cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Челябинск
Этимологиязы
База бир бодоштыру (версия) аайынча топоним сууныҥ адыла колбулу, не дезе кӧп јурттар, јон јаткан јерлер јанында суулардыҥ адыла адалган. Кезик тӱрк калыктар сууларды мында јерлердиҥ ээлериниҥ адыла адаар болгон. Бу версияга удура тургандар айдышканыла Тӱштӱк Уралда бери орустар келгелекте Миасс сууныҥ јанында јурттар јок болгон (XVII чактыҥ учы — нач. XVIII чактыҥ бажы), мында јерлер башкирлердиҥ болгон, олордыҥ јанына јадарга јеткерлӱ болгон дежет. Монгол империя ла Алтын Орда тушта Челеби (Челубей) деп кӱндӱлӱ, нерелӱ ат таркаган болгон. Челеби деп антропоним ислам јерде кӱчтӱ, арга-чакту деген эпитеттерге келижет (сильной, влиятельной личности) (тӱрк тилдеҥ оруска — миловидный, красивый, солнцеподобный деп кӧчӱрилет). Тӱӱкиде бу антропоним кӧп туштайт. Темдектезе, соојын аайынча Куликово поледе монах Пересветле Алтын Орда јанынаҥ Челубей баатыр тартышкан. Челибир деп баатыр черниговский князьтарда болгон. XV чакта Турцияны султан Мехмед I Челеби деп каан башкарган. XVII чакта јарлу турецкий билимчи Хаджи Халифе носил Кятиб Челеби деп кош атту (псевдоним) болгон. Ол ло ӧйдӧ јарлу турок јорыкчы Эвлия Челеби база болгон. Турецкий тилде «челяб» деп сӧс кудай деп учурлу, «челяби» дезе кудай јайаган (божественный, одарённый Богом).
Физико-географиялык темдектери
. Кийни јанында ЧМЗ јанынаҥ — кирлӱ туман (смог). Челябинск Евразия материктиҥ тал ортозы киреде турат (географиялык орто точканаҥ 1400 км ыраакта), Уралдыҥ сындарынаҥ кӱнчыгыштай, Екатеринбург каланаҥ  км тӱштӱктей. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 200—250 метрге бийик. Геологиялык турган јери: Тӱштӱк Уралдыҥ кӱнбадыш јаны (граниттер), кӱнчыгыш јаны — Кӱнбадыш Сибир (осадочные горные породы), онойдо кала Урал ла Сибирдиҥ кыйузында туруп, Сибирге каалга («Ворота в Сибирь») деп окылу эмес кӱндӱлӱ атту, XIX—XX чактардыҥ ортозында, Транссибти туткан кийнинде, кӧп јорыкчылар Челябинскте темирјол станцияда открыткалар садып алала, Сибирде болгон кижинеҥ эдип телекей ичиле аткаратан. Миасс сууны кечире Ленинградский кӱр сууныҥ уралда ле сибирде јараттарын бириктирет, онойып ол Урала ла Сибирди бириктирген кӱр болот. Урал ла Сибирдиҥ чике ле кыйузыла «Меридиан» деп кӧӧлик јол Ленинниҥ проспектиле Механический оромныҥ учына јетире барат: Ленинниҥ проспектинде «Меридиан» деп кӧӧлик јолыныҥ виадукыныҥ алдында эки регионныҥ бириккен белтири (точка пересечения границы Урала и Сибири). Кала Миасс сууда турат, коштой јерде Шершнёвское водохранилище ле ӱч кӧл: Смолино, Синеглазово, Первое. Каланыҥ јеринде бир канча кичинек суучактар Миасска кожулат: Игуменка, Колупаевка, Чикинка, Челябка,Чернушка, кӧп сабазы трубалар ла коллекторлорло агызылган.
Рельефы кӱнбадышта јаан эмес тӧҥдӧри табынча кӱнчыгыш јаар јабызап барат. Солун немези Челябинск Рим, Константинополь ло Москва чылап јети тӧҥдӧ туруп јат. Кала Миасс суула, кӧлдӧрлӱ јуукаларла, састу јерлерле эки јара кезилет. Миасстыҥ јараттары кезектей агашла, тайала бӱркелген. Шершнёвский водохранилищениҥ алты јанында суу бир канча јерде буулып, каланыҥ буунты сууларыныҥ системазы боло берет, јараттары јатыра, тӱби баларлу. Каланыҥ ӱсти ле алты јанында суу кырлу јердиҥ суулары ошкош тӱрген агынду, каскак јараттарлу. Климады — орто-континентал.
Тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ тӱндӱкке јетире Челябинскти Сосновский аймак аттыҥ таказы чылап орой јадат. Кӱнчыгыш јанынаҥ Челябинскке спутник-кала Копейск биригет. Тӱндӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Челябинск Красноармейский аймакла кыйулажат.
Климады
Челябинск лесостепной зонада, Евразия материктиҥ тал ортозы киреде, теҥистер ле талайлардаҥ ыраак, Уралдыҥ сындарынаҥ кӱнчыгыштай турат.
Јаскыда орой кыру тӱжер аргалу (кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы јарымында) ла кӱскиде эрте кыру (куран айдыҥ учында) (заморозки)тоҥырып ийет   , кезик јылдарда кар да јаап ийет.
Тӱштиҥ јарык ӧйи 7 саат 08 минуттаҥ 17 саат 24 минутка јетире (кышкы ла јайгы Солнцестояние) тушта.
Экологиязы
Челябинск кӧп заводторлу промышленный кала учун, экологиялык айалга анчада кӱч болуп јат. Челябинский областьтыҥ башкараачызы болгон, Борис Дубровскийдиҥ айтканыла, Челябинскта кейдиҥ арузын шиҥдеериниҥ кризисы ,Челябинсктиҥ экологиялык аргалары тӱгенген учун мында јаҥы, производстволор баштаар ачар арга јок. Челябинскта 2020 јылда 2019 јылга кӧрӧ чачынтылардыҥ кеми 13 % кӧптӧй берген. РФ-ныҥ Президентиниҥ Спецпредставители Сергей Иванов айтканыла Челябинскти кейиниҥ кири јанынаҥ мында кижи јадар аргалар кӱч кала. 2018 јылда Иван Засурский (Совета по правам человека при Президенте РФ) айткан Бу калада јадарга торт јарабас. «Российская экологическая партия «Зелёные»» Челябинский областьта 2021—2022 јылдардыҥ кыжында 80-чи јерде (бастыра 85 јердеҥ).
