cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пермь
Октябрьский революция ла Граждан јуу
1917 јылда ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱнинде Октябрьская революция керегинде табыштар Пермьге јетти. Каланыҥ думазы ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱнинде Петроградский Совет јаҥды колго алганын јаратпаган. Јаҥар айдыҥ 17 кӱнинде Пермьде губернский съезд Советов рабочих солдатских крестьянских депутатов болгон, совет јаҥ Пермский губернияда турганын јарлаган. Лукоянов Михаил Николаевич башкараачызы болгон.
Окылу символдор
Пермь кала маанылу, кебеделдӱ. Олорды Императрица Екатерина II 1783 јылда јаан изӱ айдыҥ 17 кӱнинде Указ чыгарып јӧптӧгӧн. Бӱдӱми: «Кызыл червлёный јалаҥда мӧҥӱн айу базып барат, белинде алтын Евангелие апарып јат, куйактыҥ ӱстинде мӧҥӱн јалбак крест».
Климады
Пермьниҥ климадыныҥ рекордторы :
Промышленность
Россияда велосипедтер чыгарар јаан предприятиелердиҥ бирӱзи Пермьде иштейт — «Форвард (компания)».
Театрлар
Балеттиҥ артисттериниҥ «Арабеск» деп конкурсы эки јылда бир катап ӧдӧт. Баштапкы «Арабеск» 1990 јылда болгон. Јаҥжыккан аайынча конкурсты художественный руководитель Владимир Васильев ле конкурстыҥ жюризиниҥ председатели Екатерина Максимова башкаратан.
Эмдиги ӧй
1990 јылдарда ФК «Амкар» ла ПБК «Урал-Грейт» ачылган, 2000 јылдарда российский футбол ло баскетболдо ичкерлеген.
Кудай јаҥы
Пермде Мухтасибат иштейт (мусульмандардыҥ бу јерде башкарузы) Пермский Муфтияттыҥ, Пермский соборный мечет ле Пермский мусульманский колледж «Тарик» («Путь») бар. Јаҥы Соборный мечет «Новая Афкула» тудулып јат.
Спортивный тудумдар
Пермьде бастыра јаан калаларда ла чылап спортивный инфраструктуразы јакшы ӧскӧн, ол тоодо:
Молотов деп атту (1940—1957)
1940 јылда тулаан айдыҥ 8 кӱнинде (s:Указ Президиума ВС СССР от 8.03.1940 о переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область) кала Молотов деп атты В. М. Молотовко учурлай алган.
Кинематограф
2021 јылдыҥ ортозында Пермьде Камский ӧзӧктӧ 5 кинотеатр ла бир кинодром иштеген.
2013 јылда куран айда Горькийдиҥ адыла адалган паркта виртуальный доисторический 3D «океанариум» — лабиринт ачылган.
Филармония
Пермьде баштапкы кӱӱлик сообщество — музыкальный кружок, 1874 јылда табылган, оны юрист ле меценат Иван Павлович Дягилев ле јарлу пермский виолончелист Константин Флегонтович Сперанский ачкан. 1909 јылда кожоҥчы Александр Дмитриевич Городцов Пермде филармонический общество тӧзӧгӧн, кийнинде ол Пермский краевой филармония боло берген.
Цирк
Калада Пермский государственный цирк иштейт оныҥ туразы, 1970 јылда каланыҥ Мотовилихинский аймагында тудулган.
Омск
Кудай јаҥы
Калада кӧп тоолу казахтар ла татарлар јадып турган, алты кудайлык биригӱ бар, олор ислам суннит јаҥду, сегис мечет, јаан дегендери: Сибирский соборный ла Хаир Ихсаннныҥ мечеди.
Калада 23 ууламјылу конфессиялар ла 85 кудай јаҥыла организациялар регистрация ӧткӧн. Эҥ ле јаан деген культовый сооружениелер — Успенский кафедрал собор (1891—1898 јылдарда тудулган, 2007 јылда орныктырылган), Крестовоздвиженский собор (1865—1870 јылдарда тудулган), Сибирский соборный мечет (1989—1997 јылдарда тудулган). Јаан учурлу организация — орус православный серикпениҥ Омский ле Таврический епархиязы (2011 јылдыҥ реформазы аайынча Омский митрополияга кирип јат).
Эл-јоны
58 национально-культурный организация регистрация ӧткӧн. Олордыҥ кезиги бойыныҥ печатный изданиелерин («Татарский мир» ле «Ахдут» газеттер), калыктардыҥ чӱм-јаҥдарын ӧрӧ ӧскӱрип, чеберлеп, таркадары јанынаҥ иштейт. «Омич», «омичка», «омичи» деп этнохоронимдерле коштой «омча́не», «омча́нин», «омча́нка»; «о́мцы», «о́мец» деп варианттар туштайт, каа-јаада.
Омск XIX чакта
1854 јылдаҥ ала 1868 јылга јетире — Сибирский киргизтердиҥ областиниҥ администрациялык тӧс јери болгон (орустар баштап тарый казахтарды «киргизтер» деп айдатан).
Омск — Россияда Сибир региондо кала, Омский областьтыҥ администрациялык тӧс јери, Эрчиш ле Ом суулардыҥ бириккенинде турат, культуралык, спорт ло промышленный тӧс јер. Иштиҥ магыныҥ калазы.
Омск XIX чакта
1914 јылда австро-венгер военнопленныйлардыҥ кӱчиле Управление железной дороги тудулып баштаган. 1915 јылда омский водопровод ӧткӱрилген.
Совет ӧй
Омскта заводтор самолёт, танк, миналар, радиостанциялар, оптический прицелдер ле бинокльдар јазаган. Омскта конструкторский бюролор ло завод опытного самолётостроения болгон, мында отечественный конструкторлор А. Н. Туполев, С. П. Королёв ло о.ӧ. иштеген. Јуу ӧйинде Омск черӱлер јуур тӧс јер болгон. Омский область фронтко 287 муҥга шыдар улус ийген, олордыҥ 144 муҥ кижи кайра јанбаган. .
Ом деп шибее
Ом сууныҥ оозында орус шибее тудары не керектӱ болгон дезе, тышполитикалык айалгала чӧлдиҥ кӧчкин калыктарыныҥ ойроттордыҥ (ойраты) табаруларынаҥ коруланары болгон. Олор пограничный волостьторго Тарский уезд ле Барабаныҥ јерлерине табарып туратан (Кӱнбадыш Сибир). Тарский воевода князь С. Н. Гагарин ойротторло дипломатический колбу туткан, олор Ом сууда шибее тӧзӧӧр деп сураган, кӱнчыгыш-монгол династия Алтан-ханнаҥ кожо коруланар деп јӧптӧшкӧн. Ойроттор јасак тӧлӧп, орустарла кожо шибеени корулаар деп јӧптӧшкӧн. Је айалга кубулып, 1621—1630 јылдарда ойроттор Россиянаҥ тыҥ камаанду болбой барарда; олор Джунгарский ханствого кирип, ойто ло тарский волостьторго удурлашкан. Эмди орус воеводалар Ом сууда шибее тудар деп суракты кӧдӱрген. Бу кӱнчыгыштыҥ којойымдарыла, тус табарыла (Ямышевский, Коряковский кӧлдӧр), саду эдери ле товарла толыжарын корулаарыла тудуш болгон.
Совет ӧй
1948 калада јажыл ӧзӱмдерди текши тарып баштаган. 1953 јылдыҥ ӱлӱрген айында Омский городской Совет омичтерге кычыру эткен: «Омскты кала-сад эдектер!»
НЭП тушта уур кӱчтер Сибирдиҥ культуралык кӧп учреждениелерине коомой экелген. Государстволык бюджеттеҥ айрылала, олор акча-манат јокко јабылып турган. 1922 јылдыҥ кочкор айында Омский Пролеткульт јабылган, оныла кожо театр Экревте јабылган.
1716 јылда Селенгинск деп шибеени комендант Бухгольц И. Д. туткан, кала деп окылу статусты 1781 јылда алган. 1935 јылдаҥ ала Омский областьтыҥ администрациялык тӧс јери.
Кудай јаҥы
Эки иудаист община бар, ол тоодо «Ор Хадаш» («Новый свет»). Онойдо ок евангелическо-лютеранский организациялар, эки римско-католический, 15 приход христиан — пятидесятниктердиҥ, 11 приход евангельский христиан-баптисттердиҥ ле о.ӧ.
