cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Турбаза «Юность»
Турбаза «Юность» (Турбаза «Юность») јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Сускуныҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, сол јанынаҥ кырлар, оҥ јанында Кадын суу аккан јерде турат. Кырлар кӧп сабада карагай агашла туй ӧскӧн, карагайла кожо тыт, јойгон, чиби, тал, аспак ла кайыҥ агаш ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик.
Филиал (Майма аймак)
Јери ле јолдоры
Јуртта 20 ором: Алтай, Тайганыҥ, Јиилектӱ, Субакчылардыҥ, Кӱнет, Кызыл-кӧк, Коммунарлардыҥ, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Јажыл ла о.ӧ.
Ельдепова, Елена Гавриловна
Јайаандык ижи
Карлагаш Ельдепова ӱлгерлерди школ ӧйинеҥ ала бичип баштаган. Ӱч ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы: «Капчалдыҥ кӱӱлти (Песни скал)» (1994), «Эне чӧлим — эки ыйыгым (Чолчи — священная земля предков» (2001), «Кӱӱнимниҥ кӱӱни (Солнце моей души)» (2012).
Јаан Чаргы
Этимологиязы
Чаргы мель, перекат, точильный камень.
Сугаш
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту, Сайлугем деп јаан тайга сындардыҥ эдегинде, эки боочыныҥ, Ыйыктуныҥ ла Сугаштыҥ боочылары, ортозында, Камдыт ла Сугаш деген суулардыҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1140 метрге бийик.
Јери ле јолдоры
«Улалу — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 594 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Гусевка
Этимологиязы
Кас, кастарлу деп сӧс, Гусевка.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Урчын ла Сугулдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Ыжы сууны экијараттай, аймактыҥ тӧс јери, Чоо јуртла биригип калган. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Дайбово
Инфраструктуразы
Ончо инфраструктурный обьекттер Салазан јурт јеезеде.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кӧк-Паш
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем-континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Турбаза «Кадын»
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Агашту кош ором, Јииттердиҥ, Романтиктердиҥ, Карагайлу, Мӧштӱ, Кырлу.
Орто Сайдыс
Орто Сайдыс (Средний Сайдыс) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.
Ай-Балык
Ай-Балык (Рыбалка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Майманыҥ јурт јеезезине кирет.
Пушкин, Александр Сергеевич
Биографиязы
Александр Сергеевич Пушкин 1799 јылда кӱӱк айдыҥ 26-чи кӱнинде (кичӱ изӱ айдыҥ 6-чи кӱнинде) чыккан.
Јазулу
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Јаан Јаламан
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Каначак
Этимологиязы
Каначак
Кӧксу-Оозы
Тӱӱкизи
Самаевтиҥ Г. П. шиҥжӱлӱ ижинде («Туулу Алтай Арасейге киргениниҥ айалгалары.17-19 чактар») архивте бичилгенин айдат «Оймон ичиниҥ јайзаҥы, Намжыл Тысов, бойыныҥ бир оток улузыла (120 кибиток) бу јерлерде јуртаган». В. В. Сапожников Оймонныҥ трагы керегинде, Оймон ичинде Кӧксу деп јуртта улус мал азырап, јерле иштеп, Кадынныҥ коолында јуртаган деп тӧкпӧй, чачпай бичиген. Том-Тураныҥ 1904 јылда чыгарган «Памятная книжказында» Оймонныҥ инородный волостинде, Кӧксу-Оозы јуртта 2 лавка ла волостьтыҥ башкарузы иштейт деп бичилген.
1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча. Кӧксу-Оозы јурт Ойрот автоном областька кирген, Оймонныҥ окружной тӧс јери болгон. Јуртсовет, школ, агитпункт, 87 ээлем, 364 кижи (кӧп сабазы орустар) болгон.
Каначак
Тӱӱкизи
1968 јылда Каначактыҥ јуртсоведи ле Кӱрей кӧлдиҥ јуртсоветтери бириккен.
Чаган-Узунныҥ јурт јеезези
Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1728 метрге бийик.
Соору
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сын тайгалардыҥ колтыгында, Кадынга кожылган Сооруныҥ суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1070 метрге бийик.
Тӱӱкизи
Јурт 1861 јылда тӧзӧлгӧн. Сооруныҥ јерине Огнев деп ӧбӧкӧлӱ орустар кӧчкинтип келип токтогон, оноҥ улам деремениҥ ады Огневка болкалбаза. «Список населенных мест Сибирского края» деп 1928 јылда чыккан бичикте Кӧксуныҥ јерлеринде кичинек јурттар (выселкалар) бар деп айдылган: Баштаҥул, Кастакту, Соору, Ылгаксы. Соору аймактыҥ эҥ туура турган јурты болгон.
Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Јабаган
Экономиказы
Јуртта јаан производстволу ээлемдер јок. Кӧп сабада улус таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Бабырган
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Алтай кырайла гран кыйуда, Кадынныҥ сол јарадында турат. Телкем јалаҥдарлу, тӧҥдӧрлӱ јерлер, садтар, маала ажын отургызарга јарамыкту кара тобрак јер. Кышкыда кары јеткилинче тӱжӱп, ай-кӱн тыҥ сообой турган учун, мында јулукту агаштар тоҥбой кыштап калат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 255 метрге бийик.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 458 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Кӧк-Јар
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 10 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар .
Јайлу
Јери ле јолдоры
Јайлу јурт тергеелик заповедниктиҥ јеринде турат. Јуртка кӧл ажыра моторлу кемелерле, катерлерле, теплоходло келер аргалу. Кӧӧлик јол Бий јурт ажыра, тайганыҥ ортозыла јуртка келет. Јуртта 5 ором: Јаҥы, Школдыҥ, Садту, Јараттай, Тӧс.
Ортолык
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемддӱ. Туризм.
Орус тил
Россияда орустап куучындап турган улустыҥ тоозы — 137,5 млн кижи. Јер телекейде орус тилди билер улустыҥ тоозы — 260 млн кижи.
Ӱстӱги-Айты-Коол
Ӱстӱги-Айты-Коол (Санаровка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ӱстӱги-Айты-Коол.
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азырайт. Туризм.
Тӧбӧлӧр
Ук-калыктары
Кӧп сабазы казак улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1379 кижи болгон, олордыҥ 99 % казактар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Кош-Агаш
Ӧзӱмдери
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Еркинова, Римма Михайловна
Еркинова Римма Михайловна — кеендик билимдердиҥ кандидады, Алтай Республикада А.В. Анохинниҥ адыла адалган Национал музейдиҥ башкараачызы. Барнаулдагы Алтайский госуниверситетте, кеендик јанынаҥ факультетте ӱренген. Россияныҥ музейлериниҥ Союзыныҥ Совет представителейиниҥ турчызы.
Ижи
Римма Михайловна музейде билим-шиҥжӱ иштерге јаан ајару эдет. Кеендик билимдердиҥ кандидады болуп, ол јӱстеҥ артык билим статьялар бичиген. 2003 – 2004 јылдарда Р.М. Еркинованыҥ шылтуузында музейдиҥ туразыныҥ реконструкциязы јанынаҥ ӱлекер јӧптӧлгӧн.
Байгол
Јери ле јолдоры
Јурт 3 оромду: Суулу, тӧс, Кайыҥду.
Даудна, Дженнифер
Биографиязы
Дженифер јети јашту болордо оныҥ билези Гавайи ортолыкка кӧчӱп келген. Ондо адазы Гавай университетте студенттерди англий литературага, энези коледжте тӱӱкиге ӱредип баштагандар. Чайкыр кӧстӱ Дженнифер азиат укту тургун балдардаҥ чек башка болгон, ол јаҥысканзырап, бичиктеди кӧп кычырып, талайдыҥ јарадыла, койу агаш аразыла базып, вулканнаҥ улам табылган јуука-јаратту јерлерди сонуркап шиҥжӱлеп туратан.
Эш нӧкӧри Джейми Кейт — Калифорний университетте Берклиде профессор, уулы — Эндрю Даудна-Кейт (2002).
Айты-Коол
Этимологиязы
Айты-Коол долина реки Айты.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелерде таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Сугул
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Айулу
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Лермонтов, Михаил Юрьевич
Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов (Михаил Юрьевич Лермонтов; 3(15).10.1814, Москва, Арасей империя — 15(27).7.1841, Пятигорск, Арасей империя) — улу орус ӱлгерчи, бичиичи, прозаик, драматург, јурукчы.
Шибее
Шибее (Шиба) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.
Јалаҥай
Јалаҥай (Белый Ануй) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Шиберти, Кульчук, Ануй деп суулардыҥ коолында, Тӱӱкейдиҥ тайгаларыныҥ колтыгында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 913—1014 метрге бийик.