Јыл туркунына формальдегид ле фтороводородтыҥ (предельно допустимая концентрация) кеми кӧптӧгӧн. Каланыҥ ичинде бир канча кӧлдӧр, отчеттордоҥ кӧрзӧ, коомой айалгада. Шершнёвский водохранилище — ичер суу алатан јер органический чачынтыларла кирленген, сууныҥ арузы керектӱ кемине јетпейт. Роспотребнадзор Челябинскта сууларга эжинерге јеткерлӱ ле јарабас деп айдат.
Эл-јоны
Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы Росстаттыҥ бергениле 2021 јылда кижи.
Челябинсктыҥ эл-јоны Арасей империяныҥ 1897 јылда ӧткӧн тооалыжыла јӱк ле 20 муҥ кижи болгон. 1926 јылда 59 муҥ кижи. Јууныҥ кийнинде Урал ла Сибирге эвакуацияныҥ, индустриализацияныҥ кийнинеҥ улустыҥ тоозы 10 катапка кӧптӧгӧн, 1959 јылда 689 муҥ кижи. 1976 јылда ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱнинде каланыҥ миллионный кижизи чыккан. 300 јылдыҥ туркунына Челябинсктиҥ эл-јоны 1080 катапка ӧскӧн. XXI чакта калада јӱске шыку калыктар јуртайт.
2010 јылдыҥ тооалыжыла: орустар — 936,5 муҥ кижи (86,53 %), татарлар — 54,4 муҥ (5,03 %), башкирлер − 33,7 муҥ (3,11 %), украиндер — 15,6 муҥ (1,44 %), немецтер — 7,1 муҥ (0,65 %), белорустар — 4 муҥ (0,37 %), армяндар — 3,7 муҥ (0,34 %), мордвалар — 3,1 муҥ (0,29 %), таджиктер — 3 муҥ (0,27 %), казахтар — 2,9 муҥ (0,26 %).
Кудай јаҥы
Челябинск тӱӱкиде кӧп культуралардыҥ бириккен тӧс јери: эҥ ле озо бу регионныҥ тургун калыктарыныҥ культуразы — башкир, татар ла орус. Челябинскте бир канча православный храмдар, Храм Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии деп католический храм; протестантский общиналар — лютеран, баптист, пятидесятниктер ле о.ӧ.; Челябинский синагога, мечеттер. Жуковтыҥ оромында Свято-Георгиевский храм јетире тудулган, каланыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Агару Сергий Радонежскийдиҥ храмы ла Металлургический аймакта мечет тудулып јат.
2020 јылда Свято-Симеоновский кафедральный собор (1883) тӧс храм болуп чотолот. Рождество Христованыҥ јаҥы кафедрал соборы тудулат, оны 2023 јылда бӱдӱрер.
Храм Святой Троицы ла Александро-Невский серикпе Россияныҥ культуралык объекттериниҥ тоозына кирет.
Баштапкы мечет Азиатский оромдо «Ак-мечет» (Ак мәчет — «Белая мечеть») (эмди Елькинниҥ оромы), болгон, ол 1899 јылда тудулган. Јерин крестьянин Мухамет-Галиев берген. Архитекторы: Х. Зарифов ла З. Г. Галеев.
Тӱӱкизи
Челябинск кала 1736 јылда Селябэ ӧзӧктӧ шибее эдип тудулган. 1781 јылда Челябинский шибее кала деп статус алынып, Челябинский уездтиҥ, Екатеринбургский областьтыҥ Пермский наместничествозыныҥ тӧс јери боло берген.
Челябинский шибее 1736 јылда Селябэ ӧзӧктӧ тудулып баштаган. Челябинский, Миасский, Чебаркульский шибеелерди тутканыныҥ бир шылтагы: Теченский слободанаҥ Оренбургский ле Верхояицкий шибеелер јаар барып јаткан курсакту обозторго башкирлер табарып туратан болгон.
Сыгын айдыҥ 13 кӱнинде полковник Тевкелев Кутлу-Мухаммед Мамешевич бичиген: "«в урочище Челяби от Миясской крепости в тридцати верстах заложил город»". Шибеени јердиҥ ээзинеҥ, башкир тархан (јамы) Таймас Шаимовтоҥ, јӧп алып туткан, ; башкирлер мынаҥ улам јасак тӧлӧбӧй барган. Кийнинде А. И. Тевкелевтиҥ јакылтазыла, Челябинский шибеени майор Я. Павлуцкий јетире туткан. Ол ло кижи бир канча јыл кайра шибее тудар јерди бедиреп тапкан болгодый. 1736 јылдаҥ ала Челябинский шибее Уфимский провинцияга кирген. 1742 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 20 кӱнинде немец јорыкчы И. Г. Гмелин баштапкы катап шибее керегинде бичиген: "«Эта крепость также находится на реке Миясс, на южном берегу, она похожа на Миясскую, но побольше и окружена только деревянными стенами из лежащих брёвен. Каждая стена имеет примерно 60 саженей. Она заложена вскоре после Миясской крепости, а имя получила от ближайшего к ней, находящегося выше на южной стороне реки леса, по-башкирски Челябе-Карагай»".
1743—1781 јылдарда Челябинский шибее Исетский провинцияныҥ администрациялык тӧс јери боло берген, Оренбургский комиссияныҥ јакааны аайынча (1743 јылдыҥ сыгын айыныҥ 22 кӱни) , алдында ол тегин ле бу провинцияга кирген болгон.
1748 јылда тулаан айдыҥ 23 кӱнинде Челябинский шибееде баштапкы таш Христорождественский собор тудулып башталган, кийнинде ол Исетский провинцияныҥ тӧс соборы боло берген.
1760-чы јылдарда Челябинский шибееде воевода ла провинциальная канцелярия болгон (Теченский слободанаҥ 1743 јылда бери кӧчӱрген), подушной сбор, духовное правление, ратуша, 500-ке јуук айылдар (олордыҥ 100 кирези шибеениҥ ичинде). Шибее эки агаш башнялу сууныҥ оҥ јарадында болгон. Сууныҥ эки јарадында шибее агаш чедендӱ (заплот) (рогатками, надолбами и тремя проезжими башнями). Мында нерегулярный черӱ 354 казакту, бажында атаман ла 8 старшина, канцелярияныҥ регулярный Провинциальный ротазы (пехотный рота), 192 којойым ла ишмекчилер, 42 крестьян ла крепостной-дворовыйлар. Мынаҥ ӧскӧ, 15 беристе јерде турган Баланъчной деп јуртта Шадринсктеҥ кӧчӱп келген 154 кижи јаткан. Оренбургка јетире почтаныҥ јолы Зелаирский шибее ажыра 572 беристе јерле ӧткӧн.
