cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чейнина, Ольга Алексеевна
Биографиязы
Ольга Алексеевна 1933 јылда, кичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱнинде Майма аймакта Карасук јуртта чыккан. Адазы Суразаков Алексей анчы кижи болгон. Јиит ле тужында оорудан улам божоп калган. Энези Савкина Арина Александровна колхозтын ишмекчизи ле болуп јӱрген. Јууныҥ кӱч ӧйинде балдар јаан улусла теҥ тай иштеген. Ольга Алексеевна 12-13 јаштуда фермада учетчик болуп, абралу, јууныҥ инвалиди, јаҥыс колду кижиле кожо флягалу сӱтти јууп сӱтзаводко апарып тургандар. 1952 јылда областной национальный школдо 7 классты божоткон. Оноҥ ары эмчиниҥ ӱредӱзине кирип, 1954јылда божоткон.
Иштеерге јиит кысты ыраак Улаган аймактыҥ Саратан јуртына ийген. Бу ла ӧйдӧҥ ала амыралтага 1984 јылда чыкканча эмчи болуп иштеген. Баштапкы ӧйлӧрдӧ ого сӱрекей қӱч болгон, алтай тил билбес, орус албаты ортозында чыдаган балага, ыраак Саратанда јӱрӱмге эптежип, улусла куучындажар керек болгон. Је јана баспас јиит кижи, ончо уур кӱчтерди ӧдӱп, алтай тил ӱренип, јакшы иштей берген. Кичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде 1955 јылда Ольга Алексеевна Чейнин Ким Антоновичле айыл-јуртту болуп, беш бала азырап чыдаткан: Надежда, Вера, Сергей, Светлана, Алексей. Јаан кызы Надежда узак јылдарга немецкий тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Вера тӱӱкиниҥ уредӱчизи болуп узак јылдарга иштеген, бир кезек ӧйдӧ Саратанныҥ орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры болуп иштеген. Ол ло ӧйдӧ јурттыҥ тӱӱкизин јууп, школдыҥ ӧмӧлигиле кожо кичинек музей ачкан Саратан јурттыҥ тӱӱкизиле. Уулы Сергей Кимович Улаган аймактыҥ РОВД-ныҥ бӧлӱгинде иштеген, он јылдан ажыра аймакта ГИБДД-ны башкарган. Кызы Светлана английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп калада республиканский гимназияда јирме јылдан ажыра иштеп јат. Алексей телемастердиҥ ӱредӱзин божодып, тӧрӧл јуртында иштеп јат.
Ижи
1954 јылдан бери иштеп, јуртта чыккан қӧп балдардыҥ киндик (кӧй) энези болуп, јаан томјыда јӱрген. Ол ӧйдӧ ыраак турлуларга једерге кӧӧлик јӱрер јолдор јок болгон. Кандый да ыраак тайгада кижи оорыза, ого атту једип, ончозын эмдеер керек болгон. Оору улуска тӱнде де, јут-јулакай кӱнде де барарга келишкен. Школдыҥ интернадында јаткан малчылардыҥ балдарыныҥ су- кадыгын шиҥдеп, ару-чек болорго ӱреткен. 30 јылдыҥ туркунына канча кижиниҥ јӱрӱмин аргадап. бойын бир де карамдабай иштеген. Јурттыҥ улузыныҥ ортодо јаан томјыда болуп, јондык иште экпиндӱ турушкан. Канча катап јурт језениҥ депутады болуп кӧстӧлгӧн, ӱй улустыҥ биригӱзин кӧп катап башкарган. 1984 јылда су-кадыгы уйадап, амыралтага барган. 2005 јылда кандык айдыҥ 17-чи кӱнинде јаан оорудаҥ улам јада калган.
Кайралдары
Улаган аймактын башкарузы Ольга Алексеевнаныҥ ижин бийик баалап, темдектеген. 1962 јылда «Отличник здравоохранения» деп значокло, 1970 јылда «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», деп юбилейлик медальла, эки катап: 1973 ле 1976 јылдарда «Победителю соцсоревнования» деп значокторло кайралдаткан. 1968 јылда «Медаль материнства» деп кайрал берген. Узак јылдарга ак-чек иштеген учун јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнинде 1983 јылда «Ветеран Труда СССР» деп кӱндӱлӱ атла адаткан.
Шатинов, Шатра Пепишевич
Шатра (Николай) Пепишевич Шатинов (сыгын айдыҥ 5 кӱни 1938, Ӱлегем — кӱчӱрген айдыҥ 11 кӱни 2009) — поэт, драматург, кӧчӱреечи. СССР бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1978), Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2007), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Тергеелик премияныҥ лауреады (2009). Сӧӧги — майман.
Биографиязы
Шатра Пепишевич Шатинов сыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде 1938 јылда Оҥдой аймактыҥ Ӱлегем јуртында ӱредӱчи улустыҥ билезинде чыккан, јаш тужы Боочы јуртта ӧткӧн.
