cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грейдер, Кэрол
Кэ́рол Гре́йдер (Carol Greider,1961 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде, Сан-Диегодо чыккан — США-да американ шиҥжӱчи, молекулярный биолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын, 2009 јылда Элизабет Блэкбёрнло, Джек Шостакла кожо алган. Оловников Алексей Матвеевичтиҥ 1971 јылда тапкан теориязы аайынча: «хромосомныҥ корулаачы механизмы, теломеры ла ферменты теломеразын» тапканы учун берилген сый.
Биографиязы
Кэрол Грейдердиҥ билим иши сӱреен учурлу, кӧп университеттерле, лабораторияларла колбу тудуп, экпиндӱ ижин уулалтат: США-ныҥ Билим Национал академиязыныҥ турчызы(2003) ; США-ныҥ Национал эмчилик академиязыныҥ (2010) турчызы; Американ философиялык биригӱзиниҥ турчызы(2016) ; философияныҥ докторы (1987); Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ (2014) кӱндӱлӱ профессоры; Санта-Барбарада калифорний университетти божоткон (бакалавр, 1983);1987 јылда Берклиде калифорний университетте философияныҥ докторы деп степень алган; 1988 јылда Лабораторию в Колд-Спринг-Харбор мындый атту лабораторияга јайым фелло болуп кирген; 1990 јылдаҥ ала оныҥ шиҥжӱчи — ассистенти боло берген, 1994 јылдаҥ — алдынаҥ бойы шиҥжӱчи; 1997 јылда бойыныҥ лабораториязын Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ эмчилик школына кӧчӱрген; 2003 јылдаҥ ала именной профессор (Daniel Nathans Professor); молекулярный биология ла генетиканыҥ департаментиниҥ башкараачызы; 2014 јылдаҥ ала (Blooomberg Distinguished Professor) бу университеттиҥ кӱндӱлӱ профессоры.
Бархатово
Бархатово (Бархатово) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Бархатов деп кижиниҥ ӧбӧкӧзиле аташ эдип адаган.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле тал ортозында, Мокорты деп ӧзӧктӧ, Мокорты сууныҥ јанында турат. Айландыра Теректиниҥ, Себи-Бажыныҥ, Сымылтыныҥ, Туйактуныҥ Ӱч-Эҥмектиҥ сындары. Тӱндӱк — кӱнбадыш јаар Јал-Мӧҥкӱ, ондо боочы, тӱштӱк-кӱнчыгыш јанындӧӧн Чуйдыҥ трагында Чике-Таман деп боочы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 905 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырларыныҥ арка јанын агаштар бӱркеген, кӧп сабазы чет агаш, бийиктей мӧш агаш. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр .Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар
Јери ле јолдоры
Оромдоры: ылгалгалак. «Чуйдыҥ трагы» (Р-256) деп федерал кӧӧлик јолдоҥ туура јуртка јетире јол бар (500 м). Чуйдыҥ трагыныҥ 594 километринде турат. Оҥдой аймактыҥ тӧс јуртына јетире ..км. Республиканыҥ тӧс калазына јетире 170 км. Коштой турган јурттар Туйакты, Нефтебаза. Себиниҥ боочызыныҥ ӱстине јетире 13 км. Чике-Таманныҥ бажына јетире 59 км. Јакалай јолдор.
Тӱӱкизи
Јурт 2000 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 35 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кеҥиде.
Экономиказы
Аҥ азыраар таҥынаҥ ээлем. Туризм. Улус эмденер јер. Агашла иштер.
Археологиялык
Кургандар, ташта бичиктер.
Ак-Тал
Ак-Тал (Актал ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ак-Тал — ак ӧҥ, тал-агаш, суу јараттай ӧзӧр белый тальник.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш-тӱштӱк келтейинде, Алтай ла Арасейдиҥ тӱштӱк гран-кыйуларына јуук јерде турат. Айландыра мӧҥкӱлер, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ, Бел-Ажуныҥ сындары курчайт. Тӱштӱктей калка-монголдыҥ јерлери, кӱнчыгыштай тана-тубалардыҥ јери. Чуйдыҥ суузынаҥ араак јок јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1823 метрге бийик. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат.
