cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Краснодар
Тӱӱкизи
1973 јылда Краснодардыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Краснодарский водохранилище тудулган, ол каланы јаскы кирӱ суунаҥ аргадап турган. Краснодардыҥ эл-јоныныҥ тоозы кӧптӧп, миграцияныҥ процесстери башталган. 1990-чы јылдарда каланыҥ оромдорыныҥ озогы аттары ойтодоҥ адалган. 2004 јылдарда калага Калинино ло Пашковский јурттар кожулган.
Экономиказы
2011 јылда City-600 деп списокко кирет (телекейдиҥ 600 јаан калалары, глобальный ВВП-ныҥ  60 %-тин  бӱдӱрген), Mc Kinsey Global Institute деп шиҥжӱ эдер организация тургускан. 2010 јылда консалтинговый компания Краснодардыҥ валовой муниципальный продуктын 12 млрд доллар деп чотогон (22 муҥ доллар бир кижиге). Кала российский региональный 13 столицаныҥ тоозында (экономиказы 0,5 трлн салковойдоҥ кӧп: Краснодардыҥ јылдык ВГП-зы 508 млрд салковой).
Промышленность
Краснодар — Россияныҥ Тӱштӱгиниҥ јаан индустриал тӧс јери. 2015 јылда Краснодарский кырайдыҥ производствозыныҥ 30 %-ти калага келижет. Краснодардыҥ промышленностинде 127 јаан ла орто предприятие бар, муҥнаҥ артыгы малый бизнестиҥ субъекттери. Предприятиелерде 40 муҥ кижи, эмезе ишмекчи улустыҥ 17 %-ти.
Производствоныҥ ууламјылары: керектӱ ископаемыйлар табары, обрабатывающий производстволор, электроэнергия, газ ла суу табары. Калада пищевой ло перерабатывающий промышленность јакшы ӧзӱмдӱ, ол тоодо курсак-тамак ла таҥкы ла о.ӧ. . Тӱштӱк завод уур станкостроениеде (Сединниҥ адыла адалган Станкостроительный завод) јаан дегени болгон. Предприятиениҥ текши јери 48 га, иштеп турган улузы 550 кижи.
Каланаҥ экспортко солод, крахмал, инулин, пшеничный клейковина Албания, Грузия, Молдова, Египет, Йемен, Сенегал ла Танзания јаар аткарылат. Рис-сырец ле кукуруза — Великобритания јаар. Кургаткан горох — Индия ла Пакистан јаар.
Ӱредӱлик ле билим
Калада бийик ӱредӱлӱ заведениелер:
Орто профессионал образованиениҥ учреждениелери:
Библиотекалар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Балдардыҥ библиотекалары
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кереестер
Краснодарда архитектураныҥ кереези  — Шуховский башня, инженер ле билимчи Владимир Григорьевич Шуховтыҥ проектиле 1935 јылда тудулган. Мынаҥ ӧскӧ федерал учурлу туралар: Краснодарский филармония ла Кышкы театр, архитекторы А. А. Козлов ло Ф. О. Шехтель (1908 јыл, 1954 јылда реконструкция, архитктор А. В. Титов); М. С. Кузнецовтыҥ туразы (1888—1900 јылдар), эмди мында консерватория.
Илья Репинниҥ јуругы аайынча «Запорожцы» деп кереести Каланыҥ кӱни деп байрамга шылтай 2008 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28 кӱнинде ачкан (жанр городской скульптуры). Кызыл ла Горькийдиҥ оромдорыныҥ белтиринде турат.
2009 јылда кандык айдыҥ 24 кӱнинде Кызыл ла Бабушкина оромдордыҥ белтиринде јазалган фонтанныҥ јанында Александровский Триумфальный арка ачылган, озо ол калага император Александр III келип јӱргенине учурлаган болгон.
2018 јылда кандык айдыҥ 17 кӱнинде «Участковый Анискин» деп кереес ачылган (скульптор Бабак Вадим Вадимович), МВД-ныҥ университединиҥ јеринде.
Јарлу улузы
Каланыҥ јарлу улузыныҥ окылу тооломыры :
Сыгын айдыҥ 27 кӱни
Сыгын айдыҥ 27 кӱни (27 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 270 кӱни (високосный јылда 271 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 95 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 14 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 27 кӱни
Кандык айдыҥ 27 кӱни (27 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 117 кӱни (високосный јылда 118 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 248 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 14 кӱни болгон.
Карагай (Бугузунныҥ кош суузы)
Карагай (Карагай) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Карагай — сосна.
Физико-географиялык темдектери
Карагай суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Бугузун сууныҥ оҥ јарадыла 60 км јерде Карагай сууныҥ оозы. Узуны 17 км. Кош суулары:
Јуук деген јон јаткан јер Кош-Агаш јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кочкор айдыҥ 9 кӱни
Кочкор айдыҥ 9 кӱни (9 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 40 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 325 кӱн арткан (високосный јылда 326 кӱн).
Кочкор айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 27 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 10 кӱни
Кочкор айдыҥ 10 кӱни (10 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 41 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 324 кӱн арткан (високосный јылда 325 кӱн).
Кочкор айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 28 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 28 кӱни
Кандык айдыҥ 28 кӱни (28 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 118 кӱни (високосный јылда 119 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 247 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 15 кӱни болгон.
Оҥныут кошуун
Оҥныут кошуун — ӧвӧр моҥолдыҥ кошуун.
Этимологиязы
Оҥныут — (калка моҥолдоп онгон, Ойрот моҥолдоп оҥғон) — худай;  — -лар. — худайлар.
Кочкор айдыҥ 11 кӱни
Кочкор айдыҥ 11 кӱни (11 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 42 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 323 кӱн арткан (високосный јылда 324 кӱн).
