cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Јаҥар айдыҥ 9 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 10 кӱни
Јаҥар айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кулагаш (суу)
Кулагаш (Кулагаш) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Куранду (суу)
Куранду — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Јаҥар айдыҥ 13 кӱни
Јаҥар айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Том-Тура
Этимологиязы
Том-Тура 1604 јылда Том сууныҥ јарадында, Тобольский разрядтыҥ тоозында тӧзӧлгӧн; 1629 јылдаҥ ала — ол Томский разрядтыҥ тӧс калазы. «Том» деп гидронимди XVIII чактыҥ шиҥжӱчилери кет тилдиҥ томь, том деп сӧзи — суу («река») дегени. Је кезик лингвисттер кет тилде сууны темдектегени дежет, кезиктери бу сӧс кижиниҥ адынаҥ барган деп јат. А. П. Дульзонныҥ айтканыла «том» деп сӧс — караҥуй суу. Кезик эмдиги авторлор сӧстиҥ терминологический учуры јастыра дежет,том дегени кетский тума — караҥуй, кара, («тёмный, чёрный»), эмезе том дегени тӱрк-монгол тилдерде — тӧс, јаан («большой, главный»).
Рельеф
Лагерный, Воскресенский, Юрточный ла Каштак деп кырлар јуукалу эрозияга алдыртат. Том-Турада 60-наҥ артык јуука, кезигиниҥ узуны 1 км једет. Кезигиниҥ учы тураларга, јолдорго јууктайт, олор бызыла берер јеткерлӱ.
Энергетика
Том-Тура берип турган электроэнергиязынаҥ кӧп чыгымдайт.
Спорт
Том-Турада спортивный ууламјылар: академический гребля, баскетбол, волейбол, альпинизм ле спортивный туризм, атту спорт, чанаа спорта, сноуборд, сууда јӱзери, шахмат, теннис. Бир канча стадион (ол тоодо стадион «Труд», мында «Том» ло «Томь-2» деп командалардыҥ айлында футбол матчтары ӧдӧт), бассейндер, спортивный площадкалар, Кӧрӱлер ле спорттыҥ ӧргӧӧзи, боулингтиҥ залдары, картодром, чанаа трамплин лечанаароллерный трасса (Академгородоктыҥ јанында ). 2005 јылда тӱӱкиде баштапкы катап Том-Тураныҥ футбольный клубы «Том» футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан. 2012/2013 јылдыҥ сезонын клуб ФНЛ-дыҥ первенствозында болгон, оныҥ кийнинде сезондо «Том» ойто ло футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан, је 2013/2014 јылдыҥ сезоныныҥ турултазыла ол Премьер-лиганаҥ чыккан. Эмдиги ӧйдӧ ол ФНЛ-да. Айлында матчтарды клуб каланыҥ «Труд» деп стадионында ӧткӱрет.
Архитектуралык ла тӱӱкилик
СФТИ-ниҥ баш корпусы (Сибирский физико-технический институт), Сибирский государстволык эмчилик университетке удура турган (СГМУ), бир келтейинеҥ, Новособорный площадь база бир јанынаҥ — база бир томский архитектураныҥ кереези — Россияныҥ культуралык федерал учурлу кереези. Здание присутственных мест 1803 јылда тудулган. Архитектураныҥ база бир кереези — Томский политехнический университеттиҥ баш корпусы. Ол 1896—1900 јылдарда тудулган. Байлык декоративный јарандырыш ичи-тыштыла эдилген; «Эклектика» деп стильле (архитектура) јазалган. Ф. Ф. Гут ла А. Д. Крячков тураныҥ тударын башкарган.
Саҥ-башка кереестер
Том-Турада сӱреен кӧп кереестер, олордыҥ ортодо кезиги кайкамчылу ла неординарный. Бирӱзи — Шевченко оромдо «Ырыстыҥ кереези» («Памятник Счастью») авторы скульптор Леонтий Усов. Темир акча јапшырып ийзе, «Жил-был пёс» деп мультфилдмниҥ табыжы угулар. Чеховко кереес Том сууныҥ јарадында "Славянский базар " деп ресторанныҥ јанында туруп, Том-Тураныҥ визитный карточказы болуп јат. Л.Усов Кулагинский скверде «Јалакайдыҥ агажы» деп скульптура эткен (Дерево Добра).
