cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улалу
Географиязы
Улалу Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Майма аймактыҥ јериле кыйулажат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 270—305 метрге бийик. Айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес Туукайа, Комсомолка, Татанак, Сӱӱремей, Боочы-Арка, Байат, Кайас, Јыланду деп ӧзӧктӧрлӱ кырлар, Майма сууга Улалу суу киргенинде турат. Майма дезе Кадынныҥ Ӱч-Сӱмерде башталганынаҥ тӱндӱктей 250 км ого кожулат. Јаан чӧл-јалаҥдар јок учун кала кырлардыҥ ортозында кысталгандый турат. Кала турган ӧзӧк састу јер. Суујакалай тал, кайыҥ, аспак ла јӱзӱн-јӱӱр јыраалар, тайалар ӧзӧт. Майма сууны јараттай ла кырларда кӧп сабазы карагай, јойгон агаш ӧзӧт. Кырды кырлай садтарда Алтайдыҥ климадына јарагадый јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, вишня, слива ла о.ӧ. Каланыҥ ичинде јолдорды јакалай терек, кайыҥ агаштар ла декоративный јыраалар отургызылган.
Ӧзӱмдери
Каланы айландыра койу агаштар курчайт, олорды јууныҥ кийнинде студенттер ле ӱренчиктер таркада отургыскан, нениҥ учун дезе бастыра агаш јууныҥ кӱч ӧйинде одыру болуп кезилип калган болгон. Каланыҥ оромдорын керий терек, кайыҥ, беле, аламаныҥ агаштары, толоно, јодро, каргана агаштар ла кӧп јараш чечектер кееркемјилӱ тарылган.
Кайыҥчы
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык объекттер Шашыкманда.
Карым
Ӧзӱмдери
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јииттердиҥ, Олјондо кош ором.
Паспауул
Этимологиязы
Паспауул, Баспаул (большой аул).
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Оро
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 38,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 17,23 га, јонго керектӱ тудумдар 0,51 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 4,6 га, башка учурлу 16,46 га .Оро јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 748 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 696 м. Јуртта 3 ором: Јииттердиҥ, Тӱндӱк, Школдыҥ . Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,35 км.
Улалушка
Улалушка (Улалушка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.
Тоҥ-Тош
Этимологиязы
Тоҥ-Тош — тоҥгон, тоҥкалан, тошту лед, ледяной, замерзший.
Ӧзӱмдери
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Билӱлӱ
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 684 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Кызыл-Ӧзӧк
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууны экијандай турат. Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи. Јурт тӧс калала биригип калган. Ортозы бир километр.Јуртты кечире Телецкий тракт ӧдӧт, Турачак, Чоо, Артыбаш, Алтын Кӧл. Айландыра кырлары јабызак, баштары учкур эмес, чала болчок, туй ла агашла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 324 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура —19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.
Пыжы-Оозы
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ 51 % орустар, 43 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Склодовская-Кюри, Мария
Парижте ӱредӱ
1891 јылдыҥ кӱчӱрген айында Мария Парижке келген. Јарым јылдаҥ ол Латинский кварталда алдынаҥ бойы јаткадый соок мансардада кып таап алган. Библиотека, лаборатория, университет јуугында болгон. Марияныҥ ӱредӱзи јакшы, је акча јанынаҥ керектер коомой болгон.
Калганчы јылдары
Мария Кюри 1934 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Санселльмозада божогон. 1934 јылда оныҥ мӧҥкӱзин Со (О-де-Сен) (французская коммуна) деп јерде эш-нӧкӧриниҥ, Пьер Кюриниҥ јанында јууп салган. Мария кызы Ирен ле кӱйӱзи Фредерик Жолио Нобельдиҥ сый аларына бир ле јыл јетире јӱрбей божогон. 1934 јылда Эйнштейн New York Timesта чыккан некрологто бичиген: "«Јирме јылдыҥ туркунына мадам Кюриле кожо антыгарлу најылар болуп иштенгенис, ол меге ырыс болгон. Јылдыҥ-јылга мен бу кижини кайкап божобойтом, иштеҥкей, ак санаалу, турумкай, чындык, тереҥ шӱӱлтелӱ, тыҥзынчак эмес – бу бир кижи, Мария. Улустыҥ кату кылыгына, ак-чек эмезине сӱрнӱгетен. Кандый ла кӱч айалганы ол иштеҥкейиле, турумкайыла, ижин сӱӱгениле алып чыгатан» —А. Эйнштейн,"
Радиоактивностьты ачканы
Келер јылда Резерфорд ло Фредерик Содди јаҥы теория јарлаган, бир вещество база бирӱзи болуп кубулза, радиактивный излучение болот. Кюри айткан бис практикалык јаныла иштеп, теорияны лаптап шиҥдебегенис, Резерфорд ло Соодиниҥ теориязы бу ишке келижип јат, теория чын. Јаҥы терминдер «Радиоактивный распад» ла «трансмутация» табылган.