Кочкор айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 29 кӱни болгон.
Чооныҥ јурт јеезези
Чооныҥ јурт јеезези (Чойское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чоо јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чооныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Расположено в северной части Чойского района. Граничит с Верх-Пьянковским, Паспаульским и Сёйкинским сельскими поселениями, а также Красногорским районом Алтайского края и Турочакским районом Республики Алтай. Площадь составляет 52100 гектаров.
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500-600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген. Мӧш, кайыҥ, чиби, јойгон, аспак, тал, јодро агаштар ӧзӧт. Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277—353 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2517 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Сыгын айдыҥ 28 кӱни
Сыгын айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 15 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 29 кӱни
Кандык айдыҥ 29 кӱни (29 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 119 кӱни (високосный јылда 120 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 246 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 12 кӱни
Кочкор айдыҥ 12 кӱни (12 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 43 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 322 кӱн арткан (високосный јылда 323 кӱн).
Кочкор айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 30 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 13 кӱни
Кочкор айдыҥ 13 кӱни (13 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 44 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 321 кӱн арткан (високосный јылда 322 кӱн).
Кочкор айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Каспий талай
Каспи́й талай Каспийское море (Ка́спий, от Caspium mare или Κασπία θάλασσα, Kaspía thálassa) — јердиҥ ӱстинде эҥ ле јаан туйук талай, ӧскӧзиле бирикпейтзамкнутый водоём , јериле эҥ јаан кӧл, туйук, тӱби океанический бӱдӱмдӱ, эмезе ӧткӱре јаан кеми учун талай деп адалар.
Европа ла Азияныҥ бириккенинде јадат. Каспийдиҥ суузы тусту — 0,05 ‰ ала Волга киргенинде ле 11—13 ‰ јетире тӱштӱк-кӱнчыгышта. Тереҥи Телекейлик океанныҥ кеминеҥ (2009) 27,16 метрге јабыс. .
Каспий талайдыҥ текши јериниҥ кеми — 390 000 км² кире бар, эҥ ле тереҥ јери — 1025 м.
Этимологиязы
Эмдиги орус ады Каспийское море, јебрен орус тилде Хвалисьское море (Лаврентьевский летописьте) — јаҥы, бичиктеги ады латин тилле Caspium Mare, эмезе Caspium pelagus, јебрен грек тилле Κασπία θάλασσα (Kaspía thálassa), Κάσπιον πέλαγος (Káspion pélagos; Страбон ло о.ӧ.), база бир гипотеза, јебренде бу талайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында каспий деп укту улустыҥ адыла адалган.
Озодо Каспий 70-јӱзӱн атту болгон, башка-башка калыктар: ла о.ӧ. .
Азербайджан ла Иранда Каспий талайды эмдиги ӧйдӧ Хазар талай эмезе Мазендеран деп адайдылар (Мазендеран калык, Мазендеран провинциюяда Иранда јуртаган калыктыҥ адыла).
Географиязы
Физико-географиялык темдектериле Каспий талай ӱч бӧлӱк:
Условная граница между Северным и Средним Тӱндӱк ле Орто Каспйдиҥ ортозында кыйу Чечень деп ортолыктар — Тюб-Караган туу, Орто ло Тӱштӱк Каспийдиҥ — Чилов — ортолык Ган-Гулу (туу).
Ортолыктар
Каспий талайда 50 орто ло јаан ортолыктар бар, текши јери 350 квадратный километр. Јаан деген ортолыктары: <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Заливтери
Јаан заливтери: <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кара-Богаз-Гол
1995 јылдыҥ сыгын айы Каспийдиҥ кӱнчыгыш јанында тусту Кара-Богаз-Гол кӧл јадат, 1980 јылга јетире Каспий талайдыҥ чичке проливле бириккен залив-лагуназы болгон. 1980 јылда бого дамба туткан, Кара-Богаз-Голды Каспийталайдаҥ айрып, 1984 јылда суу токтодып ӧткӱрер тудум эдилген (гидротехническое водопропускное сооружение), мыныҥ кийнинде Кара-Богаз-Гол бир канча метрге тайызай берген. 1992 јылда проливти ойто орныктырган, је Каспий талайдыҥ суузы Кара-Богаз-Голго кирип, ондо соолып турган. Јылдыҥ ла Каспийталайдаҥ Кара-Богаз-Голго 8—10 кубический километр суу колулып јат, (по кезик јерде — 25 кубический километр деп айдылат), онойдо ок 15 млн тонна тус. Кара-Богаз-Гол талайды соолтып, тузыныҥ кемјӱзине салтарын јетирип турган кӧл болот.
Каспий талайга кирген суулар
Каспий талайга 130 суу кирет, 9 сууныҥ оозы дельта бӱдӱмдӱ. Јаан суулар, Каспийге кирген — Волга, Терек, Сулак, Самур (Россия), Урал, Эмба (Казахстан), Кура (Азербайджан), Атрек (Туркмения), Сефидруд (Иран). Крупнейшая река, впадающая в Каспийге кирген эҥ јаан суу — Волга, ортојылдык кирген суузыныҥ кеми 215—224 кубический километр. Волга, Урал, Терек, Сулак ла Эмба суулар Каспийге кирген сууныҥ 88—90 % бередилер. Бир јылга ортодо 290 км³ суу кожулат.
Сарыкамыш котловинада кӧлдӧ суу кӧпчизе, Узбой (эмди ол кургап калган) сууныҥ коолыла Каспийге база суу киретен болгон.
