cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Потанин, Григорий Николаевич
Ӱредӱниҥ јылдары, политикалык ижи (1858—1874)
Том-Турага 1858 јылда келеле, революционер-анархист М. А. Бакунинле танышкан, оныҥ сӧзиле  промышленный караванга коштонып, Санкт-Петербургка једеле, Санкт-Петербургский государственный университетке ӱренерге кирген, амадузы бӱткен.
1859 јылдаҥ ала 1861 јылга јетире Санкт-Петербургта университеттиҥ физико-математический факультединде естественный бӧлӱгинде вольнослушатель болгон. 1861 јылдыҥ ӱлӱрген айында студенттердиҥ тӱймеендеринде турушкан деп эки айга туттурткан, Петропавловский крепостьто отурган, ссылкага Омск јаар барган.
1863—1864 јылдарда билимчи-географ Семёнов-Тян-Шанский Пётр Петровичтиҥ рекомендациязыла астроном Карл Струвениҥ  Зайсан (кӧл) јаар экспедициязына турушкан, Эрчиш сууныҥ бажында Тарбагатай кырларда Потанин балыктар, ӧзӱмдер јууп шиҥдеген, јаан ла байлык ботанический коллекция јууган.
1865 јылда губернский статистический комитеттиҥ секретари эдип туткан (Том-Тура), Том-Турада уулдардыҥ гимназиязында ла Мариинский женская гимназияда ӱредӱчи богон, «Томские губернские ведомости» журналда бичиген.
1874 јылда Русское географическое общество (ИРГО) ходатайство эдип Потанинди амнистияга чыгарган.
Билим экспедициялар (1876—1899)
Г. Н. Потанинниҥ билимде јаан једимдери Орто ло Кӱнчыгыш Азия јаар башкарып апарган беш шиҥжӱ экспедицияныҥ турултазы болуп јат, Русское географическое обществоныҥ јакылтазын бӱдӱрген (1876—1899).
Бу экспедициялардыҥ шылтуунда географияла алдында шиҥделбеген Центральный Азияныҥ јерлери керегинде кӧп материал јуулган. Онойдо ок алдында шиҥделбеген ӧзӱмдердиҥ гербарийи ле зоологический коллекциялар јуулган. Экспедиция Сибирде, Центральный Азияда, Китайда јаткан калыктардыҥ культуразы, јадыны, фольклоры, калыктардыҥ тӱӱкилик эпосы јанынаҥ баалу материал јууп алган.
Том-Турада јӱрӱми (1902—1920)
1902 јылда Г. Н. Потанин Том-Турада токтоп јуртай берген. Бери оны П. В. Вологодский кычырган, баштап Потанин оныҥ айлында токтогон, (Ефремовский ором, эмди — Бакунинниҥ оромы, 18). Бу ӧйдӧ Г. Н. Потанин Том-Тураныҥ культурно-просветительский мероприятиелеринде јаантайын турушкан, Общество попечения о начальном образованииниҥ соведин башкарган, Совет томского Музея прикладных знаний бого кирип, оныҥ хранители болгон, Сибирский студенческий кружок ӧткӱрген, Томское общество изучения Сибири, литературно-драматическое общество, литературно-артистический кружок, Сибирде Том-Турада билим-художественный музейдиҥ проектин белетеген, Сибирский областной дума тӧзӧӧргӧ турушкан.
1917 јылда казак тилди јакшы билер кижи Потанин Оренбургта болгон Баштапкы Всекиргизский съездте делегат болгон (Семипалатинский область, Арасей империя), Всероссийский учредительный собраниеге делегат эдип талдалган. Бу съездте јарлу казак антибольшевистский политический партия «Алаш» кӧдӱрилген. Миржакип Дулатов, съездтиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи, уткуул сӧзинде Потанинди «бистиҥ тоомјылу кӱндӱлӱ аксакалыс» деп айткан.
Мӧҥкӱзи
1920 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде Том-Тураныҥ университединиҥ клиниказында божогон. Иоанно-Предтеченский монастырдыҥ чеденинде мӧҥкӱзи салынган (Том-Тура), XX чактыҥ башталганынаҥ ала Успенский собордыҥ јанында университеттиҥ ле Томский политехнический университтиҥ божогон билимчилериниҥ мӧҥкӱзин салар деп јаҥжыккан. Мындагы некрополь «профессорский» деп адалган. 1930-чы јылдарда кладбищеде сӧӧк салары токтогон, куру боло берген. Јирме беш јылдыҥ бажында 1954 јылда томский геолог ло краевед Д. П. Славнин кладбищениҥ јанын ӧскӧртӧри керегинде угала, академик Обручев Владимир Афанасьевичке, Потанинниҥ калганчы Тибетский экспедицизыныҥ туружаачызына, «Литературная газетага» самара бичиген. Билим Академия Томский облисполкомго билимчиниҥ мӧҥкӱзин ӧскӧ јерге кӧчӱрзин деп баштанган. 1956 јылда перезахоронениени јарадарда, Григорий Потанинниҥ мӧҥкӱзин университеттиҥ јанында агаш аразыны экелип јууган (Университетская роща, ТГУ). 1958 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱнинде мӧҥкӱниҥ ӱстине мрамор постаментке Г. Н. Потанинниҥ чойдоҥ эткен бюстын тургускан, кереестиҥ авторы — јарлу томский скульптор С. И. Данилин.
Билези
Баштапкы ӱйи (1874—1893; балдар јок) — Потанина Александра Викторовна, кыс ӧбӧкӧзи Лаврская (1843—1893). 1843 јылда чаган айдыҥ 25 кӱнинде Нижегородский губернияныҥ Горбатов калазында В. Н. Лаврский деп священниктиҥ билезинде чыккан. Этнограф ла јурукчы болуп, ӧбӧӧни, Г. Н. Потанин, башкарган бир канча экспедицияларда турушкан. Одна из первых русских женщин, баштап ла Орус географический обществого кирген ӱй кижилердиҥ бирӱзи болгон.
Экинчи ӱйи (1911—1918; балдар јок) — Мария Георгиевна Васильева (1863—1943), Барнаулдыҥ поэтессазы, Потанин оныла 1901 јылдаҥ ала таныш болгон. Бу кижиле биригеле, ол јакшы јадарым деп сананган, је јастырган, М. Г. Васильева ачынчак, мещан кылыкту, оору кижи болгон. Зимой 1917/1918 годов она оставила Потанина, который к тому времени уже тяжело болел.
