cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ӱч-Кӧс
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Олјондо, Агашту, Школдыҥ, Тӧс, Јажыл, Кырлу.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Талду (Оҥдой аймак)
Этимологиязы
Талду — тал агаш, талду јер ива, тальник.
Географиязы
Јурт Алтвй Республиканыҥ ортозында, Талдуныҥ суузы Урсулга киргенинде турат. Теректиниҥ ле Себи-Бажыныҥ јаан сындары курчай турат, јуртка јууктада кобылар: Јаан, Сӧӧктӱ,Чедендӱ, Алмарлу. Ойбок, Марчалу деп јердеҥ ары Шабалин аймактыҥ гран-кыйулары башталат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 970 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱ аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ,токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
«Јабаган — Туйакты» деп 84К-132 темдектӱ регионал кӧӧлик јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгон, озо оныҥ ады «Јаш-Корбо» болгон.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 160 кижи болгон, 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Шибее ле Кеҥи јурттарда.
Экономиказы
Кажы ла ээлем таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ту Юю
Ту Юю́ (1930 јылда Иньсянь деп уездте чыккан Кыдат јеринде — кыдат фармаколог, јаҥжыккан кыдат эмдеш аайынча билимчи. Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2015), онойдо ок Ласкердиҥ сыйын база алган (2011).
Биографиязы
1930 јылда Иньсянь деп уездте јакалай Чжэцзян (эмди ол каланыҥ Нинбо деп округы). 1951 јылда Пекинниҥ универсидиниҥ эмчилик факультедине кирген; 1952 јылда Пекинниҥ университединеҥ башка эмчилик институт башкалаган (2000 јылда Пекинниҥ университедиле ойто бириктирген), фармакологияныҥ факультедин Ту Юю 1955 јылда божоткон. Оныҥ кийнинде ол эки јарым јылга јаҥжыккан кыдат эмдешке ӱренген (1955). Ту Юю јаҥжыккан кыдат эмчилик институтта иштеп баштаган.
Билим иштери
1969 јылда Ту Юю малярияныҥ јаҥы эмин шиҥдеп јазаарында иштеген «ӱлекер 523». Ӱч јылдыҥ туркунына оныҥ башкарган ӧмӧлиги 2000-наҥ артык јебрен трактаттарын шиҥдеген, јыду баргааныҥ настои јакшы эм болгоны јарталган. Билимчилер цинхаосу деп атту вещество тапкандар (кӱнбадыш фармакопеяда оныҥ ады артемизинин), сесквитерпеновый лактон (терпен деп класстыҥ органик веществозы), ол малярияныҥ плазмодии деп микробторын эрте стадияда ӧлтӱрип турган.
Юю Туныҥ ӧмӧлиги кийнинде ол эмниҥ малярияга удура артемизиндӱ оноҥ артык бӱдӱмдерин синтезировать эткен: дигидроартемизинин (восстановленный артемизинин), артеметер (ӱске кайылар метиловый эфир артемизинина) ла артесунат (сууга чейилер гемисукцинат дигидроартемизинина). 1979 јылда клиникалык ченелтелер токтогон, бу эмдер улуска каршулу эмези јарталган. Бу эмдер клиникалык практикага кийдирилген, јылдыҥ 2 миллион кире улустыҥ јӱрӱмин аргадайт. 2015 јылда Ту Юю баштапкы (этнический китаянка) Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады боло берген.
Алтай деп корулу јер
Алтай деп атту тергеелик биосфералык корулу јер (Алтайский государственный природный биосферный заповедник) 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Тӱштӱк Сибирде Алтай Республиканыҥ Турачак ла Улаган аймактарында јадат. Текши јери: 881 238 га. Какас јериле кыйулу, Алтай — Сайан кырлардыҥ ортозында. ЮНЕСКО-ныҥ «Алтай алтын кырлар» деген телекейлик энчизине кирет. Бу заповедникти Россия тергеениҥ Ар-бӱткен ле экология деп Министерствозы башкарат.
Тӱӱкизи
Туулу Алтайда ар-бӱткенин корулайтан окылу јерлер бар: Катунский природный биосферный парк,Северо-Алтайский заповедник. Олордыҥ тоозында Алтай деп корулу јер.
1929јылда В. И. Барановко баштаткан экспедиция Алтайга келген. Амадузы: јаан заповедник ачарга, Тергеелик ведомстволор ортодо Комитеттиҥ јӧби аайынча, шиҥжӱ иш ӧткӱрери. Бу баштапкы экспедицияныҥ ижи аайынча корулу јердиҥ кыйуларын (2 млн.га) Тана-Туба јеринеҥ ала Кадынга тептире эдер деп шӱӱлте болгон. Је бу сурак ӱстинде турган јамылуларла јӧптӧлбӧгӧн.
СССР-диҥ Совнаркомыныҥ јӧби 1930 јылда чыккан. Наркомпроско заповедниктиҥ гран-кыйуларын (границы) чикелезин деп јакылта болгон. 1931 јылда Алтайга экинчи экспедиция келген. Оны Ф. Ф. Шиллингер деп кижи баштаган. 10.12.1931 јылда Ойрот облисполком заповедник керектӱ деп шӱӱлте эдип, оныҥ кыйуларын јӧптӧгӧн.
