cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дондо Ростов
Климады
Дондо Ростовтыҥ климады орто континентал. Ортојылдык климатический кӧргӱзӱлер: температура +9,9 °C, Бофорттыҥ шкалазыла салкынныҥ тӱргени 3,2 м/с, кейдиҥ чыгы 72 %. Јут-чык атмосферада бир јылга 618 мм тӱжет.
Зоопарктар, дельфинарийлер, цирк ле о.ӧ.
2013 јылда:
Јарлу улузы
Јылдыстардыҥ аллеязы 2008 јылда сыгын айдыҥ 19 кӱнинде каланыҥ Ворошиловский проспектинде Аллея звёзд ачылган, мында кӱс-јас каланыҥ кӱндӱлӱ кижизине чолмон салынат.
Климады
Кыш јымжак, кары ас; кар мында јӱк ле 10—25 кӱн јадат. Чаган айдыҥ орто температуразы −3.0 °C, јылдыҥ ла кышкы орто статистический минимум болот, чаган айда сооктыҥ алтыгы учы  1940 јылда болгон. Одыру сезон Јай изӱ, узун, кургак, айас кӱндери кӧп; јаан изӱ айдыҥ орто температуразы +24 °C. Изӱниҥ ӱстӱги бажы 2020 јылда јаан изӱ айда +40,2 °C болгон.
Театрлар
Дондо Ростов калада бир канча театр бар. Кажызы ла бой-бойына тӱҥей эмес, бойы алдынаҥ тӱӱкилӱ, јаҥжыгуларлу. М. Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театрдыҥ туразы конструктивизм эпоханыҥ шедеврларыныҥ тоозына кирет — Лондондо тӱӱкилик музейде Россияныҥ архитектуразы эки ле макетте: Храм Василия Блаженного ло Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театры.
2018 јылда Дондо Ростов јеринде Футболло телекейлик Чемпионат ӧткӧн калалардыҥ бирӱзи болгон.
Экологиязы
2018 јылда калада 86 % канализицация бар, арткан 14 % эл-јондо централизованный канализация јок.
Кудай јаҥы
Ростовский соборный мечет (2003).
Карындаштык калалар
Дондо Ростов ло Дортмунд деп карындаштык калаларга учурлай Крымский астрофизический обсерваторияныҥ астрономомы Людмила Карачкина астероидтерди (4071) Rostovdon ло (5199) Dortmund) деп адаган. Олорды  1981 јылда сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде тапкан.  Дондо Ростов — астрономомныҥ тӧрӧл калазы.
Зоопарктар, дельфинарийлер, цирк ле о.ӧ.
Зоопарк Европада ылаачын ла кара тас (орлан-белохвост и чёрный гриф) куштарды ӧскӱрери јанынаҥ баштапкы јерлерде турат. Россияда јаан зоопарктардыҥ бирӱзи, текши јери 98,2 гектарга шыку. Јылдыҥ ла зоопаркка 600 муҥ кижи келип барат. Зоопарктыҥ коллекциязында кайда да 5,5 муҥ тынду, 400-теҥ кӧп бӱдӱм, ол тоодо 156 бӱдӱм млекопитающий, 122 бӱдӱм куш, 80 бӱдӱм балык, 39 бӱдӱм рептилия.
Археологиялык кереестер
Каланыҥ јеринде јбрен јурттардыҥ орды бар, олор болгон ӧйлӧр башка-башка эпохаларга келижет — 5 муҥ јыл кайра. Донныҥ јанына улус озодоҥ бери јуртайтан, кайда да јес-таш чак киреде (меднокаменный век), ол керегинде кӧп археологиялык табынтылар керелейт.
Театрлар
Таҥынаҥ ла студенческий театрлар:
Государственный театрлар :
Гидрографиязы
Дондо Ростовты кечире областьта эҥ јаан суу — Дон агып јат. Онойдо ок каланыҥ ичиле Темерник ле Ӧлӱ Донец деп суулар база агат. Каланыҥ јеринде кара-суулар, суучактар, кӧлдӧр лӧ водохранилищелер бар, олордыҥ јаан дегени Тӱндӱк водохранилище, (Ростовский талай).
Школго јеткелек балдарга ӱредӱ
Каланыҥ јеринде школго јеткелек балдарга ӱредӱ берер 146 учреждение.
