу алакалар, шаблагандый јуруктар кӧрӱнет, бу јуруктар гейзерлӱ кӧлдӧрдиҥ јуругына тӱҥей. Озеро подпитывают один большой подземный родник и три поменьше. Гейзер кӧл качан табылган, канай табылганын билимчилер эмдиге јетире шиҥдеп кӧрбӧгӧн. Туристтерге бу кӧл ачылганы удагалак, 2003 јылда Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган кӧл деп (Чуйского землетрясения) бодоштыра шӱӱлте (версия) бар. Кӧл бойы јаан эмес, аралдыҥ јаказында агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал, јолго сас кечире јадат, тӱштӱк јаны туй агаш, јанында каскак бийик кыр кайыр, јаныла Чуйдыҥ трагы ӧдӧт.
Шиҥжӱ иш
Шиҥжӱ иштер ӧткӱрилгелек, јерсилкиништиҥ кийнинеҥ бӱткен деп бодоштырган шӱӱлте (версия) бар.
Јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни (31 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 212 кӱни (високосный јылда 213 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 153 кӱн арткан.
Чаган айдыҥ 19 кӱни
Чаган айдыҥ 19 кӱни (19 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 19 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 346 кӱн арткан (високосный јылда 347 кӱн).
Чаган айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кандык айдыҥ 8 кӱни
Кандык айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Сыгын айдыҥ 18 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 5 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 20 кӱни
Чаган айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кара-Булак (суу)
Кара-Була́к Кара-Булак — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Чаган айдыҥ 21 кӱни
Чаган айдыҥ 21 кӱни (21 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 21 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 344 кӱн арткан (високосный јылда 345 кӱн).
Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Кандык айдыҥ 13 кӱни
Кандык айдыҥ 13 кӱни (13 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 103 кӱни (високосный јылда 104 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 262 кӱн арткан.
Кара-Чад (суу)
Этимологиязы
Кара-Чад суу. (ӧскӧ бичигениле Карашад)
Физико-географиялык темдектери
Кара-Чад суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Калгуты сууныҥ сол јарадыла 14 км јерде Кара-Чад сууныҥ оозы. Узуны 28 км. Јуук деген јон јаткан јерлер јок, Акалака застава бар.
Чаган айдыҥ 25 кӱни
Чаган айдыҥ 25 кӱни (25 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 25 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 340 кӱн арткан (високосный јылда 341 кӱн).
Чаган айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 28 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 15 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 29 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 16 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 22 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 9 кӱни болгон.
Сороноков, Валерий Владимирович
Спортто једимдери
52 кг беске-категорияда тудужып јат.
Барнаул
Климады
Континентальный климат Кӱнбадыш-Сибирдиҥ аҥылу географически тӱштӱкте јатканыла колбулу. Бир ле уунда Алтайдыҥ кырлары, Атлантика теҥис, Тӱндӱк Соок теҥис ле Орто Азияныҥ чӧлдӧриниҥ тал ортозы киреде јатканы, башка-башка бӱдӱмдӱ кей келерине салтарын јетирет, оноҥ улам ай-кӱнниҥ айалгазы кезем солунып турат. Барнаул соок, ортолой кату, карлу кышту јер, је јайы јылу, ортолой чыкту болот. Эҥ ле соок ай ол — чаган ай (орто температура −15,5 °C), эҥ ле јылу ай — јаан изӱ ай (+19,9 °C). Самый холодный месяц года — январь, самый тёплый
Барнаулда розе ветров, кӧп сабада, тӱштӱк-кӱнбадыш, кӱнбадыш ла тӱштӱк салкындарлу.
Промышленность
2017 јылда Барнаулдыҥ промышленный предприятиелери бойы эткен товарларды, услугалар ла ишти 82,6 млрд салковойго турар. Барнаулдыҥ ӱлӱзи Алтай кырайдыҥ текши бӱдӱрген промышленный продукциязыныҥ кеми 23,7 %.