Кереес
Билимчи ле јондык ишчи Г. Н. Потанинниҥ адыла адалган:
{|
Јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни (13 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 194 кӱни (високосный јылда 195 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 171 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 14 кӱни
Чаган айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 1 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни (15 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 196 кӱни (високосный јылда 197 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 169 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 6 кӱни
Сыгын айдыҥ 6 кӱни (6 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 249 кӱни (високосный јылда 250 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 116 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 24 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни (14 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 195 кӱни (високосный јылда 196 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 170 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 7 кӱни
Сыгын айдыҥ 7 кӱни (7 сентября)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 250-чи кӱни (високосный јылда 251 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 115 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 31 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 7 кӱни
Сыгын айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 25 кӱни болгон.
Мексика
Мексика (México), ӧскӧ ады Мексикан Бириктирилген Штаттар (Estados Unidos Mexicanos) — Тӱндӱк Америкада тергее. Тӧс калазы — Мехико, окылу тил — мексикан испан тил (Español mexicano), акчазы — мексикан песо.
Сыгын айдыҥ 8 кӱни
Сыгын айдыҥ 8 кӱни (8 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 251 кӱни (високосный јылда 252 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 114 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 26 кӱни болгон.
Казан
Каза́н (Казань) — Россияда кала, Татарстан Республиканыҥ тӧс калазы, Эдил сууныҥ сол јарадында јаан порт, Казанка суу Эдилге киргенинде турат. Приволжский федерал округта, Эдил сууда турган калалардыҥ ортодо эл-јоныныҥ тоозы аайынча јаан кала. Россияда экономикалык, билим, ӱредӱлик, кудайлык, спорт ло культуралык јанынаҥ јаан деген тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Казанский кремль — ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчилериниҥ бирӱзи. Иштиҥ магыныҥ калазы. Тӱӱкиде Казан ханствоныҥ, Казанский уездтиҥ, Казанский губернияныҥ ла Татарский АССР-дыҥ тӧс јери.
Калада окылу бренд бар — «Россияныҥ ӱчинчи тӧс јери» (Третья столица России).
2005 јылда Казан кала муҥ јылдыгын (тысячелетие) байрамдаган.
Казан кӧп катап спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле калыктар ортодо маргаандар ӧткӱрген, ол тоодо Јайгы Универсиада 2013 (XXVII Всемирная летняя Универсиада), футболло телекейлик чемпионат, 2018.
2014 јылда TripAdvisor деп сайттыҥ јорыкташ керегинде рейтингинде Татарстаныҥ тӧс калазы бийик ӧзӱмдӱ туризм учун телекейде 8-чи ле Европада 3-чи јерде болгон.
2017—2018 јылдарда Airbnb-тыҥ рейтингинде Казан Россияныҥ туристтерге эҥ јарап турган калаларыныҥ ортодо 3-чи јер алган.
Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јакааны аайынча (2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде) «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп ат-нере берилген.
Этимологиязы
Казанныҥ ады кайдаҥ табылганы керегинде бир канча версиялар ла соојындар бар. Булгарлардыҥ камы от јокко казан кайнаар јерге кала тутсын деп айткан. Оныҥ учун каланы Какай кӧлдиҥ (озеро Кабан) јанында туткан. Мынаҥ ла Казан каланыҥ ады татар тилдеҥ «котёл». Ӧскӧ версиялар каланыҥ адын ландшафтла колбойт, татар сӧс каен («берёза») эмезе каз («гусь»), Хасан князьтыҥ адыла, о.ӧ. варианттар. И. Г. Добродомовтыҥ бодоштырганы: "«<…> первичным было реконструируемое аланско-буртасское название Хадзанг, связанное с расположением города при крутом изгибе русла Волги. На чувашской почве оно превратилось в Хузан, а в русском употреблении в Казань»."
Кандык айдыҥ 5 кӱни
Кандык айдыҥ 5 кӱни (5 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 95 кӱни (високосный јылда 96 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 270 кӱн арткан.
Казан
Физико-географиялык темдектери
Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар кала 29 км чӧйилет, кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар 31 км чӧйилет. Кала кӱнбадыш јаныла, ортозыла, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейиле 15 километрге Куйбышевский водохранилищеге јапшынат. Казанныҥ кӱнбадыш кырында Эдилди кечире бир кӱр бар. Казанка суу Эдилдиҥ кош суузы тӱндӱк-кӱнчыгыштаҥ јанынаҥ кӱнбадыш јаар каланыҥ ортозыла агып, Казанды эки бӧлӱкке јарат — тӱӱкилик јаны ла олјондо јаҥы. Каланыҥ эки бӧлӱги беш дамбала, кӱрлерле, метрополитенле колболот.
Кандык айдыҥ 5 кӱни
Кандык айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Казан
Климады
Казанныҥ климады — орто континентал, тыҥ сооктор ло кызу изӱлер мында болбойт. Кӧп сабада тӱштӱк ле кӱнбадыш салкындар согот, јыл ичине салкын јок (штиль) кӱндер — 13. Кардыҥ калыҥы орто кеминде, эҥ јаан кар кочкор ло тулаан айда — 38 см. Айас, булутту, бӱркӱк кӱндер јыл туркунына — 40, 169 ла 149 болот. Эҥ булутту ай кӱчӱрген, ас булутту кӱндер — јаан изӱ ле куран айларда болот. Кӱс-јас тумандар, јыл туркунына 16 кӱн. Јайгыда орто температура — +17…20 °C, кышкыда — −9…12 °C. 2010 јылда јааан изӱ ле куран айда тыҥ изӱлер турган : куран айдыҥ 1 кӱнинде температура кӧлӧткӧдӧ +39,0 °C болгон. Эҥ соок кӱнниҥ рекорды 1942 јылда чаган айдыҥ 21 кӱнинде −46,8 °C болгон. Салкынныҥ тӱргениниҥ ортојылдык кеми Бофорттыҥ шкалазы аайынча — 3,6 м/с, кейдиҥ чыгыныҥ кеми — 75 %. Чык-јут кичӱ изӱ айдаҥ ӱлӱрген айга јетире тӱжет. Эҥ јутту ай — 1978 јылдыҥ кичӱ изӱ айы болгон, 217 мм јут-чык тӱшкен (нормазы 70 мм). 1984 јылда эҥ ас јутту ай кочкор, 1972 јылда куран ай ла 1987 јылда ӱлӱрген айларда Казанда чек чык тӱшпеген.
Кандык айдыҥ 5 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 23 кӱни болгон.