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.
Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.
Јери ле јолдоры
Јуртта бир ором. Кош-Агаш — Ак-Тал деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Тӱӱкизи
Јурт 1914 јылда тӧзӧлгӧн. Эмди бу јурт Јаҥы Аулга кӧчӱрилген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 15 кижиниҥ 100 % казактар болгон.
Инфраструктуразы
Инфраструктуралык обьекттер Јаҥы Аулда.
Экономиказы
Мал азыраары: јылкы, соок тумчукту мал, ол тоодо сарлыктар, оок мал ол тоодо кой ло эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.
Кош-Агаш — Ак-Тал деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Арнольд, Фрэнсис
США-ныҥ ӱч Национал академиязыныҥ турчызы: НАН США-да билим Академияныҥ (2008) ла США-да национал эмчилик академияныҥ (2004), онойдо ок Американ философский биригӱниҥ турчызы (2018), Лондондо каандык биригӱниҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020), Linus Pauling Professor of Chemical Engineering, Bioengineering and Biochemistry Калтехтиҥ кӱндӱлӱ профессоры (2013) ла Мактыҥ Национал залына изобретатель деп кийдирилген (2014).
Биографиязы
Физиктиҥ билезинде чыккан, Питтсбургта чыдаган. 1974 јылда каланыҥ школын тӱгескен, 1979 јылда дезе машиностроение ле аэрокосмический техниканыҥ факультединиҥ бакалавриадын божоткон (Принстондо университетте).
Физик-ядерщиктиҥ (William Howard Arnold) кызы, генерал Уильям Говард Арнольдтыҥ баркызы. Адазыла кожо олор США-да Национал инженер академияныҥ турчыларыныҥ ортодо баштапкы династия.
Френсис консультативный биригӱни башкарат: Fellowships in Science and Engineering, Gordon Research Conferences турчызы. Бу компаниялардыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи: Gevo, Inc. 2005 јылда ла Provivi, Inc.(2014).
Арнольд кеендик ле билимниҥ Американ академиязыныҥ турчызы (2011), Американ академияныҥ микробиологияла турчызы (2009), Американ ассоциацияныҥ билимниҥ ӧзӱмине јӧмӧжӧриниҥ турчызы (2010), Папский академия науктыҥ, (2019), Великобританияныҥ каандык инженерный академииязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018).
Талду (Кӧксу-Оозы аймак)
Талду (Талда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Талдуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Талду — тал агаш, талду јер ива, тальник.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сындарыныҥ эдегинде, Талду сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1168 метрге бийик
Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска ла серӱӱн, кыжы узун ла соок. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 С° болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Олјондо, Каратык, Агашту, Јииттердиҥ, Јалаҥду, Строительный, Тӧс, Јодролу, Энергетиктердиҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 790 кижи болгон, олордыҥ 63 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал азыраары, марал, уй, кой, эчки, сарју ла сыр эдери, аш салары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ялоу, Розалин Сасмен
Розалин Сасмен Ялоу (Rosalyn Sussman Yalow; 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США — 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США ) — американ биофизик. «Пептидный гормондорды таап, Радиоиммунологиялык эп-арганы кӧндӱктиргени учун», 1977 јылда Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын алган.
Биографиязы
Розалин Сасмен Ялоу 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде Нью-Йоркто, еврей иммигранттардыҥ билезинде чыккан. Ада-ээнези: Саймон Сассман ла Клара Циппер деп улус болгон, олор садуда товарларды каптаары јанынаҥ иштегендер. Хантердиҥ колледжин 1941 јылда тӱгескен, ондо ол физикала јилбиркеген. Је Розалин сананган: «Мен ӱй кижи, оныҥ учун мени кажы да университетке албас» деп. Сасмен Колумбийский университетке машинистка болуп ишке кирген, кийнинде секретарь болуп иштеген. Је ол ло јылда Урбан-Шампейн деп јерде Иллинойстыҥ университеди оны ишке кычырган, нениҥ учун дезе, Экинчи телекейлик јуу учун иштейтен улус једишпей турган.