16.04.1932 јыл РСФСР-дыҥ Совнаркомыныҥ Јӧбиле заповедниктиҥ ачылган јылы деп чотолот.
05.09.1951 јылда РСФСР-дыҥ Министрлериниҥ Совединиҥ Јӧби аайынча Алтай заповедник јоголгон.
1965—1967 јылдарда СССР-дыҥ Билим Академиязыныҥ Сибирде бӧлӱги, СССР-дыҥ Географиялык Алтайда Биригӱзи, Алтай крайдыҥ ар-бӱткен корулаар Биригӱзи Алтай заповедникти озогы ла гран-кыйуларыла орныктырар керек деп сурак кӧдӱрген.
24.03.1967 јылда СССР-дыҥ Министр Соведине баштану болгон: Алтайдыҥ ар-бӱткенин, Алтын-Кӧлди ле оны айландыра тайгаларын корып алары, Алтай заповедникти орныктырары. Бу баштануны Алтай крайдыҥ депутаттарыныҥ исполкомы, Алтай крайдыҥ ар-бӱткен корыыр Биригӱзи, аҥдаары ла заповедниктер јанынаҥ СССР-дыҥ Тӧс управлениези тургускан.
07.10.1967 јылда РСФСР-дыҥ Министр Соведи Алтай заповедникти орныктырар деп Јӧп чыгарган.
Шиҥжӱ иштер
Кӧлдиҥ оҥ јарадынаҥ Алтай заповедник башталат, ол 1965 јылда иштеп баштаган. Шиҥжӱ иштер ӧткӱрилип, кӧлди, ар-бӱткенди, аҥ-кушты чеберлеери деп сурак турган. Калганчы 50 јылдыҥ туркунына заповедникте билим-шиҥжӱ иштер кӧнӱ ӧдӧт. Горно-Алтайск, Новосибирск, Томск, Барнаул калалардыҥ билимчилери ле студенттерине иштенетен јарамыкту јер.
Географиязы
Корулу јерди айландыра бийик сын-тайгалар: тӱндӱк јанынаҥ Торот деп сын-тайга (Абакан сынныҥ айрылчыгы)тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Абаканныҥ Содон деп кыры (2 890 м), тӱштӱк јандай Чихачевтыҥ сыны (Чегетей деп кыр −3 021 м), кӱнчыгышта Тош-Калыҥ кайа деп кыр (3 507 м). Заповедниктиҥ ортозында Кӱркӱре-Бажы деп кыр (3 111 м), Јетикӧл деп кыр (3 069 м), Чолушман ичинде Богојаш деп кыр 3 143 м). Корулу јердиҥ кӱнбадыш кыйузы Чолушман суула, оноҥ Алтын-Кӧлдиҥ јарадыла ӧдӱп јат.
Заповедниктиҥ 20 % јери бастыра кайа-таш. Мында 1 190 кӧл бар, кажызы ла 1 га кире. Чулчы деп сууны ӧрӧ 8 км кире барза, ондо Алтайдыҥ эҥ бийик учар суузы тӱжет: 150 м, ады Учар, орустап Большой Чульчинский каскад.
Бу корулу јер Арасейдиҥ јаан ла деген заповедниктериниҥ бирӱзи. Оныҥ текши јери Алтай Республиканыҥ јериниҥ 9,4 % болуп јат. Алтын-Кӧлдиҥ оҥ јарады 22 муҥ га јер Алтай заповедникке кирет. Заповедникте бир де кӧӧлик јол јок, каа-јаа мында иштеп турган улус јӱрӱжер орык јолдор бар, билбес кижи аза берер. Корулу јерге кирерге, админстратордоҥ бичик алар керек. Јуукта Бийка јурттаҥ Јайлу јуртка јетире јол эдилген, оныҥ ӱсти сай-кумакла јазадган.
Климады
Кырларлу јердиҥ континентал климады. Мындый климат јердеҥ, кырдаҥ (рельефтинеҥ) камаанду болот. Алтын-Кӧлдиҥ јарадында кыш Сибир ичинде эҥ ле јымжак. Бу ӧйдӧ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш салкындар (фёны) учун јылу болот. Тӱндӱк-кӱнбадыш салкындар соок экелет. Тӱштӱк јанында кышкы температуралар јабызайт. Тӱндӱкте јут-чыктыҥ кеми тӱштӱкке кӧрӧ јаан, тӱштӱкте кей кургак.
Аҥдары
Алтай заповедникте 68 бӱдӱм тындулар туштайт. Олордыҥ туйгактуларынаҥ заповедникте: булан, марал, элик, јуҥма, ак-кийик, тооргы, какай. Азулу аҥдардаҥ мында айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, тӱлкӱ туштайт. Оок аҥдардаҥ јоонмойын, јара, киш, сарас, сыгырган, кӱжӱл, камду, агас, койон, тийиҥ. <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Телекейлик Кызыл бичикке (МСОП) киргени:
Арасей тергеениҥ Кызыл бичигинде:
Куштары
Заповедниктиҥ јеринде 1990 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире мында бар куштарды шиҥдеп, бӱдӱмин, јӱрӱмин, кылыгын ајыктап, кӧп иш эдилген. Куштардыҥ текши тоозы 343 бӱдӱмдӱ, олордыҥ 177 бӱдӱми Алтайда уйа базадылар, 13 бӱдӱми база уйа базып турган болордоҥ айабас. Јӱзӱн куштар кеткин, сууда јӱрер ле оноҥ до ӧскӧзи: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Калганчы 50 јылдарга озодо Алтайда болгон куштар торт јоголо бергениле колбой, олорды Кызыл бичиктерге кийдирген.