Аҥ-куштары
Каланыҥ јеринде культивируемый ӧзӱмдер, сӱрее-рудералдар ла тегин ӧзӱмдердиҥ фрагменттери. Агаштар каланыҥ јаказы јаар ӧзӧт. Агаш-аразында кӧп сабада салбак кайыҥ (берёза повислая) ла аспак ӧзӧт. Ӧлӧҥ ортозында кадения сомнительная, солонечник двухцветковый, балтырган (борщевик сибирский), реброплодник уральский, ирис русский, кайаҥат (костяника), василистник малый, јыду маргаа (полынь Людовика), вейник наземный, мятлик узколистный ла о.ӧ. туштайт.
Экологиязы
Эрчиш ле Ом суулардыҥ киртигени тыҥ кубулбай јат. Мында калганчы 10 јыл туркунына ээжинерге јарабас. Промышленный стоктор аруталып, бир канча экологичный болуп та турган болзо, је, јаҥмырдыҥ суулары агар коллекторлор ажыра јаан сууларга отходтор, ол тоодо солярка ла нефтепродукттар, кирет. Ар-бӱткенди киртидер база бир айалга ол — суу арчыыр сооружениелери јок кӧп тоолу сӱрее-чӧп чачар. Федерал финансирование јокко арутаар инфраструктуралар јаҥыс ла каланыҥ бюджедиле иштеер аргазы јок, оныҥ учун курч айалга эмдиге бар. Коомой айалга Эрчиште Красногорский гидроузел тудулза оҥдолгодый болгон, је НПО «Мостовик» деп компания банкроттолордо гидроузел тудары токтогон. Ойто плотина тудулза, кезик экологически јеткерлӱ объекттер сууга алдыртып, јарат јемирилип, кӧп тоолу дачный јурттар сууга алдыртар.
Аҥ-куштары
Омскта «Птичья гавань» деп ар-бӱткендик парк бар. Каланы айландыра јерлерде 288 бӱдӱм куштар јӱрет (база 12-зи чокумдалат). Кеткин куштардаҥ — (кудрявый пеликан), кара аист, кызыл куш (фламинго), ӱкӱ (филин), кара каргаа, онойдо ок башка-башка бӱдӱмдӱ бачырткылар (дрозд) база бар. Уйа салар, эмезе кала ажыра учар куштардаҥ поганковыйлардыҥ бӱдӱмдери, сууландар (цапля), талеҥко, талаҥ-келеҥ (жаворонок), јелечи (трясогузки), коньки деп куш, кӧктӧш, ӱренчи (синица), јӱзӱн-јӱӱр ала-кастар (утиные), кулады куш (лунь) шоҥкор (сокол), чайка, кӱӱлелер (голубиные), тарагай (бекас) ржанковыйлар. Омск ажыра саткыс (скопа), (орлан-белохвост) ла ылаачын (сапсан), кан-кереде (степной орёл) де кезикте учуп келет, алдында мында мӱркӱт (беркут) те уйаланатан болгон. Бӧднӧ (перепел), торлоо (куропатка) ло кӱртӱк (тетерев), алдында мында сымда (рябчик) да јӱретен. Врановыйлардаҥ саҥыскан, кара таан (галка), таан (грач) ла боро каргаа. Эрчиштиҥ јанында агаш-араларда кускун уйа салат, кыштайт. Каланыҥ оромдорында кӧп тоолу кӱӱлелер ле борбыйактар јӱрет. Кезикте кӧӧлик јолдорго суукуштардыҥ балдары чыга конот, тискинчилер токтой тӱжӱп, олордыҥ ӧдӧрин сакыйла маҥтададылар. 2016 јылда кичӱ изӱ айда «Птичьий гаваньда» Кызыл бичикке кирген куулар (лебедь-шипун) да кӧрӱнген, байла, Омский областьтыҥ Марьяновский аймагынаҥ учала, бого тӱшкен болор.
Эл-јоны
Јаан јашту иштебей турган омичтер калада 20 %. Ишмекчи улустыҥ орто јажы 35,70 јаш. Эр улустыҥ орто јажы — 35,49 јаш, ӱй улустыҥ јажы — 40,20 јаш. Ӱй улустыҥ јӱрӱминиҥ узуны орто тооло 75,6 јыл, эр улус — 63 јыл. Ӱй улустыҥ тоозы Омскта 55 %, эр улустыҥ 45 %.
Аҥ-куштары
Омскта ӧзӱмдер таркаар айалга јанында агаш-чӧл лӧ чӧл ар-бӱткендик зонанаҥ камаанду, онойдо ок кижилик цивилизациянаҥ база камаанду. Каланы айландыра бойы ӧзип чыккан агаштар јок. Јаан эмес кайыҥ-аспак агаш-аразы Омсктаҥ анча-мынча ыраак, каланыҥ тӱштӱк јанында Эрчиш сууга јетире агаштар чек јок. Айландыра аш салар ачык јалаҥдар.
Ӱредӱлик ле билим
Полковник В. И. Волковтыҥ туразында 2016 јылда каланыҥ 300-јылдыгына образовательно-информационный проект «Третья столица» јазалган, Россияда Граждан јууныҥ тӱӱкизине учурлалган. Проект Омскта культуралык энчи объекттерди јарлу эдерге ууламјыланган
Климады
Омск кала орто климатту зонада Кӱнбадыш-Сибир лесостепь пояста јадат. Мында кӱн кӧп тийет (обилие солнечного света). Омскта Ялта ла чылап, Кавказ ла Кӱнбадыш Европаныҥ Средиземномор јараттарына кӧрӧ кӱнниҥ чокторыныҥ кеми јыл туркунына 2223 саатка кӧп болуп, Римдегизинеҥ эмеш ас (2362 саат), значительно больше чем в Батуми (1890 саат) ле Харьковтоҥ (1748 саат) чик јок кӧп. Кейдиҥ орто температуразы чаган айда −19,2 °C, јаан изӱ айда 18,3 °C. Эҥ изӱ кӱн Омскта 1940 јылда јаан изӱ айдыҥ 18 кӱнинде болгон — +40,4 °C, эҥ соок кӱн 1931 јылда кочкор айдыҥ 3 кӱнинде болгон (−45,5 °C). Омск чыгы ас зонага кирет.
Россияныҥ миллионер калазы — кижи. . Сибирдиҥ калаларыныҥ ортодо эл-јоныныҥ тоозыла ӱчинчи јерде, Россияда — он экинчи.
Совет ӧй
1979 јылда Омскта объединение «Омскагропромхимия» ачылган, Ленинский административный округта бассейн «Авангард», гостиничный комплекс «Турист» тудулган, «Вечерний Омск» деп газет иштеп баштаган.
Физико-географиялык темдектери
Омск кала Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱгинде, лесостепной зонаныҥ тӱштӱк подзоназында, Эрчиш ле Ом суулардыҥ бириккенинде, Казахстанныҥ кыйузына 150 км јетпес јерде турат. Ол сууныҥ коолында (пойма), баштапкы ла экинчи надпойменный террасада, коренной јаратта турат. Эрчиштиҥ баштапкы надлуговый террасазы јатра јарадыла экинчи терассага кӧчӧт; мында каланыҥ кӧп јаны јадат. Јери тӱс, рельефы бир ле тӱҥей, бир эмеш јабызак јерлерлӱ, сууныҥ увалдары бар, јебрен јарлар, јалдар болот. Талайдыҥ кемјӱзине кӧрӧ јабыс јер сууныҥ коолында 69 м, бийик деген јери — 124 м.