1943 јылда Сасмен Арон Ялоу деп кижиге барган. 1945 јылда ол философияныҥ ядерный физикада докторы боло берген. Диссертациязы бӱткен соҥында Сасмен Ялоу Бронкстыҥ госпиталинде (Ветерандардыҥ керектерин башкарар управлениеде) иштеген. Ол ондо Соломон Берсонло кожо радиоизотоп деп эп-арга кижиниҥ каныныҥ биологиялык бӱдӱмин кӧрӧри-нде деп шиҥжӱ ӧткӱрген. Бажынаҥ ала олор кижиниҥ каныныҥ плазмазында инсулинниҥ камаанын шиҥдегендер. Бу табылган радиоиммунологический эп-аргала текши тӱзаланып баштагандар. Бу эп-аргала алдында ӧйдӧ канда концентрациязы ас учун кемјип болбой турган канныҥ минор компоненттерин: гормондор, витаминдер ле ферменттерди ле о.ӧ. јӱстер тоолу компоненттерди кемјип баштаган. Яллоу кӧп саба билим шиҥжӱ ачылталарын Соломон Берсонло кожо тапкан, је бу кижи Нобельдиҥ сыйын бергелекте божоп калган. Ялоу Розалин Сасмен 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде Нью-Йоркто јада калган.
Јолоныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1414 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Укачин, Борис Укачинович
Борис Укачинович Укачин (кочкор айдыҥ 18 кӱни 1936, Кайырлык ― јаҥар айдыҥ 25 кӱни 2003) ― поэт, прозаик, публицист, кӧчӱреечи. СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1964), Алтайдыҥ Ленин комсомол премиязыныҥ лауреады (1980), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1993). Сӧӧги — тӧӧлӧс.
Биографиязы
Борис Укачин 1936 јылда кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кайырлык јуртында, малчы кижиниҥ билезинде чыккан. Энези Чапыева Јаҥаш Мендешевна.
Кайырлыктыҥ школында ӱренип, 1949―1956 јј. областьтыҥ национал школында ӱренген. 1956―1959 јј. черӱде болгон. Черӱнеҥ келеле «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген. 1962—1967 jj. М. А. Горькийдиҥ адыла адалган литературный Институтта ӱренип, В. Журавлевтыҥ творческий семинарында јӱрген. 1964 јылда СССР-дын бичиичилер Бирлигиниҥ членине алылган. 1967 јылда Алтайдыҥ бичик чыгарар изд-возыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ баш редакторы, 1969 j. ― областной радиокомитеттиҥ каруулу редакторы болуп иштеген. 80-чи jj. Туулу Алтайдыҥ бичиичилер биригӱзиниҥ литература аайынча консультанты, 1991―1994 jj. ― Алтай Республиканыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ председатели.
Б. Укачин јайалталу јиитердиҥ некелтелӱ ӱредӱчизи болгон, АР-диҥ литература-јондык мероприятиелеринде эрчимдӱ туружып туратан. Япония, Тӱштӱк-Кӱнчыгыш Азияныҥ ороондорын ла Монгол Албаты Республиказын эбирип келген.
Борис Укачинович Укачин јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде 2003 јылда 67 јаштуда јада калган.
Јайаандык ижи
Борис Укачин проза ла поэзияла 40 ажыра бичиктердиҥ авторы.
Борис Укачинниҥ баштапкы ӱлгери «Адым, маҥтазаҥ» «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде чыккан. Черӱде болордо, «Армейский натиск» деп газетте ӱлгерлери чыгатан.
Кӧчӱрмези
Борис Укачин тӧрӧл тилине М. Ю. Лермонтовтыҥ, И. Ерошинныҥ, Л. Кассильдыҥ, Ч. Айтматовтыҥ, С. Михалковтыҥ, А. Даржайдыҥ, Ю. Кюнзегештиҥ, Исикава Такубоканыҥ ла о.ö. бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин кӧчӱрген.