1774 јылда воевода А. П. Верёвкинниҥ шылтузында, Пугачёвтыҥ табарузына удурлажып, оны шибееге кийдирбеген, је 1775 јылдыҥ кочкор айында Пугачёвтыҥ улузы шибеени ал соккон. генерал И. А. Деколонгтыҥ черӱзи болушка келип, шибеени јайымдаган.
1781 јылда Челябинский шибее Челябинск кала боло берген. Екатерина II каанныҥ Јакааны аайынча (6.06.1782) Челябинсктыҥ кебедели јӧптӧлгӧн. Куйактыҥ ӱсти јанында уфимский герб, алты јанында кошту тӧӧ каланы кечире саду јол ӧдӱп турганын керелейт.
1780-чи јылдарда Челябинск амыр уездный кала да болзо, је мында телекейлик учурлу керектер база болотон. Онойдо, 1788 јылда Степан Семёнович Андреевскийге башкарткан бир бӧлӱк эмчилер Сибирская язва деген ооруныҥ темдектерин шиҥдеп, Сибирская язва деп адап, телекейде баштапкы катап  бу јеткерлӱ ооруны эмдейтен канныҥ сыворотказын сананып тапкан. 1796 јылдаҥ ала наместничество јоголгоныла Челябинск уездиле Оренбургский губернияга кирерде, јаҥы каланыҥ јаҥы кебедели јӧптӧлгӧн: губернский куйактыҥ алты јанында кошту тӧӧ. XIX чактыҥ баштапкы јарымында каланыҥ улузы садыжар ла ремесленный кыптарга (прослойкаларга) бӧлӱнет. XIX јӱсјылдыктыҥ бажында кала Уралдыҥ јарымкаларында бек турат. XIX чактыҥ учына јетире Челябинск јаан эмес кала болгон. Челябинск экинчи катап 1892 јылда Александр II тушта јаҥырган. Јаҥыртулар Самаро-Златоустовский темирјолдыҥ бӱткениле тудуш болгон, бу темирјол Челябинскти Россия империяныҥ европей јаныла колбогон. Император темирјолды Казан — Екатеринбург — Тюмен ажыра тудар проектти токтоткон. 1892 јылдаҥ ала Транссибирский магистральды ороонныҥ кӱнчыгыжы јаар тудары башталган. 1896 јылда Уральский горнозаводский темирјолдыҥ айрызы Челябинск ле Екатеринбургты колбоп, каланыҥ эрчимдӱ ӧзӱмине салтарын јетирген, оноҥ улам бастыра кош Челябинск ажыра ороонныҥ европей јанына ууланган, Кӱнбадыш Сибирдиҥ кожыныҥ ӱстине. Тоолу ла јылдардыҥ туркунына кала аш,, сарју, эт, чай садарыла ороонныҥ ичинде баштапкы јерлерге чыккан. 1893 јылдаҥ ала XX чактыҥ 30-чы јылдарына јетире Челябинскте темирјол станцияныҥ јанында, Россияда кӧчкӱндердиҥ јаан деген врачебно-питательный переселенческий пункты ачылган. Бу пункт ажыра Сибир ле Ыраак Кӱнчыгыш бараткан бастырага јуук кӧчкӱндери ӧткӧн. Бу ла јылда калада Арасей империяныҥ Государственный банкыныҥ Челябинскта бӧлӱги ачылган.
Экономиказы
1736 јылда шибее эдип тудулган, Челябинск XIX чакта Уралдыҥ јаан деген саду тӧс јери боло берген, чактыҥ учында, 1892 јылда Москва калала темирјолло колбу боло берерде, бастыра Арасей империяныҥ саду тӧс јери боло берген. СССР-да баштапкы бешјылдыктарла кожо Челябинскте промышленный предприятиелер эрчимдӱ тудулган, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта заводтор эвакуацияга келген, кала СССР-да јаан промышленный тӧс јер болгон. Јуу ӧйинде Т-34 деп танктар ла ӧскӧ дӧ јуучыл техника јазап чыгарган учун, јеҥӱге јаан кожулта эткен учун Челябинскке «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген («Город трудовой доблести»), калага «Танкоград» деп окылу эмес ат берилген.
1990-чы ла 2000 јылдарда кӱч экономикалык айалгада каланыҥ бир канча производстволоры јабылган. 2020 јылдардыҥ бажында Челябинскте јаан экологиялык проблемалар табылган, бир айалгазы кейдиҥ сӱрекей тыҥ кирленгени учун эл-јон ороонныҥ ӧскӧ региондорына кӧчӱп баштаганы. Челябинск онойдо ок ээлемдик ле экономикалык сфераларда кӱч айалгада турат, бу коомой јолдор ло бызылган (деградировавший общественный) јондык транспорт, бого коштой каланыҥ архитектуралык бӱдӱми ле ээлеми јабыс кеминде болгоны. Ондый да болзо, Челябинск Уралдыҥ эҥ јаан промышленный тӧс јери болуп јат, мында промышленность валовый муниципал продукттыҥ 40 % боуп јат.
Билим
Каланыҥ учурлу вуз-тары эки классический университет — Южно-Уральский государственный университет (Национальный исследовательский университет России деп статусту) ле Челябинский государственный университет, мында в которых 25 ле 14 муҥ студент ӱренип јат. Эки ӱредӱ заведение экилези российский ле международный рейтингтерде туружат. Олордоҥ ӧскӧ калада Южно-Уральский государственный аграрный университет, Челябинский государственный педагогический университет, Южно-Уральский государственный медицинский университет Министерства здравоохранения РФ ле Уральский государственный университет физической культуры, Челябинская государственная академия культуры и искусств ла Южно-Уральский государственный институт искусств имени П. И. Чайковского, онойдо ок таҥынаҥ заведениелер ле ӧскӧ ВУЗ-тардыҥ филиалдары.
Калада военный вуз — Челябинский военный авиационный институт штурманов — Военно-воздушный академияныҥ филиалы иштейт. Челябинский высший танковый командный училище 2007 јылда јабылган , Челябинск онойдо ок јаан учурлу билим тӧс јер, регион ороонныҥ беш билим-шиҥжӱ јанынаҥ региондорына кирип јат, калада Челябинский билим тӧс јер (УрО РАН) бар.
Эмчилик
Челябинскте 25 муниципал эмчилик организация, 2020 јылда мында 8 132 кижи иштеген (3 024 — врачтар, 5 108 — орто медицинский персонал). Больничный койкалардыҥ тоозы 14 900 (127 10 муҥ эл-јонго). Челябинский областной клинический больница 1938 јылда ачылган, эмди ол 9 корпусту, консультативный поликлиниказы улусты 32 специальностьло кӧрӧт. Областной онкологический диспансер 1969 јылда иштеп баштаган, эмдиги ӧйдӧ ондо кибер-нож ло Позитронно-эмиссионная томография бар. 2010 јылда Федерал сердечно-сосудистый хирургияныҥ тӧс јери ачылган, мында 2013 јылда чыҥдыйы бийик болушты (высокотехнологичную помощь) 5094 пациент алган. Онойдо ок областной ожоговый центр иштейт, 1978 јылда ачылган.
