cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Курайдыҥ чӧли
Археологиязы
Тетё деп сууныҥ оҥ јарадында сӱрекей јаан толкулангандый јер. Дилювиальный тӧҥдӧр сай таштарла, кумакла (5 % кирези), болчок таштарла бӱркелген, мтак ла кату кумакту эдрекке тӱҥей тӧҥдӧр (гряды) сформированы на дне суперпаводка при очередном прорыве Чуй-Курайдыҥ мӧҥкӱ тошторы кайылала, бир јерге суузы тӱӱлип, кӧл бололо, бийиктеҥ быза тебилип (гигантский прорыв) тӱшкенинеҥ улам 15 муҥ кире јыл кайра бӱдӱп табылган. Толкуныҥ бийиги 20 м, узуны 200 метрдеҥ артык болгон, бу мындый эдректий тӧҥдӧрди эткен дилювиальный агынныҥ кеми 1 млн м³/сек. артык болгон, тӱргени дезе, ондор тоолу м/сек. канча катап кӧп болгон. Бир ондый тӧҥдӧ масштаб кӧрӱнзин деп, ГАЗ-66 таҥмалу кош тартар кӧӧлик тургузылган. Курайдыҥ чӧли археологический кереестерле бай. Чуйдыҥ суузын јараттай кезер таштар, кургандар, кӧп тоолу ташта јуруктар ла јебрен субактар артып калган. Кургандардыҥ ортодо јебрен тӱрк культурага келишкенин «курайские» деп билимчилер адаган. Јебрен субактар кичу ле јаан Ӱлегем ӧзоктӧрдӧ (Кӱпчеген ле Ӱлегем јурттардын јанында), Урсул суунын ичинде (Шашыкман ла Короты јурттардыҥ ортозында, онойдо ок Актуру суунын ичинде ле Тете деп ӧзӧктӧ бар.
Тыттугем сууныҥ оозында ӱч јаан таш бар. Јебрен тӱрк соојындарда айдылган: озо чакта Урсул ичинде бай-јайзаҥ кижи јаткан, оныҥ ӱйи кыдат келин болгон. Ол кыдат јерине качып јанарга санаган. Курайдыҥ чӧлине једип келерде, айдары јок шуурган келген, келин улузыла кожо чарчап калган. Кийининеҥ келген ӧгӧни оныҥ сӧӧгин тудала, тонобозын деп, ӱстине јаан таштар салган. Је кыдыттар оны билип ийеле, таштарды јылдырып, јайзаҥныҥ ӱйиниҥ сӧогин ле алтын-мӧҥӱн јӧӧжӧзин Кыдат јерине казып апарган.
Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези
Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези (Мендур-Соконское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк келтейинде јадат, текши јери 1500 га, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик. Казахстан Республикала кыйулажат (приграничная зона). Јурт јеезениҥ јери Тӧгӧрик ле Теректӱниҥ сындарыныҥ алдында јадат, Темир ле Тогай деген кырлар јеезенеҥ ыраак јок. Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы Чарыштыҥ суузына кирет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кеҥиниҥ јурт јеезези
Кеҥиниҥ јурт јеезези (Теньгинское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер - Кеҥи  јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кеҥиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Кеҥиниҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул сууныҥ јарадында турат. Урсулга мында Кеҥиниҥ, Талдуныҥ, Шибеениҥ, Туйактуныҥ суулары кожулат. Јурт јеезениҥ јери 81 500 га. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 800—1130 метрге бийик. Климады орто-континентал.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2037 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Суразаков, Сазон Саймович
Суразаков, Сазон Саймович (1925 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде, Майма аймактыҥ Сайдыс јуртында — 1980 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде, Горно-Алтайск калада) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед, филологиялык билимдердиҥ баштапкы алтай докторы. Сӧӧги чапты, бай ады — Абаай.
Биографиязы
Сазон Суразаков 1925 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде Ак-Кобы деп ӧзӧктӧ кӧп балдарлу улустыҥ билезинде чыккан. (Сайдыс јурт, эмди Майма аймактыҥ Алтай Республиканыҥ јурты). Школго эрте барган. Јетијылдык школды божодоло педучилищеге ӱренерге кирген. Ӱредӱзин Бийск калада пединститутта улалткан. 1941 јылда Москвадаҥ Карл Либкнехтиҥ адыла адалган пединститут Ойрот-Турага эвакуацияга кӧчкӧн. Бу институтта алтай бӧлӱк ачыларда С. С. Суразаков баштапкы студенттердиҥ тоозында боло берген. 2-чи курста билим ишке баштапкы алтамдар эдип, јарлу алтай кайчыныныҥ Н. У. Улагашевтиҥ кай чӧрчоктӧрин угуп, бичиген. 1943 јылда С. С. Суразаков јууга атанган, тыҥ шыркаладала, эмчиликке јыл туркунына эмденген. Эмдененип алган кийининде, Москва кала јаар ӱредӱге барган.