Ӧзӱмдери
Бу корулу јерде кӧп саба агаштары ийне бӱрлӱ: тыт, мӧш, јойгон ло чиби. Алтай заповедникте 1500 бӱдӱмдӱ ӧзӱмдер бар, олордыҥ 22 бӱдӱми Арасей тергеениҥ Кызыл бичигине кирген. <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Алтайдаҥ ӧскӧ кайда да јок ӧзӱмдер (эндемики): <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Балыгы, бака-јыланы
Бака-јыланныҥ бу заповедникте 6 бӱдӱми туштайт: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Балыктары сууларда ла кӧлдӧ: чараган, бел, таймень, ийтбалык, чортон, сӧлӧм, јылмай, муксун.
Курт-коҥызы
Аткоҥыс, јылтыскурт, ак кӧбӧлӧк, каҥкӧбӧлӧк (махагон), кӱлчымыл (мошка), кӧгӧн, сайгак, чаркас, адару, секирткиш, аспан (кузнечик), јӧргӧмӧш, томонок, чойлошкон,
Экологиязы
Серьёзным источником загрязнения являются отделяющиеся части ракет-носителей «Протон-М», запускаемых с космодрома Байконур: район падения отделяющихся ступеней ракет-носителей № 326 двумя третями заходит на территорию заповедника (бассейны рек Кыга, Кайра, Чульча).
Токарчук, Ольга
Ольга Навоя Тока́рчук (Olga Nawoja Tokarczuk ; 1962 јылдыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде, Сулехувто чыккан) — поляк бичиичи ле ӱлгерчи. Эл-јондор ортодо Букеровский сыйды алган (2018), Нобельдиҥ литературала сыйын алган, (2018).
Биографиязы
2018 јылдыҥ кӱӱк айында Ольга Токарчукка «Јӱгӱрӱктер» деп романы учун Эл-јондор ортодо Букеровский сый берилген  (Bieguni, Flights). Токарчук бу сыйды алган баштапкы поляк бичиичи болгон. 50 000 фунт стерлинг сыйды ол кӧчӱрген кижиле ӱлешкен. Дженнифер Крофт Токарчуктыҥ романын англий тилге сӱреен јакшы эдип кӧчӱрген. 2019 јылда Токарчук Международный Букеровский сыйдыҥ шорт-листине «Ӧлгӧндӧрдиҥ сӧӧгин кырала» ( «Пройдись плугом по костям мёртвых») деп романы учун кирген.
Јыланду
Јыланду (Еланда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Јыланду, јалаҥду, имеющий змей, открытое место.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Иолгоныҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде турат. Айландыра тайгалары койу агашла бӱркелген, кырлары кају, каскак. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 473 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыска јай ла узун кыш, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында чик јок јылу кыш болот, чаган айда тыҥ ла соок кӱндеринде температура −30 тӱшпейт, јайгы изӱ +30 градустаҥ кӧдӱрилбейт. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Карагай, мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, беле, ыргай, карана, эрмен агаштар ӧзӧт. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јаҥы, Кадынныҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Јыланду јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Кӧп сабазы алтай улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 189 кижи болгон, олордыҥ 74 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кара-Суу (Майма аймак)
Кара-Суу (Карасук) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Карасууныҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 413 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱкке кӧрӧ Алтайдыҥ тӱндӱкте јерлеринде ай-кӱн бир канча јымжак, кырлары да јабызак, кары да јаан тӱжет, тыҥ салкындар да јок. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Нагорный кош ором, Тоҥмок суу, Олјондо. Горно-Алтайск — Верх-Бийск деп јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1825 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 311 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала салары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.
Танк
Танк - темирле јабылган тебингиштерлӱ јуучыл машина.
Кадын
Кадын (Катунь) – Россия тергеезинде Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Ӱч-Сӱмер туудаҥ башталып, беш аймакты кечире тӱндӱк јаар агып барган суу. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанынаҥ Бий (Ӧӧн) суулар биригеле, Оп (Обь) суу боло берген. Кадын сууныҥ узуны 688 км. Агыныныҥ текши јери – 60 900 кв.км Ак Кадын.
Этимологиязы
Кадын деген сӧс тӱрк тилдерде учурыла ӱй кижи, хатун – бийдиҥ абакайы, эмезе энези, бойы јамылу ӱй кижи.