Бир канча солун кереестерди Олег Кислицкий јазаган: Электрикке кереес (Горэлектросетьтиҥ јанында), «Капыстага кереес» («Памятник капусте») роддомныҥ № 1 јанында, у входа в гостиницу «Томск» деп атту конор тураныҥ јанында «Кереес тапочкалар» («Памятник тапочкам»), оноҥ ыраак јокто телекейде эҥ кичинек кереес «Јорыкчы бакага» (Памятник лягушке-путешественнице) (4,4 см), «Ойношко кереес» (Памятник любовнику) Том-Тураныҥ тӱӱкизиниҥ музейиниҥ ӱстинде.
Јаҥар айдыҥ 14 кӱни
Јаҥар айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаҥар айдыҥ 15 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 2 кӱни болгон.
Кӱркӱрек (суу)
Кӱркӱрек Куркурек — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу. Узуны — 15 км.
Курук (суу)
Этимологиязы
Курук — (Ӧскӧ бичилгени Курок)
Јаҥар айдыҥ 20 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 7 кӱни болгон.
Курук (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӱркӱре (Аркыттыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Кӱркӱре суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ сол јарадыла 68 км јерде Кӱркӱре сууныҥ оозы. Узуны — 11 км. Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Куру Ӧзӧк (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 22 кӱни
Јаҥар айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаҥар айдыҥ 27 кӱни
Јаҥар айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Оленджулар (суу)
Оленджулар (Оленджулар) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Чаган айдыҥ 2 кӱни
Јондык календарь, орус фольклор
Игнатыҥ кӱни.
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (Leonardo di ser Piero da Vinci; кандык айдыҥ 15 кӱнинде 1452 јылда, Анкиано јуртта, Винчи каланыҥ јанында, Флоренцияга јуук — кӱӱк айдыҥ 2 кӱнинде 1519 јылда, замок Кло-Люседе, Амбуазага јуук, Турень, Франция) — итальян јурукчы, скульптор, архитектор, билимчи (анатом, естествоиспытатель), изобретатель, бичиичи, музыкант, кӱӱчӱмдеечи, Улу Возрождениениҥ кеендигиниҥ эҥ ле јаан једимдӱлериниҥ бирӱзи, «универсал кижиниҥ» јаркынду темдеги (homo universalis).
Куран айдыҥ 5 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 6 кӱни
Куран айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Ористы (суу)
Физико-географиялык темдектери
Јуугында јон јаткан јурттар ...
Куран айдыҥ 10 кӱни
Куран айдыҥ 10 кӱни (10 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 222 кӱни (високосный јылда 223 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 143 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 16 кӱни
Куран айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 21 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 8 кӱни болгон.
Кӧмӱр
Климат
2014 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде кар-јут бастыра региондо јааган. Эҥ ле јаан карды синоптиктер Белово ло Тисуледе темдектеген, бу јон јаткан јерлерде кар јети миллиметрге јетире јааган.
Экологиязы
Кӧмӱр кала сууны Том суунаҥ алат, онойдо ок Пугачёвский водозабордоҥ; Кедровка ла Боровой сууны јердиҥ алдынаҥ алат.
Тӱӱкизи
Российя Федерацияныҥ президентиниҥ Јасагы аайынча 2021 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10 кӱнинде Кӧмӱр калага «Иштиҥ магыныҥ калазы» («Город трудовой доблести») деп нере адалган.
Экономиказы
Кӧмӱр каланыҥ финансовый рыногында федерал банктар: Сбербанк, оныҥ 24 бӧлӱги, ВТБ, оныҥ 10 бӧлӱги, Газпромбанк, ӱч бӧлӱктӱ ле о.ӧ. Онойдо ок калада 100-теҥ артык ӧскӧ региондордыҥ банктарыныҥ представительстволоры.
Инвестициялар
Кӧмӱр калада организациялардыҥ тӧс капиталга эдип турган инвестициялары (кичӱ аргачылыктыҥ болужы јокко):
Кӧӧлик транспорт
Россияныҥ беш регионы ортодо 2013 јылда «Росгосстрах» компания ӧткӱрген Соцопрос аайынча Кӧмӱр кала эҥ артык јолдорлузыныҥ ортозында баштапкы јерде турат, тискинчилердиҥ айдыжыла мында беш јылдаҥ артык ӧйгӧ јакшы јолдорлу айалга. Кӧмӱр калада 2008 јылда «јолдор јакшы ба» деп суракка кару берген улустардыҥ 87 % (рекордный процент) колдорды мактаган.
Культура
Каланыҥ јеринде културалык энчиликтиҥ 126 объекттери бар: федерал учурлу 4 кереес, 47 — регионал ла 75 — муниципал. Бу архитектуралык ла градостроительствдо, монументал кеендикте, тӱӱкиде ле археологияда кереестер.