С. С. Суразаковтыҥ тӧс амадузы — Алтайына, алтай албатызына, алтай билимди ичкери ӧскӱрери болгон. Јууныҥ кийининде Туулу Алтайына јанып келди. Сазон Саймович ол ӧйлӧрди мынайда эске алынган: «Институт тӧзӧлордӧ, јаныс тӧрт толык берилген… Табынча научный ишчилер табылган, бир сары атту болгоныс… Айылымнаҥ бойымныҥ бичиктеримди экелеле, бибилиотека тӧзӧгӧм. Оныҥ кийининде Москвага барарымда, тӧс библиотекалар бойыныҥ артык бичиктерин акту кӱӱнинеҥ бергилеген.»
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы.
1948 јылда В. И. Ленинниҥ адыла адалган Московский педагогический институты тӱгескен. 1950 јылда филологиялык билимдердиҥ кандидады, 1973 јылда — докторы. 1952 јылда Горно-Алтайский тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ экинчи директоры болгон (эмдиги ады — (Научно-исследовательский институт алтаистики имени С. С. Суразакова). Суразаков С. С. 1958 јылдаҥ ала СССР-диҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы.
Алтай кырай
Алтай кырай (Алтайский край) — Россия Федерацияныҥ субьекти, Сибирдиҥ федерал округына кирет, Кӱнбадыш-Сибир экономикалык бӧлӱкке кирип јат. 1937 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Администрациялык тӧс јери — Барнаул кала. Алтай Республикала, Россияныҥ Новосибирский, Кемеровский областьтарыла, Казакстан Республиканыҥ Павлодарский ле Тӱндӱк-Кӱнчыгыш областьтарыла кыйулажат.
Географиязы
[Файл:Ворота Алтая.JPG|thumb|left|Алтайский крайга Республики Алтай јанынаҥ кирзе, на границе Солонешный ла Кан-Оозы аймактардыҥ ортозында кыйу Алтай кырай Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, 50 ле 55 градус тӱндӱк широтаныҥ ла 77 ле 87 градус кӱнчыгыш долготаныҥ ортозында јадат. Јери кӱнчыгыштаҥ кӱнбадышка јетире 600 км-ге чӧйилген, тӱндӱктеҥ тӱштӱкке јетире 400 км кире бар. Барнаулдаҥ Москвага јетире (кӧндӱре) 2940 км, кӧӧликтер јӱрер јолдорло 3600 км.
Тӱштӱкте ле кӱнбадышта Казакстанныҥ Кӱнчыгыш-Казахстанский ле Павлодарский областьтарыла кыйулажат, тӱндӱкте ле тӱндӱк-кӱнчыгышта Новосибирский ле Кемеровский областьтарла кыйулажып, тӱштӱк-кӱнчыгышта  Алтай Республикала гран-кыйулу.
Ӧйдиҥ поязы
2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 27-чи кӱнине јетире омсктыҥ ӧйи (MSK+3; UTC+6) деп пояста болгон, онныҥ кийнинде регион федерал јасактыҥ тӱзедӱлери аайынча («Закон об исчислении времени») красноярский ӧйгӧ кӧчкӧн (MSK+4; UTC+7). 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28-чи кӱнине јетире кырай бу пояста болгон.
Рельеф
ла Алтай — Саян кырларда. Кырларлу келтейи тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанынаҥ  — Салаирский кряж ла Алтайдыҥ кырлары. Кӱнбадыш келтейи ле ортозы тӱс јер: Приобский плато, Бийско-Чумышский возвышенность, Кулундуныҥ чӧли. Кырайда Россияныҥ бастыра зоналары бар: чӧл, агашту-чӧл,, тайга ла кырлар. Тӱс јери чӧл лӧ агашту-чӧл зона болот, ленточный агаштар (бор), кӧп јуукаларлу ла јарлу, кӧлдӧр лӧ кӧӧлмӧктӧрлӱ.
Климады
Климады бир аай эмес, нениҥ учун дезе, географиязыныҥ айалгалары башка-башка. Кырлардыҥ алды ла оптыҥ (приобский) јанында јерде ортоконтинентал климат болзо,је Атлантика, Арктика, Кӱнчыгыш Сибир ле Орто Азиянаҥ келген кейдиҥ улам ла кенейте солунып турганынаҥ улам, климат кезем-континентал болуп турат. Кейдиҥ ортојылдык температуразыныҥ ӱстӱги бажы 90—95 °C једет. Ортојылдык температура — јылу,. Јаан изӱ айдыҥ бийик деген температуразы, экстремал изӱ једет. Орто соок чаган айда олзо, тыҥыда сооктор  болот. Соок јок кӱндер кайда 120. Эҥ ле кургак ла изӱ ай-кӱн ккырайдыҥ кӱнбадыш јанында тӱс јерде болот. Мында климат кезик јерде кезем-континентал. Кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар јут-чыктыҥ кеми кӧптӧп барадат бир јылдыҥ туркунына 230 мм ала 600—700 мм јетире. Ортојылдык температура тӱштӱк-кӱнбадыш јаар кӧдӱрилет. Тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде кырлар туй алып, туйуктап турган учун, кей кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланвт. Јайгыда тӱндӱк јанынаҥ салкындар улам ла согор аргалу. 20—45 % учуралда тӱштӱк-кӱнбадыш ла кӱнбадыш салкындардыҥ тӱргени 6 м/с капшай болот. Чӧл јерде суховейлер болот. Кышкы айларда кырайда циклонический айалга тыҥыырда, улам ла шуургандар болуп јат, бир јылда 30—50 кӱн.