Ӱредӱлик
Барнаулда орто специальный образование берип 7 техникум, 7 колледж, 2 педучилище, музыкальный училище, медицинский училище, школа-учебный центр УВД. Ӱредӱлик системага калада 83 общеобразовательный школ кирет. 8 музыкальный ла художественный школ ло школа искусств.
Архитектуралык ла тӱӱкилик
Бажынаҥ ала каланы Санкт-Петербургка тӱҥей эдип тударга санангандар. Барнаулдыҥ архитекторлоры Молчанов Андрей Иванович ле Попов Яков Николаевич были Кваренга Джакомоныҥ ла Росси Карл Ивановичтиҥ ,ӱренчиктери олор стилин уулалткан болгодор. Барнаулда 20-неҥ артык архитектуралык ла тӱӱкилик кереестер дар (XVIII чактыҥ ла XIX чактыҥ баштапкы јарымы), классицизмниҥ јаҥжыгулары: Барнаулдыҥ сереброплавильный заводыныҥ комплексы, Демидовтыҥ тепсеҥи — общественно-администрациялык бӱдӱмдӱ, Петропавловский линияныҥ ансамбли (эмди — Ползуновтыҥ оромы). Эклектика Городской думаныҥ туразында, «Красный» деп универмаг, Будкевичтиҥ гимназиязы (Красноармейский проспектте), Лесневскийдиҥ усадьбазы (Лесневский Александр Адольфович деп инженердиҥ, Ползуновтыҥ оромы, 56).
Сӱрекей кӧп агаш туралар, јарвш резьбала јарандырылган, 1917 јылдыҥ ӧртинде кӱйӱп калган. Кирпич те зданиелер кӱйген. 1930-чы јылдарда Барнаулда кӧп саба храмдар ла соборлор бызылып чачылган, оныҥ учун Барнаулдыҥ баштамы тӱӱкилик кебери артпаган. Один из крупнейших сохранившихся храмов Барнаула — Покровский собор Барнаулда бӱдӱн арткан јаан храм болуп јат.
Паянтинова, Валентина Казакпаевна
Документал кино
2014 јылда В.К.Паянтинова Кулады јурттыҥ 90 јылдыгына учурлай документал киноны, спонсорлорды бедиреп туруп, соктырган. Бу киноны Алтай Республиканыҥ ГТРК-зы тургузарга јӧмӧгӧн, Валентина Казакпаевнаныҥ сценарист, режиссер, звукооператор, диктор јайалталары иле кӧрӱнет. Бойыныҥ јер Алтайын сӱӱп, јуртыныҥ тӱӱкизи, кару јерлештери, јаан јашту улус керегинде јылу ла ӧдӱҥи куучындайт. Јӱрӱмде кӧпти кӧргӧн, кӧпти билер, ченемели јаан, јӱзӱн-јӱӱр јайалталу, су алтай тилдӱ эпши кижи акту кӱӱниле калыгына керектӱ ишти бӱдӱрди.
Ураҥкай
Ураҥкайлар (ᡇᠷᠠᡃᡊᡍᠠᡅ; саха дыл - урааҥхай; эвенк дыл - ураӈкай [ура̄ӈкай]). Эвенкил дылда ураӈкай деп сөс "кижи" деп очулдуртунар.
Кандык айдыҥ 21 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 8 кӱни болгон.
Кош-Агаш аймактыҥ маанызы ла кебедели
Символиканыҥ учуры
Кебеделдиҥ алтыјанында — аймактыҥ сууларын керелеген символ кулјаалар: Чаган, Актуру, Јылаҥаш ла Таркаты, ончозы Чуй сууга кирет; онойдо ок Шабла, Тӱҥӱр, Карагем и Кӧксу, ончозы Кадын сууга кирет.
Кызыл ӧҥ (красный цвет, червлень) — иштиҥ, јалтанбастыҥ, кеендиктиҥ, јӱрӱмди сӱӱриниҥ ле байрамныҥ символ темдеги.