Казан
Рельефы
Каланыҥ рельефы тӧҥдӧрлӱ ле тӱс јерлӱ (равнинно-холмистый). Каланыҥ ортозында јабызак тӱс јерлер бар (низменные равнины) Забулачье, Предкабанье, Закабанье, эмеш бийик тӱс јерлер (возвышенная равнина) Арский јалаҥ, мында тӧҥдӧр бар — Кремлёвский, Марусовский, Федосеевский, Баштапкы кыр, Экинчи кыр, Аметьево јурт, Јаҥы Татар слобода ла о.ӧ. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар каланыҥ јери табынча бийиктейт Горки, Азино, Нагорный, Дербышки јурт каланыҥ тӱӱкилик келтейине, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейине ле Заречьеге кӧрӧ 20-40 метрге бийик. Заречьеде Зилантова деп кыр, онойдо ок каланыҥ тӱндӱгинде тӧҥдӧр. Башка-башка јерлерде јарлар, јабызаган јерлер бар.
Гидрографиязы
Калада суулу јердиҥ текши кеми јаан. Эдилдиҥ 2 км јалбак акваториязыныҥ бӧлӱги (каланыҥ кӱнбадыш кыйузыла), ого коштой Казанка сууныҥ кӧп сабада тайыс јерлери ле јаҥы оозы (новое устье) јалбагы 1 км (бӱдӱнге каланыҥ јеринде) Куйбышевский водохранилище тудуларда, јаҥы оозы табылган (XX чакта чичкечек суулардыҥ ордына). Онойдо ок калада суулу јерлердиҥ тоозына мындый кӧлдӧр кирет Кабан кӧл, Алтыгы (Ближний), Орто (Средний), Ӱстӱги (Дальний) деп атту кӧлдӧр, јаказында кичӱ кӧлдӧр Лебяжье, Глубокое, Голубые ле о.ӧ., кичӱ суулар Јаҥы Савиново, кижи јазаган кӧлдӧр Изумрудное, Комсомольское, Булак деп канал, Нокса суу, Кургак суу ла каланыҥ јаказында ӧскӧ суулар. Казанка сууныҥ алдындагы оозында јаан эмес старица арткан. Эдилдиҥ акваториязында јаан эмес ортолыктар бар: Маркиз ле о.ӧ. Заречьеде Казанка сууныҥ јанында састалган јерлер ле ортолыктар ла суу алып ийетен јалаҥдар бар. Эдил ле Казанка суулардыҥ јараттарында кезектей гидрозащитаныҥ дамбалары туштайт. Эки сууныҥ бийиги (Уровни Волги и Казанки) јылдыҥ башка ӧйлӧринде (кыш-јай) бир канча метрге бийиктеп, јабызап, Волжской ГЭС-теҥ тыҥ камаанду болот.
Экологиязы
Экологиялык курч сурактар: атмосфераныҥ кирленгени, Эдилдиҥ суузыныҥ ару эмези, калада ӧзӱмдер ас болгоны, онойдо ок сӱрее-чӧптиҥ утилизациязы. Једикпестер кӧп тӧ болзо, Казан Россияда кирлӱ кейлӱ калалардыҥ тоозына кирбейт, онойдо ок ол РФ-да бастыра сӱреезин јоголтып турган јаҥыс јаан кала болуп јат.
2010 јылда республикада кейди 1700-наҥ артык предприятиелер ле организациялар киртиткен, 255 муҥ тонна 2009 јылга кӧрӧ (263 муҥ т). Чачынтылардыҥ кеми 543,4 муҥ т, олордыҥ 47 % промышленный предприятиелерге ле 53 % — транспортко келижет. Кейдиҥ киртигениниҥ 11 критический зоназы ла 3 зона рисказы бар, каршулу веществолордыҥ јаан концентрациязы Казанныҥ тӱндӱк јанында, мында Казаньоргсинтез завод, Казанский ТЭЦ-2 Казанский ТЭЦ-3 иштейт. 2010 јылда Казанда ышту-кирлӱ кей (смог) деп сурак курч турган, региондо агаш-аразында ӧрттӧрдӧҥ камаанду болгон.
Казанда сууларга јыл туркунына чачылган сточный кирлӱ суулардыҥ кеми — 254 млн м³, мыныҥ 45 млн м³ промышленный предприятиелерге келижет. МУП «Водоканал» кӧп кирлӱ суу тӧгӧт, Казаньоргсинтез ле «Казанский завод синтетического каучука» база кӧп кир тӧгӱп јат. Кӧп сабада сууны хлорид, нитрат, нитрит, сульфат, фосфат ла аммонийный азот киртидет. Площадь зелёных насаждений Казанда ӧзӱмдерлӱ јердиҥ текши јери — 98 км², каланыҥ јериниҥ 23 %, керектӱ кеминиҥ (норма) јӱк ле тал ортозы. Јажыл зоналардыҥ јери јӱк ле 20 % норманаҥ, јаҥы туткан тураларлу райондордо ӧзӱмдер ас.
Казанда комплексный программалар «Зелёный рекорд» ло «Цветущая Казань» бӱдӱрилген. Јылдыҥ ла 5 млн чечек тарылат. «Зелёный рекорд» деп проект аайынча 530 муҥ м² јаҥы газондор салынган, Булак сууда узуны 1,4 км фонтанный комплекс тудулган.
2011 јылда арутаар техниканыҥ тоозы кӧптӧгӧн (0,4), 6 стационар пункт, 2 кар кайылтар (передвижной снегоплавильный) камера тудулган.
2014 јылда ливневый канализацияда сууны арчыыр 3 сооружение тудулган. Калада кей ару болзын деп, бастыра общественный кӧӧлик транспорт Казанда Евро-3 ле Евро-4 стандартка кӧчкӧн. Казан ичер сууны арутаар европей стандартка кӧчкӧн.
Чаган айдыҥ 15 кӱни
Чаган айдыҥ 15 кӱни (15 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 15 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 350 кӱн арткан (високосный јылда 351 кӱн).
Казан
Эл-јоны
Казан — Россияда Поволжский экономикалык аймактыҥ ла Приволжский федерал округтыҥ јаан деген калаларыныҥ бирӱзи. Казан агломерацияныҥ эл-јоныныҥ текши тоозы — 1,56 млн кижи.
Чаган айдыҥ 15 кӱни
Чаган айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Казан
Эл-јоны
Россия Федерацияда демографиялык кризис (1990-чы јылдар) Казанда тыҥ билдирбеген. 2009 јылдаҥ ала Казанда естественный прирост населения башталган ), ол миграциялык (приток) айалга ла калага јаҥы јурттар кожулганыла тудуш болгон. Кожулган јерлердиҥ эл-јоныныҥ тоозы 20,2 муҥ кижи. Калганчы 20 јылга: 2000 јылда 8 834 бала чыккан, 2016 јылда — 24 564 бала, балдар чыгары (рождаемость) 2,78 катапка кӧптӧгӧн.
Чаган айдыҥ 15 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 2 кӱни болгон.