Эҥ ле јымжак климат Алтайский ле Смоленский аймактарда, эҥ ле кеземи — Кулунду ла Ключевской аймактар. Эҥ ле изӱ кӱндер Угловский ле Михайловский аймактарда, кышкыда — Ельцовскоий, Залесовский, Заринский аймактарда тыҥ сооктор болбойт. Јут-чыктыҥ ӱстӱги бажы Красногорскоий, Алтайский ле Солонешный аймактарда, эҥ ле ас јут — Угловскоий аймакта ла Рубцовский аймактыҥ кӱнбадыш келтейинде. Наибольшая среднегодовая скорость ветра наблюдается в Ортојылдык салкынныҥ тӱргени Благовещенский аймакта, эҥ арай салкын — Бийскте.
Кӱчӱрген айдыҥ ортозында кар тӱжӱп, кайылбай јада берет, кандык айдыҥ бажында кайылат. Кардыҥ калыҥыныҥ орто кеми, кӱнбадыш аймактарда јетире јабызайт. Јердиҥ кыртыжы Глубина промерзания почвы јетире тоҥот, је кары јок ачык јерде  јетире тоҥуп калат.
Гидрографиязы
Алтай кырайдыҥ суу-байлыгы јердиҥ алдында. Эҥ ле јаан агын суулар (17 муҥ): Оп (Обь), БиЙ, Кадын, Чумыш, Алей ле Чарыш. 13 муҥ кӧлдиҥ эҥ ле јааны: Кулундуныҥ кӧли, текши јери 728 км². Јаан деген суузы: Оп, узуны кырайдыҥ ичинде 493 км, Бий ле Кадын бириккенинеҥ бӱткен. Оп сууныҥ коолы Кырайдыҥ јериниҥ 70 % кирези болот.
Аҥ-куштары
Кырайда ӧп тоолу ар-бӱткендик зоналар, јӱзӱн ландшафттар барынаҥ улам аҥ-куштардыҥ да бӱдӱмдери байлык. Млекопитающийлер 89 бӱдӱм, 6 отряд ла 22 биле, 320-неҥ кӧп бӱдӱм куштар 19 отрядтаҥ, 9 бӱдӱм пресмыкающийся, 7 бӱдӱм земноводныйлар, 1 бӱдӱм круглоротых ла 33 бӱдӱм балык
Ӧзӱмдери
Мында 2000 бӱдӱм сосудистый ӧзӱмдер бар, Кӧнбадыш Сибирде ӧзӱмдердиҥ бӱдӱмдериниҥ 2/3 бӧлӱги. Былардыҥ ортодо эндемический ле реликтовый бӱдӱмдер. Анчада баалу ӧзӱм: алтын тазыл (золотой корень,родиола розовая), маралий тазыл (рапонтикум сафлоровидный), Кызыл тазыл (красный корень, (копеечник забытый), чийнениҥ тазылы (марьин корень, пион уклоняющийся), солодка уральская, јыдунак, душица, зверобой, девясил высокий ле о.ӧ..
Тузалу
Полиметаллдар, тус, сода, ташкӧмӱр, никель, кобальт, темир руда ла баалу металлдар бар. Алтайдыҥ кырлары яшма таш, порфир, мрамор, гранит, темир охра, минерал ла ичетен суулар, эм-томду балкаш.
Экологиязы
Кейдиҥ арузы айландыра материальный производствоныҥ экологический айалгазы ла киртидип турган веществолорды арчыырыныҥ кеминеҥ камаанду, онойдо ок транспорт јӱрер магистральдардыҥ айалазынаҥ база камаанду. Кырайдыҥ предприятиелериниҥ газоочистной установкаларында јӱк ле 64 % киртидер веществолор тудулат. Кырайда 560 тыс. кӧӧлӱк, олорго кейдиҥ текши кирленижиниҥ 45 %-ти келижет, ол тоодо: оксид углерода 69 %, оксид азоттыҥ 37 %, углеводородтордыҥ 92 %.
Сууны киртидип турган объекттер: предприятиелер (химия ла нефтехимия), машиностроениениҥ, теплоэнергетиканыҥ. Кичинек суулар тыйызап, соолып, киртип јат. Агаштар астаганынаҥ улам суулардыҥ эрозиязы кӧптӧйт, суулар соолот. Кӧп тоолу кичинек кӧлдӧргӧ јон јаткан јерлердиҥ хозяйственно-бытовой суузы кирип, мал азыраган комплекстердиҥ ӧтӧги база киртидет.
Бир канча јон јаткан јерлерге радиация каршузын јетирген деп, Семипалатинскте ядерный јуу-јепсел ченеерде, окылу јетирӱ болгон.
Корулу јерлери
Эмдиги ӧйдӧ улустыҥ ээлемдеринеҥ ар-бӱткен солынып, озогызына кӧрӧ чек башка болуп барат. Аҥ-куш ла ӧзӱмдердиҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерин корулап, чеберлеп аларга Корулу јерлер эдери керегинде ӱлекерлер: Особоохраняемые природные территории России (ООПТ): заповедниктер, национал парктар, заказниктер, ар-бӱткенниҥ кереестери.