Анайда ок, оныҥ чӱмдемелдери орус, тыва, кыргыз, якут, француз, немец, англ ла оноҥ до ӧскӧ тилдерге кӧчӱрилген. Борис Укачинныҥ ӱлгерлерин јарлу поэттер И. Фоняков, Б. Слуцкий ла о.ö. кӧчӱрген.
Кӱпчегенниҥ јурт јеезези
Кӱпчегенниҥ јурт јеезези (Купчегенское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер – Кӱпчеген јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Јаан Јаламанныҥ, Кӱпчегенниҥ ле Ӱлегемниҥ сууларыныҥ јанында турат. Кӱпчегенниҥ суузы Јаан Ӱлегемниҥ суузына кожулат. Јаан Јаламанныҥ суузы Кадынга кирет. Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында айрызы - Ӱлегемниҥ тайгазынаҥ тӱшкен ӧзӧктӧ бу јурт јеезениҥ јерлери болот. Текши јерлериниҥ кеми ....га..кв.м. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кыш мында ӧрӧ аймактарга кӧрӧ јымжак, јулукту агаштар ӧзӧт. Айландыра ыжык кайа ташту тайгалар учун, аҥылу микроклимат турат. ЈаанЈаламаннаҥ кӱнбадыштай 25 км кире јерде, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте јаан учурлу, байлу Јаламанныҥ аржан суузы бар. Ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери болот.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 854 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Шунарак
Шунарак (Шунарак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кызыл Гай тууныҥ эдегинде, Шунарак сууныҥ јарадында турат. Кичӱ Аталык, Јаан Аталык, Тобыр, Аначак деген туулар айландыра турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 265 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Алтай.
Ук-калыктары
Јуртта кумандылар ла чалкандулар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 41 кижи болгон, олордыҥ 51 % кумандылар, 27 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Инфраструктуралык обьекттер ончо јурт јеезениҥ администрациялык тӧс јеринде Кӱрей кӧл јуртта.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Алтай калык
Алтай калык (алтай эл-јон) — тӱрк укту калык. Кӧп сабазы Алтай Республикада јуртайт. Текши тоозы 80800 кижи (Россия) (74 238, перепись 2002) (79 773, перепись 2010). Несколько тысяч человек издавна живут также в прилегающих областях Монголии (Монгольский Алтай) и Китая (округ Алтай), где являются одним из непризнанных национальных меньшинств и под именем «ойроты» включаются властями в состав монголов.
Родо-племенное деление
Алтайлар сӧӧктӧргӧ бӧлинет. Јаан алтай сӧӧктӧр:
Генетика
Генетика.
Кудай јаҥы
86 % «Алтай јаҥ» (Ак јаҥ, алтай шаманизм, тенгризм), 14 % православие, баптизм, тибетский буддизм.
Чаргы
Чаргы (Черга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чаргы мель, перекат, точильный камень.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чуйдыҥ трагыныҥ 169-чы километринде турат. Себи ле Чаргыныҥ суулары бириккенинде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 484 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (белая куропатка), аҥыр (огарь), баарчык (скворец), бӧднӧ (перепелка), јелечи (трясогуска), јаҥалбай (чиж), јылантык (вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (крохаль), боро ылаачын (кречет), кӧкӧлик (каменная куропатка), ала ылаачын (балобан).
Тӱӱкизи
Јурт 1796 јылдарда тӧзӧлгӧн. В. В. Радловтыҥ бичигениле бу ӧзӧктӧ озодоҥ бери алтайлар јаткан, јайзаҥы Курту. Мында орус крестьяндар аргалу чакту јаткан, туралары бек, адару тудатан, бастыразы алтайлап билер.