Аҥ-куштары
Каланыҥ ортозында Водоканал ла ВЛКСМ-ныҥ 30-јылдыгына учурлалган сквердиҥ јанында Омскта эҥ карган агаш ӧзӱп јат — ак тал (132 јашту). Јооны 5,5 метр, бийиги — 10 метрдеҥ ӧрӧ. Бу талды 1884 јылда отургыскан, ол ар-бӱткенниҥ кереези болуп јат. Јаан јашту ӧскӧ агаш Омскта тӱӱкилик-краевед музейдиҥ јанында ӧзӱп јат. Бу сибир алама (сибирская яблоня), тӧзинеҥ будактарына јетире 2,3 метр, бӱрлерин кечире кемјизе — 6 метр. Бу аламалу агаш бӱткӱл садтаҥ јаҥыскан арткан, садты Густав Христианович Гасфорд тушта отургызып баштаган болгон. Ол агашты 1889 јылда Русский географический обществоныҥ турчызы Павел Яшеров Забайкальедеҥ экелген ол ӧйдӧ јаҥы сортты — сибир яблоняны отургыскан. Садты 1970-чи јылдарда јоголткондор. Ол агашка учурлай магазин «Яблонька» ла токтоду (остановка общественного транспорта) адалган. Омскта терек агаш кӧп. Омскта ас та болзо эрмен агаштар туштайт. 20 јылдаҥ артык ӧйгӧ Левобережьениҥ 5-чи микрорайонында эрмен агаштар ӧзӧт, онойдо ок Ленинский округтыҥ јеринде 10-чы Чередовая деп оромдо.
Климады
Кандык ай эҥ салкынду, ӱлӱрген ай эҥ бӱркӱк, тулаан ай эҥ айас. Кочкор ло тулаан айда кардыҥ калыҥы эҥ бийик (орто тооло 38 см), кӱӱк ле кичӱ изӱ айда тобракту куйундар болот.
Эл-јоны
Јӱс билеге 56 айрылыш.
Промышленность
Омск машиностроениеде чыгарып турган эдимдери (Омский завод транспортного машиностроения) «Солнцепёк» ло «Буратино» системаларды эдип, ремонт эдет, танк Т-80, Т-55, тракторлор ло экскаваторлор. Омский завод газовой аппаратуры газовый ла электрический кухонный плиталар чыгарат. ПО «Эрчиш» радиоэлектронный аппаратура чыгарат.
Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јакааныла (2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2 кӱнинде) калага «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген («Город трудовой доблести»).
Культура
Омскта кӧӧликтердиҥ маргаандары ӧткӱрилет, темдектезе, Сибирдиҥ кубогы дрэг-рейсинг аайынча јетире тудулгалак взлётно-посадочный полосада «Омск-Фёдоровка» јылдыҥ ӧдӧр мааргандар автозвуку в формате IASCA-Russia на площади у ТК «Континент» (2002 јылдаҥ ала).
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јеҥӱзине учурлалган «Любовь и жизнь — тебе, Россия» деп фестивальда хоровой коллективтер, ветерандардыҥ ансамбльдары туружат, онойдо ок I Сибирский фестиваль «Волшебный мир оригами России» база текши јарлу.
Эл-јоны
Омскта % Омский областьтыҥ бастыра эл-јоныныҥ тоозы. Омский агломерацияда 1,2 млн кижи. 2015 јылда 5,2 муҥ кижи каланаҥ кӧчип јӱре берген. Је СНГ-наҥ келген миграция Омский областьтыҥ улузыныҥ тоозын карын кӧптӧткӧн (7,4 муҥ кижи).
Омск XIX чакта
1850 јылдаҥ ала 1854 јылга јетире Омскта тӱрмеде бичиичи Достоевский, Фёдор Михайлович отурган. «Записки из мёртвого дома» деп бичигинде литератор ол керегинде бичийт. Омсктыҥ башкарузы XXI чактыҥ бажында Достоевскийдиҥ адыла Омский государственный университетти адаар деп јӧптӧгӧн.
Эмчилик
Государственный медицинаныҥ сферазы улай ла јаҥыртылат (модернизация). 2009 јылда тӱрген болуштыҥ службазы 80 јаҥы санитарный «Газель» деп кӧӧлик алган, эмдиги ӧйдиҥ оборудованиезиле јеткилделге. Онойдо ок 2009 јылда каланыҥ бастыра поликлиникаларында многоканальный телефонный связь тургузылган, телефонло кандый специалист керек бичидип алар арга бар.
Культура
Омскта художественный фотојурук јанынаҥ кеендикте јарлу улус — Фрумгарц М. И., Савина Э. И., Кудринский В. Ф., Шевырногов В. З., Грязнов Н. П., Мальгавко С. В. ло о.ӧ.
Совет ӧй
1930 јылда куран айдыҥ 14 кӱнинде Ленинский административный округ Омск калала бириккен. Онойдо ок Ново-Омска ло Омск јаҥыс кала эдип бириктирилген. 1958 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱнинде статусы айрылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ороонныҥ јӱрӱмин кезем кубулткан. Тылда турган Омск јылыйтуларга коштой ӧзӱм алынган. Омск јаар фронт јанында јерлердеҥ јӱске јуук промышленный предприятиелер ле муҥдар тоолу улус эвакуацияга келген. Кала јуу-јепселдиҥ кузницазы боло берген.
Ом деп шибее
1627 јылда тарский воевода князь Ю. И. Шаховский ороонныҥ башкарузын Ом шибеени тутсын деп ијеринип сураган. Тарский казачий башкараачы Назарий Жадовский шибее туткадый јерди шиҥдеп, јараткан. Учы учында јаҥы тарский воевода Кайсаров 1628 јылда каанды Ом сууда шибеени тударга јаратсын деп јӧп сураган. Не дезе Эрчиш суула јӱрер арга јок болгон. Учы-учында јылда Михаил Фёдорович керектӱ јакаанды чыгарган. Је, Россияныҥ тыш ла ич политиказыныҥ айалгазы бу суракты тӱрген бӱдӱрерге бербеген. Степан Разинниҥ тӱймеени, орус-турецкий јуу (1672—1681), Крым јаар табарулар ла ӧскӧ дӧ керектер тӱштӱк-сибир кыйуларды корулаарына буудак болгон, джунгарлар кӱнчыгыш-монгол династияла кожо табаратан.
Театрлар
Драманыҥ омский академический театры Омсктыҥ эҥ ле озогы театры болуп јат. 1870 јылда табылган. Театрдыҥ репертуарында классика ла современный пьесалар: «Волки и овцы» А. Н. Островскийдиҥ, «Полковнику никто не пишет» Г. Г. Маркестиҥ, «Дачники» М. Горькийдиҥ, «Вишнёвый сад» А. П. Чеховтыҥ, «Стеклянный зверинец» Теннесси Уильямстыҥ.
Физико-географиялык темдектери
Тӱштиҥ эҥ узуны — 17 саат 21 минут, эҥ кыска — 7 саат 10 минут (солнцестояниениҥ ӧйинде). Кышкы салкын кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ согот, јайгыда — тӱндӱк кӱнбадыш јанынаҥ. Тыҥыда салкын кышкыда ла јаскыда болот, оныҥ учун улай ла шуургандар ла тобракту куйундар болот.
Баштамы ла орто ӱредӱ
Омскта дополнительный образование јӱзӱн-јӱӱр. Он тогус детско-юношеский спортивный школдо 18 муҥ балдар таскадынат, олордыҥ ӱчӱзи — олимпийский резервтиҥ школдоры. Балдардыҥ кеендиктиҥ школдоры калада јирме бир, 2016 јылда јирме экинчизи ачылар. Олордыҥ бирӱзи 2015 јылда ачылган. Россияда талдама школдордыҥ бирӱзи — школа искусств № 6. Культураныҥ ӧргӧӧлӧринде кружоктор иштейт.
Культура
Омскта литературалык кеендик, поэзияда јарлу улус Мартынов Леонид Николаевич, Кутилов Аркадий Павлович, Васильев Павел Николаевич. Омск Достоевский Фёдор Михайловичтиҥ јайаандык ижине салтарын јетирген. Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ омский бӧлӱги иштейт. «Складчина» деп литературалык альманахты СРП-ныҥ омский бӧлӱги чыгарат.
Бийик ӱредӱ
1932 јылда ӱредӱчилер белетеер Омский педагогический институт ачылган. Эмди ол (1993 јылдаҥ ала) Омский государственный педагогический университет (ОмГПУ).