Физико-географиялык темдектери
Кадын суу Геблер деп шиҥжӱчи-географтыҥ адыла адалган мӧҥкӱ-тоштоҥ башталат. Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ тӱштӱк јанынаҥ башталып, кӱнбадышта эбире согот, мында эҥ ле тыҥ келтеҥи (уклон) 1000 м. Суу узунына ӱч бӧлӱк болот: ӱстӱги, орто ло алтыгы агыны. Башталганынаҥ Кӧксу сууга јетире – 186 км, оноҥ ары Јаан Сымылты суу киргенине јетире – 206 км, оноҥ ары Бийдиҥ суузына киргенче – 296 км. Кадын-Бажыныҥ, Летяга ла Холзун деген мӧҥкӱлердеҥ кӧп кош суулар кирет Кадынга. Кадынныҥ ӱстӱги агынында кырларда ла јараттай кӧп сабада тыт агаш таркаган.
Кадынныҥ алтыгы агыны Јаан Сымылты суунаҥ башталып, Бийге киргенине јетире деп чотолот. Мында кырлар эмеш јабызак, ӧзӧктӧр тӱс, эмеш телкем, сууныҥ келтеҥи 400 м. Кадынныҥ ӱстӱги ле орто агынында агаштардыҥ кӧбизи тыт, Сымылты киреде карагай агаш кожулат. Кадынга кирген кош суулардыҥ јаан дегендери Чамал ла Себи суулар.
Майма јурттаҥ ала Кадын чӧл јердиҥ сууларындый боло берет .Орто келтеҥи 2000 м болордо, агынныҥ тӱргени 5–6 м/с. Јаш-Тура каланыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, 19-чы км-де Кадын ла Бий биригип, Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи.
Кадын суу тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар башка климатту јерлерди ӧткӱре агат. Тӱштӱкте климат кургак, соок, тӱндӱкте дезе бир канча јылу, чыкту, јут-јулакай мында јеткилинче тӱжет. Сууныҥ коолыла улай ла салкындап јадар, кышкыда дезе шуургандар болот. Кардыҥ калыҥы 1,5 м кире болот.
Геологиялык бӱдӱми јӱзӱн-јӱӱр: сланцы, гранит, известняк, мрамор ошкош известняк. Кадынныҥ ортозында кӧп тоолу ортолыктар туштайт, олор кумак ла сай-таш, ол эмезе кайа-таш болот. Ортолыктарында агаштар ӧзӧт. Кадынныҥ суузы гидрокарбонатный класстыҥ кальциево-магниевый группазына кирип јат. Уур металдарлу ПДК сууда јок, је ртуть суу кирӱ тушта бар болот. Кадын-ГЭС тудуларга турарда билимчилер лаптап шиҥдегежин, ртуть сууда Акташ ла Чаган-Узунныҥ месторождениелериниҥ јанында кӧп болгон. Эҥ ле јаан концентрация – 917 микрограмм/кг. Курайдыҥ ла Сары сууныҥ ртутно-рудный зоналары Кадын сууга база јуук.
Јыл туркунына сууныҥ ӧҥи кубулат: јас-јай ӧйдӧ суу сӱт- ак-боро ӧҥдӱ, кӱскеери суу арутала береле, кӧк-чаҥкырайат.
Гидрологиязы
Сууныҥ коолында 800 артык мӧҥкӱ-тоштор, текши јери 625 кв.км. Айдарда тоштоҥ кайылган суу кӧп кирет. Сростки јурттыҥ јанында аккан сууныҥ ортојылдык кеми (сууныҥ оозынаҥ 53 км) 626 куб.м/с. Ӱсти јаны сууныҥ јаҥар айда тошло бӱркелет, алты јаны кӱчӱрген айдыҥ учында. Кандык айдыҥ бажында тош тӱжет.
Кош суулары
Кадынныҥ кош суулары (притоки) 254, текши узуны 708 км. Эҥ ле јаан (суузы кӧп) кош суулары Кадынга орто ло ӱстӱги агынында кирет. Кадынга кирген суулар (alt/ru/кош суу): <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кадын ла Бийдиҥ бириккени
Кеен ле јараш јер ол — эки сууныҥ бириккени. Эки јаан суу биригип, кӱчтӱ, јайым, суузы батыр кептӱ аҥданып јадар Оп (Обь) суу башталып агат. Эки сууныҥ ӧҥи башка. Јайгыда Кадын јажыл-чаҥкыр (бирюзовый) ӧҥдӱ, Бийдиҥ суузы ак-боро (бӱрӱҥкий) ӧҥдӱ. Бир канча јерге эки сууныҥ толкулары бирикпей, коштой агып барат. Јаскыда Кадын Бийдиҥ сууларыныҥ ӧҥи тӱҥей. Эки суу бириккенде Иконниковтыҥ ортолыгы бар, бу окылу ар-бӱткенниҥ корулу јери (памятник природы).
Јараттай јурттар
Кадын јакалай Алтай республика ла крайдыҥ јон јаткан јерлери <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> Бастыра јаба 60 јурт.
Кадын соојындарда
Кадын ла Бий керегинде Бир катап Алтайда бай јуртаптыр, Кадын деп јаражай кысту. Ӧӧн деп уул ла јаражай кыс бой-бойын јарадып, биригер деп шӱӱшкен, казыр адазынаҥ качып, Кадын кайа-таштыҥ ортозыла јӱгӱрген. Адазы качкын кызыныҥ кийнинеҥ, тудуп экелзин деп, баатырлар ийген. Бабырган кысты јаба једип, јеҥинеҥ ала койзо, Кадын јеҥин јырта согуп, јӱгӱреле, Ӧӧнлӧ бириккен. Экӱ јайым ага берген, Ӧӧнниҥ ады Бий болуп кубулган. Казыр адазы батырларды туулар эдип куулткан: Бабырган ла Сарлык кырлар болуп туруп калган.