Кырайдыҥ јеринде 51 Ар-бӱткенниҥ кереези, ар-бӱткен парк «Ая», Тигиректе заповедник ле 35 заказник: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Корулу јерлердиҥ текши площади 725 тыс. га, кырайдыҥ јериниҥ 5 %-ти, (телекейлик стандарт: регионныҥ текши јериниҥ 10 %-ти болор учурлу), текшироссиялык кӧргӱзӱ аайынча бу ас, биосферада ландшафтно-экологический равновесиени тударга.
Алтай кырайда 100 кире ар-бӱткенниҥ кереестери, олордыҥ 54-и геологический, 31-и суу, 14-и ботанический ле 1-зи комплексный. Эмдиги ӧйдӧ ӧзӱмдердиҥ ареалы ла ас тоолу, јоголорго једе берген тындулар јарталган, ол јерлерде Корулу јер деп статус јок.
Алтай Туулу округ
Оп сууныҥ бажы јакалай јерге ле Алтайдыҥ кырларын эдектей орустар XVII-чи чактыҥ экинчи јарымында келип баштаган. Јаш-Тура ла Белоярскта шибее джунгар кӧчкиндердеҥ коруланарга тудулган кийнинеҥ (1709,1717), кӧчкиндер кӧптӧй берген.
Бу ла ӧйдӧ Алтай јаар руда табар бедреништӱ амадулу геолог-партиялар аткарылган, баштапкылардыҥ тоозында адалу-уулду Костылевтор болгон. Кийнинде олордыҥ тапканыла уралдыҥ заводчиги Акинфий Демидов тузаланган. 1730-чы јылдарда Барнаул суу Опко киргениниҥ јанында јурт тудулган, јурт Демидовтыҥ Барнаульский сереброплавильный заводы болгон, јуртты Барнаул деп адаган. 1771 јылда Барнаул кала деп статус алган, онойдо ок Алтай кырайдыҥ тӧс калазы деп статусты 1937 јылда алган.
XVIII-чи чактыҥ экинчи јарымында Колывано-Воскресенский горный округ тӧзӧлгӧн, бастыра јери јаба алза эмдиги Алтай кырайдыҥ, Новосибирский ле Кемеров областьтардыҥ, Томский область ла Кӱнчыгыш-Казахстанский областьтыҥ јери кире болгон, текши јери 500 тыс. км², эл-јонныҥ тоозы 130 муҥ кижи.
Демидов божогон кийнинде, алтайда заводтордыҥ ээзи Император боло берген, рудниктерди, јер ле агаш-таш јанынаҥ башкаруны Кабинет эткен, ол Санкт-Петербургта болгон. Јеринде башкаруны горный офицерлер эткен. Производствоны унтер-офицерлер ле техниктер башкарган, олордыҥ ортозында јайалталу мастерлер ле изобретательдер И. И. Ползунов, К. Д. Фролов, П. М. Залесов, М. С. Лаулин ле о.ӧ. болгон.
Округтыҥ тӧс ууламјызы Горная промышленность, крепостной правоны 1861 јылда айрыыр тушта, эконом кризис болгон, 1870-чи јылдардаҥ баштайла заводтор убыточный болуп, чактыҥ учында бастыразы јабылган. Је алтын казатан иштер алдында ла бойы иштеген, олордыҥ кӧп сабазы золотопромышленное акционерное общество «Алтай» Октябрьский революцияныҥ кийнинде (1917) национализацияга јетире болгон.
XIX-чи чактыҥ ала эмдиги Алтай кырай ла Республики Алтай Том-Тура губернияныҥ јерине кирген. Табынча регионныҥ экономиказы јурт ээлемге кӧчкӧн. Зерновой культураларла (арба, сула, арыш) кожо картошко ӧскӱпиш ле адару тудары кожулган. XX-чи чактыҥ бажында баштапкы јерге сарју эдери, сӱт алары, мал азыраары чыгат. Алтай сарју Кӱнбадыш Европаныҥ ороондоры јаар экспортко аткарылган.
XIX-чы чактыҥ учында округтыҥ тӱндӱк келтейиле Транссибирский магистраль тудулып барган, 1915 јылда Алтайская железная дорога (1915) бӱткен, Ново-Николаевск (Новосибирск), Барнаул ла Семипалатинскти колбогон (Семей).
Суу-транспорт кӧндӱгип баштаган. Столыпинниҥ јер-реформазы Алтай јаар ууланган кӧчкиндерге јарамыкту болгон, кырайдыҥ ӧзӱми јаранган.
Совет ӧй
Россияда 1917 јылдыҥ Революциязы ла Граждан јуу Алтайда Совет јаҥды тургускан. июле 1917 јылдыҥ јаан изӱ айында Алтай губерния тӧзӧлгӧн, тӧс јери Барнаулда, 1925 јылга јетире болгон. 1925 јылдаҥ ала 1930 јылга јетире Сибирский кырайга кирген (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала), 1930 јылдаҥ 1937 јылга јетире Западно-Сибирский кырай (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала). 1937 јылда Алтай кырай тӧзӧлгӧн (тӧс јери — Барнаул кала).