Экологиязы
Омскты айландыра экологиялык айалга миллионер калада кӧп тоолу јаан производстволор барынаҥ камаанду. Алдында бу айалга кирелӱ болгон. 2011 јылда кала экологиялык айалгазы оҥдолып, рейтинги јакшы кӧдӱрилген, 2014 јылга Омск аутсайдерлердиҥ тоозынаҥ чыгып, лидерлердиҥ бирӱзи боло берген. Бу кӧп јаан производстволорды элбеде јаҥыртканыла колбулу болгон (ол тоодо Омский нефтеперерабатывающий завод), «Территориальная генерирующая компания № 11» ла о.ӧ.). Алдында Омскта Советский округта кей ӧткӱре кирлӱ болгон, је 2016 јылдыҥ кочкор айында Ленинский ле Октябрьский административный округтарда кей аруталган. Кӧп кӧӧлик јолдорлу округтарда Проблемными оказались Тӧс администрациялык ла Кировский администрациялык округтарда кейдиҥ кири кӧп болуп арткан.
Музейлер
Ленинниҥ оромында Сибирде эҥ озогы музей — Омский тӱӱкилик-краевед музей, онойдо ок М. А. Врубельдиҥ адыла адалган јурук кеендиктиҥ Омский областной музейи болот. Театрал кеендиктиҥ музейи иштейт, каланыҥ музейи «Омсктыҥ кеендиги». Кезик музейлер таҥынаҥ устардыҥ јайаандык ижине учурлалган Кондратий Белов ло «Либеров-Центр».
Бийик ӱредӱ
Омскта баштапкы вуз 1918 јылда Императорский Омский сельскохозяйственный училищениҥ ордына Сибирский Сельскохозяйственный институт боло берген. Аттары солунып, эмди П. А. Столыпинниҥ адыла адалган Омский государственный аграрный университет (ОмГАУ).
Баштамы ла орто ӱредӱ
2004 јылдаҥ ала школго јеткелек балдар јӱрер садтарда јерлер једишпей турган курч сурак болгон.
Архитектуралык
Тӱӱкилик тудумдар Ом сууныҥ эки јанында — Любинский проспекттиҥ ансамбли (Ленинниҥ оромы). Калада 50 метрдеҥ бийик тура јок, Россияда миллионер калалардыҥ эҥ јабыс калазы. Эҥ бийик тудум ол — 1976 јылда тудулган ТЭЦ-5-тиҥ ыш чыгар трубазы (275 метр), телекейде эҥ бийик трубалардыҥ ортодо јирменчи јерде. Оноҥ озо Омский областной радиотелецентрдиҥ телебашнязы эҥ бийик болгон (антенназыла кожо 196 метр). Уралдаҥ ары Эски Кировскта Омский элеватор эҥ бийик тудум болгон. Оныҥ бийиги — 72 метр, ол 24 кат турала тӱҥей. Каланыҥ ортозында архитектураныҥ 130 кереези, бар кереестердиҥ тал ортозы. Бастыра мындый туралар јакшы болуп артпаган. Онойдо, тӱӱкизи јӱс јылдаҥ артык јарлу омский дракондорлу тура, турист маршруттардаҥ ыраакта туйук оромдо туруп, реставрация сакыйт. Сибирдиҥ агаш зодчествозыныҥ туразыныҥ наличниктери кирнестениҥ ӱстинде кронштейн болуп эдилген. Тураныҥ баратазы ла чедени оттыҥ јалбыштары ушкуш эдип јарандырып кезилген. Дракондорлу тура Омсктыҥ јаказында туруп, јаҥырта јазаарын сакыйт. Омскта XX чактыҥ бажында архитектуралык јаҥжыгулар тыҥ болгонын керелейт. Мында дракондорды Минеттиҥ альбомында образецтердеҥ кӧрӱп алган. Је эмдиги ӧйдӧ оны корулап аларын керектебейдилер, онойдо бу тураны бызардаҥ айабас, онойдо ок кӧп озогы агаш архитектураныҥ кереестерин алдынаҥ бизнес законноҥ кыйып бызып јат.
Омскта бастыра 6591 кӧп квартиралу тура(2016 јыл) ." . Улус јадар туралардыҥ эскиргени 50 %-теҥ кӧп.
Театрлар
Омский государственный театр куклы, актёра, маски «Арлекин» Россияныҥ эҥ озогы театрларыныҥ бирӱзи. Мында огош болчомдорло (2 јашту), ӱренчиктер ле јаан улуска спектакльдар тургузат. Онойдо ок бу театр јарлу международный фестиваль «В гостях у „Арлекина“» ӧткӱрет, бу фестивальга башка-башка ороондордоҥ туружаачылар келет: Канада, Индия, Япония ла Китайдаҥ.
Транспортный јаан айрылчык: кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар каланы кечире Транссибирский магистраль деп темирјол ӧдӧт, тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар керептер јӱрер Эрчиш суу агат.
Кудай јаҥы
1833 јылда Свято-Никольский Казачий собор тудулган. 1891 јылда Успенский кафедральный собор јетире тудулган, Омскта тӧс православный храм боло берген.
Культура
Каланыҥ кӱни байрамды куран айдыҥ баштапкы амыраар кӱнинде ӧткӱрилген, 2017 јылдаҥ ала куран айдыҥ баштапкы суббодында. 2014 јылда кала Россияныҥ рекордторыныҥ бичигине тоштордоҥ эткен скульптуралардыҥ кӧбиле кирген (тоозы 171)
Омскта јаан текшироссийский ле международный фестивальдар ӧдӧт. Кышкыда Рождественский фестиваль творчества «Зимние святки» ӧдӧт. Јаскыда студенчесттердиҥ јайаандыгыныҥ јаҥжыккан фестивальдары «Омская студенческая весна». «Преодоление» деп фестивальда оору инвалид балдар јуулыжат. . 1951 јылдаҥ ала садоводство ло чечектердиҥ «Флора» деп выставказы болот, бого кӧп улус јуулат Калада «Омский Левша», микроминиатюрист Коненко Анатолий Иванович иштейт.
Билим
Омский билим тӧс јер — Сибирское отделение РАН. Ол 1990 јылда тӧзӧлгӧн. Мында ''Институт проблем переработки углеводородов, филиал Института математики им. Соболева, филиал Института археологии и этнографии СО РАН, Омская экономическая лаборатория Института экономики и организации промышленного производства, Сибирский научно-исследовательский институт сельского хозяйства, Всероссийский научно-исследовательский институт бруцеллёза и туберкулёза животных, Сибирский научно-исследовательский институт птицеводства и Сибирский филиал Всероссийского научно-исследовательского института кукурузы''.
Ом деп шибее
Полковник Иван Бухгольц Преображенский ле Московский полктордыҥ офицер ле солдаттарын, онойдо ок Тобольск ла ӧскӧ дӧ Сибирдиҥ калаларынаҥ тӱрген-тӱкей јууган рекруттар ла ремесленниктердеҥ турган черӱзиле Тобольсктаҥ тӱштӱк јаар Эрчиш суула 1715 јылда тӱшкен. Кӱчӱрген айда экспедиция Ямышевский кӧлгӧ једеле, ондо Ямышевский деп шибее туткан. Джунгарлар оны олордыҥ јерин блаажып келген деп чотогон, шибеени курчайла, ӱч айдаҥ, Бухгольцты шибеенеҥ сӱреле, шибеени быскан. С остатками своего, пережившего голод и болезни, Бухгольц ачка-јутка алдыртып, арткан-калган отрядыла Ом сууныҥ оозына токтойло, ондо јаҥы шибее тӧзӧгӧн. Омский тӱӱкичи Евгений Николаевич Евсеевтиҥ айтканыла, шибеени тӧзӧгӧн ӧй — кӱн 1716 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-5 кӱни болор.
Эмчилик
Омский государственный медицинский университет иштейт, је эмчилердиҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде једишпейт. Терапевттер, педиатрлар ла узкий специалисттер ас. Государственный службанаҥ эмчилер кӧп барбайт, кӧп саба бийик ченемелдӱ специалисттер госсистемада иштеп, бош ӧйинде пациенттерди таҥынаҥ клиникаларда консультировать эдет.
Бийик ӱредӱ
Омскта 28 бийик ӱредӱ заведение (вуз) — университеттер, академиялар ла институттар.
Эмчилик
Омскта јыл туркунына 150 муҥ операциялар эдилип јат, олордыҥ 15 муҥы бийиктехнологичный. Бир јылга эмчилерге пациенттер 21 миллион катап келет. Калада таҥынаҥ иштеер јаан клиникалар («Евромед», «Ультрамед», «Нейромед», «До 16-ти») бар.