Ада-энези
30-чы јылдарда Шатиновтыҥ ада-энези Оҥдой аймактыҥ башка-башка јурттары сайын улусты бичикке ӱреткендер. Адазы 1940 јылда черӱге алдырткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу jyyдa 1944 јылда Совет Белоруссияны јайымдаган јууларда јеҥ јастанып јыгылган. Энези эрчимдӱ комсомол кижи болуп, «Кызыл Ойрот» деп областной газеттиҥ бӱктеринде јарлалып турган агитациялык ӱлгерлер чӱмдеген. Јаҥыскан эки бала чыдаткан: Роза ла Николай. Јаан кызы, Роза, ӱредӱчиниҥ ижин талдап алган.
Ӱредӱлӱ јылдары
Јаштаҥ ала оҥ кӧзинеҥ соныгып (јаш тужында кӧзине черет тийген), Шатра Шатинов озо Боочыныҥ баштамы школын божодып, оноҥ областной национал ортолык школго киреле, 1957 јылда божодып јат. Ол ло јылда Горно-Алтайсктыҥ пединститудыныҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ алтай бӧлӱгине кирет. Мында оныла коштой, ол туштагы јиит поэттер Эзендей Тоюшев, Таныспай Шинжин ӱренген. Экинчи курстыҥ кийнинеҥ, Шатра Шатинов ӱредӱзин артыргызып, корреспондент, оноҥ литературный ишчи болуп «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кирет. Кийнинде оны бичик чыгартуныҥ редакторына кычыргылайт.
1967 јылда јаан конкурс ӧдӱп, Ломоносовтыҥ адыла адалган МГУ-ныҥ философиялык факультединиҥ 1-кы курсына кирет.
1993—1997 јј. национал театрдыҥ труппазы тӧзӧлӧнинеҥ, Шатиновты ӱредӱчиниҥ ижине Москвадагы М. С. Щепкинныҥ адыла адалган бийик театрал училищеге кычыргылайт.
Божогон јылы
Шатра Пепишевич 2009 јылда, 71 јаштуда јаан оорудаҥ улам јада калган.
Јайаандык ижи
Поэттиҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Ӧскӧн јерим» «Родная земля» 1963 јылда Горно-Алтайскта кепке базылган. Ээчий:
Шатра Шатинов тыва, јакут поэттердиҥ ӱлгерлерин кӧп кӧчӱрет. Орус классиканаҥ А. П. Чеховтыҥ, Н. В. Гогольдыҥ, А. Н. Островский ле ӧскӧлӧриниҥ пьесаларын, М. Ю. Лермонтовтыҥ ӱлгерлерин, А. С. Пушкинныҥ «Евгений Онегин» романыныҥ ӱзӱктерин кӧчӱрет.
2020 јылда «Телекейлик классика алтай тилле» деп бичик кепке базылат. Анда Шатра Шатиновтыҥ кӧчӱргениле Уильям Шекспирдиҥ «Гамлет» ле «Ромео ло Джульетта», Эдуардо де Филиппоныҥ «Цилиндр» деп пьесалары чыгат.
Кан-Оозы аймактыҥ мак кожоҥыныҥ сӧстӧриниҥ авторы болуп јат.
Критиказы
Н. М. Киндикованыҥ темдектегениле: «Шатиновтыҥ бийик ады — Поэт: сӧскӧ сескир, сӧскӧ олјолоткон, сӧскӧ бактырткан. Бу јолдоҥ чыгып, ол тура барып болбойт. Оныҥ чӱмделгени чыҥдыйыла быжу, ӱргӱлјик болгоныла аҥыланат. Шатра Шатинов — бичип баштаганынаҥ ла ала лирик… Кӧп ӱлгерлери кожоҥ болуп, јон ортодо таркаган». Шатра Шатиновты бийик кеминдеги поэт деп адагылайт, алтай ӱлгердиҥ культуразыныҥ узы. Шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, Шатра Пепишевичтиҥ творчествозы, јаҥы поэтерге поэтикалык школдыҥ узы болуп јат.
Тизим
Таҥынаҥ бичиктери Јӱрӱми ле јайаандыгы керегинде
Ӱзнези
Ӱзнези (Узнезя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Ӱзнези дух протоки, реки, речной дух.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал јурттаҥ тӱндӱктей, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагынаҥ 20 км ыракта турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, капчал, кайыр кырлары мӧшлӧ, карагайла, кайыҥла, белеле, јойгонло, аспакла, карганала бӱркелген. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 19 ором: Рерихтердиҥ билези, Пионерлердиҥ, Фридрих Ницшениҥ, Кадынныҥ, Лучегорский, Мартаковтыҥ, Јаҥы Јодролу, Радужный, Карагайлу ла о.ӧ.