ХIХ чактыҥ 20-чи јылдарында Јаш-Туранаҥ Вилисов Дементий уулдарыла: Петр, Николай, Осип, Василий, Алексей, Егор кӧчӱп келген. Кырдыҥ эдегинде 7 тура туткан, чедендеген. Олордыҥ кийнинеҥ Ермаковтор, Прилициндер, Старуевтер, Кривошеевтер, Мартьяновтор келгендер. Том-Тураныҥ университединиҥ Курлов деп кижизи Электердиҥ јалаҥында дача туткан.
Табынча кӧчкиндер байыган, јоктулар олорго иштенген. 1893 јылда школ ачылган, молитвенный тураны јазайла, ондо ӱредӱчи болуп Ефим Ячменев иштеген. 31 уулчак ла 2 кызычак. 1916 јылда дезе 50 уулчак ла 36 кызычак, ӱредӱчизи катехизаторский училище божоткон Василий Ялбачев болгон. А. А. Ноняваныҥ отчедыла Чаргыда 1917 јылда орус Церковно- приходской школ иштеген, ондо 100 ӱренчик болгон. 1933 јылда Чаргыда баштамы школдыҥ ордына јети классту школ боло берген. Директоры Саулин Емельян Семенович болгон. Кийнинде директор болуп Марк Васильевич Матвеев иштеген, ол школдо јаан эмес сад ӧскӱрген. 1941 јылда ол черӱге барган.
1953 јылда јаҥы эки кат агаш школ тудулган. 1960 јылда сегисјылдык эдип јаанадылган. 1961 јылда школ орто ӱредӱлӱ боло берген.
1920 јылда маслосырзавод тудулган. 1929 јылда «Искра» колхоз тӧзӧлгӧн. 1933 јылда колхоз «Искра» ла «Ворошилов» деп колхозторго бӧлинген. Кажызына ла 100 аттаҥ ла 50 салдаанаҥ келишкен.
1940-чи јылдарда промартель ле промкомбинат ачылган. Промартельде бир канча цех болгон: пимокатный, сапожный, кожевенный ле деревообрабатывающий. Промкомбинатта цехтер: ткацкий, пошивочный, гончарный, кирпичный, кожевенный. Ткацкий цехке учукты ӧскӧ јердеҥ экелетен. Гимнастеркалар кӧктӧп, гончарный цехте — айак казан эдилетен. 1937 јылда фельдшерско-акушерский пункт ачылган. В 1940-е годы была организована МТС.
1960-чы јылдарда Чаргыныҥ мараловодческий совхозы тӧзӧлгӧн. Чаргыда 1980 јылда зообаза тӧзӧлгӧнПодстрочный текстзообаза, амадузы: ар-бӱткенде ас туштаар Кызыл бичикке кирген куштарды, тындуларды шиҥдеери (банка редких птиц краснокнижников) корулаары. Чаргыныҥ совхозында реорганизация болуп Цитология ла Генетиканыҥ СО РА институдына берилген. Текши јери 68664 га, одорлоры 22341 га, кыралары 4304 га, ӧлӧҥ чабар покос 2481 га, јайлуларда одор јер 14431 га, 5 фермалу болгон. 68 специалист.
1996 јылдаҥ ала амыраар база боло бергенгода. Мында — су-кадык орныктырар процедуралар ӧткӱредилер, маралдыҥ мӱӱзин кезер ӧйдӧ (кӱӱк, кичӱ изӱ ле јаан изӱ айларда) пантовый ванналар болот.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1986 кижи болгон, олордыҥ 88 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон. Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Мал азыраары. 1980 јылда тӧзӧлгӧн РАН-ныҥ Сибирде бӧлӱгиниҥ зубрлар ӧскӱрер экспериментал ээлеми ле ӧзӱмдердиҥ уникал коллекциязы (являющихся носителями генов адаптации к экстремальным условиям высокогорья), онойдо ок селекцияла эксперименттер: по созданию и пополнению генофонда диких и домашних животных, как характерных представителей фауны Республики Алтай. 470 га јерде 3 чеден. 1982 јылда Москваныҥ алдында Приокско-Террасный заповедниктеҥ 11 беловежский зубрлар экелген (3 бука ла 8 тижи), эмди питомникте 30 тынду. XX чактыҥ бажында телекейде олордыҥ тоозы бежен ле кире арткан болгон. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Мый Туу
Мый Туу (Мульта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Мый Туу гора дикой кошки.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Алтайдыҥ бийик сындарына курчаткан, Кадын сууныҥ оҥ јарадында турат. Казахстанныҥ гранына јуук јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Ӧзӱмдери
Коштой кырларда мӧш, кайыҥ, чиби, тыт, аспак, терек агаштар ӧзӧт. Айландыра аш салгадый телкем јалаҥдар, јаклы ӧлӧҥдӱ одорлор. Јакшы јылда ажы-тузы аҥтара бӱтјадар јерлер. Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Агашту, Јииттердиҥ, Тӱндӱк, Одорлу, Јалаҥду, Садту, Кӱнет, Строительный, Тӧс, Школдыҥ. Улалу — Кӧксу-Оозы — Мый Туу деп јол.