Калаан-Энҥир (суу)
Калаан-Энҥир (Каланегир) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Челябинск
Кереестер
Калада јаткан улустыҥ ла айылчылардыҥ јараткан јерлери: Кировка — јойу јӱрер ором, мында солун кереестер ол «Нулевая верста», доброволец-танкисттерге кереес, Александр Розенбаумныҥ ла Челябинскти тӧзӧгӧндӧргӧ кереес, онойдо ок скульптуралар («Тӧӧлӧрлӱ уулчак», «секирткишти такалаган Левша», «Кӱскӱдий мольберттиҥ јанында јурукчы», «Афганистанда корогондорго», «Закон», «Городовой», «Саксофонист», «Модница» («Кокетка»), «Баскын-тоскын», «Којойым», Скульптура извозчика, Ветеранга кереес ле о.ӧ. Мактыҥ бульварында јуучылдарга кереес бар, Ада-Тӧрӧлиниҥ батыр уулдарына ла Мӧҥкӱлик от. Јеҥӱниҥ садында бир канча кереестер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган (монументтер «Хранителям границ», «Добрый ангел мира» ла «Памятник труженикам тыла»), онойдо ок ачык теҥериниҥ алдында јуучыл техниканыҥ музейи. Революцияныҥ тепсеҥинде Ленинге кереес, «кожоҥчы» фонтанду сквер. Челябинскта јарлу улустыҥ кереестери: Курчатовко, Прокофьеке, Глинкага, Горький ле Столыпинге. Калада техникага учурлаган кереестер база бар: танк «ИС-3» Комсомольский тепсеҥде, трактор «Сталинец 65» ЧТЗ-ныҥ алдында, паровоз «Ес-350 Красный коммунар» Пушкинниҥ паркында темирјолчылардыҥ культура ӧргӧӧзиниҥ јанында. Онойдо ок башка-башка скульптуралар («Поцелуй городу», «Темир бука», «Слон»), мемориалдар («Подвиг», «Јалтанбастарга мак», «Мемориал Солдатам правопорядка»), декоративный композициялар («Урал — Сибирь», «Сфера любви»). База бир солун неме бийиги 73 метр Ајыктанар кӧлӧсӧ (колесо обозрения) «360°».
Калаан-Энҥир (суу)
Этимологиязы
Каланегир, калаан — выгоревший; халзан — лысый, плешивый; энгэр — южная сторона горы, южный склон горы. Калаан-Энҥир — букв. выгоревший, ранее лысый, склон горы. (ӧскӧ бичилгениле Казаныгир).
Физико-географиялык темдектери
Каланегир суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Таркаты сууныҥ оҥ јарадыла 64 км јерде Каланегир сууныҥ оозы. Узуны 27 км. Јуук деген јон јаткан јерлери Јаҥы Белтир, Тӧбӧлӧр, Јаҥы-Аул деп Кош-Агаш аймактыҥ јурттары.
Челябинск
Спорт
Челябинскте шайбалу хоккейдиҥ школы јакшы кӧндӱккен, «Трактор (хоккейный клуб» (Континентальная хоккейная лигада турушкан) о.ӧ. командалар. Ӧскӧ бӱдӱмдӱ спорт командалар: Челябинск (футбольный клуб «Челябинск», гандбольный клуб «Динамо — Челябинск», мини-футбольный клуб «Тӱштӱк Урал», волейбольный клуб «Автодор-Мета», баскетбольный клуб «Славянка».
Калаан-Энҥир (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире, суу объекттиҥ коды — 13010100312115100005384.
Челябинск
Спорт
2012 јылда калада дзюдоло чемпионат Европы ла чемпионат Европы водный пололо, кыстар ортодо 2013 — Матч звёзд КХЛ 2013, Финал Кубка Гагарина 2013. Футбол Челябинскте — хоккейдиҥ кийнинде бойыныҥ јарлузыла 2-чи јерде.
Јарлу улузы
Арасей империяда Челябинсктыҥ Кӱндӱлӱ кижизи деп ат-нерени Император Николай II каан эки катап јӧптӧгӧн 1967 јылдаыҥ сыгын айыныҥ 8 кӱнинде каланыҥ ишмекчи депутаттарыныҥ исполнительный комитединиҥ Соведи јӧптӧгӧн. Бу ат-нере 43 катап берилген.
Јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни (7 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 188 кӱни (високосный јылда 189 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 177 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 4 кӱни
Сыгын айдыҥ 4 кӱни (4 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 247 кӱни (високосный јылда 248 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 118 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 18 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 22 кӱни болгон.
Чибилӱниҥ јурт јеезези
Чибилӱниҥ јурт јеезези (Чибилинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чибилӱ јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чибилӱниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Чибилӱниҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Кабак-Тайганыҥ сындарыныҥ эдегинде, Башкуш сууныҥ јарадында турат. Јурт јеезеге эки јурт кирет: Кара-Кујур ла Чибилӱ тӧс јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231—1288 метрге бийик. Узун ла соок кыш, кыска јай, Чолушман ӧзӧккӧ кӧрӧ чик јок соок. Јаҥыс аймактыҥ ичинде мындый башка климат болгоны кайкамчылу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги башка-башка кырлар, јабыс ӧзӧктӧ аламалу садтар ла кату сыркынду салкынду кырбаштай тепсеҥдер, кӧп учар суулар ла боочылар, эҥ бийиги Кату-Јарык болор. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 993 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Јеекен
Јеекен (Typha) — јеекендер билесиндеги ӧзӱм бӱдӱмӱ.
Јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни (8 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 189 кӱни (високосный јылда 190 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 176 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни болгон.
Кыдрашев, Чёт Кыдрашевич
Чёт Кыдрашевич Кыдрашев — советский государственный ла политикалык ишчи, Горно-Алтайский областной исполнительный комитеттиҥ председатели.
Биографиязы
1914 јылда Том-Тура губернияныҥ Јаш-Тура уездтиҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Кара-Суу јуртында чыккан (эмди — Кан-Оозы аймак Алтай Республика). 1939 јылдаҥ ала ВКП(б) турчызы.