Микеланджело
Эҥ ле јарлу иштери
Эҥ ле јарлу скульптурада иштери — «Давид», «Бахус», «Пьета», Юлий II папаныҥ гробницазына эткен Моисейдиҥ, Лияныҥ ла Рахильдиҥ статуялары. Микеланджелоныҥ баштапкы окылу биографы Джорджо Вазари бичиген: «Давид» «бастыра статуялардыҥ магын эмдиги ӧйдиҥ ле античный, греческий ле римский ӧйдийин былаап алган». Эҥ ле монументал иштериниҥ бирӱзи Сикстинский капелланыҥ потологында фрескалар, олор керегинде Гёте бичиген: Сикстинский капелланы кӧрбӧзӧ, бир ле кижи канчаны эдер аргалузын билбзиҥ («Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»). Оныҥ архитектуралык эдимдериниҥ ортозында — Агару Петрдыҥ соборыныҥ куполыныҥ проекты, Лауренциана библиотеканыҥ тепкиштери, Кампидольо деп тепсеҥ ле о.ӧ. Шиҥжӱчилер айтканыла, Микеланджелоныҥ кеендикте ижи Кижиниҥ эди-каны ла бӱдӱмин кӧргӱскенинеҥ башталып, оныла божойт.
Санкт-Петербург
Санкт-Петербургта Россия Федерацияныҥ Конституционный суды, Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Геральдический соведи, Тӱндӱк-Кӱнбадыш федерал округтыҥ полпредствозы, Ленинградский областьтыҥ башкарузы туруп јат, мында СНГ-ныҥ Межпарламентский ассамблеязы бар. Онойдо ок РФ-ныҥ Јуучыл-талайчы флоды ла Кӱнбадыш военный округтыҥ штабы.
Ӧзӱмдери
Санкт-Петербургта ӧзӱмдерлӱ јажыл зона каланыҥ 40 % јерин бӱркеген (2002 јыл). 2000 јылда бир кижиге 65 м² ӧзӱмдер келишкен. Ӧзӱмдерлӱ јердиҥ текши кеми калада 31 муҥ га, ол тоодо 68 парк, 166 сад, 730 сквер, 232 бульвар, 750 јажыл ӧзӱмдерлӱ оромдор. Аспактарлу Роща. Кезик парктар јерлик ӧскӧн агаштардаҥ башталган, Карагайлу (парк), Удельный парк. Кӧп парктар јууныҥ кийнинде јаҥынаҥ салынган: Московский парк Победы, Приморский парк Победы. Каланыҥ јаказында агаш массивтер бар, олор тӱштӱк тайга подзонадаҥ арткан: Юнтоловский заказник, Ржевский лесопарк, Охта сууны јараттай, Таллинский шоссениҥ јанында, Нева суу ла темирјолдыҥ ортозында, Москва барар јолдо.
Тӱӱкизи
1703 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 16 (27) кӱнинде Петр I каан Санкт-Петербург каланы тӧзӧгӧн. 1712—1918 јылдарда — Россия тергеениҥ тӧс калазы. Санкт-Петербургтыҥ јеринде мӧҥкӱ тош кайыларда, эмдиги каланыҥ јерине улус келген. Кайда да 12 муҥ јыл кайра тош ыраарда улус келген. Кӱнчыгыш славяндардыҥ ильменские словене лекривичтер керегинде VIII—IX чактаҥ ала јарлу. Олордо Подсечно-огневое земледелие, мал азыраары, аҥдаш ла балыкташ, коштой калыктарга табарып тонооры болгон. IX чакта бу јерлер Киевский Русь, Јебрен орус государствого кирген, ол Улу Новгородко кирип Водская пятина, Нева сууныҥ оҥ јарадыла Карельский јер деп адалган, сол јаны — Ижорский јер. VIII—XIII чакта мында суула јол «из варяг в греки» Скандинавиядаҥ кӱнчыгыш Европа ажыра Византияга јетире болгон. Бу ӧйдӧ Новгородский республика улай ла Швецияла јуулашкан. 1240 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 15 кӱнинде новгородский ополчениеле швед черӱниҥ ортозында Невага Ижора суу киргенинде јуу-јепселдӱ тартыжу болгон. Орус черӱни князь Александр Ярославич Невский баштаган. 1300 јылда шведтер Охты суу Невага киргенинде Ландскрона деп шибее туткан, је бир јылдаҥ новгородтыҥ дружиназы ла тургун карелдери биригип, шибеени орды јок эткен. Бу шибее болгон јерде Кеваныҥ оозында новгородский саду ӧдӧр јер рынок болгон. XV чакта Новгородский республикада Ижорский јер Великое княжество Московскоеге бириккен. Орус-швед јууда (1610—1617) орус черӱ јеҥдиртеле (Столбовский мир, 1617) Неваныҥ јанында јерлер Шведский Ингерманландияга кирген, саду ла администрациялык тӧс јери Ниен калада, 1611 јылда Ландскрона деп шибеениҥ ордына тудулган Ниеншанц деп шибееде болгон.