Кош-Агаш аймактыҥ кебедели 2020 јылдаҥ озо
2003 јылда кандык айдыҥ 29 кӱнинде Кош-Агаш аймактыҥ депутаттарыныҥ Соведиле № 5-1 јӧптӧлгӧн.
Мааныны јартаганы
Мааны муниципал тӧзӧлмӧниҥ кебеделине тӱҥей, оныҥ символиказына тайанып эдилген.
Казаков, Темирей Токурович
Нерелӱ кереги
Чаган айдыҥ 30 кӱнинде Фрейдерберг каланыҥ алдында (эмди — Стшельце-Краеньске) ӧштӱлер совет черӱге тыҥ удурлашкан. Младший сержант Казаков наводчик болгон орудиениҥ командиры божоордо, Темирей божогон командирди солып, ӧштӱни озолойло, олорго тыл јанынаҥ тыј табару эткен. Ӧштӱниҥ тылына кирип, кенейте тыҥ удура адыш ачарда, оныҥ шылтузында, совет черӱ калага кенейте табарып, ого кирер арга берген. Бу согушта оныҥ орудиези штурмовой орудие (самоходный пушка) ле 70-ге шыку гитлеровский солдат ла офицерди јоголткон
Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Краснодар
Краснода́р (1920 јылга јетире — Екатеринода́р) — Россияныҥ тӱштӱк-кӱнбадыжында кала, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, Кара талайга 120 км јетпей јӱрӱп (Джубга деп јурттаҥ чыккан кӧӧлик јолло), 140 км — Азов талайдаҥ (Голубицкий јурттаҥ кӧӧлик јолло), 1300 км — Москванаҥ тӱштӱктей (Дон деп кӧӧлик јоллоМ-4). Краснодарский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери. Коштой јон јаткан јурттарла кожо каланыҥ округы болот. Кала Тӱндӱк Кавказтыҥ ла Тӱштӱк федерал округтыҥ јаан экономикалык ла культуралык тӧс јери, Кубань регионныҥ тӱӱкилик ле географиялык тӧс јери. Кубаньныҥ окылу эмес тӧс јери болуп чотолот, онойдо ок Россияныҥ тӱштӱгиниҥ *
Тӱӱкизи
Немец черӱ каланыҥ ортозында тураларды ӱзе јарып салган. Јууныҥ кийнинде кала орныгып, јаҥы туралар тудулган.
Экономиказы
Краснодар — Россияныҥ јаан деген экономикалык тӧс јерлериниҥ бирӱзи, Европаныҥ тӱрген ӧзӱмдӱ калаларыныҥ бирӱзи.
Промышленность
2017 јылда промышленный производстводо предприятие электрический энергия, газ ла пар, кейдиҥ кондиционированиези — 52,8 % болгон.
Ӱредӱлик ле билим
Краснодар — јаан образовательный тӧс јер. Мында 15 гимназия, 5 лицей, 110 общеобразовательный ла 20 специализированный школ, онойдо ок 7 негосударственный лицей ле школ.
Культура
Краснодар — Кубаньныҥ культуралык тӧс јери. Калада 30 музей, 8 концертный зал, цирк, авангардист театрлар бар.
Сыгын айдыҥ 28 кӱни
Сыгын айдыҥ 28 кӱни (28 сентябрь) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 271 кӱни (високосный јылда 272 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 94 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 29 кӱни
Кандык айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 13 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 31 кӱни болгон.
Каспий талай
Географиязы
Каспий талай Европа ла Азияныҥ бириккенинде јадат. Талайдыҥ тӱндӱктеҥ тӱштӱкке чӧйилген сыны — 1200 километ кире бар (36°34'—47°13' с. ш.), кӱнбадыштаҥ кӱнчыгышка јетире — 195 ала 435 километрге јетире, орто тоозы 310—320 километр (46°—56° в. д.).