1936—1938 јылдарда РККАС-та службада болгон. 1938 јылдаҥ ала общественный ла политикалык иште. 1938—1971 јылдарда комсомольский иште, Ойрот автоном областьтыҥ Областной Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председатели болгон, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ВКП(б)-ныҥ комитединиҥ 1-кы секретари болгон, Алтайский кырайдыҥ Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председателиниҥ болушчызы, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ Областной Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председатели, 1-кы заместители, оноҥ председатели. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 2-чи созывыныҥ депутады болгон, РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 6-чы, 7-чи созывыныҥ депутадына талдалган.
Ч.Е.Кыдрашев 1997 јылда јада калган.
Јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни (10 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 191 кӱни (високосный јылда 192 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 174 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 5 кӱни
Сыгын айдыҥ 5 кӱни (5 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 248 кӱни (високосный јылда 249 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 117 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 23 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни (11 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 192 кӱни (високосный јылда 193 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 173 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни (9 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 190 кӱни (високосный јылда 191 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 175 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)
Кӧксу (Коксу) — Россияда Алтай Республиканыҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Кадын-Бажы сын-тайгада Кӧксу деп аташ кӧлдӧҥ чыгара агат. Оноҥ бу суу Самакыныҥ чӧлинде Аркыт сууга келип, сол јанынаҥ кожулат. Орто келтеҥи — 22 м/км, узуны — 52 км, ортојылдык аккан суузыныҥ кеми — 15 м³/сек, јериниҥ текши кеми — 1840 км².
Этимология
Кӧк — голубой цвет, суу — вода, река (тюрк.), Кӧк суу  голубая вода.
Гидрологиязы
Кӧксу Кадын-Бажыныҥ сын-тайгаларында јаткан Кӧксу деп аташ кӧлдӧҥ чыгыра агат. Ӱкек деп плоскогорьениҥ јаныла агып, Самакыныҥ чӧлине келип, Аркыттыҥ суузына сол јанынаҥ кожулат. Узуны — 52 км, орто келтеҥи — 22 м/км, ортојылдык аккан суузыныҥ кеми — 15 м³/сек, јериниҥ текши кеми — 1840 км².
Сууныҥ агынында беш башка бӧлӱк темдектелет:
Балыктары
Кӧксу балыгыла бай, мында чараган, јылмай, сӧлӧм, чабак деп калыктар бар.
Кош суулары
Кӧксуныҥ кош суулары (бажынаҥ оозына јетире): → оҥ кош суузы
Россияныҥ тергеелик суу реестрында
Арасейдиҥ суу реестрында (государственного водного реестра России) Кӧксу деп суу Ӱстӱгиобской бассейновый округка кирип јат. Кадынныҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире.
Јараттай јурттар
Кӧксуныҥ јарадында турган јурттар: Кӧксу-Оозы јурт, Ак-Сас, Кызыл-Јар, Амыр, Јӱс-Тыт, Тӧгӧрик.
Чолушпаныҥ јурт јеезези
Чолушпаныҥ јурт јеезези (Челушманское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Балыкчы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чолушпаныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде турат, Ак-Чолушпа ӧзӧктӧ, Башкуш сууныҥ сол јарадында, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде турат. Јеезеге тӧрт јурт кирет: Беле, Кӧк-Паш, Кӧӧ, Балыкчы тӧс јер. Чолушманныҥ суузы Кӧлдиҥ тӱштӱк учына келип кирет, кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Эбире сӱреен кайыр, кӧп учар-сууларлу, каскак кырлар, ортозында чик јок јабыстай јерде, ыжык ла јылу ӧзӧктӧ, Улаган келтейинде јурттарга кӧрӧ канча катап јымжак. Мында јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет. Балыкчы јурттаҥ ырак јокто кӧлдиҥ јарадында Јайлу деп јуртта Алтай ичиниҥ эҥ јылу кыжы болот, кыш туркунына температура 10-ноҥ тӧмӧн тӱшпейт. Чолушман ичи база јылу јер. Улаганныҥ јолында Кату-Јарык деп боочы бар. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 459—822 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1144 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Чаган айдыҥ 13 кӱни
Чаган айдыҥ 13 кӱни (13 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 13 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 352 кӱн арткан (високосный јылда 353 кӱн).
Чолушпаныҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Чаган айдыҥ 13 кӱни
Чаган айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 31 кӱни болгон.
XIX чак
јыл* 1880 — Струминский, Василий Яковлевич (1867 ј.бож.), совет тӱӱкичи ле педагогиканыҥ теоретиги, орус серикпениҥ тӱӱкичизи.
Чолышман (суу)
Гидрологиязы
Талайдыҥ кеминеҥ 2200 метрге бийик јерде јаткан Јылу-Кӧлдиҥ јанында састалган јердеҥ Чолышманныҥ суузы чыгара агып, Алтын-Кӧлгӧ барып кирет. Бу суу Алтын-Кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Узуны — 241 км, сууныҥ коолыныҥ текши јери — 16 800 км². Суузыныҥ кеми — 158 м³/с. Чолышманныҥ тууразы орто агынында — 30—50 м, тереҥи — бир метр кире. Суузы соок, бӱрӱҥкӱй, чаҥкыр, эмезе јажылзымак ӧҥдӱ.
Алтын-Кӧлгӧ эки јарым километр јетпей јӱрӱп, Чолышманныҥ аржаны бар (Чулышманский источник), бу аржан байлу, улуска болужын јетирет, эмдӱ-тусту, сероводородту суу.
Кӧлгӧ кирген оозында Чолышман дельталу, мында Чебачья деп айрылу, Камаин деп ортолыкту, ставшего с конца XIX века одним из оазисов сибирского садоводства и виноградарства ввиду своего мягкого климата.
Чолышман суу тайга-ташту јерле агат. Јарадында Кӧӧ лӧ Балыкчы јурттар турат. Сууны јараттай бу јурттарды кечире кӧӧлик јол Чолышман суу бажына, Кату-Јарык боочыга јетире барып, оноҥ ары боочыны ажала, Балыкту Јул, Улаган ла Акташ јурттарды ӧдӱп, «Чуйдыҥ трагы» на М-52 кирет.
Балыктары
Чолышман суу балыкла бай. Сууныҥ бажында чараган (хариус), алтайский осман ла сибирский голец; орто агынында — чараган, сибирский голец ле подкаменщиктер; оозында — јылмай (таймень), ӱчкӧс (ускуч), сиг, чараган, щука, елец, окунь, налим ле о.ӧ. бӱдӱмдӱ балыктар бар.
Кош суулары
оозынаҥ ала узуны <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> В скобках название рек орустап.