Кереес јерлери
Бозоголоры (пороги): Аккемниҥ, Ӱлегемниҥ, Кадринниҥ трубазы, Шабаш, Кайыҥчы, Айулу, Телдекпей (эҥ ле јаан, кату бозоголор, 1,2), Јыландуныҥ каалгазы (эмезе Ортолык), Чамалдыҥ трубазы (кызык кайа), Аскаттыҥ, Чопоштыҥ, Ман-Јӱректиҥ.
Кӱр-Кечӱ, Сартакпайдыҥ кӱри, Сартакпайдыҥ тажы, Сартакпайдыҥ каалгазы, Бий сууга киргени.
Танытпасов, Семен Кулунович
Танытпасов Семен Кулунович — јарлу алтай политолог, журналист.
Татарстан Республика
Татарстан Республика (Татарстан Республикасы) — Арасей Федерацияга кирип турган субъект. Тӧс калазы — Казан.
Салазан
Салазан (Дмитриевка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Салазан отделившийся.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-јыштыҥ ортозында турат. Айландыра кырлары кара агашла туй бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 278 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол-тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Кайыҥду, Тӧс, јараттай, Јаҥы. «Јаш-Тура — Турачак — Артыбаш» деп јол јурт ажыра ӧдӧт.
Тӱӱкизи
Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 756 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар, кумандылар).
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. Агаш ээлем, таҥынаҥ 2 пилорама.
Јарлу улузы
Маскаев, Михаил — СССР-дыҥ геройы, бу јерде чыккан.
Кумалыр
Кумалыр (Кумалыр) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кумалыр
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кумалыр ла Себиниҥ сууларыныҥ бириккенинде турат. Тӱштӱк јанында Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сарлык, Себи-Бажыныҥ тайгалары. Јурттаҥ ыраак јок јерде Себиниҥ боочызы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1139 метрге бийик.
Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл. ле о.ӧ.
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (белая куропатка), аҥыр (огарь), баарчык (скворец), бӧднӧ (перепелка), јелечи (трясогуска), јаҥалбай (чиж), јылантык (вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (крохаль), боро ылаачын (кречет), кӧкӧлик (каменная куропатка), ала ылаачын (балобан).
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Јииттердиҥ, Олјондо, Тӧс. Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Себиниҥ боочызына јетире ..км. Тӧс оромдо токтоду «Кумалыр».
Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. 1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1826 јылда јуртта 40 кижи јаткан, 9 таҥынаҥ ээлем. Алтыгы Кумалырда 1874 јылда 44 кижи, ээлемдер 11. Колхозтор табылып турган ӧйдӧ, бу ӧзӧктиҥ улузы Семинский деп јуртка кӧчкӧн. 1950-60-чы јылдарда јурттыҥ адын Кумалыр деп солыган.
1948-1949 ӱредӱлӱ јылда школдо Лиясова Людмила Степановна деп ӱредӱчи, 1950-1951 јылда Козлова Ольга Михайловна иштеген. 1931 јылда сельхозартель «Борец Алтая» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинде оленесовхозко кирген. Јуук ӧйдӧ ферма ЗАО «Новый путь» кирет, мында сементалукту уйлар, сарлыктар ӧскӱрет, 1992 јылдаҥ ала маралдар. Фермада јаан да јаш та улус иштейт: Екешев Гаврил Сергеевич, Параева Елена Григорьевна, Лучкин Афанасий Михайлович, Калова Мария Кудюровна, Конокпоев Я., Семенова Т., Кудрявцев В., Лукина В. Е., Козеняшева Е. С., Бедарева М. Г., Кадыдаков В., Юхтуевтер, Чолина Н. И. Ол тоодо уйсаачылар: Чолина Вера Васильевна, Челбакова Вера Иженеровна, Банникова - Сарикова Марина Петровна. Кумалырдыҥ фермазында: Казаков Алексей Кондратьевич, Истомин Узбек Карманович, Смирнов Анатолий Михайлович, Идубалин Василий Николаевич, Павлов Вячеслав Тарбаганович (2003 ала) иштейт.
Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 184 кижи болгон, олордыҥ 50 % орустар, 48 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийек јуртта.
Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер.
Нюслайн-Фольхард, Христиана
tollдеп генди баштапкы катап ачкан кижи болуп ол сӱрекей јарлу боло берген, бу ачылта ӧскӧ ачылталарга экелген: toll-подобных рецепторов. Лейбництиҥ сыйыныҥ лауреады (1986), Альберт Ласкердиҥ сыйыныҥ лауреады, Эмчиликте фундаментал шиҥжӱ иштер учун (1991).