Радийдиҥ тирӱ эт-канга салтары
1900-0906 јылдарда радиация тирӱ организмге кандый болуш эдери деп опыттарды эмчи-шиҥжӱчилер ӧткӱрип баштаган, бу билимди радиотерапия, Францияда кюритерапия деп адаган. Мындый ооруларды эмдеп баштаган: волчанка ла Трихофития-стригущий лишай, Злокачественный тижик ,ракты эмдеп баштаган. Кюрилер узак ӧйгӧ радиацияныҥ каршулу салтарын ајарбаган болгон, је чычкандарла опыттардыҥ кийниенҥ тыҥ каршу бары јарталган.
Кайрадулары
Мария Кюри телекейде 106 билимдик биригӱлердиҥ турчызы болгон, ол тоодо Француз эмчилик-академияныҥ; 20 кӱндӱлӱ степень алган. 1911 јылдаҥ ала Склодовская-Кюри божоорго учына јетире физикала Јарлу Сольвеевский конгресстерде туружар болгон, 12 јылдыҥ туркунына Лига Нацийде интеллектуал иштениш јанынаҥ Јондор ортодо комиссияда турушкан. 1907 јылда ол Петербургтыҥ билим академиязыныҥ член-корреспонденти эдип кӧстӧлгӧн, 1926 јылдаҥ ала ол СССР-дыҥ Билим Академиязыныҥ кӱндӱлӱ турчызы болгон.
Маральник-2
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Тоҥмок суу.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Как-Арка
Климады
Климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Апшыйакты
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Агашла иштер.
Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)
Этимологиязы
Амыр мир, спокойствие, покой.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Ӧзӱмдери
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат. Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Экинур
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, тӱндӱк јанында Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ сын тайгалары, Эмегенниҥ, Быргастыныҥ, Ӧбӧгӧнниҥ суулары Канныҥ суузына киргенинде турат. Тӱштӱк јанында Канныҥ сазы кӧлдиҥ јаныла, Кан-Оозы јуртка јетире чӧйилет. Кӱнчыгыш келтейинде байлу кыр Алтын-Туу Јабаган јаар турат. Тӱндӱктей эки боочы бирӱзи Келейдиҥ, бу јолло Солонешный аймакка једер арга бар, экинчи боочы Јалаҥый-Бажыныҥ, оноҥ ары Јалаҥыйга, Чаргы-Оозына, Моты-Оозына, Келейге айланып келер арга бар. Ӱч ӧзӧк Быргасты, Эмеген ле Ӧбӧгӧн чӧйилип, бир јерге баштары биригет. Ачык, чӧл-јалаҥ јер, элбек кыраларлу, одор-јалаҥдарлу, јаан састу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1082 метрге бийик . Экинур јурттыҥ рельефы чӧл јерге тӱҥей.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 1634 кижиниҥ 98 % алтайлар болгон.
Елинек, Эльфрида
Биографиязы
Эльфрида Елинек 1946 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде провинциал австрий калада Мюрццушлагта, Штирия деп јерде, Австрияда чыккан.
Јондык ижи
2016 јылда ачык самарага кол салган: Greenpeace, Организации Объединённых Наций ле телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларына. (ГМО).
Чоо аймак
Ук-калыктары
Аймакта туба, куманды, чалканду, алтай ла орус улус јуртайт.
Эликманар
Эликманар (Элекмонар) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Ӧзӱмдери
Туулары койу агашла бӱркелген, ӧзӱмдери ӧҥжик ле байлык. Аспак, кайыҥ, тал, јойгон, беле, толоно, мӧш, чиби, карагай ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Арбайты
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Арбайты сууныҥ јарадында турат. Айландыра сын тайгалар: Јал-Мӧҥкӱ. Себи-Бажы, Сарлык, Бештиҥ бажы, Чаргы бажы. Ырак јокто Себиниҥ боочызы бар.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Јекјийекте.
Соой
Соой (Сёйка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Соойдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Оймонныҥ чӧли
Климады
Орто-континентал, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келген салкындары орто кеминде. Кышкыда узак ӧйлӧргӧ јылуу кӱндер турат. Чӧлдӧ тыҥ салкындар јок. Јайгыда јылу айас кӱндер айына 225—230 час болот. Јайгы ӧйдӧ јылуу учун малаа-ажы ла јулукту агаштар јакшы ӧзӧт.
Кыска
Кыска (Киска) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кара-Кайа, Чаптыган, Урчин, Аккайа, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында, јабызактай јерде (на низине), Горно-Алтайсктаҥ кӱнчыгыштай, Ыжы суу аккан ӧзӧктӧ турат.
Кырлык
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1126 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Маргалу
Климады
200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.
Бичиктӱ-Боом
Этимологиязы
Бичиктӱ-Боом скала с писаницами.
Калбалу
Јери ле јолдоры
Јуртта 13 ором: Дворовый кош ором, Јолдо, Тӱндӱкте, Тӱштӱкте, Кайыҥду, Јалаҥда, Кӧк-јажыл, Крымныҥ, Најылыктыҥ, Амыр-энчӱниҥ, Садту, Јараттай кош ором, Тегеликтӱ.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 54 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ажын ӧскӱрери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.
Могойты
Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.