Кудай јаҥы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Эмдиги ӧй
Ростовто алдындагы Северо-Кавказский военный округтыҥ штабы болгон. 2010 јылда јаан изӱ айдыҥ 6 кӱнинде Россияныҥ Президенти Россияда алты военный округтыҥ ордына — тӧрт бириктирилген стратегический командование (ОСК) деп јакаан чыгарган. Южный военный округтыҥ Дондо Ростовто штабына: Северо-Кавказский военный округ, южная часть Приволжско-Уральского военного округа, Черноморский флот, 4-е командование ВВС и ПВО, Каспийская флотилия кирген.
XIX чак
XVIII чактыҥ учында Причерноморье Россияга кожуларда, шибее стратегиялык учурын јылыйткан, шибеениҥ јери калаганыҥ јерине кожулган. 1797 јылда Ростов Новороссийский, 1802 јылдаҥ ала — Екатеринославский губерниялардыҥ уездный калазы болгон. Шибее бир де катап атпаган. Шибее калага кожулган кийнинеҥ крепостьтыҥ валдарын ла ровторын кӧмӧлӧ, эски саман ла агаш туралардыҥ ордына таш туралар тудулып баштаган. Кала садуны кӧндӱктирген. Кӧп тилдерлӱ, јаркынду национал костюмдарду ростовчандар, кыймырап јаткан портовый кала 1820 ле 1828 јылдарда Ростовко келип јӱрген Пушкин Александр Сергеевичти сӱрекей тыҥ кайкаткан. 1835 јылда Ростов шибеениҥ гарнизоны ла јуучыл јӧӧжӧзи Анапа калага кӧчкӧн. Ростовтыҥ турган јери географиялык эптӱ, јерде ле сууда јолдордыҥ белтиринде турганы оныҥ экономикалык ӧзӱмине јаан салтарын јетирген. Каланыҥ стенелериниҥ алдында саду порт ачылып, орус, греческий, итальянский, турецкий, армянский, персидский којойымдардыҥ керептерин уткыйтан. 1887 јылда кала Область войска Донского болгон, оноҥ улам мында промышленность ло благоустроительный иштер тыҥыган. Кала бойыныҥ 100-јылдыгына 15 муҥга шыку улусту болгон, XX чакта ондо 110 муҥ кире улус јуртаган. Ростовтыҥ экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи саду болгон, оны којойымдардыҥ калазы дежетен, је XX чактыҥ бажында Ростовто јӱстеҥ артык  предприятие, ол тоодо јаандары Главные мастерские Владикавказской железной дороги, плугостроительный завод «Красный Аксай», судостроительный, гвоздильно-проволочный, чугунолитейный заводтор, эки таҥкы эдер фабрика болгон. Кажы ла ӱчинчи предприятие иностранный капиталдыҥ болгон.
Музейлер, культуралык тӧс јерлер
Калада областной музей изобразительных искусств (РОМИИ) бар, ол каланыҥ тӱӱкилик ортозында турат, Пушкинский оромдо. Озогы тураны 1898 јылда ростовский архитектор Н. А. Дорошенко туткан, музейдиҥ коллекциязында эмди 6 муҥнаҥ артык иштер бар. Выставкалар: Музейдиҥ залдарында јебрен орус иконаларла кожо јарлу орус јурукчылар: В. А. Тропинин, В. Д. Орловский, И. К. Айвазовский, И. Е. Репин, В. И. Суриков, И. И. Левитан, А. К. Саврасов, И. И. Шишкин. олордыҥ иштери экспонироваться эдет. 2015 јылда донской столицада Ростов каланыҥ музейи ачылган. Змиёвской балкада «Памяти жертв фашизма» деп мемориал комплексте база бир музей 2014 јылда ачылган.
Орто профессионал ӱредӱ
Олордыҥ јаан дегендери:
Кудай јаҥы
Дондо Ростов — Донской, Ростовский ле Новочеркасский епархия ла Русский православный серикпениҥ митрополияныҥ епархиальный тӧс јери; мында Собор Рождества Пресвятой Богородицы ла эки монастыр бар: Иверский женский монастыр ла мужской Донской Старочеркасский монастыр (Старочеркасский станица ). Калада 40-нӧҥ ажыра православный храмдар (ол тоодо, Свято-Александринский храм, 1904 јыл), кӧп сабазы 1990 јылдыҥ кийнинде тудулган. Ол тоодо:
Орто профессионал ӱредӱ
Ростовто 2012 јылда чаган айда орто профессионал ӱредӱниҥ 34 ӱредӱ заведениези иштеген, ол тоодо 24 колледж, 5 техникум, 5 училище, начальный профессионал образованиениҥ 40 ӱредӱ заведениези, ол тоодо 24 лицей, 16 профессионал училище , а также 159 общеобразовательных школ.