Казан
Ук-калыктары
Казан Россияда кӧп калыктарлу јерлердиҥ бирӱзи: 115-неҥ кӧп укту улус јуртай. Казанда орустар (48,6 % ол 554,5 муҥ кижи 2010 јылда) татарлар (47,6 % ол 542,2 муҥ кижи). Чуваштар (0,8 % ол 9,0 мӱҥ кижи), украиндер (0,4 % ол 4,8 муҥ кижи) ле марийлер (0,3 % ол 3,7 муҥ кижи).
Кандык айдыҥ 6 кӱни
Кандык айдыҥ 6 кӱни (6 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 96 кӱни (високосный јылда 97 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 269 кӱн арткан.
Казан
Ук-калыктары
1989 јылда тооалыжы аайынча: орустар — 54,7 %, татарлар — 40,5 %, чуваштар — 1,1 %, украиндер — 1,0 %.
Кудай јаҥы
Казанда тӱӱки аайынча эки кудай јаҥ коштой барып јат: ислам (суннит) ле православие. Эдилде Булгария ла Казанский ханствоныҥ окылу кудай јаҥы ислам каланыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала јаҥдалган. Иван Грозный јуулаган кийнинеҥ Казанда православие озо болуп турган, 1555 јылда Казанская епархия Русской Православной церкви ачылган. Тӱӱкиде јаан учурлу айалга 1579 јылда Казанская икона Божией Матери табылганы — орус серикпеде эҥ тоомјылу икона. Казанда Иван Грозный ӧйинде тудулган баштапкы Мечет аль-Марджани Россияда кӧп конфессиялу кудай јаҥы јараганын керелейт, XVIII чактыҥ учында Казанды Екатерина II каан татаро-мусульманский духовностьтыҥ тӱӱкилик тӧс јери эдип јӧптӧгӧн. Иудейский община 1820 јылдарда кантонисттердеҥ башталган, 1915 јылда синагога тудулган (эмди ол Поволжьеде јаҥыс иудей тӧс јер болуп јат. Лютеранский община калада Ливонский јууныҥ кийнинде (1558—1583) табылган, 1771 јылда лютеран кирха тудулган. 1833 јылда Казанда римско-католический приход ачылган . Казанда 75 мечет бар, одуска шыку православный храмдар   . Онойдо ок католический ле лютеран приходтор иштейт, синагога, центр Бахаи ле Казанское общество Сознания Кришны иштейдилер. 2015 јылда Александр Невскийдиҥ храмы јетире тудулган. Архитекторы Анатолий Кривцов.
Кандык айдыҥ 6 кӱни
Кандык айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Казан
Кудай јаҥы
2019 јылда Республика Татарстанныҥ президенти Рустам Минниханов Казанныҥ башкараачызы болгон Камил Исхаковты Казанда јаҥы Соборный мечетти (10 муҥнаҥ артык кижи бадар) тудатан инициативный группаныҥ јааны эдип кӧстӧгӧн.
Эдилде Булгария
Эмдиги ӧйдиҥ официал версиязыла каланы 1000 јылдаҥ озо тӧзӧгӧн. Казан табылган ӧй деп бодоштырганыла — 1004—1005 јылдар. Казанский кремльдиҥ јеринде ӧткӱрген археологиялык казыштарда табылган чешский акча (монета), Вацлав Святой башкарган ӧйдӧ эдилген (чеканказы 929—930 јылдардыҥ), бу акча эҥ ле эски чешский монета, таш кладка ла агаш чеденниҥ арткан-калганы, узанар эдимдер (предметы ремёсел и утвари, накладка венгерского типа, женские бусы и прочее), база да ӧскӧ артефакттар эдилген ӧйи јарт эмесс. Табылган эдимдерди шиҥдеерге, Казан табылган ӧйди јартаарга, Россияныҥ 20 калазыныҥ ла телекейдиҥ 22 орооныныҥ специалисттери јуулган. Казан Эдилде Булгарияныҥ тӱндӱк јанында кыйуда шибее эдип тудулган. XIII—XIV чактарда Казан тыҥ ӧзӱп чыккан, ол саду ӧткӱрер ле политикалык тӧс јер болуп Алтын Ордага (Золотой Орда) кирген. Турган јери географиялык эптӱ, саду јолдордыҥ белтиринде туруп, Кӱнчыгыш ла Кӱнбадышты бириктирип, Казан тыҥып ӧскӧн. Рогожский летописецте кала керегинде баштапкы катап айдылат:"В лето 6899 (1391 г.)…Того же лета новгородци Новагорода Великаго да и устьюжане гражане и прочии к тому совокупившеся выидоша в насаедах и в ушкуех рекою Вяткою на низ и взяша Жукотин, и пограбиша весь, и Казань, и пакы выидоша на Волгу и пограбиша все всех, и тако поидоша прочь'". Бу летописте Казан Болгарлар (Татарстан), Жукотин-Джукетау ла Керменчук чылап, султанаттардыҥ бирӱзиниҥ тӧс јери деп темдектелет. Бу ла ӧйдӧ бойыныҥ акчазын чыгарарда, чекан эткен јерин ле јылын бичип баштаган — «Булгар аль-Джадид», Јаҥы Булгар дегени.
Казан каандык
1438 јылда Казан деп (Иске-Казан) булгар шибеени Алтын Орданаҥ сӱрдӱрген Улу-Мухаммед каан колго алган, ол мындагы Лебедий князьты ӧлтӱрип, шибеени эмдиги турган јерине кӧчӱрген (орус летописьтердеҥ). Кала Казанский каандыктыҥ тӧс јери боло берген. Теренеҥ эткен ле гончарный эдимдер, јуу-јепсел эдери ӧзӱм алынган. Казан саду јанынаҥ Москвала, Крымла, Турцияла, о.ӧ. тергеелерле тудуш болгон.
1469 јылда калага Афанасий Никитин келип јӱрген, «Хожение за три моря» деп јорык-бичимелдеринде кала керегинде бичийт.