Эрчиш (суу)
Этимологиязы
Эҥ ле озо сууныҥ ады Тонйукуктыҥ (646—724) ла Кӱл-тегинниҥ (684—731) эпитафияларында туштайт. Олор экӱ Кӱнчыгыш-тӱрк-каандыктыҥ черӱрериниҥ башчылары (полководцы) болгон Баштапкы катап Эрчиш сууныҥ адын тӱрк филолог Махмуд аль-Кашгари јартаарга ченешкен (1029—1101). Оныҥ јартаганыла, сууныҥ ады «эртишмак» (быстро перейти).
Г.Ф.Миллер сууны Иртышка деп каанныҥ адыла адаган деп бодоштырат, бу каан Он-Сом деп татар каанныҥ балдарынаҥ болгон
Чопош
Аҥ-куштары
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (свиристель), тейлеген, таралјы (сойка), теке-мӱӱс (чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.
Большая Кузя
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Эмери
Эмери (Александровка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирет.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Тӧс, Ак-Кырлаҥ, Эмериниҥ, Кырда кош ором.
Чуй-Оозы
Чуй-Оозы (Чуйозы) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Чуй-Оозы — Чуйдыҥ устье реки Чуи.
Аркыт
Јери ле јолдоры
Кош-Агаш — Аркыт деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Каспа
Аҥ-куштары
Каспаныҥ тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл. ле о.ӧ.
Тӱӱкизи
1930 јылда «Тан Чолмон» колхоз ачылган, председатели Тодошев Табачы, бригадирлери Телесов Чырбыкчы, Соенов Jаканат. 1932 јылда Конош ӧзӧктӧҥ Каспа ӧзӧккӧ кӧчкӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга Каспанаҥ 98 кижи барган, олордоҥ 30 кижи тирӱ бурылган.
Эрмендӱ
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадынныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагында турат. Јердиҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ (тӱштӱк аймактарга кӧрӧ) чик јок јабыс, кырлар да чала јабызк болуп, кайыр да болзо, баштары болчокзымак. Сол јанында кайыр кырлар, тӱндӱк келтейи агаштарла бӱркелген, јойгон, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ, аспак, чиби ле беле, јодро ло тал агаш ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 255 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Чуй (Кадынныҥ кош суузы)
Этимологиязы
Чуй (чу/шу/шуй — суу) учуры јаан суу.
Тураты
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ, Ануйдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Абай деп сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 777—782 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш соок, салкынду, ортоайлык температуразы: −19 °С, тӱшкен карды салкындар учура берет. Јайдыҥ ортоайлык температуразы +14..+15 °С, јаан изӱ айда +30 °С кӱндер болот. Кейдиҥ чыгы 430—500 мм кире бар. Салкынныҥ јылдык орто кеми 4,2 м/с.
Чуй (Кадынныҥ кош суузы)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Эрмендӱ
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 424 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Улужай
Улужай (Улужай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирет.
Ӧзӱмдери
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту мал азыраары. Адару тудар. Агаш белетеер. Туризм.
Оп (суу)
Тӱӱкизи
Эмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱчилери 60 муҥ јыл кайра Кӱнбадыш Сибирде тоштолгон оледенение ӧй божогон деп айдыжат. Оп суу Тӱндӱк соок теҥиске ууланып јайым агарга не де буудактабаган, орой палеолитте де Оп сууныҥ рельефы эмдиги ӧйдӧгизине тӱҥей болгон. Орус аҥчылар ла којойымдар коми-зырян јол-баштаачыларла кожо Уралдыҥ кырларын ажып, баштапкы катап Оп сууны кӧргӧндӧр. Ермак Сибирге келгенинеҥ озо Опты айландыра јерлер Обдорский деп адалатан.
Оп сууда калалар
Оп сууныҥ јанында ла оныҥ кош сууларын јараттай Кӱнбадыш Сибирдиҥ јондорыныҥ арбынду улузы јуртайт. Росиияныҥ јаан деген калаларыныҥ ӱчинчизи — Новосибирск кала Оп сууда туруп јат, онойдо ок бойыныҥ агломерациязыла Барнаул-Новоалтайск. Опты јараттай јерлер Кӱнбадыш Сибирде Приобье деп адалат.
Мюллер, Герта
Политикалык кӧрӱми
«Национализм јаантайын јеткер экелет, кенейте бускалаҥ болордоҥ айабас. Национализм шакпырт ла бызылыш экелет». 2019 јылда «Россияда политикалык репресияларга улура ачык письмого кол салган».
Камай
Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылдарда тӧзӧлгӧн. 1926јылда Камайда 24 таҥынаҥ ээлем болгон, 98 кижи, бастыразы алтайлар. 1935 јылда Камай Акјулдыҥ јуртсоведине кирген. 1937 јылда артель Кировтыҥ адын аданган. 1956 јылда эки артель бириккен: «Ленинский животновод» (Акјул јурт) ло Кировтыҥ, јаба Кировтыҥ артели боло берген. 1960 јылда бу эки јурттыҥ артели Чаргыныҥ маралосовхозыныҥ фермалары болгон, 1978 јылдаҥ Чаргыдагы АЭХ-тиҥ фермазы болуп јат.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.
Кастакту
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Кан-Алтын
Кан-Алтын - Алтайдагы jаан ла байлык кай чöрчöктöриниҥ энчизи. Кайлаган кижи Табар Анышкинович Чачияков.