Ада-тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, бастыра иштер. ӧскӧлӧндире солынган. Алтайга ороонныҥ кӱнбадыш јанынаҥ 100-теҥ артык эвакуировать эткен предприятиелер кӧчӱп келген, ол тоодо текшисоюз учурлу 24 завод. Бу ла ӧйдӧ кырай ороонныҥ ашла јеткилдеер тӧс јери болгон, ого коштой калаш, эт, сарју, мӧт, тӱкле ороонды јеткилдеген. Алтай кырайдыҥ јеринде 15 Соединение (военное дело), 4 полк ло 48 батальон тӧзӧлгӧн. Бастыра фронтко 550 муҥ кижи барган, олордыҥ 283 муҥ кижи јууда корогон ло сурузы јок калган.
Јууныҥ кийнинде јаҥы техника ла технологияларды текши тузаланары башталган. Кырайдыҥ промышленностиниҥ ӧзӱми ороон ичиндеги кӧргӱзӱлердеҥ бир канчага бийик болгон. Онойдо, «Алтайский тракторный заводто» 1950-чи јылдардыҥ ортозында СССР-да баштапкы салдаа эдер автомат-линия тургузылган, Јаш-Турада котельный завод тӱӱкиде баштапкы катап котлостроениеде котелдордыҥ барабанын эдер поточный линия тургускан, Барнаулда механический пресстердиҥ заводы јаҥы конструкция тургускан: чеканочный пресстер, давлениези 1000—2000 тонн. 1960-чы јылдардыҥ бажында кырайда РСФСР-да эдимдердиҥ ортодо 80 % -теҥ артык трактордыҥ салдаалары ла 30 %-теҥ артык кош тартар вагондор ло паровой котелдор чыгарып турган.
Ол ло тушта, 1950—1960-чы јылдарда кырайдыҥ кӱнбадыш келтейинде целинна јер кӧдӱрери деп иш башталган. Бастыра јаба 2,9 млн гектар јер кыралалган, 78 јаан совхозтор тӧзӧлгӧн. Бу јаан масштабту ишке туружарга Алтайга тоолу ла јылга 350 муҥга шыдар улус ороонныҥ башка-башка јерлеринеҥ (Москва, Санкт-Петербургта, Украина, Урал, Кубань) кӧчӱп келген, ол тоодо 50 муҥ. јиит специалисттер комсомол-путёвкала келген. 1956 јылда регион рекорд-тӱжӱм берген: 7 млн тоннадаҥ кӧп аш, ол учун кырай Ленинниҥ ордениле кайралдаткан. Ленинниҥ экинчи орденин Алтай кырай 1970 јылда алган.
1970—1980-чи јылдарда алдынаҥ бойы иштеп турган предприятиелер ле отрасльдардын ордына территориально-производственный комплекстер: аграрно-промышленный узлелдер, производственный ла производственно-билим биригӱлер тӧзӧлип баштаган. Рубцовско-Локтевский, Славгородско-Благовещенский, Заринско-Сорокинский, Барнаульско-Новоалтайский, Алейский, Каменский ле Јаш-Турада агропромышленный комплекстер ачылган. 1972 јылда строительство Алтай коксохимический завод тудулып баштаган, 1981 јылда баштапкы Каменноугольный коксты алган.
Эмдиги ӧй
1991 јылда Алтай кырайдаҥ Горно-Алтайский автономный область чыгала, алдынаҥ бойы Россия Федерацияныҥ субъекти: Республику Алтай боло берген.
СССР јоголгон кийнинеҥ кырайдыҥ экономиказы узак ӧйдиҥ кризисине кире берген, промышленностьто государственный заказтар јоголып, јуртхоз производство (рентабельный эмес) астам јок боло берген, кризис 2000 јылдарга јетире уулалган. Эл-јонныҥ мындый јӱрӱмле јӧп эмези, политикалык айалга, регионды узак ӧйгӧ Россияда «Красный пояс» деп адалган, башкару мында «сол» јандай болгон. 1996 јылда кырайдыҥ губернаторы болуп Суриков, Александр Александрович турган, ол сол политик окылу эмес лидер болгон, болушчызы Александр Назарчук Алтай кырайдаҥ Законодательный собраниезиниҥ башкараачызы боло берген.
2004 јылда Алтай кырайдыҥ губернаторы болуп јарлу эстрадалык ла киноныҥ актеры  Михаил Евдокимов јеҥӱ алган. Евдокимов, Михаил Сергеевич бӱдӱн јарым јылдыҥ бажында Јаш-Тураныҥ јанында кӧӧлӱктӱ јеткер болуп божогон. 2005 јылдаҥ 2018 јылга јетире регионныҥ јааны болуп Карлин, Александр Богданович иштеген. 2014 јылда губернаторлордыҥ талдаштарында ол јеҥӱ алган, Россияда алдаштарды ӧткӱрери 2004 јылда оркыктырылган. 2018 јылдаҥ ала Алтай кырайдыҥ губернаторы болуп Томенко, Виктор Петрович иштейт.