Кӱӱ
Мында омский музыкальный группалардыҥ ортозында јаан јарлу ӧмӧликтер — «Гражданская оборона (группа)», «Пик-Клаксон», «25/17» ле «Грот» (группа).
Эмчилик
Бир канча јылдыҥ туркунына кӧр оору јок болгон, 2008 ле 2009 јылдарда дифтерия оору база јок болгон.
Омск XIX чакта
Санкт-Петербург, Москва, Варшава, Хельсинки ле Тифлис чилеп Арасей империяныҥ государственный флагын кӧдӱрер Сибир ле Азияныҥ јаҥыс калазы болгон.
Достоевский 1854 јылда кала керегинде: "Омск јаман кала. Агаштар јок. Јайгыда кызыдып јадар, кумакту салкын, кышкыда шуурган. Ӧткӱре кирлӱ, јескимчилӱ кала.
Промышленность
Омскта нефтепереработка, нефтехимия, химическая промышленность тӧс јерде турат, онойдо ок мында машиностроение (производство аэрокосмической техники, бронетехники, сельхозтехники) бар.
Аэрокосмический индустрияда анчада ла ФГУП «Производственное объединение „Полёт“» аҥыланат, ол ракета-носитель «Рокот» ло «Протон-М» јазап чыгарат, онойдо јаҥы «Ангарага (семейство ракет-носителей)» керектӱ узелдер јазайт.
Ом деп шибее
Керектиҥ аайы јаҥыс XVIII чакта, качан орустар Сибирди колго кийдирип баштаарда кубулган. Пётр I каан географиялык шиҥжӱлерди тӱштӱкте ӧткӱрерде, ол ӧйдӧ экспедициялар социально-политический сурактар ла билим шиҥжӱлерди јаба апарган. Бир ондый экспедиция Иван Бухгольцтыҥ болгон, амадузы рудалу ла алтынду месторождениелер табары, Индия ла Китай јаар саду ӧткӱрер јолдор табары, онойдо ок Эрчиш сууга калалар тудары болгон. Керекти баштап турган кижи сибирдиҥ губернаторы Гагарин Матвей Петрович болгон, ол Аму-Дарья сууда турган Яркенда деп ойроттор колго алган каланыҥ јанында алтынду приисктер бар деп бодогон. Русско-шведский јууныҥ кийнинде экономикалык уур-кӱчтер экспедицияныҥ керектӱзин некеген.
Экономиказы
Кала башка-башка бизнес-рейтингтерде туружат. Онойдо, 2009 јылда «РБК» журналдыҥ јетиргениле инвестиционный привлекательность јанынаҥ ороонныҥ 64 калазыныҥ ортозында Омск јетинчи јерге чыккан. Була ӧйдӧ «Forbes» журнал јетиргениле ол 30 каланыҥ ортодо 21-чи јерде.
Культура
2006 јылда культура ла кеендик керегинде журнал иштеп баштаган«Омская муза». Јылдыҥ ла «Омская культура» деп региональный отраслевой выставка ӧдӧт.
Эл-јоны
Калганчы јылдарда Омскта балдар чыгары кӧптӧйт, 2006—2007 јылдарда божогон улустыҥ тоозы астаган (количество 2005 јылда божогон улустыҥ тоозы — 16 725 кижи, 2009 — 14 900 кижи). 2009 јылда Омскта 13100 бала чыккан, ол 2005 јылга кӧрӧ 2193 балага кӧп, 2015 јылда 16392 бала чыккан.
Театрлар
Лицейский драматический театр «Рождественский парад» деп Межрегиональный театральный фестивальда Санкт-Петербургта эки катап јеҥӱчил болуп чыккан. 2009 јылда Гран-при Международного фестиваля молодых европейских театров во Франции бийик кайрал алган.
Промышленность
Омскта нефтеперерабатывающий, полипропилен, синтетический каучук ла шиналар эдер завод бар. Омский НПЗ — Россияда нефтепереработканыҥ кемиле лидер болот (21 млн тонна 2012 јылда) тереҥиле (83 %). «Омсктехуглерод» — Россияда ла телекейде јаан деген производитель (технический углерод). Завод «Полиом» (2013 јылда тудулган) входит в тройку крупнейших российских производителей полипропилена.
Эл-јоны
Омскта 102 башка укту калыктар јуртайт. 2010 јылдыҥ текши россиялык тооалыжы аайынча, кӧп сабазы орустар (88,8 %). Ӧскӧ укту калыктардаҥ казахтар (3,4 %), украиндер (2 %), татарлар (1,9 %) и немецтер (1,3 %). Оноҥ ӧскӧ укту калыктардыҥ улузы ла угын чике айтпаган улустыҥ тоозы 7 %.
Бийик ӱредӱ
Ф. М. Достоевскийдиҥ (ОмГУ) адыла адалган Омский государственный университет 1974 јылда ачылган. Баштап мында эки ле факультет: естественный ла гуманитарный билимдердиҥ. Эмди бу ӱредӱ заведениениҥ ады ''Омский государственный университет им. Ф. М. Достоевского''. 1920 јылда Сибирский ветеринарно-зоотехнический институтта медицинский отделение, келер јылда Западно-Сибирский медицинский институт болуп кубулган. Кийнинде ӱредӱ заведение Омский медицинский институт деп адалган, 1994 јылдаҥ ала эмдиге јетире бу Омский государственный медицинский университет (ОмГМУ), эмчилер белетейт.
Музейлер
Сибирде јаан реставрационный тӧс јер ле выставочный ижи учун Омск Россияда культуралык тӧс јерлердиҥ бирӱзи деп чотолот. 2009—2014 јылдарда калада бежен регионал, столичный ла зарубежный выставка ӧткӧн; Россияныҥ кӧп јаан музейлериле кожо иштейт.
Билим
Онойдо ок СО РАН-га Омский областьта: ''Институт проблем переработки углеводородов, Омский филиал Института физики полупроводников, Омский филиал Института математики им. Соболева, Омский филиал Института археологии и этнографии, Омскую экономическую лабораторию Института экономики и организации промышленного производства.'' Омский билим тӧс јерде Суперкомпьютерный тӧс јер бар.
Ом деп шибее
1768 јылда Ом сууныҥ јарадында экинчи шибее тудулган.
Культура
Омскта јаҥжыккан аайынча Национальный кинофестиваль дебютов «Движение» база ӧдӧт, ол региондо јаан кинособытие болуп јат. 2016 јылда фестиваль тӧртинчи катап ӧткӧн, 200 заявка болгон, олордоҥ 22 туружаачы талдалган. Омскта киноиндустрияда ченемелдӱ специалисттер ле спец техника јок. Театрал актёрлордо кинодо иштеер ченемел јок. Режиссёр Борис Гуцтыҥ айтканыла мында јакшы документал кино согорго јакшы, је Москвада иштезе, канча катап эптӱ.
Омск Граждан јуу ӧйинде
Россияда Граждан јуу тушта Омск озо Удурым Сибирский правительствоныҥ (Петр Вологодскийге башкарткан) резиденциязы болгон, оныҥ кийнинде — Удурым Текшироссиялык правительство (Николай Авксентьев башкарган), — оныҥ кийнинде Российский правительство (1919) Верховный правители адмирал Колчак Александр Васильевич. Онойдо Россияда Граждан јуу тушта Омск Российский государство ло Белое движение (Белой России)(1918—1920) окылу тӧс калазы болгон. 1919 јылдыҥ кӱчӱрген айында Омский ичкерлеш операцияны 3-чи армия (РККА) ла 5-чи армия Кӱнчыгыш фронттыҥ РККА ӧткӱрген, учында Омскта Россияныҥ Ак черӱзи јеҥдирген. 2011 јылда губернатор Полежаев Батюшкин деп којойымныҥ туразына (эмди — Иртышский набережный ором, № 9) — бери Колчак казачий полковник В. И. Волковтыҥ айлынаҥ кӧчкӧн (Атаманский ором, 3; эмди Пушкинниҥ оромы, 74) оны Верховный правительге тударда — эмди мында Граждан јууныҥ тӱӱкизин шиҥдеер тӧс јер.
Экономиказы
Омск Россияда јаан промышленный тӧс јерлердиҥ бирӱзи, јаан транспортный узел.