Боочы-Арка
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Аржан (суу)
Этимологиязы
Аржан — су-кадыкка керектӱ, быйанду эм-том суу, целебный,святой источник.
Эски Кебезен
Этимологиязы
Озогы, баштапкы, кеме чалкандулап кеве эски старый, кеве лодка.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Агашту, Мӧштӱ, Јаҥы, Тӧс.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Аккӧл (Акалаканыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јериле агат. Сууныҥ бажы Акалака сууныҥ оҥ јанында башталат. Узуны 28 км. Оҥ кош суулу  — Богомӱӱс суу Богомуюс. Јуук деген јон јаткан јер Бел-Ажу
Мюрдаль, Альва
Литература
Альва ла Гуннар Мюрдалейдиҥ демографиялык шиҥжӱлери:
Эјеган
Этимологиязы
Эјеган царская сестра, тётка.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эјеганныҥ суузы ла Кайнзарактыҥ суузы бириккенинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 679 метрге бийик.
Ӧзӱмдери
Кайыр, каскак туулары мӧшлӧ, карагайла, чибиле, јойгонло, кайыҥла, јодроло, эргишле, толоноло туй ӧзӱп калган. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Турачак
Јери ле јолдоры
«Улалу — Турачак — Артыбаш» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Ук-калыктары
Јуртта орус, алтай, чалканду, туба, куманды, шор ло оноҥ до ӧскӧ укту калыктар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5484 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Камлак
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Јазатыр (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Шабалин
Этимологиязы
Шибилик имеющий ели.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Мал азыраары.
Ары-Мыйту
Этимологиязы
Ары-Мыйту с родом, с потомством.
Мозер, Мей-Бритт
Мозер кӧп кӱндӱлӱ билим сыйлар алган, кезигин эш-нӧкӧриле кожо, темдектезе, Луиз Гросс Хорвицтиҥ сыйын кожо алган(2013), Карла Спенсера Лэшлиниҥ сыйы 2014. 2014 јылда олор Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын Джо О'Кифле кожо алгандар: «Мееде бир бӧлӱк азарга бербес системалу нейрондорлу клеткалар тапканы учун» («за открытие системы клеток в мозгеИнститут, которая позволяет ориентироваться в пространстве»).
Јеерентай (суу)
Јеерентай (Дирентай ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Физико-географиялык темдектери
Суу Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагында агат. Јеерентайдыҥ оозы Кӧксуныҥ, Аркыттыҥ кош суузыныҥ, сол јарадында 8 км кире јерде. Узуны — 14 км. Кадын-Бажыныҥ сындарыныҥ ортозыла агат.
Жолио-Кюри, Ирен
Фредерик Жолиоло кожо ижи
1926 јылда Ирен Кюри кожо иштеген физик, Радий институттыҥ ассистенти Фредерик Жолиого барган кийнинде оныҥ эҥ ле учурлу, јаан шиҥжӱлери башталган. 1930 јылда немец физик Вальтер Ботениҥ ајарганыла: бериллий ле бор деп јеҥил элементтерди альфа-частицаларла шыбалаза, сӱреен јаан радиация таштайт. Бу суракла јилбиркеп, Редерик Жолио ло Кюри Ирен (эш-нӧкӧрлӧр) конденсационный камера сананып эткен, оныла полонийдиҥ кӱчи тыҥ чокторынаҥ альфа-частицалар чыкса, оны чотоорго керектӱ. Качан бериллий ле бордыҥ ортозында водород веществолу пластина турза, радиацияныҥ кеми эки катапка бийиктейт. Эш-нӧкӧрлӧрдиҥ тапканыла, проникающая радиация кезик атомдорды чыгара кыстап ийерде, сӱрекей тӱрген кыймык башталат. Ирен де, Фредерик те бу айалга недеҥ улам болгонын јетире аайлабаган да болзо, бу шиҥжӱ иштери билимде јаан, ачылтага экелген, 1932 јылда Джеймс Чедвик нейтронды тапкан (кӧп саба атомныҥ ядро-ӧзӧктӧри электрический нейтрал бӧлӱктери болгон.
Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
Географиязы
Айты-Коол јурттыҥ јерин алтайлар Чарас ичи дежетен. Каскак кайыр туулардыҥ ортозыла агып јаткан Чарастыҥ суузы кӱнбадыш јаар агып, Казакстанда Эрчиш сууга кирет. Јурт јеезениҥ јеринде телкем јалаҥдар јок, кызыксымак ла јер. Чарыш-Чарас сууныҥ кош суулары база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 730—840 метрге бийик.
Ӧлӧти
Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок −40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700—750 мм.