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 15,61 км. Јалаҥай јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,4 км) јолдо турат. Јалаҥай јурт «Јалаҥай — Барагаш» деп регионал учурлу тегин грунт јолдыҥ башталганы(идентификационный темдеги 84К-8 ). Бу јолдыҥ узуны 25,8 км. Јалаҥайдаҥ Барагаш јаар 84К-8 темдектӱ, узуны 4,1 км јол јазалган болзо, ортозында 10 км тегин грунт јолло боочы ажып, узуны 11,1 км јолло Барагашка једер.
Јалаҥый-Бажы
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 119,21 га. Јалаҥый-Бажыныҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 635 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — 1 км 641 м. Јурт 2 оромду: Олјондо, Ануйдыҥ. Ануй деген оромдо агаш кӱр бар, узуны 100 м, Ануй сууны кечире.Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км. Јалаҥай-Бажы јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,462 км) јолдо турат.
Јалаҥый-Бажына једетен тӧрт јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Боочы — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Јалаҥый-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ӱстӱги-Кӱбее
Ӧзӱмдери
Айландра кырлары агашла бӱркелген мӧш, кайыҥ, тыт, аспак, чиби ле терек. Чӧл јалаҥдары арбын одор, кыралары ашту, јакшы јылда тӱжӱмдӱ болор. Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.
Путин, Владимир Владимирович
Владимир Владимирович Путин — Россияныҥ Президент (1999—2008; 2012 —).
Јар-Айыл
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јабаган-Бажы
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 30 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 7,75 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 0 га, јонго керектӱ тудумдар 0,54 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 7,78 га, рекреационный учурлу 13,93 га. Јон јаткан јерде улустыҥ ныктаазы 11,8 кижи/га. Јуртта 3 ором: Олјондо, Меесте, Ойношевтиҥ. Ойношевтиҥ оромы јурт ажыра тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар јадат, узуны 0,1 км. Оромдордыҥ текши узуны 3,93 км. „Јабаган — Јабаган-Бажы“ деп регионал трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-129, узуны 7 км). Јабаган-Бажына јетире ӱч јолло једер арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Јабаган-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза, Јабаганныҥ боочызы — Јабаган-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥыйдыҥ боочызы — Келейдиҥ боочызы — Экинур — Јабаган-Бажы.
Государствоныҥ јылкы мал ӧскӱрер 78 таҥмалу јажытту завод
Оноҥ олордыҥ малды кабырып азыраар кӱчи јетпей барарда, чачылып калган алтай калыкты, малашка ӱренип калган улусты, заводто иштедерге јууп баштагандар.
Јылкы мал ӧскӱрер заводтыҥ баштапкы директоры Сабалков деп кижи болгон деп, И. В. Шодоев Јабаганда школдыҥ музейин баштаган Р. М. Кундучинага айдып берген. Бу кижини совнарком Москвадаҥ кӧстӧп аткарган. Кезик улус Сылковский деп ӧбӧкӧни адаган. Баштапкы директорды „ӧштӱ“ деп актуга каралап, Кан-Оозына айдап апарган. Бу кижиниҥ бурузында малды фронтко аткарар ӧй једип келерде, малдыҥ тӱктери тӱжӱп, буттары оорып баштаган. Бу учуралды Јабаганныҥ кижизи Андрей Семенович Мякишев айдып берген. 1932 јылда И. В. Шодоевти Кан-Оозынаҥ Јабаганда коневодческий заводтыҥ „Јылкычы“ газединиҥ редакторы болзын деп, командировать эткен.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйи
Кара тайды минеле, Кадын, Бийди кечкенис,
Чамал
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.
Моты-Бажы
Јери ле јолдоры
Моты-Бажында 45 јаҥыс кат агаш тура, кажызы ла 2400 м² јерлӱ, 4 эки бӧлӱктӱ тура. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,13 км. Јуртта 5 ором бар.
«Моты-Бажы — Кара-Коол» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-12, узуны 14,7 км). «Моты-Оозы — Моты-Бажы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-115, узуны 7,3 км).
Ийин
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Сайлугемниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ, Теректиниҥ сындарыныҥ эдегинде, Салјардаҥ агып тӱшкен Ийинниҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Ӱлегемниҥ, Јайлугуштыҥ, Ийинниҥ суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик.
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Ветерандардыҥ, Едикеевтиҥ, Амыр-энчӱниҥ, Јаҥы, Энергетиктердиҥ. Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, бу федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ темдеги Р-256. Јуугында Кичӱ Ийин Кичӱ Јаан Јаламан деп јурттар бар.