Экологиязы
Јыл туркунына Омсктыҥ эл-јон эки катап калада генеральный аруташ ӧткӱрет. Је сӱрее-чӧпти тӧгӧри эмдиге ле курч сурак болуп јат. 2014 јылдыҥ кандык айында Ленинский ле Кировский полигондор (сӱреениҥ 80 % јууйтан) лицензия јок арткан. 2016 јылда экологически јеткерлӱ полигон (Надеждино јурт) јабылган, је ордына не болорын каланыҥ башкараачылары шӱӱбеген.
Эмчилик
2015 јылда 2 муҥ онкологический оору табылган, је бу ооруныҥ уур учуралдары Омскта астайт. Муниципальный онкологический диспансерде јаҥы оснащение ле высококвалифицированный кадрлар. Оорыган улустыҥ су-кадыгын орныктырар «Оазис» деп санаторий иштейт, частно-государственный партнёрство деп принциптӱ. Омскта Пет-терапияныҥ тӧс јери иштейт (анималотерапия). Ипподромдордо оору балдарга аттардыҥ болужыла иппотерапия ӧткӱрилет, канистерапия деп тӧс јерде «Лапу, друг!» — ийттердиҥ болужыла, келер ӧйдӧ «Дверь в лето» деп зооцентрде ийттердеҥ ӧскӧ кроликтер, куштар ла черепахалар эмдениште болужар.
Ӱредӱлик ле билим
Калада 46 библиотека, јылдыҥ ла 5000 омич олорло тузаланат, мында Сибир ичинде балдардыҥ уникал компьютерный библиотеказы бар.
Культура
Јуучыл культураныҥ (воинской культуры) «Щит Сибири» деп јаҥжыккан фестивальдар ӧткӱрилет. Јуучыл-тӱӱкилик (Военно-исторический) клубтар иштейт. Тӱӱкилик реконструкция калганчы јылдарда јаан ӧзӱм алынган. Отаку, аниме-кыймыгу јайылат: 2007 јылдаҥ ала мында «Омский фестиваль современной японской музыки и анимации Дай-Фест». «Продвижение» деп фестиваль Омскта јииттердиҥ субкультураларына учурлалган.
Эл-јоны
Пенсионерлердиҥ орто јажы 68,09. Ишмекчи эр улус ортодо божогондордыҥ тоозы 80 %, ол олорло јажыт божогон ӱй улустыҥ тоозынаҥ тӧрт катапка кӧп. Омскта јаш балдардыҥ ӧлӱми Россия ичинде (бир муҥ кижиге 4,7, дезе ороон ичинде 8,5) бу тоо оноҥ ары астайт. Каланыҥ эҥ карган ӱй кижизине 2016 јылда 108 јаш толгон.
Эмдиги ӧй
2008 јылдыҥ кандык айында Омск кала баштапкы катап «Лучший город СНГ» деп диплом алган. Бу дипломды баштапкы международный «Мегаполис-XXI век» деп смотр-конкурс тушта международный форум берген.
Экологиязы
1967 јылдарда СССР јоголголокто Омск сад-кала деп статусту болгон, је, 1990-чы јылдарда агаштарды јоголтып баштаарда, статусы јылыйган, омичтер ачуурканала калазына кокыр статус берген — «Тӧҥӧштӧрлӱ кала» («Город-пень»). 60 % ӧзӱмдерди јаҥынаҥ тарыган. Бастыра агаштар карып, каланыҥ ас-мас бюджеди јаҥыртар иштерге једишпей де турган болзо, бу сурак ајаруга алынган, јажыл ӧзӱмдер кӧптӧп баштаган, ол тоодо общественный организациялардыҥ ла таҥынаҥ улустыҥ болужы једет. 2016 јылдыҥ бажында јажыл ӧзӱмдер отургыскан текши јердиҥ кеми 13 муҥ га, эмезе 15 м²/кижиге. Ӧзӱмдер јанынаҥ параметрле Омск федерал кемин артыктайт.
Промышленность
1996 јылдаҥ ала техниканыҥ, ВТТВ-Омск деп технология вооруженияныҥ кӧрӱзи ӧдӧт. 2003 јылдаҥ ала јыл сайын агротехнический выставка-јарымка «Агро-Омск» ӧткӱрилип јат.
АО «Сатурн» (алдында Омский электротехнический завод имени Карла Маркса) — Россияда радиоэлектронный промышленностьто баш предприятиелердиҥ бирӱзи.
Культура
Омскта «Киносозвездие России» деп фестиваль ла Международный фестиваль документальных фильмов «Встречи в Сибири» ӧткӱрилет.
Промышленность
2019 јылдаҥ ала катализатор эдер завод тудулат.
Этимологиязы
Каланыҥ ады «Ом» деп гидронимнеҥ табылган, 1716 јылда озо шибее болуп Ом ло Эрчиш суулардыҥ бириккенинде тӧзӧлип, Омский острог деп адалган. 1782 јылдаҥ ала Омск кала боло берген. «Ом» деп гидронимди барабинский татарлардыҥ тилинеҥ «ом» — токынаалу, арай («тихая») деп кӧчӱрилет.
Совет ӧй
Учы учында совет јаҥ 1920 јылда тургузылган.
Экологиязы
Онойдо ок курч сурак тоозын-тобрак јанынаҥ турат, каршулу веществолорлу тобракту куйун-шуургандарла кожо корголјын (свинец) база јайылат.
Музейлер
Ф. М. Достоевскийдиҥ адыла адалган литературалык музей Омский шибееде коменданттыҥ туразында болгон. Бу музейде Россияныҥ музейлериниҥ ортодо Сергей Есенин керегинде, футуристтер керегинде, Фёдор Достоевский ле ӧскӧ дӧ литераторлор керегинде материалдарлу коллекциялар эҥ байлыктарыныҥ бирӱзи. Јердиҥ алдында экспозиция бичиичиниҥ тӱрмеде јӱрӱми керегинде (оныҥ кандалалары ла кийими). 2019 јылда кӱчӱрген айдыҥ 6 кӱнинде культурно-просветительский тӧс јер Омскта иштеп баштаган, Россияда ӱчинчи ле Уралдыҥ ары јанында баштапкы эрмитажный тӧс јер боло берген.
Физико-географиялык темдектери
Сууныҥ јеринде эки јаан суу ла кӧп тоолу огош суулар бар, онойдо ок кӧлдӧр лӧ агындар. Эрчиш суу каланыҥ ичиле 25 км артык јерде агып јат.
Промышленность
Омск Россияда јаан промышленный тӧс јерлердиҥ бирӱзи 2013 јылда Омск Россияда 250 јаан промышленный тӧс јерлердиҥ ортодо промышленный производство (528 млрд салковой) аайынча рейтингте 5-чи јер алган.
Баштамы ла орто ӱредӱ
Калада јылдыҥ ла «Тебе, молодой!» деп атту информационный профориентационный амадулу ярмарка јаан класстыҥ ӱренчиктери ле олордыҥ ада энезине ӧткӱрилет.
Театрлар
«Пятый театр» деп Омский камерный театрдыҥ сценазында (1990 јылда ачылган) пьесаларды Анатолий Праудин, Сергей Пускепалис, Борис Цейтлин, Марина Глуховская , Вениамин Смехов, Сергей Грязнов, Алексей Янковский тургузат.
Омск Сибирде театрал калалардыҥ бирӱзи, мында 14 театр. Јылдыҥ ла 2008 јылдаҥ ала кичӱ изӱ айда калада Международный театральный фестиваль «Академия» болуп јат. Омск Сибирдиҥ театральный столицазы деп статусту. Јаскыда любительский театрлардыҥ «Театрал јас» деп конкурсы болот.
Дондо Ростов
Дондо Росто́в Ростов-на-Дону (тегин куучында — Ростов) — Россияныҥ тӱштӱк-кӱнбадыжында јаан кала, Тӱштӱк федерал округтыҥ ла Ростовский областьтыҥ администрациялык тӧс јери. Јуучыл мактыҥ калазы (2008).
Граждан јуу
Рссияда Граждан јуу тушта 1918—1920 Ростов Ак јаҥныҥ (Белое движение) јаан учурлу тӧс јери болгон. Добровольческий черӱ Ростовский добровольческий полкко Ростовтыҥ ӱренчиктери, студенттери кожулган.