Арасейге киргени
1556 јылда ак таштаҥ јаҥы Кремль тудулып баштаган, куруталган калага 7 муҥ орус экелип јатырган, (татарларга калага 30 беристеге јууктаарга јарабас болгон), олорды Иван Грозныйдыҥ јакарузыла орус калалардаҥ бӱткӱл јурттарла јака јерге кӧчӱрип турган болгон, казанныҥ татарларын Казанныҥ агаш чедендериниҥ тыштына Булак сууныҥ ол јанына кӧчӱрген, онойдо озогы Казанныҥ уникал јерлери арткан — Старая Татарская слобода. XVI ле XVII чактардыҥ ортозында Казан калада Арасей ичинде баштапкы типографиялардыҥ бирӱзи ачылган. XVII чакта калада экономикалык ӧзӱм кӧйлӧгӧн, ремесленный слободалар, баштапкы мануфактуралар иштеп баштаган. 1708 јылда Казан јаан Казанский губернияныҥ тӧс јери боло берген. 1760-чы јылдарда каланы аайлу-башту эдип тудуп баштаган, агаш кӱрлер тудулган, Булак ла Казанка сууларды кечире кӱрлер. Казанда XVIII чактыҥ учында 22 муҥга шыку кижи јуртаган, јакалай јурттарла кожо — 40 муҥнаҥ артык, олордыҥ јӱк ле 10 проценти — татарлар. Кала Поволжьениҥ ӱредӱлик ле культуралык тӧс јери: 1758 јылда Казанда Россияныҥ баштапкы провинциал гимназияларыныҥ бирӱзи ачылган, 1771 јылда — баштапкы медреселер, 1791 јылда — театр. 1804 јылда Казанский университеттиҥ ачылганы (Россия ичинде ӱчинчи) јаан јакшы табыш болгон, кала јаан билим тӧс јер деп статусту боло берген. XIX чактыҥ экинчи јарымында Казанныҥ инфраструктуразында јаан солунталар болгон: газовый (1874 ј.) ла электрический (1897 ј.) јарыткыштар табылган, Казанский конка (1875 ј.) ла Казанский трамвай (1899 ј.), телеграф (1859 ј.) ла телефон (1881 ј.).
XX чак ла эмдиги ӧй
XX чакта калада јаан косколоҥ (потрясениелер) болгон. Казан революцияныҥ тӧс јерлериниҥ бирӱзи болгон, 1918јылда граждан јууныҥ ӧйинде (Казанская операция) кала учун канду јуулар ӧткӧн. 1920 јылда Јакаан чыккан «Об Автономной Татарской Социалистической Советской Республике» тӧс калазы Казан. 1930-чы јылдарда калада экпиндӱ индустриализация башталган, эл-јонныҥ тоозы тыҥ кӧптӧгӧн. Јаҥы предприятиелер, јаҥы теплоэлектроцентральдар тудулган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта Казан јаар јаан заводтор (ол тоодо Московский авиазавод имени С. П. Горбунова, Воронежский моторостроительный завод) эвакуацияга келген, СССР-дыҥ Билим Академиязыныҥ бир бӧлӱги кӧчӱрилген, кӧп промышленный предприятиелер фронтко, јууга керектӱ продукция чыгарып баштаган. Јууныҥ кийнинде кала тӧрген ӧзӱп, 1979јылда эл-јоныныҥ тоозы 1 миллионноҥ ажа конгон.
1990 јылда Казан Республика Татарстанныҥ тӧс калазы болуп јарлалган. Рынок эпоханыҥ бажынаҥ 1990-чы јылдарда Казан региондор ортодо ороонныҥ политикалык, финансовый, спортивный, туристический тӧс јери болуп арткан. Бого коштой 2000-чы јылдардыҥ бажынаҥ ала Казан Россияда эҥ криминал калалардыҥ бирӱзи деп чотолгон. Россияныҥ калаларыныҥ ортодо эл-јонныҥ тоозыла 5-чи јерге чыккан. 2005 јылда Казан кӧдӱриҥилӱ айалгада бир муҥ јылдыгын байрамдаган, байрамга шылтай Казанский метрополитен, Миллениум деп кӱр ле база бир канча объекттер тудулган. Казанский Кремль ЮНЕСКО-ныҥ корулу кереези болуп калган, калага јыл туркунына миллионго шыдар туристтер келер боло берген.
Экономиказы
Казан — Россияныҥ Поволжьезинде јаан деген промышленный, финансовый, саду ла туристский тӧс јер. 2017 јылда каланыҥ валовой продукты 752,5 млрд салкой болгон, аткарылган продукцияныҥ баазы 428,3 млрд салкой, розничный садуда айланган акча — 524,4 млрд салкой. Каланыҥ промышленный тӧзӧгӧзи машиностроение, химический ле нефтехимический промышленность, јеҥил ле аш-курсак промышленность. Казанныҥ јаан деген предприятиелериниҥ тоозында химический комплекс Казаньоргсинтез, Россияда эҥ озогы Казанский пороховой завод, Россияда уникальный кластер сразу трёх предприятий авиационной промышленности  — самолёт тудар заводтор Казанское авиационное производственное объединение имени Горбунова (производитель крупнейшего в мире стратегического бомбардировщика Ту-160), вертолётостроения Казанский вертолётный завод ло двигателестроениениҥ Казанское моторостроительное производственное объединение.
Казанда 6 компанияныҥ штаб-квартиралары бар. Бастыра бизнес-тӧс јерлердиҥ текши јериниҥ кеми 330 муҥ м², олордыҥ «A» ла «B» класстарына 127 муҥ м² келижет. Россия ичинде бойыныҥ бастыра банктарыныҥ капиталыла Казан 3-чи јерде, јӱк ле Москва ла Санкт-Петербургка акаладат. Казанныҥ инновационный экономиказы деп Россияда јаан деген Технопарк в сфере высоких технологий «ИТ-парк» чотолот, онойдо ок Европада эҥ јаан технопарк «Идея» база.
Россияда Казан современный торговый центрлерле (ол тоодо международный) лидер болуп јат. «Лучшие города для бизнеса» Forbes-тыҥ рейтинги аайынча 2010 јылда Казань 15-чи јер алган (рейтингке кирген Россия калаларыныҥ ортодо) (2008 јылда — 3-чи јер, 2009 јылда — 2-чи јер).
2012 јылда Казань Рейтинг качества городской среды аайынча 6-чы јерде болгон, Федеральной службой по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека бу рейтингти чотогон, онойдо Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова бу иште база турушкан.
Туризм
Гостиничный комплекс Казанда 161 гостиницалу 7400 номерлӱ (16137 јер), ол тоодо 34 хостел.
2015 јылда туризмле ишти јарандырарга Казанда Алла Духованыҥ TODES деп атту балеттиҥ школ-студияларыныҥ фестивали ӧткӱрилген, «Амтанду Казань» деп гастрономический фестиваль («Вкусная Казань») , Вторая Казанская Звёздная Велоночь , Јондор ортодо «United Buddy Bears деп художественный выставка — The Minis in Kazan» девизи «кеендик ле толерантность» , Аргентинский Тангоныҥ баштапкы јондор ортодо Фестивали — FUEGO DE LA NOCHE KAZAN''. «I help» проект аайынча Кремьди кучакта («Обними Кремль») деп флешмоб болгон. 2015 јылда Казанга 2,1 млн турист келип јӱрген.