Кереес јерлери
Чолышман сууныҥ јанында кереес јерлер кӧп. Кайкамчылу боочы Кату-Јарык кайыр ла каскак јол Балыктујул келтейинеҥ тӱндӱк јаныла Ак-Чолушпа ӧзӧккӧ тӱжет. Ӱстӱнеҥ тӧмӧн узуны 3 км, бийиги 800 метрдеҥ артык. Јаан ла кичинек кӧп тоолу учар суулар, «Кӱркӱре» олордыҥ јаан дегендериниҥ бирӱзи, Кайкамчылу «Таш мешкелер» ле о.ӧ. Суула спортчы-туристтер сплав ӧткӱрет («категория сложности V—VI»). Чолышман сууны јараттай кӧп тоолу турбазалар бар. В этом же районе есть пешеходный подвесной мост через Чулышман. Мында 1980 јылда тудулган јойу кечер кӱр болгон, ол кӱрди, 2014 јылда Алтайда суулар кӧпчиирде, Чолышманныҥ суузы быза тепкен. Јаҥы кӱрди 2015 јылда кӱскиде бӱдӱре туткан.
Чибиттиҥ јурт јеезези
Чибиттиҥ јурт јеезези (Чибитское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чибит јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чибиттиҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Чибиттиҥ суузыныҥ јарадында, Курайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Кабакту-Тайга, Кыскашту-Ойык, Эже-Туру деп јаан туулардыҥ јанында, Чуйдыҥ трагында турат. Ырак јокто Кайыҥ-Суу деп Чибиттиҥ аржаны бар. Јуртта 12 ором: Јолдыҥ, Кокышевтиҥ, Кырында, Јииттердиҥ, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Чибиттиҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Чуйская, Олјондо, Эже-Туру. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1174 метрге бийик. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми— 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 652 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Калгуты (суу)
Калгуты (Калгуты) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Калгуты —
Физико-географиялык темдектери
Калгуты суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ оҥ јарадыла 174 км јерде Калгуты сууныҥ оозы. Узуны — 53 км, суу-бассейнниҥ текши јери — 804 км². Левый приток — Кара-Чад сууныҥ сол кош суузы.
Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаш-Тура
Јаш-Тура (Бийск) — Россияда Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Алтай кырайда кала. Јаан билим ле промышленный тӧс јер, эл-јоныныҥ тоозыла Алтай кырайда экинчи јерде. Наукоград.
Краевой учурлу, Бийский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је бу аймакка кирбейт. Кезик јон јаткан јерлерле кожо каланыҥ округы болот.
Этимологиязы
Алтайлап бу кала Јаш-Тура деп адалат, орустап дезе Бийск. 1709 јылда Бий сууда Бий шибее болгон, 1782 јылдаҥ ала — Бийск кала. Гидроним Самодий тилде би дегени — «суу».
Физико-географиялык темдектери
Кала Алтай кырайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Бийдиҥ суузы Кадынла бириккенинеҥ ыраак јокто турат. Јаш-Тура кала Бий сууны экијараттай турат, ӱч кӱр бар. Кала Бийско-Чумышский возвышенностьтыҥ тӱштӱк кӱнбадыш јанында, Бийдиҥ оҥ јанында чичке суу-терасадаҥ кенейте ӧрӧ кайыр плато јаар чыгат. Каланыҥ база бир јаны сол јабызак јарадында, карагайлар ӧскӧн келтейинде турат. Јаш-Тура Чуйдыҥ кӧӧлик трагында турат, трак Алтайдыҥ кырлары ажыра Монголдыҥ кыйузына јетире барат.
Барнаулга јетире 163 км, Казахстанныҥ Усть-Каменогорск калазына јетире 339 км, Новосибирскке јетире 356 км, Москвага јетире 3700 км. Казахстанныҥ кыйузына јетире 210 км, Монголдыҥ кыйузына јетире 617 км.
Климады
Климады кезем-континентал. Јаш-Тура кала Кӱнбадыш-Сибирдиҥ тӱс јерлеринде, Бийско-Чумышский возвышенностьто, лесостепь зонада, јеткилинче чыкту кейлӱ, соок кыш ла изӱ јайыла аҥыланат. Јылдыҥ соок ӧйинде климады Кӱнбадыш-Сибирдиҥ ӧскӧ јерлери ле ошкош, је Сибирский антициклонныҥ соок кейи, Барнаул ла Новокузнецкке кӧрӧ, бир канча узак туруп калат, не дезе Јаш-Тура кырларга ыжыкталып, салкынга соктырбайт. Бийский аймак ла Јаш-Турада јыл туркунына салкынныҥ тӱргени Алтай кырайда, Россияда эҥ ле јабыс болот, мынаҥ арай салкын Туулу Алтайда ла Якутияда кыр ортодо јабыс јерлерде болот. Јаҥар ла чаган айларда салкын јок кӱндер турат, мындый штилевой ай-кӱн болзо, промышленный выбростордоҥ улам каланыҥ кейи тыҥ киртип јат. Јайгыда Алтайдыҥ Туулары ла Салаирский кряжка јуук болгонынаҥ улам ай-кӱн јакшы, чык јеткилинче, климат јурт ээлемдик иштерге аграрный производствого јарамыкту. Анчада калага јууктай јерлерде: Фоминское, Одинцовка, Боровое, Новый, Мирный, Сафоновка, Новая Чемровка, Шубенка, Первомайский, Малоугреневское, Верх-Катунское. 2012 јылдыҥ кӱйгеги де тушта Јаш-Турада јут болуп турган.
Климаттыҥ темдектери орто параметрлер:
2001 јылдыҥ чаган айында метеонаблюдениелерле: −51,8 °С, 2012 јылдыҥ јаан изӱ айында: +38,9 °С болгон, аномальный изӱ.
Тӱӱкизи
1708 јылда кочкор айдыҥ 29-чы кӱнинде года Сибирского приказ аайынча Кузнецкий шибее јаар было отправлено со ссылкой на указ Петр I каанныҥ Јасагына тайанган распоряжение аткарылган: Кузнецкий уездтиҥ тӱштӱк јанына Бий ле Кадын суулардаҥ ыраак јок јуучыл шибеени эптӱ јерге тутсын, ( «на реках Бии и Катуни в пристойном месте для збору ясашной казны и к селению пашенных крестьян построить острог со всякими крепостьми»).
1709 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинде Кадын ла Бийдиҥ бириккенинде «Бикатунский острог» деп строительдер адаган, бу јуучыл-шибеениҥ тудулып башталган јылы деп чотолот (Поселенецтерди баштапкы катап тоозын аларда бу дата турат). Бу јуучыл-шибее Арасей империяныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш кыйуларын ла саду ӧткӱретен Кыдат ла Монгол јаар јолдорды корулаар учурлу болгон. Ол ӧйдӧ шибее тудулган јерлер телеут ла кумандылардыҥ јери болгон.