Кӱӱ
Ростов — ороондо јаан джазовый тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Шак ла мында 1980-чи јылдардыҥ бажында эстрадно-джазовый образованиени ороондо баштапкы «профессор джаза» Назаретов Ким Аведикович тӧзӧгӧн, ол Ростовский консерваторияда эстрадно-джазовый кӱӱниҥ кафедразын ачкан. 1936 јылдаҥ ала Ростовто Государственный академический ордена Дружбы народов ансамбль песни и пляски донских казаков иштейт.
Физико-географиялык темдектери
Дондо Ростов Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Каланыҥ јаан келтейи Дон сууныҥ оҥ јарадында турат, сол јарадында бир канча промышленный предприятиелер ле садулу јерлер бар (Левбердон). Тӱштӱк-кӱнбадыш јаказына каланыҥ Донныҥ дельтазыла тудушталат (донской гирло).
Экологиязы
Канализацияла јуулган суу Донныҥ сол јарадында арутаар сооружениеге келет. Сооружениелердиҥ суу арчыыр Производительности бир конокко, чынга алза (фактически) конокко  кирлӱ суу келет.
Кӱӱ
Калада Ростовский областной филармония иштейт.
Промышленность
XXI чакта јоголгон:
Спорт
Калада спорт јакшы ӧзӱм алынган, любительский де, профессионал да. Мында 10 стадион, олордыҥ эҥ јааны «Олимп-2» , «СКА СКВО (стадион)» трибуназы. Јаҥы стадион «Ростов Арена» Футболло телекейлик Чемпионатка 2018 јылда тудулган,  кӧрӧӧчилерге јер. зал иштейт, спорттыҥ ӧргӧӧзи, искусственный тошту. Дондо Ростовто иштеп турган бассейндер ас эмес:. Кӧп саба бассейндар Ростовто јаҥыс јӱзер јер эмес, онойдо ок бу су-кадык орныктырар бӱдӱн комплекстер. Калада јарлу эки бассейндер — «Волна» ла «Коралл», келген улустыҥ тоозыла баштапкы јерлерде. Онойдо ок велотрек, база, каналдар бар.
Бийик ӱредӱ
Бӱгӱнги кӱнде Ростовто 39 бийик ӱредӱ заведение (5 университет, 18 институт, С. В. Рахманиновтыҥ адыла адалган Ростовский государственный консерватория, духовный семинария ла ӧскӧ калалардыҥ 15 филиалы. Олордыҥ эҥ јааны — Тӱштӱк федеральный университет, мында 3 спец институт бириккен (педагогический, радиотехнический, архитектура ла кеендиктиҥ), база Ростовский государственный университет. 37 факультетте 56 муҥга шыку студент ӱренет.
Рельефы
Дондо Ростовтыҥ рельефы географический зональностьло тудуш. Ол тӱс (равнинный), јуукалу-јаратту бӱдӱмдӱ (овражно-балочный характер). Дондо Ростовтыҥ јанында сууныҥ оҥ јарадыныҥ бийиги једет. Сол јарадында јаан эмес Батайский гряда бар, бийиги, јаҥыс ла Азов каланыҥ јанында Донныҥ сол јарады оҥ јарадына кӧрӧ тыҥ бийиктей берет. Кӧп јарым породалар — осадочный, салкын ла сууныҥ эрозиязына тӱрген алдыртат (ургун јаҥмырлар). Јердиҥ кыртыжы бызылып, јарылып, оползень, осыпь болот, мынаҥ улам јарлар ла јуукалар табылып јаанайт. Дондо Ростовтыҥ јери кӧп јуукаларлу болгоны јериниҥ јымжагыла колбулу. Донныҥ аккан јери јаан да кичинек те јараттарла, јуукаларла тыҥ кезилген.