Каспийди јараттай тергеелер
Каспий јанында тергеелердиҥ башкаруларыныҥ ортодо экономикалык конференциязы: Каспий талайдыҥ јарадында беш тергее бар :
Каспийдиҥ јанында калалар
Россия <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Каспий талайдыҥ портовый калазы болуп Астрахань чотолот, је ол талайдыҥ јарадында эмес, Волганыҥ дельтазында турат, Каспийдиҥ јарадынаҥ тӱндӱктей 100 километр киреде;
Азербайджан
Туркмения
Казакстан
Иран
Тереҥиниҥ солунып турганы
1870-чи јылдарда Каспийдиҥ тереҥин кемјигени Каспий талайдыҥ тереҥи солунып турганын билимчилер климатлык, геологиялык ла антропоген шылтактардаҥ улам деп јартайт. Калганчы 3 муҥ јылга сууныҥ бийиги 15 метрге солунган. Эмдиги айалгазы, солуныжы Волганыҥ коолында јут-чыктыҥ кеминеҥ, талайга чачкан суузыныҥ кеминеҥ камаанду. Каспий талайдыҥ тереҥин инструменттерле кемјиири ле оны улай шиҥдеери 1837 јылдаҥ ала ӧткӱрилет, оноҥ бери эҥ ле бийик суу 1882 јылда болгон (−25,2 м), эҥ ле јабыс — 1977 јылда (−29,01 м). 1929 јылдаҥ ала 1941 јылга јетире Каспийдиҥ суузы кенейте кӧдӱрилген −25,88 ала −27,84 метрге јетире. 1978 јылдаҥ ала суу бийиктеген, 1995 јылда −26,7 м јеткен, 1996 јылдаҥ ала ойто суу јабызап баштаган, XXI чакка јетире уулалып, орто скорости ≈0,75 м 10 јылга. Талайдыҥ суузыныҥ бийиги 2001 јылда −27,17 м тӱшкен, оноҥ ойто кӧдӱрилген,2002 јылда 2 см-ге, 2003 јылда — 4 см-ге, 2004 јылда — 8 см-ге, 2005 јылда — 12 см-ге. 2006 јылдаҥ ала Каспий тайызап јат. Каспий талайдыҥ суузыныҥ бийиги (орто кеми) 2016 ла 2017 јылдарда −27,99 м.
Текши јери, тереҥи, сууныҥ объёмы
Каспий талайдыҥ текши јери ле суузыныҥ кеми билдире солунып турат, ол суузыныҥ бийиги кубулганынаҥ камаанду. Суу −26,75 м бийик болзо, текши јери 390 000 квадратный километр болот, сууныҥ объёмы — 78 000 кубических километр, бу 44 % телекейде кӧлдӧрдиҥ суузыныҥ кеми.
Каспийдиҥ эҥ тереҥ јери — Тӱштӱк-Каспий впадинада, 1025 метр (сууныҥ ӱстиниҥ кеминеҥ). Каспий эҥ тереҥ јериле јаҥыс Байкалга (1620 м) ла Танганьике (1435 м) једишпейјат. Каспийдиҥ орто тереҥи, батиграфический кривойло чотозо, 208 метр болот. Каспидиҥ тӱндӱк јаны — тайыс: тереҥ ле деген јери 25 метрдеҥ кӧп эмес, орто тереҥи дезе — 4 метр.
Тӱндӱк Каспий кышкыда
Кандык ла кӱӱк айларда — суу Орто Каспийде сооп јат, не дезе тайыс келтейинде суузы тӱрген јылып јат. Је сезоныҥ бажында талайдыҥ тӱндӱк келтейинде јылу тош кайылтарына барат, је кӱӱк айда +16…+17 °C јетире јылый берет. Талайдыҥ Орто јанында бу ӧйдӧ +13…+15 °C болот, тӱштӱкте дезе +17…+18 °C једет. Јаскыда сууныҥ јылыганы талайдыҥ суузы јаратка јуук јерде ле ортозындазыныҥ башказы 0,5 °C ӧтпӧйт. Кичӱ изӱ айдаҥ ала сыгын айга јетире талайдыҥ ӱстиниҥ температуразы бир ле тӱҥей болот. Куран айда суу бастыра јерде тӱҥей +24…+26 °C боло берет, тӱштӱк јанында сууныҥ јылузы +28 °C једет. Куран айда температура тайыс заливтерде, темдектезе, Красноводскто, +32 °C једер аргалу.
Кичӱ изӱ айда апвеллинг деп аҥылу айалга болот, качан јайгыда соготон тӱндӱк-кӱнбадыш салкындар сууныҥ јылый берген ӱстин айдап апарарда талайдыҥ суузыныҥ орто кадында соок суу кӧдӱрилет, јаан изӱ ай ла куран айларда апвеллинг тыҥыйт. Оныҥ учун сууныҥ ӱсти соойт (+7…+15 °C). Талайдыҥ ачык јерлеринде кӱӱк айдыҥ учында, кичӱ изӱ айдыҥ бажында температура кенейте кубулат.
Сууныҥ составы
Каспий талайдыҥ суузыныҥ тузы ачык океандийинеҥ башкаланат, је тӱҥейи база бар. Тус јок кош суулар талайдыҥ суузыныҥ тузын астадып јат. Эмдиги ӧйдӧ Каспийдиҥ суузыныҥ тузы тыҥ эмес, океандардыҥ суузына кӧрӧ тузы ӱч катапка ас. Каспийге тус јок агын суулар келип киргенинеҥ улам хлоридтер астап, карбонаттар, сульфаттар, кальций талайдыҥ суузында кӧптӧйт, олор агын сууныҥ тӧс компоненттери болуп јат.