Эл-јон
Численность населения Алтайского края по данным Росстата составляет чел. . Плотность населения: чел./км2. Городское население: %.
Ук-калыктары
Алтай кырайда 100-теҥ артык укту улус јуртайт: 94 % орустар, немецтер (2 %), украиндер (1,4 %); арткандары — 3 %.
2010 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжыла ук-калыктарыныҥ тоозы:
Кудай јаҥы
Алтай кырайда кудайлык кӧп биригӱлер бар. Эҥ ле јааны: Орус православный серкпе. Католический ле лютеранский биригӱлер, 1960-чы јылдарда ойтодоҥ ижин баштаган. Бого коштой, башка-башка кудайлык јаҥду приходтор ло биригӱлер : пятидесятниктер, евангельских христиан-баптисттер, адвентисттердиҥ (седьмого дня), Христостыҥ серкпези, Кришнаныҥ бирлиги.
Башкарузы
Алтай кырайдыҥ башкарузыныҥ јааны болуп губернатор турат. Алтай кырайдыҥ — исполнительный органы, крайисполкомныҥ ордына турган.
Алтайское краевое Законодательное собрание 68 депутатту, 5 јылга эл-јон талдаган: бир бӧлӱги одномандатный избирательный округтарла, экинчизи партийный списокторло. Законодательный собраниениҥ башкараачызы — Романенко, Александр Алексеевич. 2016 јылдыҥ талдаштарында «Единая Россия» 44 јерди регионал парламентте алган; 6 кижи «Справедливая Россия» деп партиянаҥ; 8 — КПРФ, 8 — ЛДПР.
Маанызы
Алтай кырайдыҥ маанызы кызыл бӧс, кызыл чийӱлӱ агажактыҥ јанында, бу кызыл чийӱде аштыҥ сары, јурт ээлемниҥ темдек-сӱри. Мааныныҥ ортозында Алтай кырайдыҥ кебедели.
Кебелели
Алтай кырайдыҥ кебедели 2000 јылда јӧптӧлгӧн. Бӱдӱми француз геральдика куйакка тӱҥей, тӧзи бийигиниҥ сегис тогустыҥ бӧлӱги, куйактыҥ алды јаны сӱӱри. Алдында толыктары тегерийтилген. Тал тууразында чийӱ эки тӱҥей бӧлӱкке бӧлийт. Кебеделдиҥ ӱсти јанында оошкы фондо ыжы чоргып турган XVIII чактыҥ доменный печкези Алтайс кырайдыҥ тӱӱкилик темдеги. Кебеделдиҥ алдында кызыл фондо колыван вазалардыҥ кааны јажыл ӧҥдӱ ваза, эмди тергеелик Эрмитаж музейде. Кебеделдиҥ куйагын айландыра алтын аштыҥ веногы салынган. Венок оошкы лентала буулалган.
Администрациялык јерин бӧлӱгени
Региондо 12 кала, 1 ЗАТО, 59 аймактар (јурт јерде); Јон јаткан јерлер 10 муҥнаҥ артык улусту.
Бюджеди
2021 јылда Алтай кырайдыҥ бюджеди 123 822 млн салковойго пландалган, тузаланатан кеми 129 757 млн салковой.
Тергеелик тӧлӱзи 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине 1857 млн салковой, эмезе 3,1 % бойыныҥ кирелтезине кӧрӧ.
2020 јылда бюджеттиҥ кирелтези 134 281 млн салк. болгон, 125 проценти ол јылга кӧрӧ 60 020 млн салк, бу 4 процентке кӧп, ӧткӧн јылга кӧрӧ.
Јурт-ээлем
Алтай кырай Россияда эҥ ле јаан аграрный регион болуп јат. Мында аш, сӱт, эт, алып, сахарный свёкла, кӱнкузук, лён масличный, лён-долгунец, хмель, рапс ла соя ӧскӱредилер.
1954—1960 јылдарда кырайда 3 млн га целина јер кыралалган. Бӱгӱнги кӱнде бастыра јериниҥ кеми 16 млн га, оныҥ 40 % јери јурт ээлем тузаланышта. Экономикалык айалга коомойтыганыла колбой јурттоваропроизводительдер 125,3 муҥ. га пашняны кыралабайт, јер залежи болот. Алтай кырайда кырларлу да јер бар, онойдо ок чӧл лӧ агашту јер бар. Чернозем јер кӧп сабада 80 %. Текши јери 15799,6 муҥ. га. Кыралалган јер — 40,6 %. Сугарып турган јер 105,7 муҥ. га, олордыҥ 99,5 муҥ. га — пашняда. Региондо 8,5 муҥ. га састы кургаткан јер. Органический веществолор једишпейт, органический удобрениелер ас. Јӱк ле тал орто пашны фосфорло јеткилделет, ӱчинчи бӧлӱгине калий јетпейт, бастыра јерге азотный удобрение, цинк, сера, кобальт ла молибден јетпей јат. Подкислениени 15 % пашня алат, 600 муҥ. га пашня засоленный эмезе куӱурлу јер.