Урсул (Кадынныҥ кош суузы)
Кош суулары
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Урлу-Аспак
Этимологиязы
Урлу-Аспак осиновое стойбище.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Тӱӱкизи
1944 јылдаҥ ала школдыҥ директоры болуп Урлу-Аспакта Федор Артемьевич Салбашев иштеген.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јылаҥаш (суу)
Физико-географиялык темдектери
Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јериле агат. Чуйдыҥ кош суузы. Суу Тӱштӱк-Чуйдыҥ сындарыныҥ тошторы кайылып тӱӱлген кӧлдӧрдӧҥ башталып агат. Сууныҥ оозы тыҥ састалган, Чуйдыҥ суузыныҥ 193 км кирезинде, сол јараттай. Узуны — 55 км, суу-бассейныныҥ текши јери — 349 км². Сууныҥ бажы бийик кырларда, мӧҥкӱ тоштоҥ кайылып тӱжет, оныҥ орто агыны Чуйдыҥ чӧлине келижет. Ӱстӱги ле орто агынында јараттай бир де агаш јок, бойыныҥ адына келижип јат. Алтыгы агынында субактарла јер сугарыштаҥ улам, суу јердиҥ ӱстиле акпай, јер алдына (грунтка) кире берет. Јылаҥаш деп ӧзӧк лӧ айландыра одорлу јерлерде јаҥжыккан аайынча, бу јердиҥ сарлыктары одорлойт. Јуук деген јон јаткан јерлер Ортолык.
Кереестери
Јылаҥаш суу аккан ӧзӧк таш јурамалдарыла јарлу, эҥ ле эрте јуруктары кӱлер (Бронзовый век) эпохага келижет
Кан-Оозы
Јери ле јолдоры
Кан-Оозы Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи, оромдоры 70, бастыра узуны ээлемдик тудумдарла кожо 61км 900 м. Жилищный фондтыҥ кеми 71,95 тыс. м², бир кижиге јадар јердиҥ кеми 12,86 м². Јурттыҥ ичинде регионал учурлу јолдыҥ узуны (7,4 км), тегин јолдордыҥ узуны (43 км 250 м). Кӧп саба јолдордыҥ ӱсти асфальтбетон (гравий).
Келей
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ,Наралканыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Мотыныҥ суузыныҥ, Тектен ле Келейдиҥ суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 982—1129 метрге бийик .
Шабалин аймак
Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.
Усть-Бава
Этимологиязы
Усть-Бава.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.
Тӱӱкизи
Јурт 1997 јылда јаҥынаҥ ӧҥжиген.
Шатинов, Шатра Пепишевич
Ӱредӱлӱ јылдары
Оныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолыныҥ бажында јаан болужын А. Адаров, Л. Кокышев, Э. Палкин ле о.ӧ. бичиичилер јетирген.
1961 јылда Ш. Шатинов А. М. Горькийдыҥ адыла адалган Литературный институтка поэзияныҥ бӧлӱгине кирет. Ол ӧйгӧ јетире јербойындагы прессада ла јиит поэттердиҥ ӧмӧлӱ јуунтыларында оныҥ чӱмдемелдери чыгып калган: «Јиит ӱндер» "Молодые голоса" (1960), «Јиит ӱйе» "Молодое поколение". Студент болуп ол ээчий поэттерле таныжып ла најылажып алган: Николай Рубцов, Анатолий Передреев, Олжас Сулейманов, Фикрет Годжа, Леонид Мерзликин, Имант Зиедонис, Юрий Линник, Роберт Винонен ле ӧскӧлӧри. Алтайдаҥ ол ӧйдӧ литературный институтта ӱренгендер: Паслей Самык, Борис Укачин, Александр Ередеев, Кӱӱгей Телесов ло ӧскӧлӧри. Је јетире ӱренерге оору кӧзи бербеген, оноҥ улам 3-чи курста Литинституттаҥ чыгып јат. Бир кезек ӧйгӧ јарлу поэт Иван Ерошинда јаткан. Оноҥ кожо ӱренген Иван Киуру ла Новелла Матвеева деп нӧкӧрлӧриниҥ Беговой деп ороомдогы бичиичилердиҥ туразында, бир кып квартиразында јаткан. Ол ӧйдӧ олордыҥ квартиразына коштой алтай чӧрчӧктӧрдиҥ кӧчӱреечизи Анна Гарф јаткан. Ол бойыныҥ ӱлгерлерине јолдыктай кӧчӱрмелер эдип, «Московский комсомолец», «Московская правда» деп газеттердиҥ бӱктеринде чыгат.
Москвадаҥ келеле Кан-Оозыда «Сокровенный Алтай» деп литературный кружокты башкарат.
Ӱзнези
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Катандуныҥ чӧли
Аҥ-куштары
Чӧл јерде ок аҥдар јӱрет: бӧру, тӱлқӱ, койон, момон, ӧркӧ, тарбаган (сурок), чычкан. Кадында камду ла эрлен бар. Јалаҥ јерде борсык, јоонмойын, койон, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, тӱлкӱ,чычкан, кӱжӱл. Барынтычы куштар теҥериле кайып, ачык чӧлдӧ оок аҥдарды тудуп јийт: тейлеген, ылаачын (балобан) боро ылаачын (кречет), каргаа, кускун. Саҥыскан дезе куштардыҥ јымырткаларын уурдайт.Оок куштар бийик ле койу ӧлӧҥгӧуйа салып, јылуда балдарын базат: карлагаш, кӧктийек, кӧктӧш, бӧдндӧ, талеҥко, јијигей, кучыйак, кӧктӧш, јелечи
Кергилов, Карыш Улданович
Јайаандык ижи
Ӱлгерлерди школдо ӱренип турарда бичип баштаган. Олор «Алтайдыҥ чолмоны» газетте, «Эл-Алтай» журналда, 1987 јылда «Амыр јурта, агару јер» деп ӧмӧлик јуунтыда, 1990 јылда А. Чынатла орток «Ӱлгерлер» деп јуунтыда јарлалган.