Эҥ ле консервативный иондор; калий, натрий, хлор ло магний. Ас консервативныйы: кальций ле гидрокарбонат-ион. Каспийде кальций ле магнийдиҥ катиондоры Азов талайга кӧрӧ эки катапка кӧп, сульфат-аниона — ӱч катапка.
Талайдыҥ суузыныҥ тузы тӱндӱк јанында кезем башка: Волганыҥ ла Уралдыҥ оозында 0,1 единицы PSU, Орто Каспийдиҥ гранынаҥ 10—11 ед. PSU јетире. Тузы кичӱ изӱ айда тыҥыда астайт. Талайдыҥ суузыныҥ тусталыжы сууныҥ бийигинеҥ ле кирген суулардаҥ камаанду болуп јат.
Тӱбиниҥ рельефы
Каспийдиҥ тӱндӱк јаныныҥ рельефы — тайыс суулу эдректий тӱптӱ тӱссимек аккумулятивнымй ортолыктарлу, средняя глубина Тӱндӱк Каспийдиҥ орто тереҥи 4—8 метр, эҥ тереҥ јери 25 метрдеҥ ашпайт. Мангышлакта бозого Тӱндӱк Каспийди Орто Каспийдеҥ бӧлийт. Орто Каспий јетире ле тереҥ, Дербентте ойдыкта сууныҥ тереҥи 788 метр. Апшерон бозого Рто ло Тӱштӱк каспийди бӧлийт. Тӱштӱк Каспий тереҥ тӱптӱ деп чотолот, тереҥи 1025 метр. Каспийский шельфте ракушечный кумак бар, тереҥ јери баларлу.
Климады
Каспий талайдыҥ климады — тӱндӱк јанында континентал, ортозында — ӧйлӱ-кемдӱ (умеренный), тӱштӱк јанында субтропикалык. Кышкыда ортоайлык температура тӱндӱкте −8…−10 °C, тӱштӱкте +8…+10 °C , јайдыҥ ӧйинде — +24…+25 °C тӱндӱк јанында ла +26…+27 °C тӱштӱк јанында. Тыҥ изӱ — +44 °C — кӱнчыгышта темдектелген.
Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 200 миллиметр; кургак кӱнчыгыш јанында 90—100 миллиметрдеҥ ала тӱштӱк-кӱнбадыш јанында субтропик јаратта 1700 миллиметр. Каспийский талайдыҥ сӧӧлгон ортојылдык кеми 1000 миллиметр, тыҥыда соолгоны Апшерон јарымортолыкта ла Тӱштӱк Каспийдиҥ кӱнчыгыш келтейинде 1400 миллиметр бир јылда.
Агындары
Талайдыҥ ичинде сууныҥ кыймыгы (циркуляция) кийдире аккан суулар ла салкыннаҥ камаанду. Кӧп саба суу Тӱндӱк Каспийге кирип турган учун, тӱндӱк агын кӧп болот. Тӱндӱк агын Каспийдиҥ кӱнбадыш јарадыла коштой агып, Апшерон јарымортолыкка једеле, агын экиге бӧлӱне берет, бирӱзи оноҥ ары кӱнбадыш јаратка коштой агат, экинчи агын Кӱнчыгыш Каспийге ууланат. Билимчилер калганчы шиҥжӱлерге тайанып, айдат, јаан агындардыҥ тӱргенине (амплитуда колебания скорости течений долгопериодных волн) толкулардыҥ амплитудазынаҥ камаанду.
Ӧзӱмдери
Каспий ле оныҥ јарадында 728 бӱдӱм ӧзӱмдер бар. Каспийде кӧп сабада сууда јайылар ӧзӱмдер — сине-зелёные, диатомовые, красные, бурые, харовые ле о.ӧ., чечектердеҥ — зостера ла руппия. Флоразы табылганы неогеновый ӧйгӧ келижет, је кезик ӧзӱмдер Каспий талайга эмезе ӧнӧтийин кижи экелген, эмезе керептердиҥ тӱбине јапшынып келеле таркаган ӧзӱмдер.
Табылганы
Каспий океаннаҥ табылган — оныҥ тӱби јердиҥ океанический бӱдӱмдӱ кыртыжынаҥ турат. 13 млн јыл кайра лет назад образовавшиеся Альпыкырлар табылып, Сармат талайды Средиземный талайдаҥ бӧлӱп ийген. Сармат талай туйуктала берерде, тусту эмес (пресноводное Понтическое море) Понический талай табылган. Соолгон Понтический талайдыҥ ордына Балаханский кӧл (Тӱштӱк Каспийдиҥ ордында) арткан. Балаханский бассейнге Орто Азияныҥ суулары, јут-чык, озогы -Узбой суу кирип, челекенский (торонглинский) Туркменияныҥ кызыл ӧҥдӱ калыҥ свитазы боло берген. 3,4—1,8 млн кайра (плиоценде) Акчагыльский талай болгон, Н. И. Андрусов оныҥ арткан-калганын шиҥдеген. Акчагыльский трансгрессия домашкинский регрессияла солынган (20—40 метрге акчагыльский бассейннеҥ тӧмӧн тӱшкен), бу айалга талайдыҥ суузы ныҥ тузы тыҥ астаган, тыштынаҥ океанический суу кожулбаста. Домашкинской регрессия кыска ӧйгӧ болгон, кийнинде четвертичный периодто (эоплейстоцена) Каспий Апшерон талай болуп орныккан, Черноморьени, Каспийди ле Аралды, онойдо Туркмен ле и Алтыгы Поволжьениҥ јерин туй алган. Апшерон трансгрессияныҥ бажында бассейн эмеш тустузымак болгон. Апшерон талай 1,7 ала 1 млн јыл кайра бӱткен.