Тӱӱкизи
Јурт 1936 јылда, Совет ӧйинде тӧзӧлгӧн. 1966 јылда мында совхоз иштеп баштаган. 1968 јылда баштапкы агаш кӱр тудулган, оноҥ озо Кадынды паромло кечер болгон. Кирьян Петрович Железнов деп кижи эки кат агаш школ туткан бу јуртта. Совхозтыҥ јааны Плетнецкий деп кижи бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн. онойдо школ 1978 јылдаҥ ала эмдиге јетире иштейт. 1991 јылда јаҥы темир кӱр тудулган.
Эмдиги ӧйдӧ мында јаржактардыҥ чӱм-јаҥыла эдимдер (ткачество, тӱктеҥ эдимдер, курлар, кийим..о.ӧ.) јазагылайт, мыны туристтер келип кӧрӱп, таныжат, озогы јаржактардыҥ јадынын кӧрӧт.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 695 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
Кара-Суу (Озерное) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кара-Суу незамерзающий источник.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаган. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 58,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 27,5 га, јонго керектӱ тудумдар 0,81 га, ээлемдӱ јерлер 0,47 га, окылу јерлер 11,99 га, аҥыланган 13,13 га, ӧскӧ јерлер, текши јерле кожо 4,9 га. Кара-Суу јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 700 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 936 м. Јуртта 3 ором: Казаковтыҥ, Кыдрашевтиҥ, Јаҥы. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,43 км.
Кара-Суу јуртка једетен «Кӧзӱл — Кара-Суу»(19 км) деп јол ло регионал учурлу «Кан-Оозы — Кара-Суу» деп јолдор бар (идентификационный темдеги 84К-110, узуны 8 км).
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Эл-јон
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 162 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Басты-Кем
Басты-Кем (Тихонькая) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Басты-Кем.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Сайлугемниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчадып, Кадын-Бажыныҥ тайгаларыныҥ эдегинде, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Јаан Окол суу деремнениҥ ичиле агып, Кадынга кожулганында турат, айландыра Оймонныҥ чӧли. Элбек чӧлдӧ кыралар, малга одор.
Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 939 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот: 15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы- 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.
Аҥ-куштары
Јердиҥ ажы, маала ажы мында јакшы бӱдет. Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда. . Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Јараттай, Кӱнет, Тӧс, Школдыҥ, Јалаҥду, Кӱнчыгыш, Чӧлдӱ, Кӱнбадыш, Одорлу.
Тӱӱкизи
Јурт 1930 јылда тӧзӧлгӧн. Совет јаҥныҥ колхозтор тӧзӧӧринеҥ озо мында јаржактар јаткан.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, эштек, мул, марал, кой, эчки азыраары. Эчкиниҥ сӱдинеҥ сыр эдери («Тапарнак» деп ЛПХ). Кыра, аш салары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јоло
Јоло (Ело) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Јоло — Јоло деп куш.
Јоло белоголовый орел.
Географиязы
Јоло јурт Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Себи ле Теректӱ деп сындардыҥ ортозында Кайырлык ла Тоботой суулардыҥ бириккенинде, Урсул сууныҥ башталганында турат. Теректиниҥ сындарын ашса, Кӧксу-Оозы аймактыҥ јерлери башталат. Бӧрӧзӧк, Тожоҥ, Тӱмечин, Кара-Боом, Сары кобы, Тоотой, Мӱркӱттӱ, Улукын, Кызылташ, Јер боочы, Кабайлу межелик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1122 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.
Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Јуртта 12 ором: Олјон, Трактта, Арка-Јаны, Кайырлык, Табар Чачияковтыҥ, Меесте, Јииттердиҥ, Агаш-аразында, Почтаныҥ, Тонмок-Суу, Туйук деп кош ором. Јуугында јурттар Кайырлык, Кор-Кобы, Кеҥи. Јабаганныҥ боочызы киреде Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйузы башталат. Боочыныҥ ары јанында Јабаган јурт. Јанында Кеҥи — Кан-Оозы деп кӧӧлик регионал јол ӧдӧт.
Јурт «Кеҥи — Кан-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Кор-Кобынаҥ Јолого јетире 7 км, Кайырлыкка јетире 12 км, Јабаганныҥ боочызына јетире 16 км.
Тӱӱкизи
"Томский губернияныҥ јон јаткан јерлериниҥ 1882 јылыныҥ бичиктеринде " Јоло керегинде не де бичилбеген. «1899 јылдыйында» база јок.
1757 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде темичи Јаҥжыйакка Јаш-Туранаҥ јуу-јепселдерлӱ 25 кижилӱ поручик Ф. Заливин келген. Јаҥжыйак Јаш-Тура барарга мойношкон, јасакчы да болзом, бойымныҥ ада-ӧбӧкӧмниҥ јеринеҥ барбазым деген. Старшина Ибель база онойдо ок айткан.
Мында јаткан алтайлар XIX чакта јайлу-кышту јерлерди теҥнеҥ ӱлежетен болгон. Кайырлыкта Кулја байдыҥ уулдары Манјы ла Аргымайдыҥ аҥ азыраар јерлери болгон (27 јоон ло 7 оок аҥ болгон).
1897 јылда Манјы ла Аргымай Кулјындардыҥ јылкычылары јылына ижи учун 4 салковой алатан, соок тумчукту мал кабырганы учун 30 акча бир тын учун тӧлӧйтӧндӧр. Кажы ла чабанга-малчыга јыл туркунына иштегени учун 20 пуд. буудай ла эки ӱйгендӱ ат беретен.
1988 јылда Јоло јурттыҥ јанында баштапкы катап алтай калыктыҥ «Эл-Ойын» деп байрамы ӧткӱрилген. Кабайлу-Межелик деп јерде байрамга келген улус конотон алтай айылдар, ойын-јыргал, концерт, конкурстар ӧткӱретен сценалар, подиумдар тудулган, Јолого јетпей јӱрӱп, Кайырлык сууныҥ олјонында јалаҥда атјарыш кӧрӧтӧн ареналар тудулган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 926 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал (кой, эчки) азыраары. Таҥынаҥ ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кӱрей кӧл
Кӱрей кӧл (Озеро-Куреево) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Кӱрей кӧл
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Айландыра Спырна, Ӱлден, Арчауш, Тилаштар, Чоҥмо, Уйа, Солу, Кивер деп кырлар курчайт. Кышкыда јаан кар јаап, бийик кӱрттер салкыннаҥ улам болот, јолдор ӱаска јетире туйукталат. Тудуш ла кар тайга, ортозында састарлу. Јойгон, мӧш, аспак, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзот, кӧп сабада јымжак агаш.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 260 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Јараттай, Совхозный, Белелӱ, Јаҥы, Тӧс, Суулу.
Тӱӱкизи
Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 411 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (кумандылар, чалкандулар).