Јоло (Аркыттыҥ кош суузы)
Јоло (Ело) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јоло деп сӧс куш, мӱркӱт,.
Ӱймен
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Абайдыҥ чӧли
Ан-куштары
Ан-куштары: тӱлкӱ, јоонмойын (хорёк), койон, момон, ӧрко, чычкан; бӧднӧ, јелечи, каргаа, карлагаш, коокый кас, кӧктош (синица), боро кушкаш, кӱӱк, кӱӱле, саҥыскан, талеҥко (жаворонок), тейлеген (коршун), ылаачын.
Айу-Туу (суу)
Айу-Туу (Аюут) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Кемчик
Этимологиязы
Кемчик от тувинского речной.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Ук-калыктары
Алтайлар јуртайт.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.
Ӱлегем
Этимологиязы
Ӱлегем — улу кем, јаан ӧзӧк большая река.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јыдугем (суу)
Физико-географиялык темдектери
Јыдугем Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ сол јарадыла 52 км јерде Јыдугем сууныҥ оозы. Узуны 26 км. Јуук ла деген јон јаткан јер — Кош-Агаш аймактыҥ Бел-Ажу јурты.
Јаҥжыгол (суу)
Јаҥжыгол (Жанжикуль) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Россия Федерацияныҥ јериниҥ геоинформационный системазыныҥ суу-ээлемдерге бӧлиириниҥ чодыла, Федеральный агентствоныҥ суу байлыгы белетеген :
Јолдугем (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Курайдыҥ чӧли
Јердиҥ аайы
Чӧлдиҥ тӱндӱк јанында Курайдыҥ сындары, тӱштук јанында Чуйдыҥ сындары. Чӧлдиҥ тууразы 20 км кире бар. Мӧҥкӱ тошторлу тайгалардыҥ ортозында тӱп-тӱс чӧл-јалаҥ.
Кырлыктыҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Курайдыҥ чӧли
Археологиязы
VII, VII—IX чактыҥ кезер таштары тӱрк эпохага келижет. Бу тӱӱкилик ле архиологиялык кереестерде јебрен руникалык бичиктер ле јуруктар арткан. Тете деп ӧзӧктӧ Чуй сууныҥ сол јарадында јаан «Кезер» таш бар. Јажыл-боро гарниттен эдилген кезер таш тӧрт толыкту чеденниҥ кӱнчыгыш јанында турат, чеденниҥ ичи ташла салынган. Кезер таштыҥ сыны — 1,6 метр, курлаазында јооны — 3,4 метр, кезер тизезине јетире јерде.
Суразаков, Сазон Саймович
Јайаандык ижи
С. С. Суразаков бойын литератураныҥ башка-башка жанрларында ченеген. Баштапкы бичимелдери 1949 јылда кепке базылган. Ол бойыныҥ бичимелдеринде Туулу Алтайда Совет ӧйинде болуп турган кубулталар керегинде бичиген. Суразаков С. С. ӱлгерлик ле прозалу јуунтылар чыгарган: «Ӱлгерлер ле куучындар» («Стихи и рассказы»), «Сӱӱген јерим» («Любимый край»), «Чаҥкыр эҥир» («Голубой вечер»). Онойдо ок Суразаков алтай фольклорло, литературала кӧп тоолу шиҥжӱ иштердиҥ авторы. Алтай элдиҥ алтын энчизи — «Алтай баатырлар» деп 10 том бичиктер алтай тилле чыгат. Бу тизӱ сӱрекей бийик кеминде белетенгени керегинде шиҥжӱчилер шӱлтезин айткан. Ээчиде «Героические сказания об Алтае-Буучае»(1961), «Маадай-Кара»(1973), «Алтайский героический эпос»(1985) деп бичиктер кепке базылган.
Алтай кырай
Ӧзӱмдери
Кырайдыҥ јериниҥ 26 % агашту. 2020 јылда агаштардыҥ мониторинги ӧткӱрилген 1,9 млн га 19тыс км². Бастыра јаба алза агаш-фонд 4,43млн га, текши јери 3,88млн га 38,8тыс км².
Экологиязы
Ого коштой, Байконур-космодромноҥ учуп чыккан ракет-носительдердиҥ траекториязы Алтай кырайдыҥ јериниҥ ӱстиле барза, кӱйӱп тӱшкен сынык-ступеньдери ле ракет-одыруныҥ кӱйген артканы атмосфераны корондоп, јерге тӱжет.
Эмдиги ӧй
Кырайдыҥ бюджеди узак ӧйгӧ дефицит болгон, экономиказы ла социальный сектор федерал тӧс јердиҥ дотациялары ла кредиттериле јеткилделген. Онойдо, темдектезе, Семипалатинский программа аайынча, Семипалатинский ядерный полигонныҥ каршу јетиргени учун берилген дотацияга 400 социальный объекттер тудулган: амбулатория, школ, больницалар. Бир ӧйдӧ Семипалатинский программаныҥ акчазы кырайдыҥ бюджединиҥ ӱчинчи бӧлӱги кире болгон. Регионго газ ӧткӱргени (1996 јылда башталган) јарамыкту болгон, магистральный газопроводтор тудулган, котельныйлар јаҥы одыруга кӧчкӧн. 14 јылга 2300 километр газораспределительный сетьтер ӧткӱрилген.