Библиотекалар
2012 јылда чаган айда 43 библиотека иштейт, 8 библиотечно-информационный тӧс јер, 1 публичный центр правовой информации. Ростовто ЦБС-та 47 здание, текши јери 11,3 муҥ м². Муниципал библиотекаларга 200,0 муҥ кычыраачылар келет, олорго 4,5 млн документ бир јылда берилет, библиотекага 1,5 млн-ноҥ артык катап келедилер. Бери, бастыра келген улустыҥ тоозынаҥ, 70 % балдар, јииттер келет.
Кереестер
Ростовто 2012 јылда тулаан айда культуралык кереестердиҥ 1000 объекти бар болгон, ол тоодо архитектуралык кереес ( — федерал учурлу тӱӱкилик кереестер ), ,  мемориал комплекс,  монументал кеендиктиҥ ле јуучыл мактыҥ, 400 кире мемориал доско.
Музейлер, культуралык тӧс јерлер
Краеведениениҥ Ростовский областной музейинде Дондо Ростовтыҥ ла Донской кырайдыҥ тӱӱкизи аайынча уникал коллекциялар бар. Музейдиҥ залдарында экспозициялар: Музейдиҥ «Алтын комнатазында» јебрен кӧчкин калыктардыҥ баалу коллекциялары бар. Тематический ле юбилейный выставкалар учурлу јерде: Јеҥӱниҥ байрамына учурлалган экспозициялар, Ростов каланыҥ юбилейлери, Платов Матвей Ивановичтиҥ 250 јажына, Шолохов Михаил Александровичтиҥ 100 јажына ; донныҥ јарлу јурукчыларыныҥ юбилейлерине.
Археологиялык кереестер
Кӱлер чакта эмдиги Ростовтыҥ јаказында крепостной тудумдар болгон, датируемые третьим тысячелетием до нашей эры.
Бийик ӱредӱ
Университеттер:
Экономиказы
2013 јылда калганчы онјылдыкта баштапкы катап Ростовский областьта экспорт импортты $420 млн долларга акалаган. Регионныҥ экономикалык тӱӱкизинде бу кӧргӱзӱ рекорд.
Экологиязы
Дондо Ростов калада јажыл ӧзӱмдер тарыган јер 34,5 % болот. Бу ла ӧйдӧ агаштардыҥ керектӱ тоозы 26,5 %-ке јетпейт.
Кудай јаҥы
Тайный Вечеря деп серикпе.
Каланы тӧзӧгӧни
1761 јылда кандык айдыҥ 6 (17) кӱнинде Елизавета Петровнаныҥ јакааны аайынча шибееге митрополит Ростовский ле Ярославский Димитрийдиҥ ады берилген (1652—1709). Шибеениҥ ады кийнинде солынып туратан: Агару Димитрийдиҥ крепости, Димитрий Ростовскийдиҥ, Ростовский шибеениҥ крепости, тегин ле Ростов, учында, Ярославльдыҥ јанында јебрен Ростов Великийле солыштырбаска, Дондо Ростов деп адаган. Табынча мында којойымдардыҥ, кудайдыҥ улузыныҥ туралары, саду лапкалар, харчевнялар, питейный туралар, тӱрме ле о.ӧ. Тургун улустаҥ ӧско бери портто иштеерге улай ла ӱч муҥга шыку улус келетен, Малороссия, эмдиги Украинаныҥ улузы коштой хуторлор ло станицалар сайын токтойтон. Ростовский порт Россия ичинде ле гран ары јанында тӱрген јарлала берген, кӧп орус ла ӧскӧ ороондордоҥ којойымдар бери тартылган. Греция ла Турциянаҥ бери аракы, сок, апельсин, лимон, финик, изюм, кургаткан фрукттар, кофе, жемчуг, сафьян, подзорный трубалар, баалу бӧстӧр, байлык јӧӧжӧ келетен. Удура толыжып јеҥил баалу јурт ээлемниҥ курсак-тамагын, калаш, балык, темир ле о.ӧ. товарлар апаратан. Заграничный товарлар Россия ичине: Москва, Смоленск, Казан, Оренбург, Вятка калалар јаар ла кӧп тоолу јарымкаларга аткарылатан. Шибеениҥ тӱӱкизиле јарлу орус военачальниктердиҥ ады колбулу. 1768 јылда бери адмирал А. Н. Синявин верфьти тудар ишти башкарып келген, 1783—1784 јылдарда шибеениҥ коменданты болуп полководец А. В. Суворов турган, бери Балтикада службаныҥ кийнинеҥ адмирал Ф. Ф. Ушаков келген. Јарлу орус архитектор Старов Иван Егорович каланыҥ јаҥы планын тургузарында турушкан. 1797 јылда бу шибее ле Нахичевань Новороссийской губернияныҥ Ростовский уездине кирген.