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Габриела Мистраль
Луси́ла де Мари́а дель Перпéтуо Сокóрро Годóй Алькая́га, кыскарта Лусила Годой Алькаяга, (1889 јылдыҥ кандык айыныҥ 7-чи кӱнинде Викунья, Чили — 1957 јылдыҥ чаган айыныҥ 10-чы кӱнинде Нью-Йоркто, США). Јарлу ады (кош ады — псевдоними) Габрие́ла Мистрáль — чилий ӱлгерчи, просветитель, дипломат, ӱй улустыҥ тап-эритиери учун тартыжаачы, 1924 јылдаҥ ала Италияда дипломатиялык иште болгон, 1933—1935 јылдарда — Испанияда, 1935—1937 јылдарда — Португалияда, 1938—1946 јылдарда — Бразилияда, США-да; Лига Нацийде ле ООН-до (1946) иштеген. Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады.
Биографиязы
Пабло Неруда, Висенте Уидобро, Пабло де Рокала кожо Габриела Мистраль «Јаан чилий ӱлгерликтиҥ тӧртинчи кижизи» болот Габриела Мистраль 16 јаштаҥ ала ӱредӱчи болуп иштеген. Габриела 1903 јылда баштапкы ӱлгерлерин кепке базып чыгарган. Јӱрӱминде кату айалгалардаҥ улам Мистраль «Ӧлӱмниҥ сонеттери» («Сонеты смерти») (1914) деп бир тизим кунукчылду сонеттер бичиген. «Санаага алдырыш» («Отчаяние») (1922) деп бичигинде ӱлгерчиниҥ јажытту санаа-кӱӱни, кӧксинде сезимдери керегинде болгон. Мистральдыҥ «Тала» деп атту экинчи ӱлгерлик јуунтызы (1938) Латин Американыҥ канча миллион тегин улустарыныҥ ӧкпӧӧриген кӱӱн-санааларыла тудуш. Континентте ол баштапкылардыҥ ортозында индеецтердиҥ јӱрӱмге аҥылу кӧрӱмин ајарат. Испан ӱлгерликтиҥ јаҥжыгуларын ла солун ла јажытту јерлик сезимдерди бириктирет. Габриеланыҥ калганчы јуунтызы «Балбарыш» «Давильня» (1954).
1945 јылда Габриела Мистраль Нобельдиҥ литаратурала сыйыныҥ лауреады болот, «Поэзияда чындык кӱӱн санаалары учун бастыра Латин Американыҥ калыктарыныҥ идеалы боло берген».
Чилий ӱлгерчи кош адын (псевдоним Фредерик Мистраль деп кижиге учурлай алган. Јилбилӱзи неде дезе, ол поэт 1904 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын база алган болгон.
Габриела Мистраль Дорис Дана деп кыс кижини сӱӱген, олордыҥ самаралары кепке базылган. Габриеланыҥ ӱлгерлик чӱмдемелдери јарлу болгон: «Ӧлӱмниҥ сонеттери» (Sonetos de la Muerte, 1914); «Санаага алдырыш» (Desolación, 1922);Lecturas para Mujeres (1923);«Эрке» (Ternura, 1924);Nubes Blancas y Breve Descripción de Chile (1934);«Агаштар кезиш» (Tala, 1938);Antología(1941);«Балбарыш»(Lagar, 1954);Recados Contando a Chile (1957);Poema de Chile (1967, јада калган кийнинде кепке базылган). Кунукчыл кудай, Рудомонодо бичиктиҥ тӧс јери, (2018) бу бичимел орус тилге кӧчӱрилген. Ӱлгерчиге учурлалган кереестер:2010 јылда Сантьягодо Мистральдыҥ адыла Культуралык тӧс јер адалган (Centro Cultural Gabriela Mistral — GAM); Габриела Мистральдыҥ адыла Меркурий планетада кратер «Мистраль» деп адалган.
Ӱч-Кӧс
Ӱч-Кӧс (Ускуч) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Ӱч-Кӧс три глаза.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Ыжы суу Кадынга кожулат. Айландыра кырлары койу агашла туй ӧскӧн. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 372 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн ле чыкту, кыш узун, соок, јаан карлу ла бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).