Культура ла кеендик
Санкт-Петербург — телекейлик учурлу культуралык тӧс јер, Россияны «Культуралык столица» дежет. Калада 8464 культуралык энчиниҥ объекти (тӱӱки ле культураныҥ кереези), ол тоодо 4213 федерал учурлу объекттер, бастыра кереестердиҥ 10 %, Россия Федерацияныҥ корулу объекттери. Санкт-Петербургта бир канча јайаандыкла колбулу вузтар: Н. А. Римский-Корсаковтыҥ адыла адалган Санкт-Петербургский государственный консерватория, А. Я. Ваганованыҥ адыла адалган орус балеттиҥ Академиязы, Сценический кеендиктиҥ Российский государственный институды, Репинниҥ адыла адалган Санкт-Петербургский институт живописи, скульптуры и архитектуры, А. Л. Штиглицтиҥ адыла адалган Санкт-Петербургский государственный художественно-промышленный академия, Рерихтиҥ адыла адалган Санкт-Петербургский художественный училище,Кино ло телевидениениҥ Санкт-Петербургский государственный институды. Калада 10-го јуук киностудия, олор ортодо «Ленфильм», «Леннаучфильм».
Кӱӱ
2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26 кӱнинде каланыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ 310-јылдыгында Санкт-Петербург керегинде кожоҥдор кожоҥдолгон. 4335 кижи Исаакиевский тепсеҥде симфонического оркестрдиҥ ойыныла 1 частыҥ туркунына 14 кожоҥ кожоҥдогон. Бу керек Гиннесстиҥ рекордторлу бичигине кирердеҥ айабас.
Эл-јон
Санкт-Петербургтыҥ эл-јоны: кижи. Санкт-Петербург — телекейде эҥ ле тӱндӱктей турган, јоныныҥ тоозы бир миллионноҥ кӧп кала. Онойдо ок Санкт-Петербург Россияныҥ миллионник-калаларыныҥ ортодо эҥ ле кӱнбадыштай турган кала. Европада калалардыҥ ортодо јонныҥ тоозыла ол Москва ла Лондонныҥ кийнинеҥ ӱчинчи јерде турат, јонныҥ тоозыла тӧс эмес калалардыҥ ортодо баштапкы јерде. Инновационный сценарий аайынча 2030 јылга калада 5,9 миллион кижи болор. Кала — Санкт-Петербургский агломерацияныҥ тӧс јери. Текши јери 1439 км², Москваныҥ јерин (2011—2012) јаанатканыныҥ кийнинде Санкт-Петербург јериниҥ кемиле бистиҥ ороондо экинчи јерде.
Эмчилик
2015 јылда калада здравоохранениениҥ кеми Россияда бир канча кӧргӱзӱлерле бийик, онойдо ок ороондо эҥ ле јабыс ӧлӱм (смертность). 2012 јылдаҥ ала медицинский оборудованиениҥ модернизациязы ӧткӱрилет, јонныҥ диспансеризациязыныҥ чыҥдыйын кӧдӱрер программа иштейт, медицинский ишчилердиҥ јадар јерлериниҥ айалгазын оҥдолторы јанынаҥ программа база иштейт.
Санкт-Петербургта кӧп саба эмчилик учреждениелер Российский Федерациянныҥ эмчилик Министерствозыныҥ системазына кирип, тӧрт бӧлӱкке бӧлӱнет: Санкт-Петербургтыҥ Башкарузыныҥ эмчилик аайынча Комитедине башкарткан, РФ-ныҥ Минздравыныҥ федерал учреждениелериниҥ, ФМБА-ныҥ федерал учреждениелериниҥ ле Ленинградский областьтыҥ учреждениелериниҥ (каланыҥ јеринде). Санкт-Петербургтыҥ башкарузыныҥ эмчилик Комитеди государстволык јаҥныҥ эмчилик политикада бӱдӱрер органы болуп јат. РФ-ныҥ Минздравыныҥ системазына кирип турган учреждениелеринеҥ ӧскӧ калада ӧскӧ ведомстволордыҥ учреждениелери бар, онойдо ок негосударственный учреждениелер.