Бийский зонаныҥ јери јурт ээлем иштерге эҥ ле јакшы: Бийский, Зональный, Смоленский, Быстроистокский ле Троицкий аймактар, онойдо ок кырлардыҥ јанында аймактар: Красногорский, Алтайский, Советский ле Солонешенский. Мында чернозёмло бай почва, јут-чык јеткилинче тӱжет, је рельефте эби јок јерлер бар. Барнаулга јуук аймактарда јерле ишке јарамыктузы: Павловский, Калманский, Ребрихинский, Косихинский. Мында јер Бийский зонага кӧрӧ эмеш уйан, је јердиҥ чыгы база јеткилинче, рельеф јакшы. Чӧлдӧ аймактардыҥ јеринде мындый јарамыкту айалгалаы ас, је ондый да болзо аш ла сахарлу-свекла саларга мал азыраарга јарайт. Јурт ээлем иштерге тӱштӱктиҥ алды ла тӱштӱк-кӱнбадыш аймактардыҥ јери тыҥ ла јакшы эмес: Угловский, Михайловский, Егорьевский, Кулундинский аймактар, ондо улам сайын кӱйгектер болот, кургак изӱ салкындар согот, ковыль ӧлӧҥ јерди ӱрейт, суу да ырак. Кӱнчыгыш аймактар Тогульский, Ельцовский, Солтонский, Заринский кыра салар јери ас болуп, айландыра агаштарлу кырлар, тайга, састыган јерлер учун аш саларга ээлемдерге кӱч болот.
2010 јылда кырай Сибирский федерал округта јурт ээлем продукцияла баштапкы јерде болгон. Эт, сӱт, јымыртка берери кӧптӧгӧн. 2020 јылдыҥ турултазыла јуртээлем производствоныҥ јылдык индекси — 108,5 %.
Алтай аграрийлер аш садарыла тӱжӱм јок то јылда акчаны иштеп аладылар. 2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ бажында арбаныҥ баазы (3-чи класс) бир тонна учун 15-16,5 муҥ салковой болгон, алдында јылда оныҥ баазы јӱк ле 11 муҥга арайдаҥ једип турган болгон. Гречиханыҥ баазы 1,5-га кӧдӱрилген — тонна учун 35-37 муҥ салковой, алдында јылдыҥ 22-24 муҥ салк. баазына кӧрӧ. 2020 јылда агропредприятиелердиҥ једими 18 млрд салковойды ажар, ол јылга кӧрӧ 40 % бийик, аш ӧскӱреринеҥ келген једим. Субсидияларды чотко алза, рентабельности (сельхозпредприятиелердиҥ) 30 % (2019 јылда 22 % болгон, ӱстӱги бажы 2016 јылда 26,1 %).
2020 јылда алган једим +143,3 млрд салковой. Чистая прибыль составила +18млрд р
Мал-аш ӧскӱрери
2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде јаба 690,8 муҥ. тумчук (3,9%-ке ас), олордыҥ 292,6 муҥы уйлар (2,6%-ке), чочколор – 408,4 муҥ тын (6,0%-ке ас), кой ло эчки  – 182,5 муҥ. тын (11,9%-ке ас). Мал-аштыј текши тоозын алза, 41,0%-ти соок тумчуктузына келижет, 58,4% – чочколор, 76,6% – кой ло эчки. .
Алтай кырай Россия ичинде региондордыҥ ортозында соок тумчукту малдыҥ тоозыла (705,6 муҥ тын) бежинчи јерде турат, сӱт берериле 4-чи јерде. Сӱттиҥ берилген кеми 1210 муҥ. тонна (100,5 %, 2019) , мал-аш ла куштарды этке табыштырганыла 276 муҥ. тонна (101,1 %, 2019), јымыртка — бштапкы карап 1 млрд (101,6 %).
Промышленность
Промышленностьто тӧс јерде машиностроение (гусеничный тракторлор, салдалар, паровой котелдор ило кош тартатан вагондор, дизельный двигательдер, шиналар, кузнечно-прессовый машиналар, буровой станоктор, трактор ло кӧӧликтерге генераторлор). Оборонный комплекске база кӧп продукция эдилет. . Јаан јерди курсак-тамак эдер промышленность алат, аштаҥ эдилген курсак, эт-сӱттеҥ јазалдар, аракы ла алкогольный эмес продукция.
Эҥ јаан деген предприятиелер: ПАО «Алтайский моторный завод», ПАО «Барнаултрансмаш», ООО «Барнаульский завод механических прессов», ПАО «Алтайский вагоностроительный завод(Алтайвагон»), ПАО «Алтайкокс», ПАО «Иткульский спиртзавод», АО «Федеральный научно-производственный центр «Алтай»|ФНПЦ „Алтай“», ЗАО «Эвалар», ФКП «Бийский олеумный завод»
Јаш-Тура кала ӧзӱминде инновационный стратегиялу билимград оборонный тӧс јерлӱ, нанатехнологияларлу учун, мында, Алтайский биофармацевтический кластер бар, тӧс инновационно-стратегический амадузы  тергееге импортло келип турган эмдердиҥ ордына бойындыйин эдери.