Неоплейстоценныҥ бажында Каспийде узак тюркянский регрессия башталган (−150 м ала −200 м јетире), бажы магнитный инверсия Матуяма—Брюнеске келижет (0,78 млн јыл кайра). Тюркянский бассейн тушта талайдыҥ текши јери 208 муҥ км² Тӱштӱк ле Орто Каспийский ойыктарда болгон, олордыҥ ортозында Апшерон бозого киреде тайыс пролив болгон. Тюркянский кӧл-талай, байла, Каспийский неоплейстоценовый малакофаунаныҥ табылган јери болор.
Эрте неоплейстоценде тюркянский регрессияныҥ кийнинеҥ туйук эртебакинский ле Понтко кирген оройбакинский (кеми 20 м) талай болгон (400 муҥ јыл кайра). Венедский (мишовдагский) регрессия бакинский ле «кичӱ» урунджикский (начало среднего неоплейстоцена[41], до −15 м) трансгрессияларды бӧлӱнген (суу јуулган текши јердиҥ кеми — 336 муҥ км²) болгон.
Оройбакинский талай лихвинский межледниковьеде Орто неоплейстоценде: раннехазарский ранний (200 муҥ јыл кайра), раннехазарский орто (кеми 35-40 м јетире) ло эртехазарский. Орой неоплейстоцендо туйук оройнехазарский бассейн болгон (кеми −10 м, 100 муҥ јыл кайра), оныҥ кийнинеҥ черноярский регрессия болгон, оныҥ кийнинде гирканский (гюргянским) бассейн боло берген.
Тереҥ ле узак ательский регрессия орой плейстоценниҥ ортозында башталала, бассейнде сууныҥ бийиги −20 ала −25 м јетире болгон, эҥ ле тыҥ этапта — −100 ала −120 м јетире, ӱчинчи этапта — −45 ала −50 м јетире. Регрессияныҥ ӱстӱги бажында талайдыҥ текши јери 228 муҥ км² астайт. Ательской регрессияныҥ кийнинде (−120 ала −140 м јетире), 17 муҥ јыл кыйра раннехвалынский трансгрессия — +50 м јетире (Маныч-Керченский пролив бар болгон), эльтонский регрессия тушта ол јоголгон болгон. Эртехвалынский II бассейн (кеми 50 м) голоценниҥ бажында кыска енотаевский регрессияла солынган (−45 ала −110 м јетире), ӧйиле пребореалдиҥ учы ла бореалдыҥ бажына туштаган. Енотаевский регрессия оройхвалынский трансгрессияла солынган.
Варущенко ло Клиге (1987) аайынча эртехачкалинский трансгрессияны шиховский регрессия солыган, оройхачкалинский трансгрессияны — бегдашский регрессияны — сартасский трансгрессия. Мангышлакский (кулалинский) регрессияны (в первую фазу межледникового похолодания и увлажнения, атлантический период) новокаспийский трансгрессия солыган.
Новокаспийский бассейн чала тустузымак болгон (11—13 ‰), јылу суулу ла туйук (кеми−19 м). Ӱчтеҥ ас эмес трансгрессивно-регрессивный фазалар болгон јаҥыкаспий бассейнде. Дагестанский трансгрессия (-30 м) алдында јаҥыкаспийский эпоханыҥ башталган стадиязына келишкен, је оныҥ осадокторында Cerastoderma glaucum (Cardium edule) јок болордо, оы алдынаҥ бойы Каспийдиҥ трансгрессиязы деп темдектеген. Кайда да 7000—6500 јыл кайра јаан эмес жиландинский регрессия болгон деп темдектелет, дагестанский ле гоусанский трансгрессияларды бӧлӱген.
Избербашский (махачкалинский) регрессия, гоусанский ле јаҥыкаспийский (туралинский) трансгрессияларды бӧлӱген, ол 4,3 ле 3,9 муҥ јылдар кайра болгон. Туралинский трансгрессия (−20 ала −25 м јетире) II муҥјылдыкыҥ алдында (н. э.) Турали (Дагестан) разрезти кӧрзӧ, радиоуглеродный анализти алза, трансгрессия эки катап темдектелип јат: 1900 ле 1700 јыл кайра. Јаҥыкаспийский эпохада трансгрессияны база эки катап темдектейдилер јаан эмес александрбайский ле дербентский регрессиялар. Дербентский регрессияныҥ ӧйинде талайдыҥ суузыныҥ бийиги −32 м јетире тӱшкен. Уллучайский трансгрессия (в начале I тысячелетия нашей эры) александрбайский ле абескунский регрессияларды бӧлийт. Орой средневековьеде абескунский регрессия болгон. Археология ла јебрен бичимелдерде Каспий талайдыҥ суузыныҥ сыраҥай бийиги темдектелет (XIV чакта). Эҥ орой трансгрессия Каспийде (эмдиги солынталардаҥ ӧскӧ) сууныҥ бийиги башкаланганы XVII—XX чактыҥ бажында болгон (−24 ала −25 м јетире).
Антропологический лекультурный тӱӱкизи
Приморский Дагестанда (Рубас-1) Каспий талайдыҥ јанында табынтылар мында кайда да 2 млн јыл кайра кижи јуртаган деп керелейт. Дарвагчай деп сууныҥ оозында эртепалеолитический стоянкалар табылган, 600 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ.
Орто чактарда прикаспийский региондо хазарлар ла кыпчактар (половцы) јаан учурлу болгон. Чингисханныҥ империязы тыҥ тужында, тӱндӱк ле тӱндӱк-кӱнчыгыш јаны Качпийдиҥ Джучиниҥ (Золотая Орда) башкарузында болгон. Золотой Орда јоголордо, бу јердиҥ бажына орус каандык турган, Крымда ханствоны, Ногай Орданы, Астрахан ханствоны база колго алган.