Јурт Чамал тракта турат, «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱзнези јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 434 кижи болгон, олордыҥ 61 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Эштӱгол (суу)
Эштӱгол (Ештыкол)   — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
(ӧскӧ бичилгениле Егитык-Коль)
Физико-географиялык темдектери
Эштӱгол суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыттыҥ кош суузы Шабланыҥ оҥ јарадыла 40 км кирезинде Эштӱголдыҥ оозы. Сууныҥ узуны —14 км. Јуугында јон јаткан јерлер јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кан-Оозыныҥ јурт јеезези
Кан-Оозыныҥ јурт јеезези (Усть-Канское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кан-Оозы аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Кан-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча Кан-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Кан-Оозыныҥ јурт јеезези аймактыҥ тал ортозы киреде туруп јат. Турган јери канча ӧзӧктӧр бириккен јер. Тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Чарас ичи, тӱндӱк јанынаҥ Канныҥ сазы ла Экинурдыҥ јурт јеезезиниҥ јери, тӱштӱк јанынаҥ Кырлыктыҥ, Сугаштыҥ јери, тӱндӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јери. Јурт јеезениҥ суулары Кӧдургенниҥ, Кӧзӱлдиҥ, Кайсынныҥ, ончозы Чарастыҥ суузына кирет. Кан-Оозыныҥ јанында Алмысту деп кыр, ол кырда куй таш, Ойбок деп телкем ӧзӧк јурт јеезениҥ јери болот. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1053 метрге бийик.
Јурт јеезеге кирет
Јурт јеезеде бир ле јурт — Кан-Оозы, ол администрациялык тӧс јер болот.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3528 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ыштугол (суу)
Ыштугол (Етугол) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ыштугол башталганында Таҥкылукарасуу деп адалат (Танклукарасу).
Физико-географиялык темдектери
Бу суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Ыштуголдыҥ оозы Аркыт сууга 18 км оҥ јарадынаҥ кирет. Cууныҥ узуны 10 км. Јуук ла деген јурттар Кӧксу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр ле Кујурлу јурттары.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Катандуныҥ чӧли
Катандуныҥ чӧли — (Катандинская степь) Алтай Республикада Кӧксу-Оозы аймагыныҥ јеринде јаан эмес чӧл. Тӱндук јанынаҥ Теректӱниҥ сындары ла тӱштӱк јанында Кадын суу агат. Бу чӧлдиҥ узуны 6 км, тууразы - 5 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик.
Јердиҥ аайы
Катандуныҥ ла Абайдыҥ чӧлдӧри коштой јадат. Катандуныҥ чӧлиниҥ кӱнчыгыш келтейинде Тӱҥӱр јурт турат. Чӧлди кечире бастыра јолдор Ӱч-Сӱмер туу јаар ууланат.
Климады
Чӧлдиҥ климады орто-континентал. Карлу, салкынду, соок кыш. Јай кыска ла серӱӱн. Чаган айда эн ле соок кӱндердиҥ температуразы 35-40 °С, јаан изӱ айдыҥ эҥ бийик температуразы 30-35 °С. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с. Кардыҥ калыҥы кезик јылда 40—60 см једет. Ортојылдык јуттыҥ кеми 450—500 мм.
Ӧзӱмдери
Чӧлди айландыра кырлар тыт, чиби, кайыҥ, мӧш агашла бӱркелген. Јалаҥ јерлерде јӱзӱн-јӱӱр чӧлдӧ ӧзӧтӧн ӧзӱмдер бар: кара-агаш јиилек, тожла, кулузын, јыракы-ӧлоҥ, ийт-таман, јыдунак, јонјолой, јеҥес, јаргак ӧлӧҥ, баркыруш, баргаа, бастый, алаҥуш, адарткы, кӧкбаш. Ӧлӧндӧрдиҥ ортозында, мешкелер ле јиилектер: уй-кӧс, кой-јиилек, јер-јиилек. Јанысла кӧп чечектер кӧс сӱӱндирет: чӧйгӧн чечек, чымыл-ӧлӧҥ, чаҥкыраш, таш-чечек, таҥдалай, сӱт-ӧлӧҥ, ойоҥот, мандышкан, кӱӱк-таман, кӱн келди. Јерлик согонолордоҥ: кӱмелӱ, кӧбӱрген, калба
Јон јаткан јерлери
Чӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Катанду деп јурт турат.
Кергилов, Карыш Улданович
Кергилов Карыш Улданович (11.01.1961) — бичиичи, кайчы. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы.
Биографиязы
Карыш Кергилов 1961 јылда чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртында чыккан. Орто ӱредӱлӱ школды божодоло, трактористке ӱренип, эки јылдыҥ туркунына тракторист, комбайнер, койчы болуп иштеген.
Јайаандык ижи
К. У. Кергилов 1999 јылдаҥ бери Россияныҥ бичиичилер бирлигиниҥ члени.
Јоло (Аркыттыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Јоло суу Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ сол јарадыныҥ 30 км кирезинде Јоло сууныҥ оозы. Узуны — 14 км. Томул деп кырдыҥ јанында кӧлдӧрдӧҥ башталат. Сууныҥ ортозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1687 метрге бийик. Јуук ла деген јон јаткан јерлер Кӧксу-Оозы аймактыҥ Кујурлу ла Тӱҥӱр деген јурттары, Оҥдой аймактыҥ Ийнеген јурты.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Ӱймен
Ӱймен (Уймень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Ӱймен, ӱй жилище, юрта.