Ростовто снарядтар, патрондор, обмундирование, медицинский складтар ла медицинский персонал болгон, каланы корулаган ас тоолу черӱге бу неме ӱзе керек болгон. Калада амыралтада 16 000 муҥ офицерлер болгон, олор оборонада туружарга мойноп ийген. Генерал Корнилов ло Алексеев бу этапта реквизиция да, мобилизация да јарлабаган. Сиверстиҥ большевиктери олор каланаҥ јӱре берерде, барды-јокты бастыра колго алган, эл-јонды коркыдарга бир канча офицерлерди ӧлтӱре аткан». 1918 јылда кандык айдыҥ 1 кӱнинде Ростов каланы узак эмес ӧйгӧ полковник Дроздовский Михаил Гордеевичке (Румынский фронттоҥ келген) башкарткан ӧскӧ добровольческий отряд алган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Дондо Ростов советский болуп 1942 јылдыҥ јаан изӱ айына јетире болгон, качан Харьков каланыҥ јанында Кызыл Черӱ кайра чачтыртып тескерлеерде (Харьковский операция) (1942), немец башкару (Донбасский оборонительный операция) (1942) Кубань ла Кавказ уулу табару эткен. 1942 јылда јаан изӱ айдыҥ 24 кӱнинде Ростовко вермахттыҥ 17-чи армиязы келип кирген.
Немец черӱлер Дондо Ростовко эки катап кирген: 1941 јылдыҥ кӱзинде, 1942 јылдыҥ јайында.
Граждан јуу
1920 јылда чаган айдыҥ 10 кӱнинде калага Будённый Семён Михайлович башкарган черӱ (1-чи Атту черӱ) кирген. Ростовтыҥ тӱӱкизиниҥ совет ӧйи 1920 јылдыҥ кочкор айдыҥ 11 кӱнинде башталган, качан Ак черӱ учы-учында каланаҥ чыгарда.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Каланыҥ јаказында Змиёвский балка деп јерде кӧп эл-јонды немецтер кырган, нацисттер 27 муҥ еврей ле 3 муҥ ӧскӧ укту калыктарды ӧлтӱрген. Нацисттер бастыра 40 муҥ кижи ӧлтӱрген, 53 муҥ ростовчандарды (Угон граждан СССР на работу в Германию) Германия јаар јалчы эдип айдай берген.
Экологиязы
Суулар промышленный ла аруталбаган канализационный стокторло, јаҥмырдыҥ ла сбросный сууларла оноҥ ло ары киртийт; кондиционный ичер суу једишпейт. 2011 јылда Дондо Ростовто суулар ла суучактар химической јанынаҥ чыҥдыйыла гигиенический нормативтерге келишпейт(сухой остаток, общая жёсткость, сульфаты и натрий). Микробиологический кӧргӱзӱлери 2011 јылда 21,4 %-ти коомой болгон.
Императрица Елизавета Петровнаныҥ 1749 јылда јаҥар айыныҥ 15 кӱнинде бичилген Јакарузыла тӧзӧлгӧн. Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Дон сууныҥ јараттарыныҥ экилезинде, суу Азов талайга киренине 46 км јетпей јӱрӱп јерде, Москванаҥ тӱштӱктей турат. Эл-јоны — кижи, бу эл-јоныныҥ тоозыла миллионер кала Россияда 11-чи јерде турат. Ростовский агломерацияда јуртайт, (Россияда агломерациялар ортодо улузыныҥ тоозыла бежинчи јерде).
Кала Россияныҥ Тӱштӱгиниҥ јаан администрациялык, экономикалык, культуралык, билим-ӱредӱлик, промышленный тӧс јери болуп, бу региондо јаан учурлу транспортный узел болот. Ростовтыҥ окылу эмес ады «Кавказтыҥ каалгазы» ла «Россияныҥ тӱштӱк тӧс калазы», онойдо ок «Донныҥ тӧс калазы» деп 2019 јылда кочкор айдыҥ 21 кӱнинде Дондо Ростов регионал тӧс кала деп закон аайынча јӧптӧлгӧн.
Јууныҥ кийнинде ӧй
1970-чы јылдарда калада «Ростсельмаш» ла ӧскӧ дӧ јаан предприятиелердиҥ реконструкциязы ӧткӱрилген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде «Ростсельмаш» заводтыҥ 2500 муҥ ишмекчилери ле служащийлери фашисттерле јуулажарга совет черӱге бе, јондык ополчениеге бе атанган. Ӱч јӱстеҥ артык ишмекчилер ордендерле, медальдарла кайралдаткан, заводтыҥ он ӱч кижизине Советский Союзтыҥ Геройы деп ат нере берилген.
1945 јылда куран айдыҥ 9 кӱнинде каланы орныктырар генеральный план јӧптӧлгӧн, бу планды архитектор академик В. Н. Семёнов башкарган. Кӱчӱрген айда эҥ озо орныктыратан озогы орус јаан калалардыҥ (15 кала) тоозына Ростов кирген деп ростовчандар уккан. Каланы тӱрген орныктырган (реставрация). 1959 јылда кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде Ростовто Карл Маркстыҥ тепсеҥинде карындаштык мӧҥкӱниҥ јанында Ӱргӱлјик от (Вечный огонь) кйӱп баштаган.
1961 јылда Дондо Ростовко Александровский деп јурт кожулган. 1963 јылда М. Горькийдиҥ адыла адалган Ростовский академический драма театр јаҥырта јазалып ачылган.
Театрлар
Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театрда 1961 јылдаҥ ала божогончо (12.06. 2014 јылда) Дондо Ростов каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи, СССР-дыҥ јондык артизи Бушнов Михаил Ильич иштеген.
Киностудиялар
Дондо Ростовто Документал кино согор Кинохроника ла киножурналдар согор Ростовский студия иштеген, 1927 јылда тӧзӧлӧлӧ, 2016 јылда јабылган.
Ӧзӱмдери
2009 јылда калада 6 муҥнаҥ артык агаш отургызылган. Јыл сайын јайылар чечектердиҥ тоозы эки катап ас.
Каланы јажыл ӧзӱмдерле јарандырар ишке эҥ ле кӧп акчаны салкой 2008 јылда чыгымдаган, 2009 јылда —, 2010 јылда —. 2011 јылда дезе, каланыҥ администрациязы кайда да чыгымдаган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Баштапкы катап немец черӱлер калага 1941 јылдыҥ кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱнинде табарган. Табаруны Э. фон Макензенге баштаткан 3-чи танковый корпус (Германия), 13-чи танковый дивизия (вермахт) ла 14-чи танковый дивизия (вермахт), 60-чы моторизованный дивизия (вермахт), 1-чи танковый дивизия СС «Лейбштандарт СС Адольф Гитлер» эткен. Кала учун јуулашкан черӱлер: 56-чы армия (СССР) Рабоче-крестьянский Кызыл черӱ, генерал Ремезов башкарган, олорло кожо 339-чы стрелковый дивизия ла каланыҥ тургун улузынаҥ турган Ростовский стрелковый полк народного ополчения турушкан.
Јуулардыҥ ортозы
1920-чи јылдардыҥ учында Дондо Ростов калада эрчимдӱ тура тудуш башталган. 1926 јылда совет сельхоз машиностроениениҥ јаан деген заводы «Ростсельмаш» тӧзӧлгӧн. 1935 јылда кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱнинде ороонныҥ јаан деген театры М. Горькийдиҥ адыла адалган Ростовский академический театр драмы ачылган, залы 2200 јерлӱ болгон, ондо јарлу режиссёр Завадский Юрий Александрович, актёрлор Марецкая Вера Петровна ла Плятт Ростислав Янович иштеген. Театрдыҥ архитекторлоры Щуко Владимир Алексеевич ло Гельфрейх Владимир Георгиевич болгон.
Экологиязы
Дондо Ростов каланыҥ кейи тыҥ киртиген. Кӧӧликтер ле (94 % чачынтылар 2009 јылда) 2017 јылда темирјол транспорт, топливно-энергетический предприятиелер ле машиностроительный комплекстер, јурт ээлем холдингтер ле строительный индустрияныҥ предприятиелери атмосфераныҥ кейин эҥ ле кӧп киртидет. 2011 јылда киртидер веществолордыҥ кеми бастыра јаба тонна, олордыҥ 72 %-тин  газо- пылеулавливающий установкалар јууп арчып,  јоголткон.