Шибееде бир канча пушкалар болгон. 1710 јылдыҥ јайында Кузнецкий шибееге ууланган джунгар черӱ Бийдиҥ суузын кечип болбогон, не дезе шибеениҥ пушкалары токтодып турган, ӧскӧ кечӱ бедиреп јатканча, чочыда табаратаны бызылган. . Бу шибеени алып болбой джунгарлар Бикатунский острогты курчайла от тудуп ийгендер.
1718 јылда укрепление ойто тудулган, јаҥы јерде Бийдиҥ агынын 20 км ӧрӧ, сууныҥ оҥ јарадында. Новое расположение не соответствовало старому названию, в 1732 году јылда Бикатунская крепость Бийская крепость деп ӧскӧртӧ адалып, Бийско-Кузнецкий казачий линияга кожулган. 1756 јылда тӱштӱк јерлерде Туулу Алтайдыҥ алтай калыктары Арасей империяга кирерде бу шибее болуш болгон.
1779 јылда Бийский крепость Тобольский губернияныҥ чодында болгон. Екатерины II каанныҥ 1779 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде чыккан Јасагы аайынча Барнаульский уезд Колыванский областька кирген. 1782 јылдаҥ ала Јаш-Тура кала уездный кала болгон. 1783 јылда область Колыванский губерния боло берген. 1786 јылда уездтиҥ тӧс јери Барнаулга кӧчӱрилген. Окылу документтерде јастыра, чокым эмес бичилгенинеҥ улам эмдиги ӧйдӧ Јаш -Тура ла Барнаул кажы кала Алтай кырайда озо тудулган деп былааш-тартыш айалгада. 1797 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде Јаш-Тура каланыҥ магистрады јоголгон, эл-јоны дезе Кузнецкий городской магистратка кӧчӱрилген (эмдиги Новокузнецк кала).
1804 јылда кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде Том-Тураныҥ губерниязы тӧзӧлгӧн (Томская губерния), оныҥ ичинде Бийский уезд Барнаульского округа тӧзӧлгӧн. Бу ӧйдӧҥ ала Јаш-Тура ойто кала боло берет.
1846 јылда крепость јоголып, военно-администрациялык эмес, торгово-промышленный тӧс јер болот. Јербойыныҥ сырьезыла иштеер предприятиелер тудулып баштаган: кожевенный, винокуренный ла лесопильный заводтор, махорочный ла льноткацкий фабрикалар, паровой теермендер, холодильник ле бир канча кирпич эдер заводтор, онойдо ок темир сулаар мастерскойлор, темирле иштеер заводтор. Јербойыныҥ кредитный учреждениелериле кожо калада јаан банктардыҥ бӧлӱктери иштеген Сибирский торговый банк, Русско-Азиатский ле Санкт-Петербургский международный коммерческий банк. Капиталды (ол тоодо иностранный) маслосыроделие, лесоразработка, золотодобыча, зерновое хозяйствого чыгаратан.
Кӧп јылдардыҥ туркунына, 1830—1917 јылдарда Јаш-Тура кала Алтайский духовный миссияныҥ тӧс јери болгон. Мында 1834 лӧ 1841 јылдардыҥ ортозында миссияныҥ настоятели архимандрит Макарий (Глухарёв) Россияда (эмдиге јетире јаан билим учурын салбаган) Библияныҥ билим кӧчӱрижин јебреневрей ле јебренгреческий тилдердеҥ орус тилге кӧчӱрген.
1917 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде калада совет јаҥ тургузылган. Јаштураныҥ кызылгвардеецтери 1918 јылда Барнаул (1918) учун белочехтерге удура јуулашкан. Је, 1918 јылда јайгыда кала (Временное Сибирское правительство) Александр Васильевич Колчактыҥ черӱлерине алдырткан. Совет јаҥ власть 1919 јылда кышкыда ойто тургузылган.
1926 јылда кала ажыра Рерих Николай Константиновичтиҥ Центрально-Азиатский экспедициязыныҥ Алтай этабы ӧткӧн. 1926 јылда Туулу Алтай јаар экспедиция «Деловой двор» гостиницанаҥ башталган (Второв деп којойымныҥ туразы, Толстойлыҥ оромы, 144, эмди мында каланыҥ администрациязында ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, спорттыҥ, јииттердиҥ политиказыныҥ управлениези). 2002 јылда бу турага Николай Константинович Рерихке учурлаган мемориал доска эдилген, автор-оформитель — художник С. А. Морозов.
Ада-Тӱрӧл учун Улу јууга Јаш-Туранаҥ 26456 кижи барган, 9772 кижи јанбаган. Бу калага бир канча јаан промышленный предприятиелер: (котельный завод, завод «Молмаш», завод «Продмаш», завод «Электропечь», Дмитровский завод фрезерных станков эвакуацияга кӧчӱрилген, сереҥке эдер фабрика, ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла о.ӧ). Мынаҥ башка, Јаш-Турада 25 госпиталь иштеген, мында 200 муҥнаҥ артык шыркалу јуучылдар эмденип јазылган. 1941 јылдыҥ ӱлӱрген айында бери Мичуринский военный инженерный училище эвакуацияга келген.
1961 јылда бу калада (Бийский погром, массовые волнения) тӱймеен болгон.
Ӱредӱлик ле культура
Јаш-Тура — Алтай кырайдыҥ тӱштӱгинде ӱредӱлик ле культуралык јаан тӧс јер. Калада бийик ӱредӱ берер тӧртӱ ӱредӱ заведение: В. М. Шукшинниҥ адын аданган Алтайский государственный гуманитарно-педагогический университет, Алтайский государственный технический университеттиҥ филиалы: Бийский технологический институт, АГУ-ныҥ филиалы И. И. Ползуновтыҥ Алтайский государственный технический университеди, Московский социальный университеттиҥ ле Московский современный гуманитарный академияныҥ филиалы. Вузотарга коштой медицинский, музыкальный, педагогический, политехнический колледжтер иштейт, онойдо ок экономика ла правоныҥ, 4 техникум, профессиональный лицей ле бир канча профессионал училищелер. Текши образованиени Бийский лицей, 4 гимназия, кадет школ ло 40-гӧ шыдар общеобразовательный школ. 4 кӱӱлик школ, 46 дошкольный учреждение.
15 библиотека иштейт. Калада тӧс библиотека — В. М. Шукшинниҥ библиотеказы 1900 јылда ачылган, фонды 500 муҥ кире бичиктӱ.