Кейде транспорт
Пассажирлер тартар кейде транспорт Пулково аэропорт ажыра ӧдӧт, каланыҥ тӱштӱк јанында. Пассажир тартар бир ле аэропортту калалардыҥ ортодо Санкт-Петербург Европада эл-јоныныҥ тоозыла јаан калалардыҥ бирӱзи. 2018 јылда пассажиропоток 18 млн кижи болгон. 2013 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала јаҥы централизованный пассажирский терминал иштейт, ол международный рейстерди јеткилдейт. Калада государстволык авиакомпания «Россия» бар.
Темирјол
Санкт-Петербургский темирјол узел — ороондо московскийдиҥ кийнинеҥ экинчи јерде, тудулган ӧйиле Россияда баштапкы темирјол — темирјолдыҥ тӱӱкизинде (Царскосельский темирјол) XIX чакта мында башталган. Ол Октябрьский темирјолдыҥ бир бӧлӱги болот, бого беш јаан темирјол вокзал кирет: Балтийский вокзал (Санкт-Петербург), Витебский вокзал, Ладожский вокзал, Московский вокзал (Санкт-Петербург), Финляндский вокзал; јети радиальный ууламјы: Выборгский, Приозёрный, Волхостроевский, Киришский, Московский, Новгородский, Витебский, Варшавский, Нарвский, Ораниенбаумский; сортировочный станциялар: Санкт-Петербург-Сортировочный-Московский, Шушары (железнодорожный станция); тӧрт припортовый станциялар: Автово (железнодорожный станция), Новый Порт (станция), Ораниенбаум, Бронка. Калада ОАО «РЖД» Октябрьский темирјолдыҥ управлениези бар. Пассажирлерди тӱргени тыҥ «Сапсан» деп поездле Санкт-Петербург — Москва ортодо тартадылар, онойдо ок «Аллегро» деп тӱрген поезд Санкт-Петербург — Хельсинки деп маршрутла, электропоезд «Ласточка», 2018 јылдаҥ ала пригородло јӱрет: Сосновый Бор (кала), Псков, Тосно, Сортавалдаҥ ала турист комплекс Рускеалага јетире.
Кызылјар
Кызылјар Красноя́рск  — Россияныҥ јаан калаларыныҥ бирӱзи, Кӱнчыгыш Сибирдиҥ јаан деген экономикалык, ӱредӱлик ле культуралык тӧс јери. Красноярский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери Россия ичинде текши јериниҥ кемиле экинчи јерде, городской округтардыҥ ортодо Россияда база экинчи. Кала Кӱнчыгыш-Сибирде экономикалык аймактыҥ тӧс јери. Кызылјарды окылу эмес эдип Сибирдиҥ тӧс калазы дежет.
Эмчилик
1886 јылда сыгын айдыҥ 26 кӱнинде Красноярскта Общество врачей Енисейской губернии ачылган. Бу общество лечебницалар, аптека, акушерско-фельдшерский школ ачкан, шиҥжӱ иш ӧткӱрип, эмчилердиҥ съездин ӧткӱретен.
Архитектуралык
1773 јылдыҥ ӧрти каланы јокко јуук эдип кӱйдӱрип ийген, ӧрттиҥ кийнинде 30 ла тура арткан. Тобольсктаҥ геодезияныҥ сержанты Пётр Моисеев келеле, калага петербургский бӱдӱмдӱ линейный планировка тургускан.
Новосибирск
Новосиби́рск (Новосибирск, 1926 јылга јетире — Но́во-Никола́евск) — Россияда эл-јонныҥ тоозы аайынча ӱчинчи јерде кала. Сибир федерал округтыҥ администрацилык тӧс јерине Новосибирский область ла Новосибирский район (кирбейт), Кӱнбадыш-Сибир экономический районныҥ тӧс јери болот. Областной учурлу кала, Новосибирский областьтыҥ город Новосибирск деп муниципал тӧзӧлмӧзи, Россия калаларыныҥ округы деп статусту, ол эл-јоныныҥ тоозыныҥ кӧбиле (Список муниципальных районов и городских округов России) ороондо јаан кала болот. Онойдо ок Новосибирскте Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ Управлениези бар, РФ-ныҥ Сибир федерал округында президенттиҥ представительствозы бар, РАН-ныҥ Сибирский бӧлӱгиниҥ Президиумы ла РФ-ныҥ Кассационный военный суды бар.