Јараттай
Каспий талайдыҥ јанында јер Прикаспий леп адалат. Талайдыҥ јарадыныҥ узуны 6500—6700 километр деп чотолот, ортолыктарыла кожо — 7000 километрге јетире. Јараттары тӱс, јабыс. Тӱндӱк јанынаҥ јараттары Волганыҥ оозында кӧп тоолу ортолыктар ла протокаларлу (дельты Волги), онойдо Урал сууныҥ оозы, јараттар јабыс, састу, јаратка коштой сууны ӧзӱмдер туй алган. Кӱнчыгыш јараттары чӧл, куру-чӧл јер, кӧп сабада череттӱ порода. Тӱс эмес койрык-тейрик јараттар — Апшерон јарымортолык ла кӱнчыгыш јанында и на Казах заливте ле Кара-Богаз-Гол.
Јарымортолыктар
Јаан јарымортолыктар: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Сууныҥ температуразы
Каспийдиҥ суузыныҥ температуразы широталардаҥ камаанду башкаланат, анчада ла кыштыҥ ӧйинде талайдыҥ тӱндӱк келтейинде 0…+0,5 °C ала +10…+11 °C јетире тӱштӱк јанында, температуралар 10 °C башкаланып турат. Талайдыҥ тайыс јеринде (25 метрдеҥ ас) ортојылдык температура 25—26 °C болот. В среднем, температура воды у Кӱнбадыш јаратта сууныҥ температуразы кӱнчыгышазына кӧрӧ 1—2 °C бийик, ачык талайда дезе јараттагызына кӧрӧ температура 2—4 °C бийик. Ӱлӱрген айдаҥ ала тулаан айга јетире сууныҥ температуразы тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанында ла орто Каспийде сууныҥ температуразы кӧдӱрилет.
Климады
Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 3—7 метр секундка, розе ветровто тӱндӱк јанынаҥ салкын тыҥ согот. Кӱски ле кышкы айларда салкын тыҥып, 35—40 метр секундта болот. Салкындак јери — Апшерон јарымортолык, Махачкала ла Дербенттиҥ јаны, мында толкуныҥ бийиги 11 метр болот.
Аҥдары
Каспийдиҥ тындулары 1809 бӱдӱм, олордыҥ 415-и позвоночныйлар. Каспий талайда 101 бӱдӱм балык, телекейде осетровыйлардыҥ кӧби мында јӱрет, онойдо ок суулардыҥ (пресноводная рыба): вобла, сазан, судак. Каспий талайда карп, кефаль, килька, кутум, лещ, лосось, окунь, щука деп балыктар бар. Каспийде талайдыҥ млекопитающийи — каспийский тюлень бар.
Табылганы
Урунджикский ле хазарский отложениелердиҥ ортозында јаан ла тереҥ челекенский регрессия ӧткӧн (−20 м јетире), лихвинский межледниковьениҥ ӧйине келижет (350—300 муҥ јыл кайра).
8200 јыл кайра колебание Мезокконоҥ улам Јерде климаттыҥ тыҥыда сооры башталган, айдарда, оройхвалынский трансгрессия голоценде (9—7 муҥ јыл кайра эмезе 7,2—6,4 муҥ јыл кайра) мангышлакский регрессияла солынган (−50 ала −90 м јетире).
Антропологический лекультурный тӱӱкизи
Тӱштӱк Каспийдиҥ јарадында куй таштарда јебренде улус јатканын табынтылар керелейт, 75 муҥ јыл кайра. Баштап ла Каспий талай керегинде, оныҥ јарадында јаткан массагеттер керегинде Геродот бичиген. Кайда да V—II чактарда. до н. э. Каспийдиҥ јарадында Сактар (племена) јаткан. Кийнинде, прототюрктер мынаҥ таркаган, IV—V чактарда. н. э. мында Талыштар (талышские племена)јуртаган. Јебрен иран рукописьтерде IX—X чактарда «русы плавали по Каспийскому морю» деп бар.