В. В. Бианкиниҥ адыла адалган Бийский краеведческий музей 1920 јылда тӧзӧлгӧн, Алтай кырайда эҥ озогы ла јаан музейлериниҥ бирӱзи. Калада архитектураныҥ ла тӱӱкиниҥ «Архиерейский дом» деп уникал комплексинде Алтайский духовный миссияныҥ тӱӱкизиниҥ музеи 2008 јылда ачылган. Бу музейде эҥ ле јебрен экспонат — «Октоих» деп 1618 јылда кепке Москвада чыккан старопечатный бичик.
1943 јылда тӧзӧлгӧн Бийский городской драматический театр эмди 1914—1916 јылдарда архитектор И. Ф. Носович туткан «Народный дом» деп турада. «Планета кино» деп тӧрт залду кинотеатр.
База бир канча клубтар ла культураныҥ байзыҥдары, онойдо ок јииттер амыраар заведениелер.
Кудай јаҥы
Калада јаткан јонныҥ кӧп сабазы православныйлар. Јаш-Тура шибееде баштапкы мӱргӱӱр јер агаш часовня 1719 јылдыҥ јайында тудулган. Шаҥ ла керектӱ јепсел Тобольсктаҥ келген. 1749 јылда канча катап сураганыныҥ кийнинеҥ Петропавловский серикпе тудулган, 1751 јылда освящать эдилген. 1766 јылда 3816 кижи болгон. Јылдыҥ ла улус кӧптӧгӧн сайын, каланыҥ администрациялык учуры јаанап, храмдардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Јаш-Тура Алтайский митрополияныҥ Бийский епархиязыныҥ тӧс јери.
Јаш-Турада мусульман община «Приход соборной мечети» 2008 јылда юридический јанынаҥ јӧптӧлгӧн, је мечет тударга јӧпти эмдиге алып болбойт.
Кереестер
2009 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-чи кӱнинде калада 230 тергеениҥ корулу тӱӱкилик ле культуралык кереестери, ого коштой 54 археологиялык кереес.
Калјанкӧл (суу)
Калјанкӧл (Кальджинкол) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Калјан, тас лысый, голый.
Физико-географиялык темдектери
Калјанкӧл суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ сол јарадыла 169 км јерде Калјанкӧл сууныҥ оозы. Узуны 16 км.
Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни (12 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 193 кӱни (високосный јылда 194 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 172 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱни болгон.
Бешпелтирдиҥ јурт јеезези
Бешпелтирдиҥ јурт јеезези (Бешпельтирское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Бешпелтир јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бешпелтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Калбажак ла Элюнча суулар биригип, Ӱзнезиниҥ суузы башталганында турат. Беш ӧзӧктиҥ бириккенинде, јайым ачык јерде туруп јат, алдында ырак јокто Ӱйтӱшкен лн Ӧлӧҥдӱ деп јурттар болгон. Јуртты айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 576 метрге бийик. Каскак кайыр кырлар ортозында ӧзӧктӧрин, актарын, јалаҥдарын ыжыктап, соок салкындарды кийдирбейт, оыҥ учун мында јылу, јымжак кыштар ла серӱӱн, чыкту јайлар болот, агаштар ла ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту айалга турат. Климады орто-континентал.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 546 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Потанин, Григорий Николаевич
Угы-тӧзи
Григорий Николаевич Потанин озогы сибирский казактардыҥ угынаҥ болгон. Оныҥ ӧбӧкӧзи (бир версияла) Тара деп каланыҥ городовой казагы Иван Андреевич Потанин, 1755 јылда карындаштарыла кожо Таранаҥ јаҥы Сибирский коруланар чийӱге кӧчӱрилген — Сибирская линия (Тоболо-Ишимский линия), Омсктаҥ ала Звериноголовский станицага јетире, тусту кӧлдӧрди кууй, оноҥ улам «Горькая линия» деп адаткан. По воспоминаниям, его дед таадазы Илья, «сотник болгон, байыган; канча айгыр малду, тоолоп болбос койлу, онызы чӧлдӧ јӱретен…»
Јӱрӱминиҥ јолдоры
Октябр революциянаҥ озо Потанинниҥ чыкан ӧйи 1835 јыл чаган айдыҥ 21 кӱни деп бичилген, јаҥы бичигенинде  — 1835 јылда сыгын айдыҥ 9 кӱни деп берилет и года.
Јаш тужы (1835—1846)
Омский областьтыҥ Сибир-Иртыш линиязында сторожевой укреплениеде Ямышевский шибееде энезидеҥ чыккан (эмди Павлодар областьта Ямышево јурт), сибир казак офицердиҥ билезинде. Адазы Потанин Николай Ильич (есаул) Баянаульский округтыҥ јааны (Омский область), уулы чыккан кийнинеҥ удабай 1836 јылда офицердеҥ рядовойго кӧчӱрткен, айдууга барган. Энези, Варвара Филипповна Потанина кыс ӧбӧкӧзи Трунина, 1839 јылда кочкор айдыҥ 24 кӱнинде јада калган. Беш јашту Григорий адазыныҥ аказы есаул Дмитрий Ильич Потанинниҥ (казачьего полктыҥ јааныныҥ) айлына Семиярский станицада јӱрген. 1842 јылда аказы кенейте божой берерде, оны Пресновский шибееде казачий черӱниҥ јааны генерал Морис Эллизен бойыныҥ билезине алган. Генералдыҥ балдарыла кожо грамотага, орус тилге, арифметика ла географияга ӱренген.
1846 јылда 11 јашту уулчак Омский кадетский корпуска ӱредӱге кирген; ӱредӱ ӧйинде  — 1846 јылдаҥ ала 1852 јылдарга јетире ол казак укту Абылай-каанныҥ баркызыла нӧкӧрлӧжип алган — кадет Чокан Чингисович Валихановло нӧкӧрлӧшкӧн, кийнинде Чокан Арасей  империяныҥ Генеральный штабыныҥ јарлу офицери, билимчи ле просветитель болгон.
Сибирде казачий черӱде турганы (1852—1858)
1852 јылда военный ӱредӱзин тӱгезеле хорунжий чиндӱ служба ӧдӧргӧ 8-чи казачий полк јаар (Сибирский казачий войско) Семипалатинскке ийген. 1854 јылда Заилийский край јаар военный экспедицияга барган. ондо «Укрепления Заилийского» ачкан, Кийнинде ол Верный деп шибее боло берген, оныҥ кийнинде Верный деп кала бололо, учында Казахстанныҥ Алма-Ата калазы боло берген. 1858 јылга јетире воинский службада болгон, кийнинде орый бергенинеҥ улам отставкага барган, воинский званиези сотник болгон, Том-Тура јаар атанган (Томский губернияныҥ администрациялык тӧс јери болгон).