Рельеф
Јердиҥ бӱдӱми Новосибирск Приобский платодо Оп сууныҥ јанында турганыла колбулу. Сол јараттай јер јалбак (плоский) рельефтӱ, эҥ бийик јер Карл Маркстыҥ кыры — 151 м. Оҥ јараттай јер дезе јуукаларла, ырынтыларла кезилген, Салаирский кряжтыҥ учы. Оҥ јараттай јаныныҥ эҥ бийик јери — 214 м. Новосибирсктиҥ коомой айалгазы јуука-јарат эрозия (овражная), текши јери 2 муҥ гектар кире: каланыҥ ичинде 150 јаан ла кичинек јуукалар, улустыҥ иштеринеҥ там јаанайт.
Кызылјар
Рельеф
Калада рельеф тӧҥдӧрлӱ; айландыра кырлар, Столбы деп национал парк, Центральный ла Железнодорожный аймактар јабызак јерде, Академгородок Саян кырда, Советский ле Октябрьский аймактар тӧҥдӧрдӧ.
Ӧзӱмдери
Кала лесостепь ле кырларлу зонада турат; кӧп сабада мында карагай, мӧш, тыт, кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт.
Новосибирск
Тӱӱкизи
11.5.1909 јылда Ново-Николаевскте сӱреен јаан ӧрт болгон. Ӧрт бир канча кӱн болгон. 794 тура, јанында чеден-кажааныла кожо, каланыҥ 22 кварталы кӱйген, 6 муҥнаҥ артык кижи јадар јери јок арткан (олордыҥ кӧп сабазы Каменка деп сууныҥ јарадыла одуланып јаткан). Ӧрттиҥ текши коромјызы, эткен чыгымы 5 млн салковой алтынла. Ӧрттиҥ кийнинеҥ тоолу ла кӱннеҥ брюшной тифтиҥ ле холераныҥ эпидемиязы башталган. Бу ла 1909 јылда Оп деп станция Новониколаевск деп ӧскӧртӧ адалат.
Маанызы
Новосибирск каланыҥ маанызы диагональла бӧлинген бӧс, ӱстӱги оҥ толугынаҥ алтыгы сол толугы јаар јаан толку кӧк перевязьту. Мааныныҥ ӱстинде сол келтейи — јажыл. Алтыгы оҥ келтейи мааныныҥ — ак. Ӧҥдӧр нени темдектейт: јажыл — су-кадык, Сибирдиҥ су-кадыгы, ак — Сибирдиҥ арузы ла ак кары. Кӧк лента — кала турган Оп суу. Мааныныҥ тууразы ла сыны 2:3.
Текши айалгазы
1990-чы јылдарда Новосибирскте экономика уйааарда, бу кала јажытту-полутеневй импорт ӱлештирер тӧс јер боло берген, бу айалга кичӱ бизнес ле сектор услугта тыҥ ӧзӱм берген. 2000 јылдарда экономикалык ӧзӱм башталарда, кала ӧзӱмин курсак-импортозамещениеде база тӱргендедип баштаган. Наталья Зубаревичтиҥ экономико-географ шиҥжӱлеринде Новосибирск эмдиги ӧйдӧ промышленный специализациязын јылыйткан, оныҥ ордына сектор услугты, транспортты, логистика ла билимди ӧскӱрген.
Пермь
Пермь — кала Россияныҥ Европей јаныныҥ кӱнчыгыш келтейинде Кама сууга Чусовая суу бириккениниҥ алты јанында турат, Пермский кырайдыҥ ла Пермский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Транссибирский магистральдыҥ транспортный узелы, сууда порт, Пермский кырайдыҥ административно-территориальный бӧлӱги деп статусту, кырай учурлу кала ла каланыҥ округы деп муниципал тӧзӧлмӧ. Уралдыҥ јаан кӧп отрасльду промышленный, билим ле культуралык тӧс јери. Эл-јоны — кижи.
Кинематограф
Пермьде кино кӧргӱзер баштапкы заведение (электротеатр) 1896 јылда Большой Ямской оромдо (эмди Пушкинниҥ оромы) В. М. Михайлованыҥ туразында табылган, ол тушта оны «Иллюзион» дежетен. Калада баштапкы специализированный «Триумф» деп кинотеатрга тураны 1913 јылда туткан, Покровский оромдо.
Совет ӧй
1927 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱнинде Пермь ле Мотовилиха деп ишмекчи посёлок јаҥыс кала болуп бириккен. 1930 јылда моторостроительный завод № 19 тудулып баштаган (кийнинде — Сталинниҥ, оноҥ Свердловтыҥ адыла адалган завод болгон, эмди — Пермский моторостроительный комплекс). 1931 јылда Мотовилиха таҥынаҥ каланыҥ статусын алып, Молотово боло берген, 1938 јылда Пермьле кожулып, Молотовский аймагы болгон (эмди — Пермьниҥ Мотовилихинский аймагы).