Шиҥдегени
Селевк I деп греческий (наварх) каанныҥ јакылтазыла географ Патрокл Македонянин Каспий талайды шиҥдеерге ченешкен 285 ле 282 ј.ј. н. э. . Каспий талайды бистиҥ ӧйдӧ Улу Петр баштаган, оныҥ јакылтазыла 1714—1715 јылдарда экспедиция аткарылган, башкараачызы Бекович-Черкасский, Александр. 1720-чи јылдарда гидрографиялык шиҥжӱлерди Карл фон Верден ле Ф. И. Соймонов уулалткан, кийнинде — И. В. Токмачёв, М. И. Войнович ле о.ӧ. XIX чактыҥ бажында И. Ф. Колодкин Каспийдиҥ јараттарына инструментальный съёмка ӧткӱрген, XIX чактыҥ ортозында Н. А. Ивашинцев инструментальный географический съёмка башкарып ӧткӱрген. 1866 јылдаҥ ала, 50 јылдыҥ туркунына Каспийдиҥ гидрологиязы ла гидробиологиязы аайынча Н. М. Книпович башкарган экспедициялар ла шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген. 1897 јылда Астраханский билим-шиҥжӱ станция иштеп баштаган. Совет јаҥныҥ ӧйинде Каспий талайда геологиялык шиҥжӱ иштер эрчимдӱ ӧткӧн. И. М. Губкин ле ӧскӧ дӧ совет шиҥжӱчи геологтор, кӧп сабада нефть бедиреген, онойдо ок Каспийдиҥ суузыныҥ балансы ла сууныҥ бийигин шиҥдеген.
Нефть ле газ алары
Каспийде нефтьтиҥ кӧп месторождениелери ле газ алары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Каспий талайда 10 миллиард тонна нефть бар деп јарталган, нефть ле газоконденсаттыҥ текши кеми 18—20 миллиард тонна кире бар.
Нефть алары Каспийде 1820 јылда башталган, качан Апшерон јарымортолыкта Бакуда баштапкы нефтяной скважина тургузурда. XIX чактыҥ бажында нефтьти промышленный кеминде Апшерон јарымортолыкта алып баштаган, оноҥ — ӧскӧ дӧ јерде.
1949 јылда Нефтяные Камни деп јерде баштапкы нефтьти Каспийдиҥ тӱбинеҥ алып баштаган. Онойдо, Михаил Каверочкинниҥ бригадазы бу јылда куран айдыҥ 24-чи кӱнинде скважинаны бурить эдип баштаган, оноҥ кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде сакылталу нефть чыккан.
Каспийдиҥ тӱндӱгинде агып јӱрер тоштордыҥ зоназында 2010 јылда Юрий Корчагинниҥ адыла адалган платформада талайдаҥ нефть аларын баштаган. 2016 јылда баштапкы скважина ''на ледостойкой платформе месторождения им. Филановского'' иштеп баштаган.
Нефть ле природный газтаҥ ӧскӧ, Каспий талайдыҥ јарадында ла каспий шельфте тус алынат, черет, таш, кумак, той балкаш база алып јадылар.
Керептер јолы
Каспий талайда сууда јӱрер транспорт — судоходство јакшы иштейт. Каспийде паром кечириш бар — темдектезе, Баку — Туркменбашы, Баку — Актау, Махачкала — Актау. Каспий талай Азов талайла Волга суу, Дон, Волго-Донской каналла керептер јӱрер колбу тудат.
Балыкташ ла талайпродукт табары
Балыкташ: (рыболовство) осетровыйлар, лещ, сазан, судак, черноморско-каспийская тюлька-килька), ӱркене алары, онойдо ок тюленьге аҥдаары. Каспий талайда телекейдиҥ 90 процент осутровыйларын тудуп јат. Промышленный балыкташла кожо Каспийде осетровыйлар ла олордыҥ ӱркенезин аларга браконьерство деп јарабас неме бар.
Экологиязы
Каспий талайдыҥ экологиялык сурактары ол нефтьти казып, континентал шельфте ары-бери тартканынаҥ улам сууныҥ киртигениле колбулу. Онойдо ок Волга ла ӧскӧ дӧ суулардаҥ кир-тор, јаман веществолор Каспийдиҥ суузына кожулып јат, оныҥ ӱстине јараттай турган калалардыҥ кирлӱ суузы база талайга кирет, бого коштой Каспийдиҥ суузы кӧпчийле кезик объекттерди туй алып ийерде, кир болот.
Каршучыл-браконьерлердиҥ осетровый балык ла оныҥ ӱркенезин аайы јок кырганынаҥ улам бу балыктыҥ тоозы кезем астайт. Бу шылтактаҥ улам балыкты промышленный кеминде тудуп, экспортко садары астаган.
XXI чакта талайдыҥ суузы 9―18 метрге тайызаар (глобальный потепление ле опустынивание деп процессле кожо).
Тап-эриги
СССР јоголгон кийнинде Каспий талай узак ӧйгӧ блааш-тартышту сурак болгон, каспий шельфтиҥ байлыгын — нефтьти ле газты ӱлежери јанынаҥ, онойдо ок биологический байлыктарды. Узак ӧйгӧ јӧптӧжӱ-куучындар Каспийди айландыра ороондор ортодо Каспий талайдыҥ статузы керегинде болгон. Азербайджан, Казахстан ла Туркмения Каспийди ортодо линияла кыйу эдип ӱлежер дешкен, Иран дезе Каспийди кажы ла ороонго 5-чи ӱлӱзин једиштирер.