Биографиязы
Кичинектеҥ ала ол јӱрӱминде биолог болорын билген. Школды ло тыҥ ла јакшы эмес темдектерле божоткон до болзо ӱредӱчилер оныҥ јайалталузын ајарган болгон. Оноҥ ол Тюбинген јаар биохимия ӱренерге барган. Ондо ол ДНК-ны шиҥдеп, философмяныҥ докторы деп степень алган. Молекулярный биолог болуп бий Европейской лаборатории молекулярной биологииде, Гейдельбергте, должность алып кожо иштеп баштаган. 1980 јылда олор бойыныҥ тӧс ижин «Nature» чыгаргандар. 1981 јылда Нюслайн-Фольхардта Тюбингенде лабораторияга кӧчкӧн, дрозофилала ижин уулалткан. 1985 јылда биология развития в составе Общества Макса Планка деп институтта башкараачы болгон. Оныҥ лабораториязында Рут Леманн докторский степень алган (1985).
2004 јылда бойыныҥ адыла адаган фонд ачкан (Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung), јиит немец билимчи ӱй улустыҥ билезине, айлына, ижине болуш эдип ачкан фонд болгон.
2016 јылда Greenpeace, Организации Объединенных Наций телекейдиҥ оромдорыныҥ башкаруларына баштанып самара-баштануга  колын салган правительствам всего мира прекратить борьбу с генетически модифицированный организмдер аайынча иштерге удурлажуны токтодор деп (ГМО).
Шуҥмары
Этимологиязы
Шуҥмары.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректи ле Тӧгӧтиктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чарас ичинде Кума, Чечулиха, Прямая стрелка ла Чарыш суулардыҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 705—708 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 78,68 га. Шуҥмары јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 638 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 499 м . Јуртта 2 ором: Јараттай, Тӧс. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 4,682 км.
Јуртка ӱч јолло једер аргалу: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Шуҥмары; Улалу — Себиниҥ боочызы, Нефтебаза — Јабаганныҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Шуҥмары; Алтай крайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Кан-Оозы — Шуҥмары.
«Кан-Оозы — Коргон» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат, идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км.
Тӱӱкизи
Шуҥмары јурт 1923 јылда тӧзӧлгӧн. Чечулиха ла Кирград деп эки јуртты кӧчӱрип, мында бириктирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 262 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Чаган ай
Чаган ай январь, (Jānuārius mēnsis «Янус (кудай),Янустыҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ баштапкы айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, чаган ай јылдыҥ он биринчи айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымыныҥ кӧп саба јеринде эҥ ле соок ай (чаган ай кыштыҥ экинчи айы болуп јат), Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, чаган ай эҥ ле јылу ай болуп јат, (мында чаган ай — јайдыҥ экинчи айы).
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 20-чи кӱнине јетире Кӱн Стрелец созвездиеде, чаган айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала Козерог созвездиеде болот (по другим данным — 19 января ).
Мыйту
Мыйту (Мыюта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Шабалинниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Мыйту — мый, киске, туу, кыр орустап кошачья гора, гора с котами.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себиниҥ суузыныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагын экијандай турат. Айландыра Јал-Мӧҥкӱниҥ, Иолгоныҥ сындары курчайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 680 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай, чаган айдыҥ тыҥыда соогы 30 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥыда температуразы +30 °С. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35 °С, —40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С, +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайга-тажы аҥдык : булан, марал, элик, тооргы, айу, бӧру, јеекен, тӱлку, калазак, јоонмойын, агас, сарас, албаа, норка, камду ла о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр аҥдар-куштар бар : мӱркӱт, ӱкӱ, торлоо, каргаа, саҥыскан, кускун, таленко, чай, кӱртӱк, бодно, карчага, тейлеген, кас, ӧртӧк, турна ла о.ӧ. Сууларда балыктар: бел, јылмай, чараган, чортон, учкӧс, сӧлӧм ло о.ӧ. . Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.
Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра тайгалар тыт ла мӧш агашла бӱркелген. Суујакалай јерлерде тал, каргана, кайыҥ,јойгон, чиби, беле, јодро агаштар ла тайа ла јыралар ӧзӧт. Јайгыда јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ-чӧп, чечектер, јиилектер ле мешкелер ӧзӱп, јайылып, быжып, ӱренин чачат. Јакшы јылда (ӧткӱре јут јок, кӱйгек јок) кузук, калба, јиилек, мешке тӱжӱмдӱ болот. Койјиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, кызылгат кӧп болот. Мал-ашка азыралга ӧлӧҥ, эм-тус ӧлӧҥ, тазыл-тамыр јакшы бӱдет.
Јери ле јолдоры
Јуртта тӧрт ором: Јаны, Меесте, Тракта, Российский. Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал-кӧӧлик јолго кирет.