Уй.
Абайдыҥ чӧли
Аба́йдыҥ чӧли — (Абайская степь)Тӧс Азияныҥ кырларыныҥ ортозында ӧзӧк. Бу чӧл тӱндук-кӱнчыгыш јанынаҥ Теректӱктинин сындары ла тӱштӱк- кӱнбадыш јанынаҥ Холзунныҥ сындарынын ортозында јаан тереҥ ӧзӧк болуп јат. Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагыныҥ јеринде јадат. Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.
Ӱймен
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийик кырларга курчаткан, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ӱймен ле Јӱзели деп суулардыҥ бириккенинде турат. Кырлары туй агашла бӱркелген. Тӱс јерлерде тегерик састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 624 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска да болзо, серӱӱн ле чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал,, булан, элик, аҥ, ак-кийик ле тооргы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Кырлу, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Тӧс. Кара-Кӧкшиге јетире тегин гравий јол.
Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан. Бу јуртты алдында «Этап» дежетен. Нениҥ учун дезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде бого пленге кирген немец јуучылдарды туйуктап, колонияда туткан. Агаш јыгар (лесоповал) иш этирткен. 1956 јылдыҥ кийнинде кӧп сабазы Германияга јанган, је бир канчазы арткан ла. Табынча, ӱзеге јуук немецтер тӧрӧлине јана берген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 356 кижи болгон, олордыҥ 74 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Абайдыҥ чӧли
Этимологиязы
Мында Абай суу агып јаткан учун Абайдыҥ чӧли деп адалган. Алтай тилде "абаай" — адазыныҥ аказы; ӱйиниҥ јаан аказы — кайны; алтай фольклордо эпшиге баштанганы;"Абай" деп кижини де адап јат.
Јердиҥ аайы
Оймон чӧлиниҥ кӱнбадыш јанында 50км кире јердеҥ Абайдыҥ чӧли башталат. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1100 метрге бийик, узуны — 25 км, јалбагы 6—9 км. Кӧксуныҥ суузы Кадынга кирет, Абайдын суузы Коксунын суузына кирет. Ак Сас ла Кӧксунын суузы Кадын сууга кирет.
Климады
Чӧлдиҥ климады орто-континенталдаҥ кезем-континенталга солунат. Оныҥ учун кышкы ла јайгы ӧйдӧги температура кезем башкаланат. Кышкыда кезик ойлӧрдӧ сооктор — 40° С градуска тӱжет. Кар јаан јаабайт, тыҥ салкындар ла шуургандар болот. Јай изӱ, тӱште кейдиҥ температуразы 30° С градустаҥ ажа берет. Ортојылдык јурт-чыктыҥ кеми 250 мм кире болот.
Геологиязы
Абайдыҥ чӧли талайдыҥ кемјӱзинеҥ кӧрзӧ Оймонныҥ чӧлине кӧрӧ бир канча бийик. Оныҥ учун кӱнниҥ аайы да башка, эмеш соок. Чӧлдӧ ортојылдык јут-чыктын кеми 370мм. Айландыра турган туулары ла јаан јалаҥдары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Абайдыҥ чӧли јаан городтордоҥ ыраак. Абайдыҥ суузыныҥ ол јанында, јабыстай јерде јаан јиткек сас бар. Бу сас эки сууныҥ ортозында.
Ӧзӱмдери
Абайдын чӧлин курчаган кырлар тыт агаштарла бӱркелген. Јайгыда Абайдын чӧлинде ӧскӧн койу ӧлӧҥ малга јакшы одор, чӧл кышка азырал белетеер јарамыкту јер.Чӧл јӱзӱн-јӱур ӧзӱмдерле, агаштарла, јырааларла, тайаларла бӱркелген. Чӧлдиҥ тӱндӱк ле кунбадыш јанында састу јерлер бар. Чӧлдиҥ кӧп саба јери кыраларлу. Бу кыраларда арба, сула, буудай, рапс ла оноҥ до ӧскӧ аш ӧзӧт. Мында ӧскӧн аш малга кышкыда јакшы азырал.
Јастаҥ ала чӧлдӧ ӧскӧн јӱзӱн-јӱӱр чечектер бой-бойын солуп, орой кӱске јетире чечектейт: адарткы (клевер), ай-каајы (альпийский мак, стародубка), баргаа, быркырууш, јыракы-ӧлӧҥ (белена), ийт-тырмак, калаш-чечек, каҥзабаш (медуница), кӧгӧзин, кыйгак-ӧлӧҥ, кылганак, кулун-чечек (герань луговая), кӱн-келди (огонек), кӱӱк-таман, маҥыр, саргай, убак, чалкан.
Јон јаткан јерлери
Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.
Айу-Туу (суу)
Этимологиязы
Айу медведь, туу гора, суу источник, Айу-Туу суу источник, река с медвежьей горы.
Физико-географиялык темдектери
Айу-Туу суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јеринде агат. Јазатыр сууныҥ оҥ јарадыла 71 км киреде Айу-Туу сууныҥ оозы. Сууныҥ узуны — 12 км. Јуугында јон јаткан јерлер јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Ӱлегемниҥ јурт јеезези
Ӱлегемниҥ јурт јеезези (Хабаровское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Ӱлегем јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱлегемниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Кичӱ-Ӱлегем сууныҥ јарадында турат. Јанында Чике-Таман боочы.јурт јеезениҥ бир деремнези Ӧлӧти боочыныҥ бир келтейинде, Ӱлегем дезе ары јанында. Тууразында Теректиниҥ сындары ла Ӱлегемниҥ тайгалары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938—1017 метрге бийик. Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 647 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кеме-Кечӱ
Кеме-Кечӱ (Октябрьское) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кеме лодка, кечӱ переправа, брод.
Кеме-Кечӱ лодочная переправа.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ, Сайлугемниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран кыйузына јуук јерде, Кадынныҥ јарадында турат. Јуртта 9 ором: Јараттай, Октябрдыҥ, Садтыҥ, Тӧс, Меесте, Кӱрлӱ, Сӱӱнчилӱ, Јалаҥду, Одорлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 956 метрге бийик.
Климады
Климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот: 15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы- 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм. 200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. .
Ӧзӱмдери
Арка туузы агашту, ак јалаҥы одорлу, кӱрентизи кылгалу ашту. Једиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы тӱжӱми јакшы ӧсјадар јер. Мӧш, тыт, чиби, терек, аспак, кайыҥ ӧзӧт. Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Кӧксу-Оозы — Мыйту — Кеме-Кечӱ деп јолдыҥ учы, 84К-39 темдектӱ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 258 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кемчик
Кемчик јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 428 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.
Јери ле јолдоры
Эликманардаҥ ырак јок, тегин грунт јол.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Кемчик јурт Чамал аймакка кирген.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Глюк, Луиза
Луиза Глюк (также Глик) — американ ӱлгерчи, эссеист, филология билимниҥ докторы, Глюк — Стэнфорд ло Бостон университеттердиҥ ӱлгерчизи, Йельле арай тӧрӧӧн эмес"; Йельский университеттиҥ Адъюнкт-профессоры, Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2020), онойдо ок бир канча литературалык сыйлар алган.
Биографиязы
Нью-Йоркто орус ла австро-венгер јериниҥ улузыныҥ билезинде чыккан. Луизаныҥ адазы — бизнесмен Даниэл Глюк (1905—1985), Луиза Глюктыҥ таадазы ла јааназы США јаар кӧчкӧн Эрмихайфальва (Трансильванияныҥ улузы болгон). Адазыныҥ эјези Эльзи (кийнинде экономист) Трансильванияда 1897 јылда чыккан, ӱлгерчиниҥ адазы дезе Нью-Йоркто 1905 јылда чыккан, энези Беатрис Глик (кыс ӧбӧкӧзи Гросби, 1909—2011) Эјези Сюзана 1941 јылда божогон, Луиза чыккалак болгон, сыйны — Тереза Глик (1945—2018) «Ситибанктыҥ» вице-президенти, литератор, Абигейл Сэвидж деп актрисаныҥ энези.
Јиит тужында нервный анорексияла оорыган. 1961 јылда Джордж В. Хьюлеттиҥ школын божоткон, оорыйла колледжке кирип болбогон, 1968 јылга јетире эмденген, коштойынаҥ Сара Лоуренстиҥ ӱлгерлик семинарына јӱрӱп ӱренген. 1963—1965 јылдарда Колумбий университетте ӱренген, оныҥ ӱредӱчилери Леони Адамс ла Стэнли Кьюниц болгон.
Онойдо ло колледжти божотпой, Глюк секретарша болуп ишке кирип алган. 1967 јылда Луиза кижиге барган, келер јылда оныҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы чыккан «Тун бала» («Firstborn», Первенец). 1971 јылда ол Вермонтто Годдард-колледжте ӱлгер чӱмдештиҥ ӱредӱчизи боло берген. Бу ӧйдӧ ол ӧбӧӧнинеҥ айрылган, ойто колледжте кожо иштеген Дж. Драноула туштажып баштаган. 1973 јылда олор уулду боло берген, 1977 јылда эш-бараандар болуп бириккен, је удабай олор ойто ло айрылышкан. 1984 јылда Массачусетсте Уильямс-колледжте англий тилдиҥ кафедразында баш ӱредӱчи боло берген. Глюк Луиза Стэнфордто, Бостондо ло Айовский университеттердиҥ тууразынаҥ келген ӱредӱчи болуп иштеген (1967). Чарльз Шефер Герц — баштапкы ӧгӧни, врач-гастроэнтеролог (1977). Джон Теодор Драноу — экинчи ӧгӧни (1948—2019), бичиичи, ӱредӱчи ле аргачы. Уулы — Ной (Ноа) Драноу (1973 јылдыҥ), эмди Сомельеде. Эјези — Эльзи Глюк (1897—1944), экономикалык билимдерле философияныҥ докторы (1929). Оныҥ эш-нӧкӧри — Соломон Кузнец (1900—1945), экономист ле статистик, Саймон Кузнец деп эономисттиҥ јаан аказы.
Луиза Глюк јайаандык ижинде кӧп тоолу бичиктер чыгарган, ол тоодо: «Тун бала» («Первенец», «Firstborn»),1968; «Саста тура» («Дом на болоте», «The House on Marshland»), 1975; «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»), 1976; 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1980 — «Descending Figure»; 1985 — «Ахиллдиҥ байрамы» («Торжество Ахилла», «The Triumph of Achilles»); 1992 — «Јерлик ирис» («Дикий ирис», «The Wild Iris»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1980 — «Descending Figure»; 1985 — «Ахиллдиҥ байрамы» («Торжество Ахилла», «The Triumph of Achilles»); 1992 — «Јерлик ирис» («Дикий ирис», «The Wild Iris»); 1997 — «Јалаҥдар» («Луга», «Meadowlands»); 1999 — «Јаҥы јӱрӱм» («Новая жизнь», «Vita Nova»); 2001 — «Јӱрӱмниҥ јети ӧйи» («Семь возрастов жизни», («The Seven Ages»); 2004 — «Ӱлӱрген» (поэма «Октябрь», «October»); 2006 — «Аверно» («Averno»); 2009 — «Јуртта јӱрӱм» («Сельская жизнь», «A Village Life»); 2009 — «Јуртта јӱрӱм» («Сельская жизнь», «A Village Life»); 2012 — «Ӱлгерлер» («Стихи. 1962—2012», «Poems: 1962—2012»); 2014 — «Ару ла чындык тӱн» («Верная и добродетельная ночь», «Faithful and Virtuous Night»), 2014 — «Ару ла чындык тӱн». («Верная и добродетельная ночь», «Faithful and Virtuous Night»). Луиза Глюктыҥ јайаандык ижинде эсселер бичиири база јаан учурлу болгон: 1994 — «Теориялар ла темдектегени» («Доказательства и теории», «Proofs and Theories: Essays on Poetry»); 2017 — «Американ аҥылу» («Американское своеобразие», «American Originality: Essays on Poetry»).
Глюктыҥ бир канча бичимелдери орус тилге кӧчӱрилген. «Алты ӱлгерчи» (Шесть поэтов|ответственный=пер. И. Мизрахи|год=1999|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=Абель|страницы=|страниц=103|isbn=5-93270-003-3|тираж) Глюк Л. «Ӱлгерлер» (Глюк Л. Стихи / Poems [двуязычное издание]|ответственный=пер. В. Черешня, И. Мизрахи, Г. Стариковский, В. Гандельсман, М. Дубровская, Л. Панн, Х. Ольшванг|год=2002|издание=|место=Bronx|издательство=Ars-Interpres|страницы=|страниц=98|isbn=0-9718419-1-8|тираж); Глик Л. «Ӱлгерлер» (Глик Л. Стихи|год=2004|ответственный=пер. И. Мизрахи|язык=|издание=Иностранная литература|тип=|месяц=|число=|том=|номер=4|страницы=|issn); Глюк Л. «Ӱлгерлер» (Глик Л.|заглавие=Стихотворения|год=2011|язык=|издание=Зинзивер|тип=|месяц=|число=|том=|номер=5|страницы=|issn); Глюк Л. «Јерлик ирис» (Глюк Л.|заглавие=Дикий ирис|ответственный=пер. Б. В. Кокотов|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Водолей|страницы=|страниц=119|isbn=978-5-91763-108-0|тираж=300).
Ӱлегем
Ӱлегем (Хабаровка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ӱлегемниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, Кичӱ Ӱлегем сууны экијандай турат. Айландыра тайгалары: Кадрин, Сымылты. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар . Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (балобан), боро ылаачын (кречет), мечиртке (сова), ылаачын (сапсан).
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јараттай, Тӱндӱктей, Тӧс, Тӱштӱктей.
Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 2,1 км.
Тӱӱкизи
Јебрен корумдар ла таш бичиктер.
Ук-калыктар
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 353 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Мал-аш ӧскӱрери (азыраары). Таҥынаҥ ээлем. Туризм.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јуҥмалу (суу)
Јуҥмалу (Жумалы) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јуҥмалу дегени ондый аҥ јӱрген јер горный баран.
Физико-географиялык темдектери
Јуҥмалу суу Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде агып јат. Јазатыр сууныҥ оозынаҥ, сол јарадыла 44 км киреде Јуҥмалуныҥ оозы. Сууныҥ узуны 34 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ сууныҥ оозыныҥ бийиги 1846 м. Бу сууга оозынаҥ ӧрӧ 13 км кире јерде Садакпай деп суу кожулат. Јуҥмалу сууныҥ јанында јылу аржан суу бар (Тёплый Ключ).
Јуук деген јон јаткан јер Кош-Агаш аймактыҥ Бел-Ажу јурты.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јыдугем (суу)
Јыдугем (Иедыгем) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јыдугем — Иедыгем, заболоченный лес.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суу ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези (Козульское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кӧзӱл јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јери Кан-Оозы аймактыҥ кӱнбадыш јанына келижет, текши јери аймактыҥ тӧс јерине јетире 10 км, республиканыҥ тӧс јерине јетире 231 км, Јаш-Турада эҥ ле јуук темирјол станцияга јетире 343 км. Чарыш ла Кӧзӱл суулар агат. Јеезениҥ тӧс јери Кӧзӱл (текши јери 124,4 га), јурттаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыштай Кайсын (текши јери 89,17 га) јурт јадат, тӱндӱк јанында — Кара-Суу (текши јери 58,8 га) јурт, ого једерге Кан-Оозы кечире барар керек. Ӧскӧ јурт јеезелерле кыйулары: тӱндӱк-кӱнчыгышта Экинурдыҥ ј.ј., тӱштӱк-кӱнчыгышта Мӧндӱр-Сокконныҥ ј.ј., тӱштӱк-кӱнбадышта Алтай кырайдыҥ јери, кӱнбадышта Айты-коолдыҥ ла Чаргы-Оозыныҥ ј.ј. Кыш мында 170—180 кӱн турат, кӱчӱрген айдаҥ тулаан айга јетире карлу, шуурганду сооктор болот. Јердиҥ кыртыжы 140 см једет. Салкын кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ келет, тӱргени 2 −6 км/час, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 432 мм. Агаштар текши јердиҥ 68 % болот, сас — 27 %. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 951—1088 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Коргонныҥ јурт јеезези
Коргонныҥ јурт јеезези (Коргонское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Коргонныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Коргонныҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк јанында, аймактыҥ тӧс јерине јетире ..км, Республиктиҥ тӧс калазына Улалуга јетире ..км. Јурт јеезеде 2 јурт. Јеринде Чарышка Марал суу кирет, Коргонныҥ ла Шуҥмарыныҥ суулары агат. Чарас ичи чала капчал, кызык јерлӱ, кырлары талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 806 метр кире болот. Тӱс, ак јалаҥ јери ас. Јымжак агаш мында јакшы ӧзӧт: аспак, кайыҥ, јодро, каргана, беле, јайгыда ӧлӧҥ-чӧп тӧ бийик койу чыгат. Јӱзӱн тайалар, јыраалар ла эм ӧлӧҥдӧр кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 630—700 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 752 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Јаҥжыгол (суу)
Этимологиязы
Јаҥжыгол — открытое место, поляна.
Физико-географиялык темдектери
Јаҥжыгол суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ сол јарадыла јанында Јаҥжыгол сууныҥ оозы. Узуны 11 км. Јуук ла деген јон јаткан јер — Кош-Агаш аймактыҥ Бел-Ажу деп јурты.
Гонконг
Гонконг эмезе Сянган  — Азияда тергее. Площадь 1 110,18 км², эл-јонныҥ тоозы: 7 500 700 кижи (2020).
Тайвань
Тайвань эмезе Кыдат Республика  — Азияда тергее. Площадь 36 197 км², эл-јонныҥ тоозы: 23 568 378 кижи (2020).
Јопон
Јопон (日本) — Азияда тергее. Јопон текши јерлери оныҥ Конституциялык кыйулары аайынча 377 975 км², эл-јонныҥ тоозы: 125 410 000 кижи (2020). Тӧс калазы — Токио, окылу тил — јопон тил, акчазы — јопон иена.
Макао
Макао эмезе Аомынь (澳門特別行政區) — Азияда тергее. Площадь 32,9 км², эл-јонныҥ тоозы: 682 800 кижи (2020).
Ӱстӱги Кара-Куш
Ӱстӱги Кара-Куш (Верх-Карагуж) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Майманыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ӱстӱги верхний, кара темный, черный, куш птица, орёл, глухарь.
Ӱстӱги Кара-Куш черная птица, орел, глухарь вверху.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында турат. Айландыра кырлары јабызак, тыҥ бийик эмес. Мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, тыт, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јабыс, аралду јерлерде тегерик састар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 284 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы (адонис), айу-сырга (водосбор), бастый (василек), буланат (кипрей), быркырууш (одуванчик) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: 2-чи Бешјылдыктыҥ оромы, Олјондо, Јииттердиҥ, Кырлу, Юбилейдиҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 498 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары, маала отургызары. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ӱнгӱр (суу)
Ӱнгӱр (Звончиха) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ӱнгӱр — табышту, ӱни тыҥ шумный, громкий, звонкий.
Физико-географиялык темдектери
Ӱнгӱр суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Сууныҥ оозы Кӧксуныҥ оҥ јарадында 37 км кирезинде. Сууныҥ узуны — 16 км. Суу Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарыныҥ ортозыла агат. Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Тӱрген (Кӧксуныҥ кош суузы)
Тӱрген Игнатиха — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Тӱрген — быстрый.
Физико-географиялык темдектери
Тӱрген суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Устье реки находится в 45 км по правому берегу реки Кӧксу. Узуны — 10 км.
Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јолдугем (суу)
Јолдугем (Ильдегем) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јолдугем — јол ло гем(кем) деп эки сӧстӧҥ турат река с дорогой.
Физико-географиялык темдектери
Јолдугем суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Јазатырдыҥ оозынаҥ 25 км кире јерде сол јарадында Јолдугемниҥ оозы. Узуны — 17 км. Јуук ла деген јон јаткан јер Кош-Агаш аймактыҥ Бел-Ажу деп јурты.
Курайдыҥ чӧли
Курайдыҥ чӧли — (Курайская степь) Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде јадат. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чуй сууныҥ орто агынында, Сайлугемниҥ, Чуйдыҥ, Ирбистӱниҥ, Ак-Кемниҥ сын тайгаларына курчаткан чӧл. Курайдыҥ чӧли талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1500—1600 метрге бийик.
Климады
Чӧлдиҥ климады кезем-континентал. Јайгы изӱ кенетийин ле карлу шуурган-јотконло солуна берер аргалу. Соок јок кӱндери 55—60 кӱн. Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 150—200 мм. Тыҥ изӱлерге чӧлдиҥ јери сӱрекей тыҥ кургап, кадып јат. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ чик-јок бийик учун, бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кезем солунат.
Орогидрографиязы
15 муҥ јыл мынаҥ кайра кайылган мӧҥку тоштордоҥ јаан кӧлдӧр (ледниково-подпрудных озёр)табылган. Ол кӧлдӧр ажынала, кайа таштарды быза тееп, кӧчкӧлӧнип чӧл јаар ууланган. Айдары јок јаан толкулардаҥ улам чӧлдиҥ рельефи јаан эдрек чилеп кубулган. Билимчилер бу мындый рельефти дилювиальный морфолитологический комплекс деп адайт. Айдарда Курайдыҥ чӧли сӱрен јаан толкуларлу ошкош болуп калган. Тете сууныҥ оҥ јарадында јер база ондый толкуланкалан немедий. Бу мындый чӧл телекейде кайкамчылу јерлердиҥ бирӱзи.
Кырлыктыҥ јурт јеезези
Кырлыктыҥ јурт јеезези (Кырлыкское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча Кырлыктыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Курайдыҥ чӧли
Орогидрографиязы
Курайдыҥ чӧлиниҥ палеогидрологический морфолитологический айалгазы кырдыҥ скэблендине тӱҥей. Чӧл бойы айландыра турган мӧнкӱ тошту тайгаларыла сурекей јараш ар-бӱткенниҥ корулу јери (заповедник), тошту парк болот.
Кырлыктыҥ јурт јеезези
Географиязы
Кырлыктыҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, регионал учурлу Р-373 темдектӱ кӧӧлик јолдо турат. Јурт јеезенеҥ аймактыҥ тӧс јерине јетире 20 км. Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Кырлык деп сууныҥ јарадында, Ламак деп суу киргенинде турат. Теректиниҥ тайгазы кӱнчыгыш келтейинде болзо, Коргонныҥ тайгалары кӱнбадыш јанында. Кырлык суу Чарышка кожулат. Јурттаҥ Кӧксу-Оозы јаар барза, Кырлыктаҥ Сугаш јаар, јолдоҥ 9 км кире јерде боочы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1125—1139 метрге бийик.
Курайдыҥ чӧли
Аҥ-куштары
Чӧл јердиҥ аҥдары јӱзӱн-јӱур: јоонмойын, койон, тӱлкӱ, бӧрӱ, тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгарган, борсык, јеекен, сарас. Чӧлдиҥ кӧп тоолу кӧлдӧринде башка-башка куштар јӱрет: турна, кара-чилен, коокый кас, кызыл куйрук, сас ӧртӧк. Барынтычы куштардаҥ ала ылаачын (балобан), каракуш (степной орёл), карчага (ястреб), кускун, тарбалјы (беркут), шоҥкор (сапсан). Чӧлдиҥ оок куштарынаҥ јаҥалбай (јалбагай, чиж), јелечи, каргаа, кӱук, кӱле, саҥыскан, талеҥко ло о.ӧ.
Кырлыктыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1126 кижи болгон, олордыҥ 100% алтайлар болгон.
Курайдыҥ чӧли
Ӧзӱмдери
Курайдыҥ чӧлинде Калка јериниҥ куру чӧлдӧриниҥ ӧзӱмдери јайылган: кулузун, кылгайак, маҥыр, самын-ӧлӧҥ (татарник колючий), кӱмелӱ, јеҥес, баргаа, быркырууш. Чуйдыҥ суузын јараттай терек (тополь ларолистный), тал (плакучая курайская ива), тайабаш (курильский чай), чычрана (сарыкат, облепиха), каргана, ийт-тырмак, кӧгӧзин, кӧкпаш (мордовник), тамыр-ӧлӧҥ (подорожник), чалкан, кыйгак-ӧлӧҥ.
Кырлыктыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Курайдыҥ чӧли
Јон јаткан јерлери
Курайдыҥ чӧлинде Кызыл-Таш ла Курай деп эки јурт бар.