2015 јылда Казан «Кайкамчылу Казан» деп атту экскурсионный вело-маршрут јазаарга текшироссийский грант ойноп алган. 2015 јылда ӱлӱрген айдыҥ 23 кӱнинде оныҥ окылу ачылтазы болгон.
Ӱредӱлик
Школго јеткелек балдар таскадар системада 327-ге шыку детский сад иштейт. Олор бастыразына јуук, кезик ле таҥынаҥ заведениелердеҥ ӧскӧзи, муниципалитеттиҥ балансында турат. Орто ӱредӱ берер школдордыҥ тоозы 168-теҥ артык школ (олордыҥ 2-зи эл-тергеелик эмес), олордыҥ тоозында 43 гимназия ла 13 лицей. Допобразованиениҥ системазында 49 кӱӱлик школ, 10 балдардыҥ художественный школы ла 43 ДЮСШ. Профессионал ӱредӱниҥ системазында: 28 профессионально-технических училище, 15 техникум ла 10 орто специал училище.
2010 јылдаҥ ала 2015 јылга јетире 79 детсад 12025 јерге кожулган.
2015 јылда Республика Татарстанныҥ 100 эҥ артык школдорыныҥ рейтингинде — 31 казанныҥ школы, 9 школ Россияныҥ 500 эҥ артык школдорыныҥ тоозына кирген, ол тоодо лицей № 131 25 эҥ артыктарыныҥ тоозына кирген.
Казанныҥ 20 школы — ЮНЕСКО-ныҥ Ассоциированный школдорыныҥ тоозына кирерге ченежет, 10 школ — международный ГлобалЛаб деп проектте туружат.
Казан калада 44 бийик ӱредӱ берер заведение (ого кожо 19 филиал ла ӧскӧ калаларда вузтардыҥ представительстволоры) (2009), мында 140 муҥ студент ӱредӱ алат (2009). Казан бир ле уунда Приволжский федерал университеттӱ, эки шиҥжӱ национал университеттӱ Россияда бир ле кала. Калада эҥ јаан вузтар:
Билим
Казан тӱӱкиде Арасейдиҥ баш билим тӧс јерлериниҥ тоозында болгон. Казанда јаан деген билим тӧс јерлер: Казанский научный центр РАН 1945 јылда кандык айдыҥ 13 кӱнинде јӧптӧлгӧн. Мында 1000-га шыку кижи иштейт, ол тоодо 3 академик, 6 член-корреспондент, 91 доктор ло 290 билимниҥ кандидады. КНЦ РАН-га 5 академический институт кирет, ол тоодо ''Институт органической и физической химии им. А. Е. Арбузова'' — Поволжьеде јаан деген физико-химический ле химико-биологический шиҥжӱ тӧс јер (РАН). Билим тӧс јерде 7 билим школ, 6 учебно-научный ла научно-образовательный центр. Республика Татарстанныҥ Билим Академиязы 1991 јылда сыгын айдыҥ 30 кӱнинде јӧптӧлгӧн. Академияяныҥ ичинде јети билим ууламјылу бӧлӱктер ле Ульяновский регионал отделение, онойдо ок 17 билим-шиҥжӱ институт ла тӧс јерлер. АН РТ-ныҥ билим-методикалык башкарузыла кӧп шиҥжӱ организациялар иштейт. Академия јылдыҥ ла 11 именной сый берет, ол тоодо эки международный: физикала — Е. К. Завойскийдиҥ адыла адалган, химияла — А. Е. Арбузовтыҥ, онойдо ок Ш. Марджаниниҥ (гуманитар билимдер аайынча), Г. Х. Камайдыҥ (химия ла химический технологиялар), В. А. Энгельгардтыҥ (биологияла), А. Г. Терегуловтыҥ (медицинала), Х. М. Муштариниҥ (математика, механика ла технический билимдер), К. Г. Больдыҥ (ветеринария), В. П. Мосоловтыҥ (јурт ээлем), А. Д. Адо (аллергология, иммунология ла текши патология).
Эмчилик
Казанда билим эмчилик башталганын 1814 јылда деп чотойдылар, университетте клиника ачылганынаҥ ала. 1930 јылда медицинский факультет университеттеҥ айрылат, бу факультет бир канча специализированный клиникаларлу болгон. Груздевтиҥ, Миславскийдиҥ, Вишневскийдиҥ, Адоныҥ, Терновскийдиҥ јарлу билим школдоры казанда билим эмчиликте болгон. Калада 120 лечебно-профилактический учреждение, ондо 15 муҥ кижи иштейт. Казанский Межрегиональный клинико-диагностический тӧс јер Поволжьеде јӱрек эмдеер ле неврологиялу оорулар аайынча бийик технологиялу тӧс эмчилик јер болот. Казанда Республикан клинический больница эҥ јаан. 2014 јылда Россияда јаан деген Балдардыҥ поликлиниказы (70 балага), Россияда база кайда да јок Центр крови ачылган.
Культура
Казан Россияда јаан культуралык тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Татарстанныҥ тӧс калазын «мультикультуралык» дежет, орус ла татар культуралар нак айалгада ӧзӱм алынат. ЮНЕСКО-ныҥ болужыла Казанда телекейде баштапкы Институт культуры мира ачылган.
Кӱӱ
Казанда јылдыҥ ла международный фестивальдар ӧткӱрилет: операныҥ Шаляпинский, балеттиҥ Нуриевский, классикалык кӱӱниҥ Рахманиновский, операныҥ open air «Казанда кӱс», эмдиги ӧйдиҥ кӱӱлери «Конкордия», фолк- ло рок-кӱӱ «Сотворение мира», литературалык «Аксёнов-фест», мусульман кино «Золотой Минбар» (2010 јылдаҥ ала — Казанский международный фестиваль мусульманского кино), рольду ойындар «Зиланткон», 2014 јылда Казан «Тюрквидение 2014» деп конкурс ӧткӱрген. 2019 јылда ӱлӱрген айдыҥ 31 кӱнинде Каланыҥ Телекейлик кӱнин темдектеген калалар, Казан ЮНЕСКО-ныҥ кӱӱ деп ууламјылујайаандык кала деп 66 каланыҥ тоозына кирген. Калганчы ӧйдӧ база кожылгандарын кожо чотозо, 246 кала, башка-башка ууламјыларлу.