Каспийдиҥ физико-географиялык темдек-айалгазы тӧс јерде турат, талай континент ичинде туйук јерде јадат, телекейлик океанла тудушталбайт. Телекейлик талайларга келижер статус јарабай јат: нормы и понятия международного морского права, Конвенция ООН по морскому праву (1982), айдарда, Каспиге «территориальное море», «исключительная экономическая зона», «континентальный шельф» деген понятиелер торт јарабайт, о.ӧ.
Азыйгы Каспийдиҥ статузы советско-иранский јӧптӧжӱлер аайынча (1921 ла 1940 јылдардыҥ) тургузылган болгон. Бу јӧптӧжӱлер аайынча: Каспийдиҥ јанында эмес ороондор керептерин кийдирбес, айландыра ороондор мында јараар јерде јайым балыктаар (за исключением десятимильных национальных рыболовных зон).
Каспий керегинде јӧптӧжӱлер 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде Актау калада учына келген: «Конвенция о правовом статусе Каспийского моря». Согласно итоговому документу Каспий континентал суу, Телекейлик океанла тудуш эмес, оныҥ учун ол талай болбос, је бу ла ӧйдӧ кеми јаан учун, суузыныҥ бӱдӱмиле кӧл база болбос.
Конвенция јартайт, Каспийдиҥ тӱбиле газопровод ӧткӱрерге, јаҥыс ла кажы ороонныҥ јериле газопровод ӧдӧр бойыныҥ јӧбин берер, алдында чылап Каспийди айландыра турган бастыра ороондор эмес. Туркмения Јӧпкӧ кол салган кийнинеҥ јарлаган, Каспийдиҥ тӱбиле трубопроводты Азербайджан ажыра чӧйип, Европага экспорт эдер деп. Россияныҥ јӧби эмди керек јок, алдында проектти бӱдӱрерге, Каспийдиҥ беш орооныныҥ бастыразыныҥ јӧби керек болгон. .
Каспийдиҥ тӱбиниҥ байлыктарыла тузаланарга темдектелген кыйулар
Российский Федерация Казахстанла јӧптӧшкӧн (суверенные права на недропользование, 1998 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде эдилген Јӧп, протоколы 2002 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде тургузылган) тӱндӱк Каспийдиҥ тӱбин тузаланары јанынаҥ, Азербайджанла гран кыйулар керегинде Јӧптӧжӱ Каспийдиҥ тӱби јанынаҥ (2002 јылдыҥ сыгын айыныҥ 23-чи кӱнинде тургузылган), онойдо ок ӱч јанынаҥ российско-азербайджано-казахстанский Јӧптӧжӱ Каспийдиҥ тӱбинде грандар бириккен точка керегинде (от 14 мая 2003 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 14-чи кӱнинде) тургузылган, ондо тӱбин бӧлӱген чийӱлердиҥ географический координаттарын минерал ресурстардыҥ разведказын эдерге чикелеген.
Каспий талайдыҥ ар-бӱткендик айалгазын корулаары јанынаҥ Конвенция
2003 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде Тегеранда (Иран) Каспий эбире ороондордыҥ: Азербайджан Республиканыҥ, Ислам Республика Иранныҥ, Республика Казахстанныҥ, Российский Федерацияныҥ ла Туркменияныҥ «Рамочная конвенция по защите морской среды Каспийского моря деп јасакка» элчилери кол салгандар.
Конвенцияныҥ амадузы: Каспийдиҥ ар-бӱткендик айалгазын кирдеҥ корулап алары, байлыгын чебер ле кыракы тузаланары («защита морской среды Каспийского моря от загрязнения, включая защиту, сохранение, восстановление, устойчивое и рациональное использование его биологических ресурсов»). Конвенция 2006 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн.
Јеткер болбозыныҥ сурактары
Элдер ортодо јеткер болбозыныҥ эксперти (Высшая школа экономики) Александр Симонов бойыныҥ интервьюзында (Институту каспийского сотрудничествада) айткан: «Каспийдиҥ байлыгы телекейлик јеткер болбозыныҥ јаан учурлу факторы».
Кандык айдыҥ 30 кӱни
Кандык айдыҥ 30 кӱни (30 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 120 кӱни (високосный јылда 121 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 245 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 17 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 29 кӱни
Сыгын айдыҥ 29 кӱни (29 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 272 кӱни (високосный јылда 273 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 93 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 14 кӱни
Кочкор айдыҥ 14 кӱни (14 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 45 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 320 кӱн арткан (високосный јылда 321 кӱн).
Кочкор айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 1 кӱни болгон.
Ыныргыныҥ јурт јеезези
Ыныргыныҥ јурт јеезези (Ыныргинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ыныргы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ыныргыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Площадь сельского поселения составляет 38 600 гектаров.
Протяженность автодорог местного значения: 0,6 км. Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши суу ла Ыныргыныҥ суузы бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген. Тайгада мӧш, јойгон, кайыҥ, чиби, аспак ӧзӧт. Агаш-аразында састалган јерлер туштайт. Јакшы јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет, кузук, калба, мешкелер, јиилектер, эм-ӧлӧҥдӧр. Тайга-тажы аҥдык јерлер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, койон, агас, албаа, куштары чай, кӱртӱк, сымдаа, бӧднӧ, талтар…, балыктыҥ тоозы сууларда кезем астаган, чараган, ускуч, бел, чортон, јылмай. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 450 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 758 кижи болгон, олордыҥ тубалар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни (1 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 152 кӱни (високосный јылда 153 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 213 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 19 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 30 кӱни
Сыгын айдыҥ 30 кӱни (30 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 273 кӱни (високосный јылда 274 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 92 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 17 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 15 кӱни
Кочкор айдыҥ 15 кӱни (15 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 46 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 319 кӱн арткан (високосный јылда 320 кӱн).