Бюджеди
Тузаланган акча 128 947 млн. салк. эмезе 120 процент ӧткӧн јылга кӧрӧ Таблица расходов в 2020 году.
Промышленность
Химия ла нефтехимия тыҥ ӧзӱм алынбаган отрасльдар. Тӧс јерде Кучуксульфатный комбинат пгт. Степное Озеродо турат, ол сульфат натрия эдип јат, оныҥ кезигин сернистый натрий эдет, цветной металлургия ла јеҥил промышленностьто тузаланадылар, онойдо ок ФКП «Бийский олеумный завод» промышленный ВВ чыгарат, олеум, серный кислота ла электролиттер, дизельге присадкалар, бетонго модификатор.
Энергетика
2018 јылдыҥ учында Алтай кырайда 11 тепловой электростанция иштеп јат, текши кӱчи 1537,5 МВт. 2018 јылда олор 6896 млн кВт·ч электроэнергия берген.
Билим ле ӱредӱлик
2021 јылда бийик ӱредӱни Алтай кырайда 12 тергеелик вузта алар арга бар, онойдо ок бир канча филиалда ла ӧскӧ региондордыҥ вузтарыныҥ представительстволоры.
Моты-Оозыныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Бий (суу)
Этимологиязы
Алтайлап бий деген сӧстиҥ учуры ол јамылу кижи. Бий — «господин», суу — «вода» ) (от самод. би — «вода»
Кереес јерлери
Кеен ле јараш јер ол — эки сууныҥ бириккени. Эки јаан суу биригип, кӱчтӱ, јайым, суузы батыр кептӱ аҥданып јадар Оп (Обь) суу башталып агат. Эки сууныҥ ӧҥи башка. Јайгыда Кадын јажыл-чаҥкыр (бирюзовый) ӧҥдӱ, Бийдиҥ суузы ак-боро (бӱрӱҥкий) ӧҥдӱ. Бир канча јерге эки сууныҥ толкулары бирикпей, коштой агып барат. Јаскыда Кадын Бийдиҥ сууларыныҥ ӧҥи тӱҥей. Эки суу бириккенде Иконниковтыҥ ортолыгы бар, бу окылу ар-бӱткенниҥ корулу јери (памятник природы). Удаловка деп јурттыҥ јанында, Бий сууныҥ оҥ јарадында Иконостас деп кайада 1940-чи јылдарда Турачактыҥ кижизи, Иван Сычёв, Ленинниҥ сӱрин (барельеф) кайага кезип салган.
Кеҥи
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кичӱ Ийин
Этимологиязы
Ийин плечо.
Ийин — ийнине кийер кеп, ийнинде карчага отуры.
Ӧзӱмдери
Айландыра Кадрин, Јыралу, Јыланду, Серке-Тайан тайгаларды койу агаш бӱркейт. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кокышев, Лазарь Васильевич
Лазарь Васильевич Кокышев (ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1933, Кумшулу ― кӱӱк айдыҥ 7 кӱни 1975, Улалу) ― алтай поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958). Сӧӧги ― комдош.
Јаш тужы
Лазарь Васильевичтиҥ јаш тужы јууныҥ уур-кӱч ӧйлӧрине келишкен. 1942 јылда 4 классты божодып, курсак-тамак, кийим-тудум једишпестиҥ шылтузында оноҥ ары ӱренер аргазы јок болгон. Јӱк ле јууныҥ кийнинде Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱренген.
Катандуныҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези
Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези (Усть-Коксинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Кӧксу-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Кор-Кобы
Тӱӱкизи
Јурт 1934 јылда тӧзӧлгӧн.
Корбо-Талдыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1060 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Чендектиҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Амырдыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1780 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Корбо-Тал
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы, аралдары агашту, мӧш, тал, терек, тыт, беле, јодро, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзӧт. Элбек јалаҥдарында кыралар ла малга одор. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Тӱӱкизи
Јурт 1885 јылда тӧзӧлгӧн. 19 чактыҥ экинчи јарымында Оймон ичине крестьяндар келип, алтайлардыҥ јерлерине аш салып, одорлорын блаажып баштаган. Заимкалар, деремнелер табылган, ол тушта бу Тал-Корбо јурт тӧзӧлгӧн.1895 јылда В. П. Семенов-Тянь-Шанский Кадынныҥ јарадында бу јурт керегинде айдат.20 чактыҥ бажында деремнеде серкпе ле приходской школ тудулган. Мӱргӱӱлге јуулыжып турган улустыҥ тоозы 1453 кижи болгон. 1920 јылдарда Абайдыҥ, Оймонныҥ, Катандуныҥ волостьторы табылган. 1923 јылда Кӧксу-Оозында, Ӱстӱги-Оймондо, Катандуда, Корбо-Талда ла Сооруда беш школ ачылган.
Екатеринбург
Ӧзӱмдери ле аҥ-куштары
861 бӱдӱм сосудистый ӧзӱмдер бар. Кала ӧзӱмдериниҥ байлыгыла аҥыланат. Шарташтыҥ паркында карагай, ряска малая, вольфия, элодея канадская, рогоз широколистный, сабельник болотный, частуха обыкновенная, кара торбос эмезе кара-кат (черника), щитовник мужской, щитовник картузианский, купена аптечная, фегоптерис связывающий, пузырник ломкий, голокучник обыкновенный, Уктустыҥ кырларында — карагайлар, кайыҥдар, ас туштаар ла реликтовый ӧзӱмдер вудсия эльбская, жабрица Крылова, смолёвка башкирская. Екатеринбургта ботанический заказник бар, ондо орхидеялардыҥ ас туштаар бӱдӱмин корулап јат. Калада ӧзӱп турган 27 бӱдӱм ӧзӱмдер Свердловский областьтыҥ Кызыл бичигине кирген, ӱчӱзи — Россияныҥ Кызыл бичигине. Олордыҥ ортозында ветровник вильчатый, болотноцветник щитолистный, спаржа лекарственная, астра альпийская, пололепестник зелёный, венерин башмачок крапчатый, наперстянка крупноцветковая, гудайера ползучая, тимьян уральский ле о.ӧ. .
Культура
Калада эмдиги ӧйдӧ зоопаркта 1000-наҥ артык 350 бӱдӱм тындулар. Куштарлу павильондор, экзотикалык тындулар, обезьяндар, азулу тындулар ла слон ло о.ӧ. Зоопарктыҥ текши јери 2,7 га.
Кочкор айдыҥ 21 кӱни
Кочкор айдыҥ 21 кӱни (21 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 52 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 313 кӱн арткан (високосный јылда 314 кӱн).
Кочкор айдыҥ 23 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 10 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 26 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 13 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 27 кӱни
Куран айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 1 кӱни
Тулаан айдыҥ 1 кӱни (1 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 60 кӱни (високосный јылда 61 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 305 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 29 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 16 кӱни болгон.
Салазанныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 958 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Тулаан айдыҥ 5 кӱни
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 20 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 21 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 9 кӱни
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 24 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 25 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 12 кӱни
Тулаан айдыҥ 12 кӱни (12 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 71 кӱни (високосный јылда 72 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 294 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 15 кӱни
Тулаан айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 2 кӱни болгон.
Чагат-Строев, Павел Александрович
Биографиязы
Павел Александрович Чагат-Строев кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде 1887 јылда Мыйтуда јокту крестьян биледе чыккан. 12 јаштуда ӧскӱс болуп арткан. Бир јыл Бийсктагы церковно-приходской школдо ӱренген. Ойрот автоном областьтаҥ ВЦИК-тыҥ турчызы болгон. 1938 јылда репрессияга актуга јабарлаткан. Кийнинде ак чектеп салган.
Шоорноныҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Тулаан айдыҥ 17 кӱни
Тулаан айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 18 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 5 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 23 кӱни
Тулаан айдыҥ 23 кӱни (23 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 82 кӱни (високосный јылда 83 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 283 кӱн арткан.
Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Потапов, Леонид Павлович
Леони́д Па́влович Пота́пов (1905 јылда јаан изӱ айдыҥ 6 кӱнинде, Барнаул — 9 октября 2000 јылда ӱлӱрген айдыҥ 9 кӱни, Комарово, Санкт-Петербург) — советский ле российский этнограф, тӱӱкилик билимдердиҥ докторы, профессор, СССР-дыҥ Государственный премиязыныҥ лауреады, СССР-дыҥ Сталинский премиязыныҥ лауреады, РСФСР-дыҥ культуразыныҥ кӱндӱлӱ ишчизи (1965) ле Тувинский АССР-дыҥ база. Алтайлардыҥ, шорлордыҥ, хакастардыҥ, тувиндердиҥ ле Тӱштӱк Сибирдиҥ оноҥ до ӧскӧ калыктарыныҥ туӱӱкизи ле культуразыныҥ шиҥжӱчизи. Ордендерле, медальдарла кайралдаткан.
Ӱредӱ ле билим ижиниҥ башталганы
Потапов Л.П. Барнаулда чыккан, ондо орто ӱредӱлӱ школды божоткон. Ол алтаевед А. В. Анохинниҥ Туулу Алтайда билим јоруктарына туружатан. Обучался по специальности на  Ленинградта Госууниверситетте географиялык факультетте «этнография» деп специальностько ӱренген, деканы Л. Я. Штернберг. Мында В. Г. Богораз, Д. К. Зеленин, С. И. Руденко ло Р. П. Митусов, тӱрк тилдерле А. Н. Самойлович ле С. Е. Малов ӱреткен.
Јуунаҥ озо. Јууныҥ јылдары
Л. П. Потапов Ленинградта блокада ӧйинде билим ижин токтотпогон, эвакуацияга музейдиҥ коллекцияларын белетеген. 1942 јылда Новосибирск јаар, оноҥ Барнаул ла Горно-Алтайск јаар једип келген, кыска ӧйгӧ ол Горно-Алтайский педагогический институтта ӱредӱчи болгон.
Л. П. Потаповтыҥ иштериниҥ библиографиязы
1924
1940
1949
1966
1971
1972
1977