Музейлер
Казанда кӧп музейлер, ол тоодо 34 эл-тергеелик музей, бир канча общественный ла таҥынаҥ галереялар. Эҥ јаан ла кӧп профильдӱзи Республика Татарстанныҥ Национал музейи, 1894 јылда тӧзӧлгӧн. Музейдиҥ тӧс туразында эҥ ле баалу экспозициялар, ол естественнонаучный, археологический, этнографический ле о.ӧ. — алдындагы Гостиный двордо 1800—1815 јылдарда тудулган. Казанда кремльде Государственный Эрмитажтыҥ филиалы иштейт — «Эрмитаж-Казань» деп тӧс јер. Онойдо ок каланыҥ јарлу музейлери — Государственный музей изобразительных искусств Республики Татарстан, Музей тысячелетия Казани ле о.ӧ. кӧп культуралык учреждениелер. Ведомственный музеейлердиҥ ортодо јарлу совет химиктердиҥ музейи аҥыланат — ''А. Е. и Б. А. Арбузовтор деп академиктердиҥ тура-музейи''.
Театрлар
Казанда кӧп театрлар. Казанныҥ 9 театрыныҥ 3-зи академический званиелӱ. Эҥ ле јарлузы: Муса Джалильдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ эл-тергеелик театры (элдер ортодо театрал-кӱӱлик фестивальдар ӧткӱрер јер), Галиаскар Камалдыҥ адыла адалган Татарский академический театр, '' В. И. Качаловтыҥ адыла адалган Казанский государственный академический орус јаан драма театр'', о.ӧ.
Архитектуралык
Казанский кремльди X чакттыҥ бажында шибее эдип булгарлар тӧҥниҥ ӱстинде туткан, тӧҥ Эдил ле Казанка суулардыҥ сол јарадында болгон. 1236 јылда монголдор табарган кийнинеҥ Казан ӧзӱп, кӧдӱрилип баштаган, булгарларды Батый бызып коскоргон. Эдилде Булгарияныҥ Булгар деп калазынаҥ бери кӧчӱп баштаган. Алтын Орда чачылган кийнинеҥ Казан Казанский ханствоныҥ тӧс јери болгон.
Казанский Ханство јоголгон кийнинде Казанга 1556 јылда Псковтоҥ 200 каменщик Постник Яковлев ле Иван Ширяйга баштадып иштенерге келген. 1568 јылда 13 таш башня тудулган. Эмди ол псков архитектуралык стиль болуп ЮНЕСКО-ныҥ кереестериниҥ тоозына кирген. Европада эҥ бийик башнялардыҥ тоозына Сююмбике деп јыгылып бараткан ошкош («падающая») башня база кирет.
Кремльге кӧп туристтер келгилейт. Татар калыктыҥ тӱӱкилик ле культуралык 750 кереези ортодо бу Кремль эҥ јарлу.
Спорт
Россияныҥ спорт јанынаҥ тыҥ калаларыныҥ бирӱзи. Калада мячту хоккейле эки телекейлик чемпионат 2005, 2011 јылдарда ӧткӧн, фехтованиеле 2014 јылда, 2015 јылда сууда спорт јанынаҥ, 2017 јылда Кубок конфедераций ле о.ӧ. 2009 јылда мында текшироссийский форум «Россия — спортивный держава» болгон. 2009 јылда Казан «Спорттыҥ тӧс јери» деп номинацияда «Россияныҥ Алтын командазы» деп Национал сыйын алган. 2018 јылда футболло телекейлик маргаандары ӧткӧн. 2019 јылда јаҥар айда Казанда Поволжский физкультурный, спорт ло туризм аайынча эл-тергеелик академияда Россияныҥ киберспортло Гранд-финалыныҥ Кубогы ӧткӧн Кала спорт маргаандарда бойыныҥ јеҥӱлериле база ӱстӱги бажында болот, ол тоодо спортттыҥ командный бӱдӱмдеринде «Рубин» футбольный клуб; хоккейный клуб «Ак Барс»; баскетбольный клуб «Уникс»; волейбольный клубтар «Зенит» ле «Динамо (ӱй улустыҥ волейбол клубы»; мячту хоккейдиҥ бендийный клубы «Динамо»; «Динамо» (ӧлӧҥдӧ хоккей); ватерпольный клуб «Синтез» —ватерпольный клуб).
Универсиада-2013-теҥ 3 јыл озо тудулган Универсиаданыҥ деремнезин студентердиҥ кампусы эдип тузаланадылар. Россияныҥ јуунты командалары белетенер федерал тӧс јер болот. 2010 јылда Поволжский физический культура, спорт ло туризмниҥ академиязы ачылган. Бу калада телекейлик ле текширосиялык учурлу јаан спортивный объекттер бар, ол тоодо мында спорттыҥ бир кезик бӱдӱмдериле ороон ичинде уникал объекттер база бар. Стадион «Центральный», «Баскет-холл», «Татнефть-Арена», Казанская академия тенниса, ӧлӧҥдӧ хоккейдиҥ тӧс јери, Центр волейболдыҥ тӧс јери, Дворец единоборств «Ак Барс», Кабан кӧлдӧ Гребной канал, сууда ӧдӧр спорт аайынча ӧргӧӧ, о.ӧ. объекттер јондор ортодо маргаандарды бийик кеминде ӧткӱрер аргалу. 2013 јылдыҥ јайында «Казань-Арена» деп јаҥы стадион (45 000 кӧрӧӧчи бадар), ол 2013 јылдыҥ Јайгы Универсиадазыныҥ тӧс ареназы болгон, 2018 јылда футболло телекейлик чемпионатта мачттарды ӧткӱрген. Казанский ипподром — Европа ла Россия ичинде јаан деген ипподром болуп јат. Каланыҥ јанында јыл айландыра иштеер горнолыжно-спортивный курорт «Казань» (Зеленодольский аймакта) бар, Свияжскта ок-јаала, арбалетле адар тӧс јер, Куркачы деп аэродромдо парашютно-авиационный спорт (авиаспортивный) тӧс јер иштейт. Казанда эки футбол арена: «Центральный стадион» ло «Казань-Арена» УЕФА-ныҥ 4-й категориялу стадиондорыныҥ тоозына кирип, бийик статусту болуп јат.
Јарлу улузы
Казанда телекейлик ле Арасейдиҥ тӱӱкизине кирген кӧп јарлу улус чыккан да, иштеген де:
Кандык айдыҥ 7 кӱни
Кандык айдыҥ 7 кӱни (7 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 97 кӱни (високосный јылда 98 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 268 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 25 кӱни болгон.
Куйустыҥ јурт јеезези
Куйустыҥ јурт јеезези (Куюсское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Куйус јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бешпелтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Тулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ коолында, Куйустыҥ суузы ла Алтыгы-Куйустыҥ суузыныҥ бириккенинде турат. Јеезеге ӱч јурт кирет: Эјеган, Ороктой, Куйус тӧс јер. Бу Чамал аймактыҥ эҥ ле тӱштӱктей турган јурттары. Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары курчайт, Кадын орто агынында, Кырлар каскак ла кайыр. Кыш карлу, је тыҥ сооктор болбойт, ортојылдык температура +4,1 °С, тыҥ ла деген соок чаган айда −20 градустаҥ тӱшпейт. Јай база сыраҥай ла тыҥ изӱлер јок, јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С. Кей чыкту ла серӱӱн, јайгыда чымыл, томонок, бӧкӧнӧк ас болот. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 557—726 метрге бийик. Климады орто-континентал.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 720 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни (17 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 198 кӱни (високосный јылда 199 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 167 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Аркыт (суу)
Этимологиязы
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.
Јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни болгон.
Аркыт (суу)
Физико-географиялык темдектери
Аркыт Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу Јазатыр ла Акалака биригеле бӱткен. Бу суу Кадынга келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км². Сууныҥ узуны 106 км (Акалака суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км². Јазатыр ла Акалака суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде Бел-Ажу јурт турат. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу Кадынныҥ оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с. Јуук деген јон јаткан јер Јазатыр. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто Бел-Ажу деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик).
Балыктары
Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.
Јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни болгон.
Аркыт (суу)
Кош суулары
Аркыттыҥ башталган Акалака суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген. (указаны км от устья) <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кереес јерлери
Аркыт сууныҥ јараш јери Карагемниҥ кызыгы (Карагемский прорыв). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Сыгын айдыҥ 9 кӱни
Сыгын айдыҥ 9 кӱни (9 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 252 кӱни (високосный јылда 253 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 113 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 27 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 10 кӱни
Сыгын айдыҥ 10 кӱни (10 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 253 кӱни (високосный јылда 254 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 112 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 28 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 18 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 18 кӱни (18 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 199 кӱни (високосный јылда 200 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 166 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни болгон.
Оностыҥ јурт јеезези
Оностыҥ јурт јеезези (Аносинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Онос јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Оностыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын ла Онос суулардыҥ бириккенинде турат. Јеезеге ӱч јурт кирет. Айландыра Иолго сынныҥ тайгалары курчайт. Кадынныҥ орто агынында кызык ла јайым эмес јерлер. Кыска, тыҥ изӱлер јок јай (кичӱ изӱ ай - куран ай), ортоайлык температура +10 ала +30 градуска јетире, кыш узун ла соок (кӱчӱрген ай - тулаан ай), ортоайлык температура - 6 ала - 20 јетире. Салкындардыҥ тӱргени ортојылдык кемиле 1,4 м/сек. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 422—847 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 718 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Елеусов, Жанбек Акатович
Биографиязы
После войны работал директором школы в селе Верх-Бело-Ануй, председателем Туратинского сельского Совета, учителем Яконурской и Кырлыкской школ. В 1957 году Жанибек Акатович переехал в г. Гурьев Казахской ССР, долгое время работал там учителем в одной из школ. Потом жил в Джамбуле, где занимал должность начальника областного спортивно-стрелкового клуба ДОСААФ.
Умер 21 апреля 1996 года. Похоронен в городе Тараз.
Нерелӱ кереги
Бойыныҥ јалтанбазын, турумкайын Жанбек Акатович Днепрди кечерде кӧргӱсти. Алтай Республиканыҥ архив Комитединиҥ материалдарында: 25-й гвардейский стрелковый полк, входивший в состав 6-й Краснознаменной гвардейской стрелковой дивизии, выйдя к Днепру, получил приказ: с ходу форсировать водный рубеж, прорвать оборону противника и, окружив его, уничтожить. 22 сентября 1943 года подразделение приступило к выполнению поставленной задачи. В тот день к 17 часам батальоны шли на берег реки у населенных пунктов Плютовище и Опачицы Чернобыльского района Киевской области Украинской ССР. Приступили к форсированию Припяти под непрерывным артиллерийским огнем противника, бившего из сел Яновка и Чернобыль. Первыми на складных лодках отплыли расчеты станковых пулеметов гвардии рядовых Алексея Власова, Василия Манилова, сержанта Жанибека Елеусова. Они сразу же попали под яростный артиллерийский и минометный огонь с правого берега. Над рекой взметнулись фонтаны воды, обдавая холодными брызгами. Лодку Жанибека сильно тряхнуло, она накренилась, но все-таки дотянула до мелководья. Неприятель заметил переправу подразделений полка, стал вести еще более интенсивный огонь. И вот здесь пулеметчик Жанибек Елеусов короткими очередями заставил замолчать вражеский пулемет, тем самым обеспечив возможность переправиться через реку значительным силам батальона. На плацдарме за Днепром гвардейцы проявили невиданную стойкость, отражая каждый день по восемь вражеских атак на протяжении почти месяца.
Силы наших бойцов таяли… От всей группы остался один Жанибек. Но он не дрогнул и продолжал стойко удерживать небольшой плацдарм, захваченный у противника. Глубокой ночью атаки фашистов прекращались, тогда Елеусов набивал опорожненные диски и ленты патронами, расставлял в разных местах пять пулеметов с таким расчетом, чтобы враг не мог заметить его перебежек от одного к другому. С рассветом, когда гитлеровцы вновь шли в атаку на позиции, занимаемые советским воином, Жанибек метко разил врага, создавая видимость, что плацдарм удерживает целое подразделение. Четверо суток без пищи и отдыха! Четверо суток он один дрался на правом берегу Днепра! Пулеметным огнем и гранатами отбивал Жанибек атаки противника и вышел победителем в этом неравном бою. Подоспевшие на помощь солдаты во главе с командиром роты нашли Елеусова лежавшим у станкового пулемета, опухшими руками державшимся за его рукоятки. Он обессилел, похудел, губы запеклись. К утру бойцы 25-го гвардейского полка овладели населенными пунктами Плитовичи и Опачицы.
1943 јылда сыгын айдыҥ 22—23 кӱндеринде тӱнде Елеусов Днепр сууны озо кечкендердиҥ бирӱзи болгон, ол кечире јаратта кӱнбадыш плацдармды јуучылдарла кожо колго туткан. Припять сууны сыгын айдыҥ 29 кӱнинде кечип чыгала (Плютовище јурт, Чернобыльский район, Киевский область, Украинский ССР) ӧштӱлердиҥ бир канча огневой точкаларын јоголткон.
СССР-дыҥ Верховный Советдиниҥ Президиумыныҥ Јакарузыла 1943 јылда ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱнинде гвардии красноармеец Жанбек Елеусовко бийик нере берилген Герой Советского Союза Союза, Ленинниҥ ордени ле «Золотая Звезда» медаль бергендер.
Jууныҥ кийнинде ижи
Ол Казакстанда Джамбул калада јаткан. 1996 јылда кандык айдыҥ 21 кӱнинде јада калган.
Тайантылар
Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ туружаачылары