Тӱӱкизи
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн. 1857 јылда Мыйтуда миссияныҥ станы ижин баштаган. Сайсан-Кобы, Самташ-Кобыда јаткан алтай улус качып кӧчкӧн. Миссионер ишти мында озо ло иеромонах отец Акакий (в миру – Артемий Левицкий) деп кижи баштаган. Ол Москвада медико-хирургический академия божоткон кижи болгон. 1849 јылдаҥ ала ол алтай балдарды ӱреткен. В. В. Радлов 1860 јылда бичиген: «… Это маленькая, бедная деревня, население которой состоит только из крещеных телеутов». Бийский округта 1893 јылда бичилген: Мыйту јурт Сарасинский инородный управада чотолгон, крестьяндар 71, крестьян эмес 3, эр улус 193, ӱй улус 178. Православный серкпе ле церковноприходской школ бар, училищеде 28 уулчак ла 14 кызычак ӱренген, православныйлары – 40. Серкпени 1873 јылда туткан. 1920-30-чы јылдарда баштамы школ болгон, 1940 – 1957 јылдарда јетијылдык школ, директор болуп Махнов Леонид Гаврилович иштеген, ӱредӱчилер: Махнова Анна Кирилловна, Карпова Мария Марковна, Белошист Валентина Павловна, Катунцева Августа Михайловна. 1957 јылда балдар ас учун, јетијылдык школ ойто баштамы боло берген. 1995 јылда јуртта јаҥы школ тудулган. 1993 јылдаҥ ала 2003 јылга јетире Мыйту Шабалинниҥ јурт администрациязына кирген. 2003 јылдаҥ ала алдынаҥ бойы јурт јеезе. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга јурттаҥ 56 кижи барган. 1957 јылда «Туулу Алтай» деп колхоз јабылып, Јекјийектеги аҥ азыраар совхозтыҥ 4-инчи фермазы боло берген.
Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 335 кижи болгон, олордыҥ 63 % орустар, 27 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер, мал ла аҥ азыраары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Лебедский
Лебедский (Лебедское) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Куу сууныҥ алтыгы агынында, оҥ јарадында турат. Бийдиҥ Јалы, Кивер, Спырна деп кырларга курчаткан. Айландыра туйук кара јыш агаш, тайганыҥ ортозында кӧп ӱлји састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик (по уровню с. Турочак, находящемуся поблизости).
Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Ӧзӱмдери
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јараттай, Дачалу. «Јаш-Тура — Улалу — Артыбаш» деп кӧӧлик регионал јолло Куу-Оозы деп јуртка јетпей јӱрӱп, сол јанындӧӧн бурыйла, орык јолло јуртка једер.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Кӧп сабада орус улус јаткан јурт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 8 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Турачакта, јурт јеезениҥ административный тӧс јеринде.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ак-кийик
Ак-кийик (северный олень ) — туйгакту тынду, аҥдардыҥ билезинеҥ, угы — Тӱндӱк аҥ. Бу аҥ тайгада ла тундрада јӱрет. Ак-кийикти Евразия ла Тӱндӱк Американыҥ 20 кире эл-јоны ӧскӱрет. Туулу Алтайда јерлик ак-кийик ас, Турачак, Чоо, Улаган аймактарда, Чолушман ла Куу суулардыҥ јанында јӱрет. Тынду «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигинде».
Тыш бӱдӱми
Ак-кийик тыҥ јаан эмес, орто бӱдӱмдӱ тынду. Мойны, сын-арказы узунсымак, буттары эмеш кыска. Мойны јоон кыска, чала бӧкӧйаландый. Сыны јатпак кӧрӱнет. Бажы чӧйбӧк, тегерик содон мӱӱстерлӱ, оозы-мурды туй тӱк, кулактары кыска, тегерик(13-18 см). Кӧстӧри јаан эмес, арказы тӱс, коркок јок. Куйругы чолтык 11-21 см. Јаан јалбак туйгактарлу. Иркегиниҥ сыны — 184—210 см, бескези — 74-194 кг. Тижизиниҥ сыны — 166—199 см, бескези — 71-123 кг. Јерлик ак-кийик азрантызына кӧрӧ чик јок јаан 10-20 %, бескезиле 20-30 %, анчада ла материкте, тайгада, азырал јакшы јерде.
Мӱӱстери
Ак-кийиктиҥ тижизи мӱӱстерлӱ, качан ӧскӧ аҥдардыҥ тижилери мӱӱс јок. Мӱӱстериниҥ бескези 11-12 килограммнаҥ ашпайт, ӧҥи: сур, аксымак, эмезе куу-кӱреҥ. Јоон иркек ак-кийиктердиҥ мӱӱзи кӱчӱрген-јаҥар айларда, маҥныҥ кийнинеҥ тӱжеле, ойто кандык айда ӧзӱп баштайт. Тижилериниҥ ле оок аҥдардыҥ мӱӱзи дезе кандык-кӱӱк айларда тӱшсе ле ойто ӧзӱп баштайт.
Тӱги
Кышкы тӱги узун, оныҥ алдында койу, ныктаа (подшерсток) болот, тӱктиҥ структуразында кей бар, мындый тӱк тындуга сооктордо јаан болуш, оныҥ учун бу тынду Јакалай тӱндӱктиҥ кезем-континентал климадында јакшы таркаган. Бажында тӱги чала кыска, тумчугы туй ла тӱк, уйдыҥ ошкош тас тумчук јок. Мыкынында тӱги 50 мм, арказында — 90 мм, сыранагында — 100 мм, мойнында тӱги койу ла узун јал болуп ӧзӧт — 300 мм. Ныкта, койу ла узун тӱги учун аҥ узун, јоон ло семис деп кӧрӱнет. Будында тӱги кыска, је сӱрекей бек. Туйгактарын айландыра тӱк узун, ортозындазы кату, щетка ошкош, карда, тошто тайкылбаска јакшы. Ак-кийик мындый тӱги учун, ӧскӧ аҥдарга кӧрӧ, сууда сӱреен јакшы јӱзет. аҥныҥ јайгы тӱги кыска, јымжак, ӧзӧгинде кейи ас, ӧҥи јеерен, ак, сур. Јылда бир катап тӱлеер, кандык айдаҥ ала јаан изӱ ай ла куран айга јетире.