Пермь ле каандар
. Фотојурукты 1918 јылдыҥ кандык айында оромныҥ фотографы Пермьниҥ Сенной тепсеҥинде эткен]] 1873 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9 кӱнинеҥ ала 11 кӱнине јетире Пермьде јолой великий князь Алексей Александрович болгон. Ого учурлай Алексеевский реальный училище ачылган.
Эмдиги ӧй
2000—2010 јылдарда Пермьниҥ общественно-политический јӱрӱминде тӧс ууламјы — јаҥы культуралык политиканы  кырайдыҥ башкарузы регионныҥ идеологический ле экономический модернизациязыныҥ тӧзӧлгӧзи деп чотогон.
Каланы тӧзӧгӧни
Татищев, завод тӧзӧлип турарда, ондо болгон. ''«Описание Уральских и Сибирских заводов. 1735 г.»'' деп рукописьте В. И. де Геннин бичиген: «И по определению ево, генерала лейтенанта, оный завод начат строить мая 4-го дня 1723 года и построен по январь месяц 1724 года». Егошихинский (Ягошихинского) јес кайылтар заводты 1723 јылда тудуп баштаган деп 1995 јылдаҥ ала чотолот Пермьниҥ тӱӱкизиниҥ башталганы деп чотойт.
Эмчилик
Стационар эмчилик болуш јетирери јанынаҥ Пермде 5724 јадала эмденер орын ла 865 тӱште эмденер стационар орын (поликлиникаларда), онойдо ок 244 орын јаҥы чыккан балдар кӧрӧр акушерский стационарларда.
Омск
Кудай јаҥы
Јаҥы Слободада Аптечный ла Почтовый оромдордыҥ бириккенинде баштапкы таш магометан мечетти тутсын деп 1827 јылда Министерство внутренних дел јӧп берген 1938 јылда Баштапкы соборный мечет јабылган, 1960 јылдарда мечетти бызып койгон.
Совет ӧй
1921 јылдыҥ јайында Омск каланыҥ культуралык ла экономикалык јӱрӱминде јаан солунталар боло берген. Сибирдиҥ администрациялык тӧс јери Новониколаевск (Новосибирск) калага кӧчкӧн, ондо литературалык тӧс јер боло берген. Бу ла јылдыҥ кӱзинде каланаҥ Сибгосиздат ла «Советская Сибирь» газеттиҥ редакцияязы јӱре берген.
Омск XIX чакта
XIX чакта Омск Арасей империяныҥ Акмолинский областиниҥ ле Кӱнбадыш-Сибирский генерал-губернаторствоныҥ администрациялык тӧс јери боло берген, кийнинде Степное генерал-губернаторствоныҥ, эмдиги тӱндӱк Казахстанныҥ ла Кӱнбадыш Сибирдиҥ јаан јерин кийдирген. Омскта Акмолинский область ла Кӱнбадыш Сибирдиҥ генерал-губернаторыныҥ резиденциязы турган.
Промышленность
Калада кӧп тоолу јеҥил ле аш-курсак эдер предприятиелер иштейт. Этле «Омский бекон» иштейт, сӱт-завод «Манрос М» («Вимм-Билль-Данн» компанияныҥ) ла Омский завод плавленных сыров Омский областьтыҥ јеринде тӧрт Теплоэлектроцентраль (ТЭЦ) ле кӧп тоолу котельныйлар бар, олордыҥ кӧп сабазы муниципал предприятиениҥ балансында «Тепловая компания», арткандары ведомственный.
Баштамы ла орто ӱредӱ
Школдордо социальный педагогторлу тӧс јерлердиҥ 109-да психологтор иштейт. Омсктыҥ кажы ла школы Интернет сетьте иштейт, компьютерный оборудованиелӱ. 2008 јылдыҥ јаҥар айында ресурсный центр информатизации образования иштеп баштаган, бу тӧс јер консультационно-методический ле справочный болушты ӱредӱчилерге јетирет. 2013 јылда калада «Перспектива» деп методический тӧс јер иштеп баштаган.
Бийик ӱредӱ
1930 јылда Омскта база бир вуз технический ууламјылу — Сибирский автомобильно-дорожный институт (СибАДИ), эмди Сибирский автомобильно-дорожный университет (СибАДУ). Бу ла јылда Том-Турада Сибирский институт инженеров транспорта ачылган, 1961 јылда институт Омскка кӧчӱрилген, ады Омский институт инженеров транспорта боло берген; эмди ол Омский государственный университет путей сообщения (ОмГУПС).