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 2 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни (2 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 153 кӱни (високосный јылда 154 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 212 кӱн арткан.
Апшыйактыныҥ јурт јеезези
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Серпек деп ӧзӧктӧ, Тыткескен сууныҥ јарадында турат. Эбире тайгалардыҥ сындары: Јал-Мӧҥкӱниҥ, Кадрин, Сымылты, Бештиҥ бажы. Јуртта тӧрт ором: Едор, Меесте, Тӧс, Јииттердиҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 809 метрге бийик. Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат мында бир канча јымжак.
Кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Апшыйактыныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 655 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 20 кӱни болгон.
Апшыйактыныҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Кочкор айдыҥ 16 кӱни
Кочкор айдыҥ 16 кӱни (16 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 47 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 318 кӱн арткан (високосный јылда 319 кӱн).
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 3 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱни (3 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 154 кӱни (високосный јылда 155 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 211 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 21 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни (1 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 305 кӱни (високосный јылда 306 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 60 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱни болгон.
Улу Чиҥ каандык
Дайчиҥ (Улу Чиҥ) каандык (1636 - 1912, 大清, манју тил Дайчиҥ гурун) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Бэйјиҥ, окылу тили — кыдат тил, манју тил.
Айсин кандык — ru:Поздняя Цзинь
Империя Цин
Кочкор айдыҥ 18 кӱни
Кочкор айдыҥ 18 кӱни (18 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 49 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 316 кӱн арткан (високосный јылда 317 кӱн).
Кочкор айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 5 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 17 кӱни
Кочкор айдыҥ 17 кӱни (17 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 48 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 317 кӱн арткан (високосный јылда 318 кӱн).
Кочкор айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 4 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни (6 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 157 кӱни (високосный јылда 158 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 208 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни (2 ноября) — григориан кӱнтизӱдеде јылдыҥ 306 кӱни (високосный јылда 307 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 59 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱлеле ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни (4 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 155 кӱни (високосный јылда 156 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 210 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 22 кӱни болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱни (5 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 156 кӱни (високосный јылда 157 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 209 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 23 кӱни болгон.
Байжигит (суу)
Байжигит (Байжигит) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Байжигит — казах. богатый.
Физико-географиялык темдектери
Байжигит суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ сол јарадыла Байжигит сууныҥ оозы. Узуны 12 км. Јуук деген јон јаткан јерлер Бел-Ажу јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кочкор айдыҥ 19 кӱни
Кочкор айдыҥ 19 кӱни (19 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 50 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 315 кӱн арткан (високосный јылда 316 кӱн).
Кочкор айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 6 кӱни болгон.
Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни
Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни (1 октября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 274 кӱни (високосный јылда 275 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 91 кӱн арткан.
Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 18 кӱни болгон.
Алтай Республика
1926 г. — образовано архивное бюро Ойротской автономной области.
Кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни (7 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 158 кӱни (високосный јылда 159 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 207 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни (8 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 159 кӱни (високосный јылда 160 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 206 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 26 кӱни болгон.
Карагем (суу)
Караге́м (Карагем) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ачык Карагем — с тув. «обильная, родниковая река».
Физико-географиялык темдектери
Карагем суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Ол Аркыттыҥ оҥ кош суузы. Узуны 50 км. Суу-бассейнниҥ текши јери 780 км². Карагемниҥ боочызы Алтайда јарлу јер. Суу Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарынаҥ башталат, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2500 метрге бийик, эки јаан эмес суу биригип бӱдет — Сол Карагем (Абыл-Ойык) ла Оҥ Карагем. Карагем оозында сууныҥ орто бийигинде (при среднем уровне) јаан изӱ ле куран айларда јыл туркунына чыгымдалганы 50—60 м³/с болуп јат. Карагемниҥ кӧп саба кош суулары мӧҥкӱ тоштордоҥ башталат, оныҥ учун чыгымдалган сууныҥ тал орто кирези тоштоҥ кайылган суу.
Кош суулары
(оозынаҥ ала кемјилген)
Карагем суу јӱзер-спорттыҥ јарлу јери. Карагем јалаҥнаҥ (Јолдуайры сууныҥ кожулганынаҥ бир эмеш ӱсти јанында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1900 м бийик јерде)) ла башталала, сыраҥай оозына јетире суу-маршрут.  Эҥ ле кӱч участок 19 бозоголу, узуны 8 км кызык (ущелье). Экинчи кызык баштапкызыныҥ кийнинеҥ 2 км јерде — мында 3 кату бозого. Ӱчинчи кызыкка јетпей сӱреен кату «Разбойники» деп бозого (Речной порог) ло 2 шивера. Карагем сууныҥ алты јанында  «Чибитский» дейтен бозоголор (каскад) ээчий-деечий 3 км кире једе агат.
Аркытка Карагем суу келип кирген јерге 7 км јетпей јӱрӱп, Аркыттыҥ ӱзӱги Карагемский прорыв деп адалат. Мында Аркыт арбынду суузыла Кадын деп сын-тайганы кезип, узуны 5 км кызыкты (25 м/км келтеҥдӱ с уклонами) кечип, Карагемле бириге берет. Карагем прорывты баштапкы катап 2003 јылда Барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин ле Владислав Зырянов «бублик» деп атту кемеле ӧдӱп чыккандар.
Јуук деген јон јаткан јерлер… Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 27 кӱни болгон.
Барагаштыҥ јурт јеезези
Барагаштыҥ јурт јеезези (Барагашское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Барагаш јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Барагаштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.