Эмденип амыраар айалга
Каспийдиҥ јараттарыныҥ кумакту пляжтары, минерал суулары ла эмденер балкажы мында јайгыда амыраары ла эмденерине јакшы јер болот. Је курорт-турист индустриязы, Кара талайдыҥ инфраструктуразына кӧрӧ, чала артып турган. Ондый да болзо, турист-индустрия Азербайджанда, Иранда, Туркменистанда ла орус Дагестанда ӧзӱм алынган. Азербайджанда Бакуныҥ јанында курорт зона эрчимдӱ ӧзӧт. Эмдиги ӧйдӧ Амбуранда телекейлик кемдӱ курорт ачылган, база бир ондый туристический комплекс Нардаран деп јерде тудулып јат. Бильгях ла Загульба деп јурттардыҥ јанында амыралта јакшы кӧндӱккен. Набрани деп јерде курорт зона база јакшы ӧзӱм алынган, Азербайджанныҥ сӱндӱк келтейинде. Развитию туристической индустрии в Туркменистанда туриндустрия ӧзӧргӧ туйук политика бербейт, Иранда — шариаттыҥ јасактары, оныҥ учун, туристтердиҥ Иранда Каспийде амыралтазы бӱтпейт.
Јеткер болбозыныҥ сурактары
Глава службы стратегического планирования Ассоциации приграничного сотрудничества (Москва) российский пропагандист Александр Собянин (Глава службы стратегического планирования Ассоциации приграничного сотрудничества (Москва) российский пропагандист) SalamNews-информационный агентствого берген интервьюзында айткан: Каспийде јеткер болбозыныҥ гарантиязы российский флот башкарганынаҥ камаанду болор. А.Собянин: "«Хрупкое равновесие и отсутствие войны возможно только и исключительно при подавляющем превосходстве одной страны — России. Любой шаг в сторону приближения возможностей флотилий остальных стран к возможностям Каспийской флотилии будет нарушать неустойчивое равновесие и усиливать возможность военных действий. Такая задача пока выполняется — возможности Каспийской военной флотилии (России) превышают совокупные возможности флотилий остальных каспийских стран»".
Сыгын айдыҥ 29 кӱни
Сыгын айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Италия
Италия (Italia) — Европада тергее. Тӧс калазы — Рим, окылу тили — итальян тил (lingua italiana), акчазы — евро.
Ыныргыныҥ јурт јеезези
Географиязы
Граничит с Уйменским, Каракокшинским, Паспаульским, Чойским, Сёйкинским и Верх-Пьянковским сельскими поселениями, а также Турочакским муниципальным районом.
Кочкор айдыҥ 15 кӱни
Кочкор айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Апшыйактыныҥ јурт јеезези
Апшыйактыныҥ јурт јеезези (Апшуяктинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Апшыйакты јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Апшыйактыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Кочкор айдыҥ 16 кӱни
Кочкор айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 24 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 25 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни (9 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 160 кӱни (високосный јылда 161 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 205 кӱн арткан.
Балтырган (Чуйдыҥ кош суузы)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 29 кӱни болгон.
Алтыгы Новгород
Географиязы
Алтыгы Новгород Москваныҥ кӱнчыгыш јанында 400 км ыраагында турат, эки каланыҥ ортозында транспортный коридор.
Совет ӧй
Горькийде оборонный заводтор бар учун, Совет Министров СССР-дыҥ јӧби аайынча 1959 јылдаҥ ала кала ӧскӧ ороонныҥ улузына јабык боло берген. Оныҥ учун кийнинде туристтер ас келип, Горьковский аэропорт тыҥ ӧзӱм алынбаган. Эдил суула барып јаткан интуристтерлӱ круиз теплоходтор Горькийдиҥ јаныла тӱнде ӧдӧтӧн, олорды јаратка тӱжӱрбейтен.