Јууныҥ кийнинде ӧй
1965 јылда јаҥы Ворошиловский кӱр тудулган. 1969 јылда «Корогон јуучылдарга» деп мемориал комплекс («Павшим воинам») ачылган. 1943 јылда германский оккупация тушта, каланы јайымдаар јуу-согушта корогон 301 советский јуучыл ла тегин улустыҥ мӧҥкӱзи болгон јерде бу кереес тургузылган.
Јуулардыҥ ортозы
1928 јылда јаҥар айдыҥ 28 кӱнинде СССР-да ВЦИК-тиҥ комиссиязыныҥ јӧби «Об объединении городов Ростова и Нахичевани-на-Дону в один город Ростов-на-Дону» чыккан, оныҥ кийнинде Нахичевань-на-Дону деп кала Ростовтыҥ Пролетарский аймагы боло берген. Бу бириктириштеҥ улам калада бир канча администрациялык туралар туралар тудулган. 1930 јылда јаҥы базардыҥ тепсеҥинде Александр Невскийдиҥ соборы бызылган, 1929—1934 јылдарда тепсеҥде кырайдыҥ Дом Советовтыҥ туразы тудулган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Вермахттыҥ черӱлери Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни калага кирип келген. СС дивизияныҥ 1-чи батальоны темирјол кӱрди алып ийген. Неделе ӧдӧрдӧ, кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱнинде, совет черӱ маршал Тимошенко Семён Константиновичке баштадып, (Ростовский ичкерлеер операция) (1941) каланы ойто немецтердеҥ айрып алган. Ростовты јайымдаганы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажында Кызыл Черӱниҥ баштапкы јаан јеҥӱзи болгон.
Экологиязы
Александровский водопровод арутаар сооружениелер эки бӧлӱктеп тудулган 1964 лӧ 1984 јылдарда, олор ару сууны Батайск ла Аксай деп спутник калаларга база берген. Проектный кӱчи (мощность) — бир конокко, чынга алза — 450-неҥ ала јетире.
Јуулардыҥ ортозы
1937 јылда сыгын айдыҥ 13 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧбиле Азово-Черноморский кырай Краснодарский кырай (Краснодарда тӧс јерлӱ) Ростовский область (тӧс јери Дондо Ростов). 1939 јылда Дондо Ростов эл-јоныныҥ тоозыла РСФСР-да — 510 муҥ кижи. 1940 јылда кала эки катапка јаанай берген.
Кудай јаҥы
Дондо Ростов онойдо ок Донской ло Кавказский епархиялардыҥ, Орус православный старообрядческий серикпениҥ тӧс јери болот — Петербургтыҥ архитектор Покровский Владимир Александрович Кафедральный Старообрядческий Покровский собордыҥ проектин тургускан.
Библиотекалар
Јаан культуралык тӧс јерлердиҥ бирӱзи Донской государственный публичный библиотека. Библиотека 1886 јылда чаган айда тӧзӧлгӧн, 1992 јылда государственный деп статус алат. Мында кинофестивальдар болот, 20 абонемент ле клубтар, јураар кеендиктиҥ персональный ла коллективный выставкалары ӧдӧт, прикладной мастерство, балдардыҥ јуругы, фотовыставкалар, бичиктердиҥ темаларла кӧрӱлери. Эҥ ле јаандары: Донская государственная публичная библиотека, Ленинниҥ адыла адалган балдардыҥ тӧс библиотеказы, Максим Горькийдиҥ адыла адалган тӧс библиотека, М. Ю. Лермонтовтыҥ адыла адалган библиотека, А. И. Купринниҥ адыла адалган библиотека, Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган библиотека, В. П. Чкаловтыҥ адыла адалган библиотека,В. А. Закруткинниҥ адыла адалган библиотека, кӧс јоктордыҥ Ростовский областной специальный библиотеказы, А. С. Пушкинниҥ адыла адалган балдардыҥ библиотеказы, В.Маяковскийдиҥ адыла адалган библиотека.
Эмдиги ӧй
2000 јылда Дондо Ростов Тӱштӱк федерал округтыҥ тӧс јери боло берген, јаан регионал тӧс јердиҥ статусын алган.
Каланы тӧзӧгӧни
Каланы тӧзӧгӧн окылу ӧй 1749 јылда јаҥар айдыҥ 15 кӱнинде императрица Елизавета Петровнаныҥ указыла Темерницкий таможняны тӧзӧӧрин јӧптӧгӧн. Императрица Елизавета Петровнаныҥ указы аайынча 18.8.1749 јылда таможняны Старочеркасскийде тудар деген, је казактар бу керекти јаратпаган, не дезе олордыҥ пошлинный льготазы бу таможняда јоголо берер. Императрица, Данил Ефремовтыҥ јылда берген ходатайствозын шиҥдеп, казактардыҥ сурагын јӧптӧгӧн, мынаҥ улам Дондо Ростов башталган:
Зоопарктар, дельфинарийлер, цирк ле о.ӧ.
Ростовский зоопарк 1927 јылда тӧзӧлгӧн, каланыҥ тал ортозында, эптӱ јерде турат. Бу зоопаркта Россия ичинде человекообразный обезьяндардыҥ эҥ ле толу-толтыра коллекциязы бар, мында белорукий гиббон, шимпанзе ле орангутан. Мында Россияныҥ уникал эндемиктерин — амурский тигрды, дальневосточный леопардты, јоголып бараткан ак айуны кӧрӧр арга бар.
Ростовто баштапкы кышкы Ростовский государственный цирк 1957 јылда куран айдыҥ 1 кӱнинде Будённовский проспектте ачылган. Циркте 1490 јер, мында јарлу артист Эмиль Теодорович Кио гастрольдордо ӱч ай улай болгон. Јарлу дрессировщик Дуров Юрий Владимирович дрессуразыла кӧрӧӧчилерди кайкаткан. Кийнинде мында аренада цирктиҥ јарлу артисттери дрессировщица Маргарита Назарова («Полосатый рейс» кинодо ойногон), клоун Карандаш, Олег Попов, Запашный карындаштар, Юрий Никулин ле о.ӧ.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
1943 јылда кочкор айдыҥ 14 кӱнинде Сталинград учун јуу-согушта совет черӱ јеҥӱ алып, Кӱнчыгыш фронттыҥ тӱштӱк келтейинде вермахт черӱлери оодо соктыртып, текши фронттордо тескерлеген тушта Ростов немец черӱнеҥ јайымдалган (Ростовская операция) (1943).
Ӧзӱмдери
2008—2009 јылдарда Дондо Ростовто каланы јажыл ӧзӱмдерле јарандырар 40-нӧҥ артык проект болгон, кӧп сабазы бӱткен.
1905 јылдыҥ революциязы
Всероссийский октябрьский политический стачка 1905 јылда Ростовто Владикавказ темирјолдордыҥ Баш мастерскойлордыҥ забастовказыла ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱнинде башталган. Мында митингте 10 муҥ кире кижи турушкан, олор политика јанынаҥ айдууда улусты јайымдазын деп некеген. Митингте кадеттер, социал-демократтар турушкан. Черносотенецтер национал мааныларлу, каанныҥ сӱрин тудунып алып, митингте улусты ташла шыбалап, согуп баштаган. Удура, митингте улуска болужып, револьвердеҥ аткандар. Казактар митингти сӱрерде, черносотенецтер еврейский лавкаларды јемирип баштаган. Ӱлӱрген айдыҥ 19—20 кӱндеринде Еврейский погромдор оноҥ ары уулалган. 176 кижи ӧлтӱрткен, 500 кижи шыркалаткан, је баштапкы јерди ӧлтӱрткен улустыҥ тоозыла одесский погром алган.
Эмдиги ӧй
Калада јаан российский банктар ла компаниялар кӧп. Ростовто спорттыҥ ӧзӱмине јаан ајару эдилет. Тӱндӱк улус јадар массивте, Комаровтыҥ бульварында спорт зона болор, мында универсал спортивно-зрелищный залы 8 муҥ јерлӱ, детско-юношеский спортивный школду, футбольно-легкоатлетический спортивный ядро трибуналу, полимодуль спорт площадкалардыҥ, плавательный бассейн, гостиница 350 јерлӱ, физкультурно-оздоровительный мероприятиелерге, прогулочный зона, балдардыҥ амыраар зоназы ла о.ӧ.