Эмдиги ӧй
СССР јоголгон кийнинде экономический кризис калада айалгага коомой салтарын јетирген. Промышленный производство ло строительствоныҥ кеми кезем јабызап, ишјоктордыҥ тоозы кӧптӧгӧн. 1990-чы јылдарда Омскта административно-территориальный бӧлӱнгени кубулган.
Кӱӱ
Омск региондо кӱӱ культуралык тӧс јери боло берген. Омскта Омский академический симфонический оркестр иштейт, Камерный оркестр , Орус калыктыҥ государственный Омский хоры , Омский духовой оркестр. Омский областной филармонияныҥ концертный залында ла органный залда ӧдӧт.
Дондо Ростов
Экологиязы
Водопровод арутаар тӧс сооружениелер 1929, 1934 јылдарда тудулган, 1976 јылда јаҥыртылган, эскиргени 80—90 %. Проектный производительность — бир конокко, је эскизинеҥ улам јӱк ле   бир суткада.
Дополнительный ӱредӱ
Калада 9 детско-юношеский спортивный школ (№ 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10), Дворец творчества детей и молодёжи, Центр детского творчества Ворошиловского района, Дом детского творчества Железнодорожного района, Центр дополнительного образования детей Октябрьского района, Центр развития творчества детей и юношества Первомайского района, Центр внешкольной работы «Досуг» Пролетарского района, Дом детского творчества Советского района, Центр детского и юношеского туризма и экскурсий, Информационно-методический центр, два Центра психолого-педагогической, медицинской и социальной помощи (в Октябрьском и Советском районах).
Кудай јаҥы
Армян апостольский серикпе
Промышленность
ОАО «Ростсельмаштыҥ» продукциязы Россияныҥ 60 % рыногында бар, регионал рынокто «Донской табак» — 12 %, «Балтика-Дон» — 96 %. Россия Федерацияда вертолёттор эдер јаҥыс предприятие, «Тӱштӱк Русь» деп јарлу предприятие кӱнкузук ӱстиҥ јаан деген производители ле экспортёры.
Карындаштык калалар
2013 јылда Дондо Ростов ло Плевен калалардыҥ карындаштык колбулардыҥ 50-јылдыгы болгон, 1963 јылда эки каланыҥ бирлиги окылу темдектелген. Онойдо, Плевен финский Каяниниҥ кийнинде, донской столицаныҥ экинчи карындажы болуп јат. Алдында Дондо Ростовтыҥ карындаштык калаларыныҥ списогы :
Јарлу улузы
Бу аллеяда чолмондор салынган улус: Жданов Юрий Андреевич, Берест Алексей Прокофьевич, Левшин Владилен Иванович, Ильинская Тамара Ильинична, Вартанян Геворк Андреевич, Удодов Иван Васильевич, Балаев Георгий Михайлович, Печерский Александр Аронович, Корнилов Евгений Алексеевич, Красниченко Леонид Васильевич, Никулина Евдокия Андреевна, Кегель Владимир Вильгельмович, Розенблит Роман Александрович, Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич, Мазин, Эмилий Александрович, Сарьян Мартирос Сергеевич.
Экологиязы
2021 јылда кочкор айда крандардаҥ кара, јажыл, кӱреҥ суу аккан. Ростовчандар корондолгон деп комудал айдадылар.
Каланы тӧзӧгӧни
1760—1761 јылдарда Дон сууныҥ алтыгы агынында јерлерди туроктордыҥ, крымский татарлардыҥ ордаларыныҥ табаруларынаҥ корулаарга, инженер-капитан И. Веденёвтыҥ проекти аайынча Богатый колодец деп јерде шибеени тудуп баштагандар. Военный инженер А. И. Ригельман бастыра ишти башкарган. Крепостьтыҥ бӱдӱми тогус учту чолмондый (в форме девятилучевой звезды) айландыра узуны 3,5 км болгон. Шибееде эки форштадт: Доломановский ле Солдатский, олор Донды јакалай эмдиги Доломановский переулоктоҥ Ворошиловский проспектке јетире болгон. Ичинде јети кууй ором ло ого удура јети ором болгон, јеринде гарнизон јадар туралар ла јепсел салар јер тудулган. Гарнизондо тӧрт муҥ кижинеҥ артык болгон, база муҥ кире кижи шибеени айландыра јаказында јаткан.