Тындуныҥ аҥылузы
Ӧскӧ аҥдардаҥ башказы. Ак-кийик тӱндӱк талада јӱрӱп, кату айалгага эди-каны эптешкени иле кӧрӱнет. Тӱштӱк аҥдарга кӧрӧ тумчугы јаан, јалбак, тас јер јок, тӱкле туй ӧскалан. Бу неге дезе, соок кей тынарга, оноҥ кардыҥ алдынаҥ одорлоорго јакшы. Тиштери дезе јымжак ӧлӧҥ лӧ ягель јиирге темиккен. Туйгактары јаан, јалбак, койу ла узун, кату ла бек тӱкле туй ӧскӧн, карды чапчыырга, тошко тайкылбаска јакшы. Састу, тӧҥӧзӧктӱ јерде, јаан карда јӱретен учун ак-кийик булан чылап, буттарын бийик кӧдӱрип базат, кӧп сабада јелишле јӱрер, каа-јаада маҥтаар. Улай соок јерге јӱретен учун бу мал изӱ кӧрбӧс, оозын ачып, тилин уштып, ийт чилеп солыктап турар, не дезе терледетен бестери јазап иштебейт. Койу тӱктӱ терезиниҥ алдында калыҥ јуу соокко тоҥорго бербейт. Тайганыҥ ла тундраныҥ соок кӧлдӧрин алдырбастаҥ јӱзӱп кечет. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар тӱшсе, ак-кийиктиҥ ӧҥи табынча караҥуйлайт: ак, сур ӧҥнӧҥ јееренге јетире. Кӧстӧриниҥ ӧҥи база солунат. Јайгыда кӧстӧриниҥ ӧҥи чайдыҥ ӧҥи ушкуш кӱреҥзимек болзо, кышкыда ап-ак кар кӱнге суркураза, аҥныҥ кӧзи чаҥкыр болуп кубулып, кылбыкпаска аргадайт. Кӧптӧп ӧзӧри Сыгын айдаҥ кӱчӱрген айга јетире ак-кийиктерде «маҥныҥ, сыбырышкынныҥ» ӧйи болот. Јоон иркек букалары тижи аҥдарды ээчип јат, иркектер бой-бойыныҥ ортозында сӱзӱжип, тартыжат, јеҥип алганы бир бӧлӱк тижи аҥдарды јууп алат. Бука-аҥга ӧткӧн тижи ак-кийик 220—230 кӱн боос болот. Кӱӱк айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире тижилер тӧрӧп јат, бир ле чаап, экӱзи каа-јаада ла болот.
Ӧштӱлери ле орулары
Баштапкы ӧштӱзи — бӧрӱлер. Олор тундра ла тайганыҥ кыйузында кӧп туштайт. Арык-торык, оору, оок чааптарды тудуп јийт. Экинчи ӧштӱ ол кӱреҥ айу. Ол ак-кийикти сӱрӱшпес, ол оны сугаттыҥ јанында тозор, база ла карган ла оору ла тындуларды тудат, кӧп сабада оок чааптарды кородот. Ӱчинчи ӧштӱ — јеекен. Ол аҥдарды анаар ла сӱрбес, јаан карлу јерде истежип тудар, не дезе калыҥ карга ол јеҥил бескелӱ учун, кайкалап, кӧмӱлбей, уур ла јоон аҥды јаба једер аргалу. Оору-јоболдоры: бруцеллез, некробактериоз, ящур, сибирский язва, каа-јаада бешенство. Тундраныҥ сазында толо томонок, бӧкӧнӧк, кӧгӧн лӧ кан соорор чымыл-адарунаҥ аҥдар тыҥ чучурайт.
Таркаган јери
Јерлик ле азранты аҥдардыҥ тоозы
Тӱндукте аҥ азыраш
Арасейдиҥ јеринде ак-кийиктер тундра ла тайгада јӱрет. 1961 јылда РСФСР-да 195,9 муҥ тын, 70 јылдардыҥ ортозында — 800 муҥ тын, 80 јылдарда 1 млн тын, 19991231,6 муҥ тын аҥ, эмдиги ӧйдӧ — 951,9 муҥ ак-кийик.
Улуска тузазы
Ак-кийик кижиге кӧпти берет: курсак, эмдӱ мӱӱс, кийим, тӧжӧк, јурт, кош тартыш. Мӱӱстиҥ эдимдери косметологияда, фармакологияда, эмчиликте ле о.ӧ. јерлерде текши јайылган.
Кайашкан
Кайашкан (Каяшкан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кайашкан — кайа, кыр, каскак туу, ашкан, ажыра, через гору, скалу.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кууныҥ суузына Сия ла Кайашкан суулар киргенинде турат. Тилаштар, Урчын, Уйа, Кӧчимер, Сары-Чоҥмо, Ӱлден, Тобр деп атту кырлар айландыра турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кемеров (Кӧмӱрлӱ) областьтыҥ кыйузына јуук. Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.