Этимологиязы
1761 јылда Димитрий Ростовский деп шибее эдип тӧзӧлгӧн. Агару Димитрийдиҥ серикпезине учурлай туткан. Ол кижи јӱрӱминиҥ калганчы јети јылында Ростовский ле Ярославский епархиялардыҥ митрополиди болгон, 1757 јылда оны орус православный серикпе канонизировать эткен. Шибеени озо Ростовский дежетен, оноҥ мында слобода боло берерде, оны Ростов деп айдар болгон; 1796 јылда ол бу ла атту кала боло берген. Кийнинде оны јебрен Ростовтоҥ башкалаарга, Дондо Ростов (Ростов-на-Дону) деп адагандар.
Театрлар
1863 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱнинде баштапкы ростовский театрал труппа тӧзӧлгӧн, 1929 јылда туразын тудар деп амаду болгон, 1935 јылда академик архитектор Щуко Владимир Алексеевич ле профессор Гельфрейх Владимир Георгиевичтиҥ проектиле А. М. Стамблер башкарып туткан. Тыш бӱдӱми театрдыҥ трактор ошкош, Ростов сельскохоз машиностроениениҥ тӧс јери деп символ. Јаан залы 2250 кӧрӧӧчиге тудулган.
Бийик ӱредӱ
Ӧскӧ ВУЗ-тар:
Промышленность
Јаан деген промышленный предприятиелер:
Эмдиги ӧй
2017 јылда куран айдыҥ 21 кӱнинде каланыҥ ортозында Театральный тепсеҥнеҥ тӱштӱктей јаан ӧрт чыгып, 120-ге шыку тура кӱйген.
Каланы тӧзӧгӧни
1750 јылдыҥ јазында таможняга коштой пристань, пакгауз, карантин, гарнизонный казарма тудулган. 1756 јылда мында международный «Россияныҥ ла Константинопольдыҥ саду компаниязы» тӧзӧлгӧн. Темерницкий порт Россияныҥ тӱштӱгинде јаҥыс орус порт болгон, бу порт ажыра Кара, Эгейский ле Средиземный талайлардыҥ ороондорыла саду ӧткӱрилген.
Промышленность
Дондо Ростов — Россияныҥ тӱштӱкте экономиказы тыҥ ӧзӱмдӱ јаан калаларыныҥ бирӱзи. Промышленный продукцияныҥ кеми јаҥыс ла јаан ла орто предприятиелерде 31 млрд салкой бир јылга. Ростовко региондо саду обороттыҥ 50 %-ти келижет. Каланыҥ визитный карточказы болуп јат деп бу предприятиелерди айдарга јараар: ООО «Ростсельмаш», ОАО «Роствертол»,  «Донской табак», «Тавр», «Юг Руси», «Глория Джинс», «Астон (компания)», ТагАЗ,   ОАО «Горизонт», ОАО Ростовский завод «Прибор».
Кудай јаҥы
Благовещенский греческий серикпе.
Солдатский синагога ла Баш хоральный синагога (иштебейт, бу турада кожно-венерологический диспансер). 1901—1942 јылдарда Синагога ремесленников иштеген.
Школго јеткелек балдарга ӱредӱ
Аймактарла: Ворошиловский — 19, Железнодорожный — 14, Кировский — 11, Ленинский — 9, Октябрьский — 18, Первомайский —26, Пролетарский —23, Советский—26.
Бийик ӱредӱ
Институттар:
Јууныҥ кийнинде ӧй
1987 јылда Дондо Ростов СССР-дыҥ миллион кижилӱ калазы боло берген, эл-6оныны5 тоозыла 23 јерде болгон.
Орто текши ӱредӱниҥ учреждениелери
На территории города функционирует Каланыҥ јеринде 104 Орто текши ӱредӱниҥ учреждениелери, ол тоодо 17 гимназия, 16 лицей ле 71 школ иштейт. Каланыҥ аймактарында: