cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бешпелтир
Аҥ-куштары
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (свиристель), тейлеген, таралјы (сойка), теке-мӱӱс (чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Елендиниҥ, Тӧс, Ӱйтӱшкенниҥ, Чиччениҥ, Калбажактыҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Бешпелтир јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы ла соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Зарипова, Рина Баяновна
Рина Баяновна Зарипова, эмезе Рина Зарифова (чыгарда ады — Ре́на Бая́новна Агу́мова; тулаан айдыҥ 12 (19) кӱни, 1941 — чаган айдыҥ 10 кӱни, 2008) — татар журналист, ӱредӱчи, тил кӧчӱреечи, Татарстан Республиканыҥ культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи (1995), «Бәллүр каләм» («Хрусталь јуҥ») премияныҥ лауреады (2001).
1973—2002 јылдарда «Татарстан яшьләре» («Татарстанныҥ јиитери») газеттиҥ самаралардыҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызы. Оныҥ статьялары кӧп кӱӱн-јаҥла, бала таскадар колбулу ла, оноҥ до ӧскӧ сурактарды кӧдӱрип јат.
Актуру (суу)
Актуру Актуру (Ак-Туру, Актру ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ак — белый, туру — стоянка, Актуру — белая стоянка, (Ак-Туру, Актру )
Физико-географиялык темдектери
Суу Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарында мӧҥкӱ тошторынаҥ тӱжӱре агат, ӱч кӧл јаткан јердеҥ («Купол Трёх Озёр») башталала, Јаан Актуру ла Кичӱ Актуру деп суулар биригип бӱткен. Актуру Чуйдыҥ сол кош суузы, 122 км ӧрӧ јердеҥ агып тӱжет, узуны 23 км. Орто агынында сол јанынаҥ Корымду деп кош суу кирет.
Јуук деген јон јаткан јер Курай јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оптоҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Самыков, Василий Тордоевич
Самыков Паслей (Василий) Тордоевич (јаҥар айдыҥ 26 кӱни 1938, Каспа — кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни 2020, Горно-Алтайск) — поэт ле кӧчӱреечи. СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1971), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1995), Алтай Республика албатызыныҥ бичиичизи (2007), «Таҥ Чолмон» орденниҥ лауреады (2013). Сӧӧги — кергил.
Јаш тужы
Јерлештериниҥ эске алынганыла болзо, ол јаштаҥ ала коркышту шулмус, недеҥ де јалтанбас ла јилбиркек уулчак болгон. Эмдиге ле јетире эске јурген куучын бар: бир катап энези уулчагын бозуларды эмискен учун тыҥ сабап ийген болтыр. Уулчагы сууныҥ јарадына јӱгӱрип, ташка чыгала кыйгырган эмтир: «Таман таштаҥ тайкылдым, Тордой таштаҥ тоолондым». Байла, бу эҥ ле баштапкы ӱлгери. Элдеҥ озо јилбиркеп, кӧп катап кычырганы Д. Мамин-Сибиряктыҥ «Серая шейка» деп чӧрчӧги. Эҥ ле баштап Сергей Михалковтыҥ ла Тарас Шевченконыҥ ӱлгерлерин эске ӱренген болгон. Уулчак алтай кай чӧрчӧктӧрди тыҥ сӱӱген. Ол тушта Каспада ады јарлу Сыгыр Кергилов деп кайчы јаткан. Паслей оныҥ айлын ла катандап божобойтон. Анчада ла «Ак-Тайчы» деп кай чӧрчӧкти кӧп катап угарга сӱӱйтен. Каспадаҥ Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школына келеле, библиотекага барган. Эҥ ле баштапкы сураганы «Вольчя воля» деп Джек Лондонныҥ чӱмдемели болгон. Онойдо ол јаштаҥ ла алтай да, орус та чӱмдемелдерди теҥ-тай кычырып туратан.
Јаан јол
Кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде 2020 јылда јада калган.
Јайаандык ижи
20-неҥ ажыра ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, анайда ок XX чактыҥ экинчи јарымыныҥ алтай поэзиязында эҥ јарык поэттердиҥ бирӱзи.
Эмдиге ле јетире эске јурген куучын бар: бир катап энези уулчагын бозуларды эмискен учун тыҥ сабап ийген болтыр. Уулчагы сууныҥ јарадына јӱгӱрип, ташка чыгала кыйгырган эмтир: «Таман таштаҥ тайкылдым, Тордой таштаҥ тоолондым». Байла, бу эҥ ле баштапкы ӱлгери. Элдеҥ озо јилбиркеп, кӧп катап кычырганы Д. Мамин-Сибиряктыҥ «Серая шейка» деп чӧрчӧги. Эҥ ле баштап Сергей Михалковтыҥ ла Тарас Шевченконыҥ ӱлгерлерин эске ӱренген болгон. Уулчак алтай кай чӧрчӧктӧрди тыҥ сӱӱген. Ол тушта Каспада ады јарлу Сыгыр Кергилов деп кайчы јаткан. Паслей оныҥ айлын ла катандап божобойтон. Анчада ла «Ак-Тайчы» деп кай чӧрчӧкти кӧп катап угарга сӱӱйтен. Каспадаҥ Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школына келеле, библиотекага барган. Эҥ ле баштапкы сураганы «Вольчя воля» деп Джек Лондонныҥ чӱмдемели болгон. Онойдо ол јаштаҥ ла алтай да, орус та чӱмдемелдерди теҥ-тай кычырып туратан.
Критиктердиҥ айдыжыла болзо Паслей Самык — кӧрӱм-шӱӱлтези јайым кижи. От-јалардыҥ, Ойгорлыктыҥ, Орчылаҥныҥ, ада-энениҥ, бала-барканыҥ, эпши улустыҥ учурын сӱреен кӧдӱрип, баалап ла байлайт. Поэттиҥ айткан сӧзиле болзо, «ай-кӱн, јер-јеҥис, агаш-таш, ӧлӧҥдӧр, чечектер, суулар — ончо ар-бӱткен кижиниҥ кеберин алынала, кыймыктажып, бијелеп, кожоҥдоп, каткырып-ойноп, кижиге тӧрӧгӧн боло берет. Ончо ар-бӱткен бисти сӱӱйтен эмтир». Айдарда, ар-бӱткенде кижиге јурерге сӱреен ойгор, јалакай, ајарыҥкай, билгири кӧп, кӧдӱримјизи (культуразы) бийик болор керек: аларыныҥ, јиириниҥ, тузаланарыныҥ ӧйин-кемин, кирезин билер. Аайы-бажы јок агаш кеспес, кескенин орныктырар. Аҥ-кушты кырбас, Алтай јерди киртитпес. Бу ээжилерди бӱдӱрбезе, кижиде келер јӱрӱм кайдаҥ келер. «Тӧрӧгӧндӧрин јоголткон улус» бойы бойын јоголтып јат. Ар-бӱткенди сӱӱбезе, тообозо, кижи ырыстаҥ астыгар, јӱрӱмниҥ учурын аайлабаза, ак-јарыктыҥ ӱсти јер- тамыдый билдирер.
Паслей Самыктыҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени
Василий Тордоевич Самыков — оок — тобыр кереестерге токтобой, ырада ла элбеде кӧрӧр, кӧргӧнин ле укканын јаанада ла јуунада шиҥдеер поэттердиҥ бирӱзи деп, шиҥжӱӱчи Н. М. Киндикова темдектейт.
В. Т. Самыктыҥ чӱмдемел јолы, чӱмдӱ сӧзи керегинде С. С. Каташ, Г. Кондаков, В. И. Чичинов, Н. М. Киндикова бойлорыныҥ иштеринде айдат. Чӱмдӱ сӧзиниҥ тӧзӧлгӧзи — ол албатыныҥ чӱмдӱ сӧзи ле телекейлик культура (ол А.Блоктыҥ, В.Маяковскийдиҥ, Н.Хикметтиҥ, Э.Межелайтистиҥ, А.Вознесенскийдиҥ чӱмделге јолы).
Ӱлгерчиниҥ чӱмдӱ сӧзи ӧскӧ ӱлгерчилердийинеҥ тыҥ аҥыланат. Ӱлгерлерде «аҥылу сӱр — кеберлер бар. Олордыҥ болужыла бис П. Самыктыҥ амадуларын, ал- санаазын јакшы оҥдойдыс. Тузаланганыла олор лирикалык геройдыҥ кылык-јаҥын, эткен керектерин ле тартыжузын керелейт» Тургузылган тӧс сурактар јӱзӱн — башка: (кижи, кижи ле ар-бӱткен, кижи ле ак-айас, сӱӱш, санааркаштар ла о. ӧ.)
Паслей Самыктыҥ чӱмдемелдерин орус кычыраачылар: И. Фоняков, Р. Букораев, А. Плитченко, Ю. Гордиенко, Г. Панов, Т. Глушкова, Л. Осипова, Л. Юсупова, Г. Фролов, Г. Кондаков ло о.ӧ. кӧчургендер.
Бу кӧчӱреечилердиҥ ортозынаҥ чокум, јарт, чындыйы јакшы этире кӧчӱрип тургандардыҥ бирӱзи И. Фоняков. Паслей Самыктыҥ ӱлгерлерин И. Фоняков морлу кӧчӱрет. Ол бажынаҥ ала ӱлгерчиниҥ санаа-шӱлтезин, бичип турган марын, ӱлгердеги сӱр — кеберди тудуп алат. Темдектезе, «Огненный марал» деп ӱлгерлик јуунтыдагы ӱлгерлерди тӧс текстле тӱҥдештирзе, иле кӧрӱне берет. Мында ол јаныс ла сӧстиҥ бӱдӱмин тудуп алган эмес, је ӱлгердиҥ кӱӱзине јаан ајару эдет.
Паслей Самыктыҥ ӱлгерлериҥ кӧчӱреери аайынча И. Фоняков айдат: «Паслей Самык — поэт текстового темперамента, самый легкий и самый трудный для перевода. Легкий потому что пишет он большей частью стихом, близким к свободному, и некоторые его подстрочники требуют лишь минимального прикосновения к ним, чтобы стать готовыми к публикации на русском языке. Поэт сам когда — то в юности писал стихи по-русски, и в подстрочниках, выполненных им самим, иногда невольно возникают местами и ритм, и рифма. Там, где она нужна.
Труден же Самык для перевода потому что чрезвычайно трудно передать в иной языковой стихии его интонации, не опирающуюся зачастую на четкий стихотворный размер».
П. Самыктыҥ лириказында куучындап айдар жанрдыҥ (прозаныҥ) эп-сӱмелери элбеде тузаланылат: (сюжет, диалог ла о. ӧ). Бу керегинде Б. У. Укачин бойыныҥ статьязында мынайда бичийт: «…поэттиҥ кӧп ӱлгерлик јолдыктары, проза бичигени чилеп, тегин сӧстӧрлӧ чӧйӧ лӧ узун айдылгандары меге јарабай јат. Ол Вл. Маяковскийдеҥ, У. Ултментеҥ, Назым Хикметтеҥ кӧрӱжип, олордыҥ сӧс бӱдер эп-аргаларын ла маарын алтай литературага кийдирерге ченежет. Оныҥ бу ченелтелеринде алаҥ-ачык албандар иле кӧрӱнип ле билдирип туру».
Тизим
Библиографиязы.
Кызыл-Таш
Кызыл-Таш (Кызыл-Таш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Курайдыҥ јурт јеезезине кирет.
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.
Аҥ-куштары
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ. .
Ӧзӱмдери
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Олјондо, Э.Белеековтыҥ, Колхозтыҥ, Агашту, Јаҥы, Тоҥмок суулу, тӧс, Артышту.
Кош-Агаш — Кызыл-Таш деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Ук-калыктары
Телеҥиттер, алтайлар ла казактар јуртайт.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемде мал азырайт. Крестьян-фермер ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар.
Тӱӱкилик
Јебрен корумдар.
Чоо
Чоо (Чоя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чоо чугун, железная руда.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 289 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Тайга-тажы мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, јодро, карагай, тал, каргана, толоно, арчын, эрмен, ээне агаштарла бӱркелген. Јайгыда аркада да, ак та јерде башка-башка чечектер јайылып, соок тӱшкенче ле кӧс сӱӱндирет: ай-каајы, адарткы, айу-сырга, буланат, быркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јылан-чечек, јыракы-ӧлӧҥ. Јӱзӱн-јӱӱр мешкелер, јиилектер тӱжӱм берет: кайыҥат, јерјиилек, кызылкат, тайа, кара-кат, кӧк-кат, агаш-јиилек, ийт-тумчук, бороҥот, толоно, торбос, уй-кӧс. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 39 ором: Кирпичтӱ, Горькийдиҥ, Ворошиловтыҥ, Солдаттардыҥ, Чооныҥ кыры, Успенский, Ыжыныҥ ла о.ӧ.
Тӱӱкизи
Ыжы сууга парла иштеер теермен тургузылган. Совет ӧйдӧ национализация болуп, государствого кӧчкӧн. 1938 јылга јетире иштеген ол теермен. Оноҥ дизельэлектростанция келерде, оныҥ ижи токтогон. Электроотло кожо сарју-сырзавод ачылып, 2000 јылдарга јетире иштеген. Онойдо ок Чооноҥ ала Улалуга јетире јолдор јазалган. 1950 јылдарда јуртка телефон келген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1919 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези
Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези (Манжерокское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер – Ман-Јӱрек. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ трагында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро .. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм. Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30..−38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30°..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 374 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ Чаҥкыр кырдыҥ бийиги 1012 м.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1611 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Бий
Бий (Бийка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Бий — јамылу кижи, улус башкарар начальник, правитель.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Клык ла Бийка деп суулардыҥ бириккенинде турат. Айландыра кырлары — Аначак, Спырна, Кӧчимер, Тобр, Пеже.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 588 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сӱреен јаан кар јаайт, кӱрттиҥ бийиги 2 метрдеҥ ажык. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 °C градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Мӧштӱ, В.Ветровтыҥ, Школдыҥ, Ишмекчи, Агашту, Лесная, Карагайлу, Јаратту, Јииттердиҥ, Чибилӱ, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын казаачыларга јадар јер јазап, јуртты тудуп баштаган. Ол улус ссылкада болгон.
1958—1959 јылдарда мында леспромхоз ачылган. 1960 јылда оны ойто лесокомбинат деп адагандар. Бу лесокомбинатка лесничество, лесхоз, ОРС кирген. Стройучасток јолдор јазаган, агаш чыгара тартатан.
1958 јылда баштамы школ ачылган, 1960 јылда орто ӱредӱлӱ школ ачылган.
2014 јылда школдо музей ачылган, чалканду калыктыҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкизи, школдыҥ тӱӱкизи ле агашкомбинаттыҥ тӱӱкизи.
2013 јылда электроот ӧткӱрилген. 2018 ӱылда ӧрт ӧчирер пост ачылган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 640 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла чалкандулар).
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1294).(1985г., улица Набережная, 3Б)
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ыныргы
Ыныргы (Ынырга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Ыныргы.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши суу ла Ыныргыныҥ суузы бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 448 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.
Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Кӱнчыгыш кош ором, Кӱнет кош ором, Тӱштӱк кош ором, Заводту, Тихоновскийдиҥ, Тӧс, Садту, Амыр-энчӱниҥ, Јараттай.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 531 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Топучий
Топучий (Топучая) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Топчы, тапчы.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себиниҥ суузыныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагын экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ ле Чаргыныҥ сындары бириккенинде, Себиниҥ боочызыныҥ алдында. Бу боочыныҥ бийиги 1717 м. Јурт талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1236 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Тайга-тажы аҥдык: марал, тооргы, булан, элик,јерлик какай (туйгакту аҥдар), азулу аҥдардаҥ бӧрӱ, шӱлӱзин, айу, јеекен. Куштар да јӱрет тарал, ӱкӱ, чай, кускун, бӧднӧ, каргаа, тейлеген, карчага, кӱӱк, мӱркӱт, томуртка, саҥыскан, кӱртӱк, торлоо, јерлик кас, турна. Сууда чараган ла бел, јылмай, чабак деп балыктар туштайт. Јакшы јылда мӧштиҥ кузугыныҥ тӱжӱми бийик болот. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлар тыт, мӧш агаштарла бӱркелген. Аралда кайыҥ, аспак, јодро, беле, чиби ле јӱзӱн-јӱӱр тайалар ӧзӧт. . Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јаҥы, Тӧс. Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу, Р-256 деп темдектӱ кӧӧлик јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1878 јылда тӧзӧлгӧн. 1911 јылда бичилгени аайынча, јурт Бийдиҥ уездиниҥ, Шабалинде волостине кирген. Бу ӧйлӧрдӧ мында 53 биледе 283 кижи јуртаган, эки тере уужаар завод, эки саду эдетен лавкалар, серикпе, школ болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде мында Кызыл черӱниҥ отрядтары тӱштӱк јаар Калка јерине сӱрдӱрип бараткан Колчактыҥ арткан калган јуучылдарын истежип ӧткӧн. Кийнинде, XX чактыҥ 30-40 јылдарында мында ГУЛАГ-тыҥ лагерлериниҥ бирӱзи турган. Бу лагерде айдуда Варнава (Беляев) деп «юродивый епископ болгон». 1917 јылда Топучийде артельде сарју эдер завод болгон. Революциядаҥ озо мында кӧнӱ саду болуп, којойымдар токтоп, товарла соллыжып садыжатан: тус, сереҥке, таҥкы, бӧс, коверлор, оны алуга толыйтан. Церковно-приходской бир классту школдо 18 уулчак ла 7 уулчак ӱренген, орустар. Эмдиге јетире школ Ангаков деп којойымныҥ 1892 јылда тудулган туразында иштейт.
Ук-калыктары
Јуртта орус ла алтай улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 243 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар, 41 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийектиҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Советский
Советский (Советское) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Советский.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кара-Кайа, Урчын, Бактыган, Кулаган сындардыҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 295 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Кырлары койу агашла (кайыҥ, мӧш, аспак, јойгон, тал, беле, јодро агашла бӱркелген. Јакшы јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет кузук, калба, орляк, мешкелер ле јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана . Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Афганныҥ, Комсомольский, Совхозный, Амыр-энчӱниҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай. .
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 138 кижи болгон, олордыҥ 97 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Арткан инфраструктуралык обьекттер бастыра Чоо јуртта.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Леви-Монтальчини, Рита
Рита Леви-Монтальчини (Rita Levi-Montalcini; 1919 јылдыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинде, Туринде — 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде, Римде — итальян нейробиолог, физиология ла эмчиликте Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады. Бу сыйды ол Стэнли Коэнле] кожо «ӧзӱштиҥ айалгаларын» ачкан учун (NGF) алган. Итальян республиканыҥ јаантайынга сенаторы.
Биографиязы
Рита Леви (эјелери ле аказыла кожо 1930 јылда ӧбӧкӧзин Леви-Монтальчини деп солыган) Туринде еврей сефара биледе чыккан, эјелери ийгистер болгон. Рита биледе тӧртинчи бала. Олордыҥ адазы Адамо Леви (1932 јылда јада калган) инженер-электрик, математик болгон. Адамоныҥ билези Казале-Монферрато деп јердеҥ болгон. Энези дезе Аделе Монтальчини — јурукчы, Асти деп јердеҥ.
1936 јылда Рита Леви-Монтальчини эмчилик-школды божодоло, Джузеппе Леви (1872—1965) деп физиологтыҥ болушчызы болгон. Је, удабай, Муссолининиҥ башкарузыныҥ Јасагы аайынча (еврей укту улуска билим ле ӧскӧ дӧ иштерде туружарга јарабас) оны ижинеҥ јайлаткан.
1943 јылда Рита Леви-Монтальчининиҥ билези Флоренция јаар јӱре берген. Туринге ойто јӱк ле јуу божогон кийнинде јангандар.
1946 јылдаҥ ала ол Сент-Луисте Вашингтонныҥ университединде иштеген. 1951 јылдаҥ ала ол ондо зоологияныҥ ассоциированный профессоры, 1958 јылдаҥ ала профессор.
1974 јылда Рита Леви — ЕМВО-ныҥ турчызы. Америкада кеендиктиҥ ле билимниҥ академиязыныҥ турчызы, онойдо ок США-да НАН-ныҥ турчызы (1968), ондо ок Рита Леви тӱӱкиде 10-чы ӱй кижи-турчы болгон.
1974 јылда ол, атеист те болзо, билимниҥ Папский академиязыныҥ баштапкы ӱй кижи-турчызы болгон. 1989 јылда билимниҥ Француз академиязыныҥ иностранный турчызы.
1995 јылда «Лондондо каанныҥ биригӱзиниҥ» турчызы.
Итальян Республиканыҥ Сенадыныҥ эҥ узак иштеген турчызы, солцентристтердиҥ коалициязын јӧмӧгӧн. 1992 јылда «Кижиликти ајарынзын деп». (« Предупреждение человечеству») кол салган. Ританыҥ аказы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини (1902—1974), јарлу архитектор; эјези, ийгистиҥ келтейи — Паола Леви-Монтальчини (1909—2000), јурукчы; экинчи эјези — Нина (Анна) Леви-Монтальчини, ол керегинде Рита Леви автобиографиялык бичик чыгарган; бӧлӧзи — Еуджения Сачердотс де Лустиг (1910—2011) аргентинаныҥ билимчи-эмчизи, Рита Леви-Монтальчини бӧлӧзиле кожо эмчилик-школдо ӱренеле, Туринниҥ университединде гистолог Джузеппе Левиниҥ шиҥжӱ-ӧмӧлигинде иштеген, олорло кожо Сальваторе Лурия ла Ренато Дульбеко болгондор).
Улалу
Улалу (Горно-Алтайск) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи болуп, тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск кала деп адалат. Улалу республиканыҥ тӧс калазы ла каланыҥ округына кирет. Кӱнбадыш Сибирдиҥ алты јанында јадат.
Этимологиязы
Улалу — гидроним, мында агып јаткан Улалу деп сууныҥ адын алган јер.
Географиязы
Улалуга Чуйдыҥ трагы кирбей, кӱнбадыш јаныла Майма аймактыҥ јериле ӧдӧ берет. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Артыбаш — Турачак — Чоо — Улалу деп јол, тӱндӱктеҥ Новосибирск — Барнаул — Јаш-Тура деп јол, тӱштӱктеҥ Кош-Агаш — Туйакты — Шабалин — Улалу, Кӧксу-Оозы — Кан-Оозы — Нефтебаза — Майма — Улалу, Чамал — Себи-Оозы — Майма — Улалу.
Улалунаҥ Москвага јетире 3641 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ темирјолыныҥ эҥ јуук Јаш-Турада токтодузына јетире 100 км.
Высота над уровнем моря: минимальная — 250 м, максимальная — 1205 м, средняя высота — 456 м.
Климады
Климады орто-континентал. Алтайдыҥ тӱштӱкте аймактары ла Сибирдиҥ климадына кӧрӧ, калада јымжак климат. Јай кыска, јылу-изӱзи +13 °С..+20 °С ала +30 °С..+35 °С јетире, сутказына температура кенейте ле солунып турар аргалу. Јаан изӱ айга кӧп саба кӱкӱрттер келижет, кураан айга олордыҥ тоозы астай тӱжет.
Каланыҥ куштары
Улалу јажыл кала, мында ӧзӱмдердеҥ јӱзӱн-јӱӱр агаштар, тайалар, ӧлӧҥ-чӧп, чечектер артыгынча учун кӧп тоолу куштар јайы кыжы мында јӱрет. Каргаа, саҥыскан, кӱӱле, борбыйак, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, томуртка ла о.ӧ.
Архитектуразы
1935 јылда Ойрот-Турада јаҥы туралар тудулып баштаган: Дом Советов, стадион Спартак, Дом специалистов 1936 јылда бӱткен, баштапкы благоустроенный тура болгон. План аайынча обкомныҥ туразыныҥ алдында сквер, Ойротский оромдо бульвар, облбольницаныҥ јанын ла Улалу сууныҥ јарадын јажыл ӧзӱмдерле јарандырары темдектелген. 1936 јылда алтынчы школдыҥ ла кинотеатрдыҥ фундаменттери салынган. Педучилищениҥ туразы (эмдиги ӧйдӧ бу госуниверситет) ла Горькийдиҥ кинотеатры, эткомбинат ла мебельный фабрикалар тудулып башталган. Оноҥ ары калада јылдыҥ ла јаҥы туралар тудулып, кала там ла элбеп, јаанадо ӧзӱп баштаган. 1969 јылда администрацияныҥ туразы, 1985 јылда Эл Курултайдыҥ туразы, Кинотеатр Голубой Алтай, каланыҥ дом культуразы, стадион Динамо, садулу-базалар: Байтерек, Панорама, Весна, Ткацкий, Горный.
Калада оромдордыҥ ортозында эҥ ле узуны Коммунистический проспект, ол Санкт-Петербургта Невский проспекттеҥ 2 км-га узун. Калада тӧс тепсеҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган. 1958 јылда бу тепсеҥде кӱлер кереес памятник тургузылган «В. И. Ленин». Скульптураныҥ авторлоры Т. Мамедов ло О. Эльдаров, кереестиҥ бийиги постаментиле кожо 11 м. Ондый ок кереес памятник Ригада тургузылган болгон, је 1991 јылда оны јоголткондор. Эмди Арасей ичинде мындый памятник бир ле.
СМИ
Телевидение ле радиовещание
Телевидение
Радиовещание
Мӱргӱӱл ӧткӱрер јерлер
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Унсет, Сигрит
Сигрид Унсет (Sigrid Undset; 1882 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде, Калуннборгто, Данияда — 10 июня 1949 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде, Лиллехаммерде, Норвегияда) — норвеж бичиичи Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады (1928). Оныҥ адыла Венерада кратер Унсент деп адалган.
Јиит тужы
Сигрид Унсет Каллундборгто Данияда Зеландия деп ортолыкта чыккан. Адазы — јарлу археолог Ингвалл Унсет, Норвегияда «Темир чак» (Железный век) аайынча эҥ ле билгир специалист ле јайалталу бичиичи, норвеж кижи болгон, энези — Шарлотта Гют-Унсет — датчан кижи. Эки јылдыҥ бажында олордыҥ билези Норвегия јаар кӧчкӧн. Ондо, Христиания деп јерде (эмди Осло) Сигридтиҥ јаш тужы, јиит тужы ӧткӧн. Ол бойын норвежка деп чотогон, кичинектеҥ ле ала кыс норвеж чӧрчӧктӧр, соојындар сӱӱген, адазы балазын таскаткан. Сигрид адазы иштеген тӱӱкилик музейде јаантайын болуп, экспонаттарла таныжатан. Кийнинде бичиичи ол ырысту јаш тужын эске алып, автобиографиялык «Он бир јаш» деп («Одиннадцать лет») романында бичиген (1934). 1893 јылда адазы, Ингвалл Унсет, уур оорудаҥ улам јада калган. Билезиниҥ јӱрӱми кенейте кубулган. Тул калган энезине кичинек пенсиязыла балдарын азыраарга келишкен. Сигрид кеендикте ле литературада иштеерге амадаган, ол јурукчы болорго кӱӱнзеп, јаантайын ла Христианияныҥ озогы эски оромдорыла карандаш тудунып баскындап јӱретен. Оныҥ ол јылдарда эткен јурамалдары арткан. Кыс коммерциялык училищеге кирип, секретарьга ӱренген. 10 јылдаҥ артык ӧйгӧ (1898—1908) ол "Всеобщий компания электричества"да Ослодо клерк болуп иштеген, јайалталу кижиге бойыныҥ ичине кирбей турган иш эдерге келишкен. Сигрид сӱӱбей турган ижинде торт ло санаага алдыртпаска, ӱлгерлер бичип туратан, норвеж средневековьениҥ тӱӱкизи керегинде романныҥ планын тургузатан. Энези Сигридке јаантайын болужып, јӱрӱмди чындык эдип бичи деп айдатан. Унсет ӱй улустыҥ билезинде, айыл-јуртында, ижинде айалгалары керегинде сӱреен јакшы бичиген. «Фру Марта Оули» деп романы (1907) кепке базыл чыгарда, Унсет јарлу боло берген, онойдо ок «Ырысту јаштары» («Счастливый возраст») (1908) деп бичиги оны макка чыгарган.
Баштапкы бичиктери јарлу боло берерде,, Унсет тергеелик стипендия алган, 1909 јылда кӱӱнине тийген ишти ол чачкан. Бу ла јылда оныҥ баштапкы тӱӱкилик романы «озодо канду кӱндер керегинде» — «Сага о Вигдис и Вига-Льоте» (1909) чыккан, бичиичи 1000 јылдар киреде средневековьеде јадын-јӱрӱм керегинде бичийт. Бу бичикте бичиичиниҥ фантазиязы, јебрен саагага тӱҥейлегени, анчада сӱӱш ле ӧштӧжӱ дегенинде болгон. 1910 јылда Унсет Рим јаар јоруктап јӱрген. Јанып келеле, «Јиит тужы» «Юность» (1910) деп ӱлгерлик јуунты ла «Йенни» (1911) деп романын кепке баскан, бу бичимелди кычыраачылар бийик баалаган. Јалтанбай ла сексуал сурактарды кӧдӱргени учун учы јок дискуссиялар баштаган. Романда Йенни деп јурукчы ӱй кижиниҥ (чындык ла јаан сӱӱш сакыган) салымы кӧргӱзилген. 1912 јылда Унсет јурукчы Андерс Сварстадка барган. Олордыҥ билези јаанаган. 1913 јылда Андерс Кастус деп уулчакту болгон, оныҥ кийнинеҥ Ханс Бенедикт деп уулчак ла Марен Шарлотта деп кызычакту болгондор. Бичиичи оноҥ ло ары экпиндӱ иштейт. 1913 јылда «Обездоленные» деп куучындардыҥ јуунтызы чыгат, 1914 јылда деза —"Јас" («Весна») деп јаан романы, ӱй кижиниҥ ичкирим јӱрӱми керегинде, бийик амадулары јӱрӱмниҥ тегин ле, романтика јок шылтактарыла качашканы керегинде. Темазы бого ло тӱҥей эдип бичилген: новеллалардыҥ јуунтызы «Трольдыҥ кӱскӱзиниҥ оодыктары» («Осколки зеркала тролля») (1917), «Шыраҥкай келиндер» («Мудрые девы») (1918) ле ӱлгерлердиҥ јуунтызы «Јаскы булуттар» («Весенние облака») (1921).
Унсеттиҥ озо бичиген јайаандык иштеринде геройлор — ӧҥ-сӱр јок, јобош, шыралап калган калада јаткан ишмекчи эр ле ӱй улус, конторский ишчилер, модисткалар, каланыҥ јокту интеллигенттери, олордыҥ јадынын Унсет јакшы билетен.
Јарлу болгоны
1919 јылда Унсет билезиле Лиллехаммерде, Христианиянаҥ 130 км ыракта Бьёркебек деп усадьбага (Bjerkebæk — «Кайыҥду суучак» «Берёзовый ручей») кӧчкӧн, мында ол эҥ ле кӧп чӱмдемелдерин бичиген. Удап калган, норвеж средневековье керегинде тӱӱкилик роман бичиир амадузын ойгоскон. Бу романда тегин эмес норвеж ӱй кижиниҥ эмансипация учун, ырыска јӱткигени керегинде болгон. Унсет героинязын эмдиги эмес, јебрен Норвегиянаҥ тапкан. Онойдо, Унсеттиҥ јайаандык ижиниҥ тӧс јеринде турган тӱӱкилик трилогиязы — «Кристин, Лавранстыҥ кызы» ӱч романнаҥ турган: «Венец» (1920), «Хозяйка» (1921) ла «Крест» (1922).
1310 ло 1349 јылдардыҥ ортозында норвеж улустыҥ ол ӧйдӧ јадын-јӱрӱмин, кылык-јаҥын, психологиялык ла философиялык айалгаларын сӱреен јарт эдип, романныҥ Кристин деп тӧс героинязыныҥ салымын бичиген. Бу кыс общинаныҥ јаҥжыккан јӱрӱмине удурлажып, акту бойыныҥ кӱӱн-санаазыла јӱрер, ырызына јӱткӱӱри учун тартышкан. Ӧмӧликтиҥ јаҥжыгуларына удурлажып, амадузына једеле, јайым учун каруулу болорын оҥдогон. Трилогияныҥ учында ол амыр-энчӱ јуртай берет.
«Хествикенде Аудунныҥ уулы Улав» (1927), «Улав, Аудунныҥ уулы, ла оныҥ балдары » деп дилогиязында (1925) ол ло ӧрӧ айдылган темалар уулалган. Улав, романныҥ тӧс геройы, Кристин ле чилеп алдынаҥ бойы шыраҥкай кӧгӱстӱ кижи ӧмӧликтиҥ айтканыла јӱрӱмин јӱрер учурлу болгон, кезикте удурлажар болгон, јӱрӱми учына јеткенче карузына турган. Јӱрӱмдик сурактар кӧдӱрген Унсеттиҥ тӱӱкилик романдары улуска јарт ла јуук болгон, XX чактыҥ кычыраачылары ла критиктери оныҥ јайаандык ижин бийик баалаган. 1928 јылда Унсет Нобельдиҥ литературала сыйын алган, јебрен норвеж ӧйлӧр керегинде бичиген учун («за совершенное описание норвежского средневековья»).
Унсет Нобельдиҥ сыйыныҥ акчазын кӧдӱре ле улуска болуш эдип берип ийген: јайалталу балдарга стипендия эдип — 80 муҥ крон; Норвегияныҥ јокту католик билелериниҥ балдарына школдор тударына — 60 муҥ крон; јиит норвеж бичиичилерге болуш эдип— 60 муҥ крон).
Јайаандык ижиниҥ учы јаар
1928 јылда Унсет «Гимнадемия» (1929) ла «Неопалимая купина» (1930) деп романдарында эмдиги ӧй керегинде бичип баштады, «Ида Элизабет» (1932) ле «Верная жена» (1936) деп бичиктеринде билелик јӱрӱм керегинде, је бу бичимелдер тыҥ јарлалбаган, онойдо ок «Мадам Дортея» (1939) деп Норвегия XVIII чакта тужын кӧргӱскен тӱӱкилик романы база. 1930-чы јылдарда Унсет јондык публицистикала, кудайлык темала иштеген. Ол католичествого јайылып, ондо эрчимдӱ иштеген. Ого коштой Унсет балдардыҥ наадай-театрыла јилбиркеп, норвеж саагалар кӧчӱрген. 1935 јылда Унсет норвеж бичиичилердиҥ биригӱзин башкарган. Ол фашист ле нацист јаҥдарга удура болгон, 1935 јылда публицист Карл фон Осецкийге (Гитлердиҥ концлагеринде отурган кижиге) Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын берер деп кыймыгу баштаган. 1934 јылда Унсеттиҥ јаҥы романы чыккан «Он бир јаш» (Одиннадцать лет"), бойыныҥ јӱрӱмин бичиген. Кыс баланыҥ кӱӱн-санаалары керегинде. Критиктердиҥ айдыжыла, Унсет норвеж литературалык тилдиҥ («риксмола»)ӧзӱмине бир канча болужын јетирген. 1939—1940 јылдарда Советско-финский јуу башталарда, Унсет медалин садала, бастыра акчазын фин балдарга деп берип ийген. Онойдо ок ол јуунаҥ качкан ӱч фин баланы айлына кийдирип алган.
1940 јылда Экинчи телекейлик јуу башталарда, нацисттер Норвегияны колго алган. Олордоҥ аргаданып, Унсет чанаалу нейтрал јер јаар качып барат, бу ла ӧйдӧ оныҥ јаан уулы јууда корогон деп табыш келет. Ханс Бенедикт деп уулыла кожо ол (кызы оноҥ озо јаан јоболдоҥ божогон, 1925 јылда ол ӧгӧнинеҥ айрылган), бичиичи СССРдыҥ јери ажыра, оноҥ Јопон јери (Япония) ажыра, США јаар качып барат. Мында ол «Келер ӧйгӧ јанганы» («Возвращение в будущее») (1942) ла «Ырысту кӱндер» («Счастливые дни») (1942) — деп романдарын (мемуар аайлу) бичип јат. Бу романдарында ол фашизмга удурлажарына кычыру эдет. «Келер ӧйгӧ јанганы» деп бичигинде Унсет СССР-де нени кӧргӧнин, Москва ла Владивосток калалар керегинде бичийт. 1945 јылда Унсет тӧрӧлине кайра јанат. Калганчы јылдары Лиллехаммерде ӧткӧн, мӧҥкӱзи анда ла.
Кайыҥчы
Кайыҥчы (Каянча) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Шашыкманныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кайыҥ ол јымжак укту агаш. Кайыҥ береза.
Кайыҥчы человек, имеющий дело с березой.
Географиязы
Јурт Туулу Алтыйдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ сын тайгаларыныҥ колтыгында, Кадын ла Сымылтыныҥ суузы бириккенинеҥ ыраак јок јерде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јоко јуук тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 858 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.
Ӧзӱмдери
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Кайыҥчы јурт «Оҥдой-Кайыҥчы» деп јолдыҥ учы. Јойу кечер кӱр бар Кадынды кечире.
Тӱӱкизи
Кайыҥчы јурт.
Ук-калыктары
2002 јылдыҥ тооалыжыла јуртта 1 кижи болгон, 100 % алтайлар.
Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок (эчки ле кой) мал азыраары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Транова (Чейнина) Надежда Кимовна
Транова (Чейнина) Надежда Кимовна — 1956 јылда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагыныҥ Саратан јурттында чыккан. 1967 јылда Горно-Алтайский автоном областьтыҥ тӧс калазында Улалуда орто ӱредӱлӱ областной национал школго ӱренип келген. Ол школды 1973 јылда 4 лӧ 5 темдектерге божодып, Барнаулдагы
Пекпеев, Сергей Тимурович
Сергей (Эркей) Тимурович Пекпеев (04.09.1956 — 25.04.2012) — политик, финансист, дипломат, эл-јондык ишчи, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ 3-чи, 4-чи ле 5-чи созывыныҥ депутады (2002—2011). Сӧӧги — кӧгӧл майман
Биографиязы
Сергей Тимурович 1956 јылда сыгын айдыҥ тӧртинчи кӱнинде Јоло јуртта чыккан. Адазы Тимур (Јеҥӱ) Тӧлӧсӧвич Пекпеев, энези Екатерина Акчабаевна. Олор јӱрӱмнеҥ эрте јӱре бергенинеҥ, Эркейди эјези алып алган. Кӧп саба ӧйдӧ ол јеендериле кожо карган энези — Абыјык ла таадазы — Тӧлӧс деп улуста чыдаган. 1967 јылда Јолоныҥ сегис јылдык школын једимдӱ божодып, 1968 јылда Плакастыҥ адыла адалган сургалга 6-чы класска кирет. 1992 јылда Барнаулда Алтайский сельскохозяйственный институт божоткон, 1997 јылда Российский академия государственной службы при Президенте РФ божодып јат.
Эш-нӧкӧри Светлана Сарковна Пекпеева. Уулы Экене, кызы Радмила.
Кандык айдыҥ 25-чи кӱнинде оорудаҥ улам јада калган.
Кереес
Кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде, 2017 j., Оҥдой јуртта Сергей Пекпеевтиҥ эземине учурлалган мемориал досконыҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу кӱннеҥ ала Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы јарлу политиктиҥ С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалып јат. Бу јӧп Оҥдой аймактыҥ депутаттарыныҥ совединиҥ 2015 јылдыҥ чаган айдыҥ 25-чи кӱнинде ле 2016 јылдыҥ кочкор айыныҥ 18-чи кӱнинде тургузылып јарадылган.
Карым
Карым (Карым) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Карым яма, ров.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадынныҥ оҥ јанында Бараан-Коолдоҥ туура ӧзӧк барган, ондо Карым сууныҥ јарадында турат. Јурт ичпек јакшы јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 891 метрге бийик.