Культура
Калада 600-теҥ артык уникал тӱӱкилик, архитектуралык ла культуралык кереестер бар. Эҥ учурлу кереес — Нижегородский кремль. 2010 јылга јетире Алтыгы Новгород тӱӱкилик учурлу (статусту) болгон, је РФ-ныҥ Министерство культурызыныҥ јакааны аайынча (29.07.2010 № 418/339) ол статузын айрыткан.
Ӱредӱлик ле билим
Алтыгы Новгородто: сегис университет, ӱч академия, консерватория ла бештеҥ артык институт. Бастыра 50-неҥ артык ӱредӱлик заведение ле филиал.
Эмчилик
2008 јылда перинатальный тӧс јер.
Јарлу улузы
1881 јылда «Кӱндӱлӱ улустыҥ бичигин» городской дума јӧптӧгӧн. Каланыҥ баштапкы ла Кӱндӱлӱ улузы болуп Алтыгы Новгородтыҥ којойымдары Блинов, Бугров ло Курбатов бичилген. Онойдо ок Кузьма Минин кирген ;
Саруева, Мария Федоровна
Биографиязы
Областыҥ Јондык Советтердиҥ депутадына эки катап талдалган (1947, 1953). Москвада ВДНХ-ныҥ Текшироссиялык выставказында турушкан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни (15 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 166 кӱни (високосный јылда 167 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 199 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱни (17 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 168 кӱни (високосный јылда 169 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 197 кӱн арткан.
Майма аймактыҥ маанызы ла кебедели
Символиканы јартаганы
Сары ӧҥ (алтын) байлыктыҥ, чындыктыҥ, тоомјыныҥ, јакшылыктыҥ символы.
Авторлоры
Компьютерный дизайны А. Карпов (Барнаул) ло Ю. Росичтиҥ (Москва);
Ильинканыҥ јурт јеезези
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Шиберти ле Бештиҥ суулары бириккенинде турат. Айландыра тайгалары: Бештиҥ, Чаргы-Бажы, Себи-Бажы. Јуртта 5 ором: Олјондо, Јаҥы, Тӧс, Школдыҥ, Почтаныҥ кош оромы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766—963 метрге бийик. Климады орто-континентал. Шабалин аймактыҥ климады тӱштӱк аймактарга кӧрӧ јымжак. Кыш соок ло карлу, серӱӱн јай болот. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Мексиканыҥ песо
1000, 500, 200, 100, 50, 20 песо банкноталар бар. 100, 50, 20, 10, 5, 2, 1 песо, 50, 20, 10 и 5 сентаво темир акчалар бар.
Кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни (3 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 307 кӱни (високосный јылда 308 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 58 кӱн арткан.
Бетсу-Канас (суу)
Бетсу-Канас (Бетсу-Канас) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Јаан Шибеты (суу)
Физико-географиялык темдектери
Јаан Шибеты суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Уландрык сууныҥ сол јарадыла 13 км киреде Јаан Шибеты сууныҥ оозы. Узуны 27 км. Сол кош суузы — Аксай.
Ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни (14 октября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 287 кӱни (високосный јылда 288 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 78 кӱн арткан.
Ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни (16 октября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 289 кӱни (високосный јылда 290 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 76 кӱн арткан.
Ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱни (19 октября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 292 кӱни (високосный јылда 293 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 73 кӱн арткан.
Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 516 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни болгон.
Јаан Сарыкобы (суу)
Этимологиязы
Јаан Сарыкобы — большой желтый лог.
Ӱлӱрген айдыҥ 22 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаан Сарыкобы (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Коды: 13010100312115100005162
Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези
Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези (Улусчергинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Улус-Чаргы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Чаргыныҥ јурт јеезези
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чуйдыҥ трагыныҥ 169 чы километринде турат. Себи ле Чаргыныҥ суулары бириккенинде. Чаргыда 20 ором: Горькийдиҥ, Суулу, Кӱнет, Чапаевтиҥ, Агашту, Јаскы, Одорлу, Амыр-энчӱниҥ, Октябрский ле о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 470 метрге бийик. Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19°С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35°С..-40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15°С..+16,5°С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35°С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Шабалинниҥ јурт јеезези
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бештиҥ суузына Шыргайтыныҥ суузы киргенинде турат. Јуртта 56 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ ле о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ... метрге бийик. Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19°С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35°С..-40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15°С..+16,5°С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35°С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Кара-Ойык (Ӱнгӱрдиҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Кара-Ойык (Бар-Бургазыныҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Кара-Ойык суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Бар-Бургазы сууныҥ сол јарадыла 39 км киреде Кара-Ойык сууныҥ оозы. Узуны — 12 км.
Каракунгой (суу)
Физико-географиялык темдектери
Каракунгой суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ оҥ јарадыла Каракунгой сууныҥ оозы. Узуны — 10 км.
Ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Карасу (Аркыттыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Карасу суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ оҥ јарадыла 82 км киреде Карасу сууныҥ оозы. Узуны — 11 км.
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱни (5 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 309 кӱни (високосный јылда 310 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 56 кӱн арткан.
Јаан-Терек (суу)
Этимологиязы
(ӧскӧ бичилгени Янтерек, Дьян-Терек).
Кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 11 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 11 кӱни (11 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 315 кӱни (високосный јылда 316 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 50 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни (8 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 312 кӱни (високосный јылда 313 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 53 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 4 кӱни болгон.
Кумургул-Ойык (суу)
Этимологиязы
Кумургул-Ойык — (ӧскӧ бичилгени Кмургул-Оюк).
Физико-географиялык темдектери
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Ялбакова, Карагыс
Ижи
2000 јылда — Алтай Республикада культураныҥ министры.
Литература
Акулова Т. Кылдаҥ чичке, кыннаҥ јараш кожоҥчы//Алтайдыҥ чолмоны. — 30.06.1993 Шумаров Н. Алтайыстыҥ алтын кӱӱги//Алтайдыҥ чолмоны. — 08.03.1991 Акулова Т. Кожоҥдо, тоорчык, кожоҥдо!//Алтайдыҥ чолмоны. — 25.05.1989 Чараганова Г. «Мен сениҥ кызыҥ, Алтай»//Алтайдыҥ чолмоны. — 05.05.1989 Кудирмеков Б. Агару Амаду.//Алтайдыҥ чолмоны. — 09.12.1986
Кайыр (суу)
Этимологиязы
Кайыр туу, суу — крутая гора, река, (ӧскӧ бичилгени Коир).
Кӧкӧрӱ (суу)
Физико-географиялык темдектери
Кӧкӧрӱ суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Кызылшыҥ сууныҥ оҥ јарадыла 35 км киреде Кӧкӧрӱ сууныҥ оозы. Узуны — 34 км
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни (28 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 332 кӱни (високосный јылда 333 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 33 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни (29 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 333 кӱни (високосный јылда 334 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 32 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни (30 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 334 кӱни (високосный јылда 335 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 31 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 3 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни болгон.
Кошбулак (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 5 кӱни
Јаҥар айдыҥ 5 кӱни (5 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 339 кӱни (високосный јылда 340 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 26 кӱн арткан.
Кужуртубулак (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Туризм
Ыштукол суу кожулганыныҥ ала бу суу турист-суучылдардыҥ сӱӱген маршруды болуп јат. Јаҥжыккан стандартный маршрут Шабла, Аркыт ла Кадын сууларла ӧдӧт. Сууныҥ кирӱзинеҥ маршруттыҥ кӱч ле јеткерлӱзи камаанду, бежинчи категория сложности (V к. с.) болор аргалу. Шабла 58 км агынында 1000 м бийиктеҥ агып тӱжет. Ӱстинде бир тизим кӧлдӧр (каскад озер) сууныҥ агынын бир эмеш арайладат, оныҥ учун Шабла (ого тӱҥей сууларга кӧрӧ) јаҥмырдаҥ улам кӧп ажынбайт.
Куукарагай (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Курай (суу)
Курай (Курайка) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.