Тӱӱкизи
Ийин јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Кадын ла Кичӱ Ийин суулар бириккенинде турат. 1900 јылда Вяземский деп князьтыҥ ходатайствозыла Туулу Алтайга Барнаулдыҥ исправниги С. П. Лучшев ле инженер И. И. Биль аткарылган. Шиҥжӱ иштердиҥ кийнинеҥ инженер И. И. Билль Кадын кечире ӱч паром кечӱ јазаар керек деп бичиген. Кӱр-Кечӱ боомдо, Јаламан ла Ийинниҥ јанында. Јолды подрядла иштеген јуугында јаткан крестьяндар ла солдаттар јазаган. Алтай јон дорожная повинность учун иштеген. Баш подрядчик А. С. Смирнов деп којойым болгон, (Алтайское деп јурттаҥ). Кичӱ ийин јурттыҥ јанында јол јазаар иштиҥ башталганын керелеген таш бар. 1903 јылда Кадын кечире ӱчинчи паром бӱткен. Ийин јурттыҥ тӱӱкизи Чуйдыҥ трагыла тудуш. 1901 јылда Том-Турада по губернатор князь Вяземскийдиҥ Јарлыгы аайынча Чуйдыҥ трагын тудар деп јӧптӧлгӧн. Бу ӧйгӧ јетире Калка-Монгол исправникајерине јаҥыс ла таҥ атту једер арга болгон (гужевой тракт). Кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Ф. П. Лучшев деп подрядчикке баштаткан иштер башталган. Јол эмдиги Ийинниҥ јерине јеткен. Совет јаҥ келгелекте мында тоолу ла биле јаткан. XX чактыҥ одузынчы јылдарында јурт ӧзӱп баштаган. Эмчилик тудулган, јууныҥ ӧйинде ол госпиталь болгон, школ, автобаза ЧВТ (Чуйский военизированный тракт), почта, балдардыҥ сады; ашкана, јаан ла јараш культура байзыҥы, механизаторлордыҥ школы. Горно-Алтайский автоном областьта В. И. Ленинге баштапкы кереес тургузылган.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кӧксу-Оозы аймак
Јурт јеезелер
Численность населения Усть - Канского района по состоянию на 01.01.21 составляет 14758 человек.
Суранаш
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Уильямс, Джоди
Биографиязы
1992 јылда ол пехота јоголтор миналарды јаратпай турган јондык кыймыгуныҥ бажына турган. Уильямс в 1997 јылда биригӱниҥ ле Джоди Уильямстыҥ чырмайыжыла пехота јоголтор миналарды эдип чыгарарын токтодор, тузаланбас деген Конвенцияга кол салынган. Је кезик ороондор, ол тоодо Россия, КНР ла США кол саларга мойношкон.
Уильямс ла оныҥ башкарган кыймыгузы (пехотага удура миналарды јоголторы учун) Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ]] 1997 јылда лауреады боло берген.
Гез, Андреа
Биографиязы
Јаш тужы Чикагодо ӧткӧн, оыҥ адазы Рузвельттиҥ университединде, бизнестиҥ школында экономиканыҥ профессоры болгон, энези дезе — Чикагодо университетте ренессанстыҥ бирлигинде художественный музейдиҥ башкараачызы болгон. Озо баштап Андреа Гез математикага ӱренген, је ойто физика деп специальностько кӧчкӧн. 1987 јылда ол Массачусетстиҥ технологиялык институдында физикала бакалаврдыҥ адын алган. 1992 јылда Гез Калифорнийский технологический институтта философияныҥ докторы боло берген. Эмди ле ол Лос-Анджелесте Калифорний университеттиҥ физика ла астрономияныҥ кафедразында иштейт, 1994 јылдаҥ ала Американ кеендик ле билим академиязыныҥ турчызы.
Суркашев, Байрам Кӱндӱлеевич
Јайаандык ижи
Теҥериде койу јылдыстар…
Ай јаҥы ла чыгып келген.
Барре-Синусси, Франсуаза
Биографиязы
Франсуаза јаштаҥ ала билимге кӱӱндӱ бала болгон. Ол курт-коҥыстарды ширтеп, кайкап туратан. Јаанайла ол ӱредӱниҥ кийнинде Парижтиҥ институдында ретровирусты шиҥдеген. 1980 јылда СПИД ору кезем кӧптӧӧрдӧ, билимчилер ортодо Барре-Синусси 1983 јылда ВИЧ-тиҥ вирусын ачкан. 1988 јылда ол Пастердиҥ институдында бойыныҥ лабораториязын ачып, ондо јаан шиҥжӱлер баштаган: оруныҥ табылары, југужары, энедеҥ балага кӧчӧри, башка-башка бӱдӱмдери.
Ийнеген
Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.
Экономиказы
«Ийнеген» деп туристтерле иштеер комплекс Кадынныҥ јарадында јурттаҥ 5 км тӱндӱктей турат. Улус амыраар 4 база бар (2019 јыл).
Тӧгӧрик
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, Кӧк-Сууныҥ јарадында турат. Јуртта 10 ором: Кайыҥду, Јолду, Агашту, Јииттердиҥ, Јараттай, Суулу, Тӧс, Школдыҥ оромы, Чибилӱ кош ором, Меесте кош ором. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1008 метрге бийик.
Суску
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Балыкту Јул
Климады
Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Ак-Боом
Аҥ-куштары
Айландыра аҥдык јерлер кӧп. Азулу аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, агас, суузар ла о.ӧ. Туйгактулардаҥ мында булан, марал, элик, тооргы, јуҥма јӱрет. Оок аҥдардаҥ ӧркӧ, кӱжӱл, јоонмойын, кӧрӱк, сарас, јараа ла о.ӧ. . Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Кӧкӧрӱ
Кӧкӧрӱ (Кокоря ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Моты-Оозы
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 108,4 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 53,6 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 37,6 га, јонго керектӱ тудумдар 5,3 га, производстволык јерлер 2,9 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 8,8, рекреационный учурлу 0,2 га.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Шодоев, Иван Васильевич
Ива́н Васи́льевич Шодо́ев (сыгын айдыҥ 25 кӱни 1914 ― јаҥар ай 2006) ― алтай бичиичи, журналист, тӱӱкичи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, СССР-диҥ журналисттер Биригӱзиниҥ турчызы (1957), СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1969), Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004). Сӧӧги ― иркит.
Красносельск
Красносельск (Красносельск) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирет.
Тӱӱкизи
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. Эмдиги ӧйдӧ бу јуртта туба калыктыҥ культуразыныҥ тӧс јери бар.
Кош-Агаш аймак
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Отогол
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни (24 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 175 кӱни (високосный јылда 176 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 190 кӱн арткан.
Ийт-Кӱч
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Маатаи, Вангари
Вангари Маатаи (англ. Wangari Maathai; 1940 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында — 2011 јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, Кенияда) — кений јондык ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 2004 јылда лауреады.
Кара-Кујур
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1975 ј. Меесте ором, 6).
Балыкчы
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Ӱстӱги Куйум
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Шумаров, Ногон
Биографиязы
1996 јылдаҥ ала ол Болот Байрышевле, Сарымай Урчимаевле кожо трио болуп, башка-башка этникалык кӱӱлик фестивальдарда Россияда, Швейцарияда, Австрияда, Италияда, Германияда, Норвегияда, Чехияда, Словакияда, Голландияда ла о.ӧ. орооондордо турушкан. Монголияда (Улан-Батор), Германияда (Берлин ле ӧскӧ дӧ калалар), Португалияда (Порто), Бельгияда (Антверпен), Грецияда (Дельфы), Францияда (Авиньон) деген ороондордыҥ калаларында ӧткӧн ''Эл-јондор ортодо театрал фестивальдардыҥ'' туружаачызы болгон. Германияда «Ак аҥ» («Белый олень») деп спектакль кӧргӱскен.
Чамал аймак
Јери ле јолдоры
Чамал аймактыҥ текши јери текши јери 3018,67[1] км², 9-чы јерде. Јон јаткан јерлердиҥ ортозында колбу регионал учурлу кӧӧлик јолло тудулат. Улалу — Себи-Оозы — Чамал, Чамал — Майма — Новосибирск деп јолдор бар. Јуугында темирјолдыҥ станциязы Јаш-Тура калада.
Ук-калыктары
Аймакта орустар, алтайлар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.
Алтай Республиканыҥ эл-јоны
Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы. Россияныҥ Госкомстадыныҥ бергениле Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы кижи (2021).
Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Ильинка
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни (26 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 177 кӱни (високосный јылда 178 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 188 кӱн арткан.
Кузя
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 2008 јылда Улалу калада «Возрождение тубаларского народа» деп јондык биригӱ «Тубалар» деп бичикти кепке базып чыгарган. Туба калыктыҥ јадын-јӱрӱми озодо бастыра ла аҥчы калыктардыҥ јӱрӱмине тӱҥей болгон. Кӧп сабада аҥдаш, балыкташ, јердиҥ ажын јууры. Аҥдашка чапкы, тузак, аҥ тӱжер ороолор, агыртса туйукталатан чедендер, тусту тозуулдар, ок-јаа, кӧҥдӧй (шомполду) мылтык ла балыктаарга мордо, кармак керектӱ болотон. Бу јерде озодоҥ бери кӱзен ле комдош сӧӧктӱ тубалар јаткан.
Суузар
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Казахстанныҥ гранына јуук јерде, Суузар сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.
Ак-Кобы
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан производстволык ээлем јок. Мал ла аҥ азыраары. Туризм.
Чаптынов, Валерий Иванович
Чаптынов Валерий Иванович (11.06.1945 — 10.08.1997) — политик, Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы башкараачызы (1992—1997), Алтайский сельскохозяйственный институтты (Барнаул, 1967) «билимчи-зоотехник» деп специальностьло божоткон, КПСС-тыҥ XXVIII съездиниҥ делегады, «Суверенитет и равенство» деп фракцияда ла Конституционная комиссия Съезда народных депутатов РСФСР'' деп комиссияда иштеген (1990), Россияда Совет Федерацияныҥ депутады (1993), Россия Федерацияныҥ Совединде јамызы аайынча иштеген (1996—1997), сӧӧги кергил
Биографиязы
«От имени своего народа он подал голос о повышении статуса области, вовремя, ни раньше ни позже пришел к власти, к вопросам повышения государственности своей родины подготовленный и с жизненным опытом». («Звезда Алтая» газет №№37 — 40, 25.05.2015 ј.)
В.И.Чаптынов јӱрӱмде алтай калыгына баатырдый учурлу кижи болгон. Алтай Республика ла Россия Федерацияда эткен политикалык ижиниҥ учуры, кеми сӱреен јаан. Валерий Иванович Чаптынов1945 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ Шабалин аймагыныҥ Апшыйакты јуртында чыккан. Барнаулда Алтайский сельскохозяйственный институтты (АСХИ, 1967) «билимчи-зоотехник» деп специальностьло божоткон. Бир узак эмес ӧйгӧ Кӧксу-Оозында аймактар ортодо государстволык племенной станцияда божоткон. 1969—1972 јылдарда секретарь болуп, оноҥ исполкомныҥ председатели болуп Кӧксу-Оозыныҥ райсовединде иштеген. 1972—1976 јылдарда секретарь, оноҥ экинчи секретарь, оноҥ ВЛКСМ-ныҥ Горно-Алтайский обкомныҥ баштапкы секретари. 1976—1978 јылдарда ЦК КПСС-тыҥ общественный билимдердиҥ Академиязында ӱренген. 1978—1983 јылдарда — ОК КПСС-тыҥ инструкторы, Кош-Агашта райком КПСС-тыҥ баштапкы секретари. 1983 јылда — секретарь, 1984 јылдаҥ ала 1988 јылга јетире — Горно-Алтайский ОК КПСС-тыҥ экинчи секретари.
Бараан-Коол
Этимологиязы
Бараан-Коол темная река, русло.
Шоорно
Ӧзӱмдери
Јойгон, мӧш, чиби, аспак ла кайыҥ агаштпр ӧзӧт. Јайдыҥ ӧйинде арбынду тӱжумдӱ јердиҥ ажы (дикоросы) болот. Карагат, кызылгат, јерјиилек, уйкӧс, орляк папоротник, кузук, калба. Кышкыда калыҥ кар јаап, јаан кӱрттер болот, јолдор јайга јетре чек јоголот.
Кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куйус
Климады
Климады орто-континентал. Кыш карлу, је тыҥ сооктор болбойт, ортојылдык температура +4,1 °С, тыҥ ла деген соок чаган айда −20 °С тӱшпейт. Јай база сыраҥай ла тыҥ изӱлер јок, јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С. Кей чыкту ла серӱӱн, јайгыда чымыл, томонок, бӧкӧнӧк ас болот.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Барагаш
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Мукур-Тархаты
Мукур-Тархаты (Мухор-Тархата) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, аҥыр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ. .
Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ, 1930 јылда, мында «Мукур Таркаты» деп јаан колхоз тӧзӧлгӧн. Бого 116 кижи кирген, јокту ла орто јаткан улус. Баштапкы башкараачызы Тымтышев Сурбай деп кижи болгон, оны 1937 јылда актуга бурулап, айдайла, Кызыл-Ӧзӧктӧ адып салган.
Јуртта баштапкы школды 1932 јылда ачкан. Баштапкы ӱредӱчи Аюбаев Белеубай бухгалтер-чотобот кижи болгон. Колхозчы Эликпаев Сакыл деп кижи эки кыпту саман тураны тудала, школго сыйлап берген. Колхоз тӧзӧлип турарда малдыҥ тын тоозы
Ук-калыктары
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казахтар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Тӱҥӱр (јурт)
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Кӧӧ
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Кӱнчыгыш, Кӱнбадыш, Меесте, Тӱндӱк, Тӱштӱк.
Ӱстӱги Оймон
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Тӱӱкизи
Бала каанныҥ, Екатерина II, раскрипт бичигинде 15.09.1791 јылда «јайым ташчабаачылар» ла качкын, кӧчкин јаржактарга помилование берип, олорды «оседлые инородцы» деп бичиген. Кытат гранныҥ ӱсти јанында алтай јерде јаткандарга подданство берген. Јурт 1796 јылда тӧзӧлгӧн. Гавриил Бочкарев деп качкын озо Аркытта јаткан, оноҥ тӧмӧндӧп, Оймон ичине токтогон. Кийнинде олорго Нагибиндер, Саватеевтер коштонгон. Табынча Ӱстӱги-Оймонго Бухтарманыҥ јаржактары келгендер. 1826 јылда мында 15 биле ээлеп, арга-чакту јаткан. Оймонныҥ чӧлинде бу јурт старообряд тӧс јер болгон, 19 чактыҥ учына јетире. Табынча мындый тӧс јер болтоны јоголгон. 1926 јылда бого Н. К. Рерих келген, орто-азиялык экспедицияга јӱрген, 20 чактыҥ јарлу кижизи. Эмди мында оныҥ музеи. 2005 јылда бого темир јаҥы кӱр туткан, алдында Мыйтуныҥ јаан кӱринеҥ кечкилейтен болгон.
Сӱрӱ
Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Ак-Сас
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јодралу
Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун ла соок. Ортоайлык температура −19..-20 °С, кар јаан, салкын-шуурган болот. Јай серӱӱн ле кыска. Јаан изӱ айда тыҥ ла изӱ кӱнде +25..+30 °С болор аргалу, је ортоайлык јайгы температура +15 °С. Јуттыҥ кеми 450—500 мм кире болот. Салкынныҥ тӱргени 4,3 м/с.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Јодро
Јодро (Иодро) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.
Кара-Кӧкши
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Шуй
Шуй (Чуйка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирет.
Ук-калыктары
Орустар, тубалар, кумандылар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 172 кижи болгон, олордыҥ 70 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Барлак
Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.
Тагда-Айыл
Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Мукур-Чаргы
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (белая куропатка), аҥыр (огарь), баарчык (скворец), бӧднӧ (перепелка), јелечи (трясогуска), јаҥалбай (чиж), јылантык (вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (крохаль), боро ылаачын (кречет), кӧкӧлик (каменная куропатка), ала ылаачын (балобан).
Тагда-Айыл
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Куладыныҥ јурт јеезези
Географиязы
Куладыныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Ӱч-Эҥмек јаан тайганыҥ колтугында, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Боочыныҥ сууларыныҥ јанында турат. Климады орто-континентал. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик.
Уажан
Этимологиязы
Уажан ширь, простор, приволье.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Саксабай
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Сооруныҥ јурт јеезезинде.
Ӱстӱги Онос
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
Аҥ-куштары
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (свиристель), тейлеген, таралјы (сойка), теке-мӱӱс (чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Бархатово
Аҥ-куштары
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Арнольд, Фрэнсис
Фрэнсис Хэмилтон Арнольд (Frances Hamilton Arnold; 1956 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде, Эджвудта, Пенсильванияда чыккан) — американ билимчи ле инженер (белковый инженерия јанынаҥ), направленная эволюция ферментов деп темала билимге јаан кожулта эткен. Нобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады (2018) ӧрӧ айдылган иштери учун.
Јолоныҥ јурт јеезези
Јолоныҥ јурт јеезези (Елинское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — Јоло. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јолоныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јолоныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде турат. Јайлулар Маргулуныҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кайырлык бажыныҥ тайгаларында. Јерлери Кайырлыктыҥ, Јолоныҥ, Кор Кобыныҥ, Семисарттыҥ, Тоотойдыҥ, Толубайдыҥ сууларыныҥ коолында јадат. Јурт јеезениҥ јери 3 670 000 кв.км. (367 га) Јолоноҥ, аймактыҥ тӧс јуртына, Оҥдойго јетире 56 км. Алтай Республиканыҥ тӧс калазы Улалунаҥ ала Јолого јетире 220 км. Јурт јеезениҥ јеринде Кайырлыктыҥ (16 км), Јолоныҥ, Кор Кобыныҥ (-) суулары ла Урсулдыҥ суузы (7 км) агат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000—1122 метрге бийик.
Башкортостан Республика
Башкортостан Республика (Башҡортостан Республикаһы) — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты. Тӧс калазы — Уфа. 1919 јылда тӧзӧлгӧн.
Укачин, Борис Укачинович
Драмада
Национал театрла ээчий кӧргӱзӱ ойындар тургузылган:
Кереес
ГТРК «Эл Алтай» Б. Укачин керегинде документал кинолор соккон:
Кӱпчегенниҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Шунарак
Этимологиязы
Шунарак (теленг. шын-ырак звон, бряцание.
Јери ле јолдоры
«Јаш-Тура — Турачак — Јар-Айыл» деп јолдо турат. Регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ темдеги 84К-11. Јуртка суу ажыра кечер арга бар.
Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн.
Чаргы
Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Тӱштӱкте аймактарга кӧрӧ мында мӧш, чиби, карагай, тыт агаштарла кожо јымжак агаштар кӧптӧдӧ ӧзӧт. Јайгыда аркалар, јалаҥдар кӧйу ла бийик ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелет. Ӧлӧҥчабынга ло малга одорлоорго јакшы. Чечек деп неме тен јӱзӱн ле јӱӱр: айкаајы-кункайлык-айчечек (альпийский мак), адарткы (клевер), айусырга-айукоҥко (водосбор), балтырган (борщевик), алаҥуш (чемерица), баргаа-јапшан (полынь), бастый (василек), буланат-эмеенчай (кипрей), быркырууш-тарланчечек-сӱтчечек (одуванчик). Јерјиилек, уйјиилек, кайыҥат, койјиилек, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат арка-јалаҥда кӧп. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Чаргыда 20 ором: Горькийдиҥ, Суулу, Кӱнет, Чапаевтиҥ, Агашту, Јаскы, Одорлу, Амыр-энчӱниҥ, Октябрский ле о.ӧ. Чуйдыҥ трагы (М-52) деп федерал кӧӧлик јолдыҥ 516-чы километринде турат.
Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Канныҥ сазыныҥ јаказында, кӧлдӧҥ ыраак јокто турат. Кара-Сууныҥ кӧли тыҥ ла јаан эмес, балык јок. Айландыра ачык чӧл јалаҥ јерлер. Кӧлди айландыра састып калган. Ырак јокто Алмысту-Боом, Чарыштыҥ јарадында. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1088 метрге бийик.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Басты-Кем
Ӧзӱмдери
Арка-туузын агаш бӱркеген мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, толоно, ыргай, тал. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 409 кижиниҥ 82 % орустар болгон.
Јоло
Тӱӱкизи
Је "Сибирский кырайдыҥ јон јаткан јерлериниҥ списокторында " 1928 јылда Јоло јуртты 1626 јылда тӧзӧлгӧн деп бичилген. Бу јылды кайдаҥ алган деп эмдиге јетире јарт јок. Озогы бичиктерде Урсул эки суу: Кайырлык ла Јоло биригип бӱткен, Урсулга Карагол, Короты ла кӧп тоолу кичинек суулар кирген деп айдылган. XIX чактыҥ учында Урсул ичинде кӧп алтайлар јаткан. 1755 јылда Јоло сууныҥ ичинде майман јайзаҥдар ла тодош сӧӧктӱ Намкы Малаевтиҥ јеринде Јоло Кайрылык Семисарт јурттар ортозында Кара-бомноҥ ыраак јокто јайзаҥдар Сала деп јерде циндердиҥ табаруларына канай удурлажар деп шӱӱшкен. Намкы Малаевтиҥ тодоштордыҥ отогы ортодо јаан отоктордыҥ бирӱзи болгон. Јайзаҥдар черӱ јуур, удурлажар деп шӱӱшкен, је удабай, бир канча јеҥдиртиштиҥ кийнинеҥ алтайлардыҥ черӱзи јайрадылган.
Кӱрей кӧл
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Ӱч-Кӧс
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Талду (Оҥдой аймак)
Талду (Талда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.
Јери ле јолдоры
Бир ором — Јаш-Корбо.