Энергетика
Кырайдыҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине электроэнергетика јаан салтарын јетирет. Јаан учурлузы, тӧзӧлгӧзи тепловой электростанциялар: Барнаулда: Барнаульская ТЭЦ-2 ле Барнаульский ТЭЦ-3, Јаш-Турада: ТЭЦ, Рубцовскта: ТЭЦ озогы тракторный заводтыҥ. Олор ташкӧмӱрле иштейт, Кузнецкий месторождениениҥ, Нерюнгриниҥ месторождениезиниҥ таш кӧмӱриле, Канско-Ачинскийдиҥ, котельныйлар дезе мазутла иштейт. Ар-бӱткенниҥ газы келгениле, кезик котельныйлар газ-одыруга кӧчкӧн (Барнаул — Бийск — Белокуриха деп линияла).
Кырайда бастыра энергияныҥ јӱк ле тал ортозы эдилет, артканын Объединённая энергосистема Сибири берип јат.
Саду
Внешнеторговый оборот Алтай кырайдыҥ 2009 јылда тышсадуобороды бир јылга 1 124 449,9 муҥ. доллар США ла по 2008 јылга кӧрӧ 43,1 %-ке астайла, је бу ла ӧйдӧ экспорт 764 080,2 муҥ. доллар болгон (57,2 % 2008 јылга кӧрӧ), импорт — 360 369,7 муҥ. доллар (56,1 % 2008 јылга кӧрӧ).
Регионныҥ јаантайынгы партнерлоры СНГ-ныҥ ороондоры 2008 јылда Казахстан, Украина, Узбекистан, Таджикистан, Киргизия, Туркмения, Азербайджан, ырада ороондордоҥ: Бельгия, Иран, Китай, США, Германия, Афганистан, Монголия, Италия ла Япония. Садуда Арасей ичинде јаантайынгы партнерлоры: Кемеровский область, Омский область, Липецкий область, Новосибирский область, Свердлов область, Челябинск область ла Иркутск областьтар, Москва кала ла Республика Башкортостан. Тышэконом иштиҥ эрчимдӱ туружаачылары: компаниялар «Алтай-кокс», «Алтайвагон», «Барнаул станкостроительный завод», «Кучуксульфат», «Алтайский шинный комбинат», «Эвалар», «Алтай-форест» ле «Валерия». Садуга не барат: Каменноугольный кокс, пиломатериалдар, котельный оборудование, вагондор, кулур, алюминиевый сплавтар, охотничий ле спортив патрондор.
Садуныҥ кӧп јармызы аш садары болуп јат. Одним из крупных Јаан экспортёрлордыҥ бирӱзи «Алтай теермен», ол 2008 јылда тӧзӧлгӧн, биригип, телекейлик рынокко чыгарга
Розничный садуныҥ рыногында јербойыныҥ компаниялары иштейт «Аникс», «Форне», «Детский мир (бир тизим магазиндер)», «Лента», «М.Видео», «Мария-Ра», «Новэкс»,, «Сибвез», «Спортмастер», «Холидей Классик», «Эльдорадо».
Туризм
В последние годы в экономике Калганчы јылдарда Алтай кырайдыҥ экономиказында туризмниҥ учуры јаанаган. 2010 јылда 9 айдыҥ туркунына регионго 950 муҥ кижи келип јӱрген, олордыҥ 60 муҥы — ӧскӧ ороондордыҥ улузы. Алтай кырайга 2010 јылда 35 %-ке кӧп туристтер келген (2009 јылга кӧрӧ) — бу 1,1 млн кижи. Кырайда федерал учурлу курорт бар, Белокуриха, развиваемые туристско-рекреационные зоны «Бирюзовая Катунь» ла «Сибирская монета (ойын зона)». Кырайда база ӧскӧ јарлу јеолер: кӱнбадыш јанында тусту кӧлдӧр (Яровое, Завьяловский аймак),(Алтайский аймак, Курьинский аймак, Змеиногорский аймак).
Экономиканыҥ баш управлениезиниҥ јетиргениле, Алтай кырайда 2010 јылда 770 турист предприятиелер иштейт, ол тоодо 545 коллективный акча салынган биригӱлер, улус токтоор јериниҥ текши тоозы — 45 муҥ. Олордоҥ јыл айландыра амыраар јерлӱзи — 17 муҥга шыку, 41 санаторно-курортный учреждение, 9 муҥ јерлӱ.
Транспорт
Алтай кырайда темирјолдор бар. Олордыҥ текши узуны 1803 км. 866 км — темирјол промышленный предприятиелердиҥ. Революциядаҥ озо ӧйдӧ Барнаул — Семипалатинск деп узуны 650 км, Барнаул — Јаш-Тура узуны 150 км деп темир6олдор болгон. 1945 јылга јетире Славгород — Кулунда — Павлодар ла Локоть — Усть-Каменогорск деп магистральдар тудулган, јууныҥ кийнинде јылдарда — тӱштӱк-сибир участокто (Кулунда — Барнаул — Артышта) ло ортосибирский (Барнаул — Камень-на-Оби — Карасук) деп направлениелер ачылган.
Кырайдыҥ эҥ узун темирјолы — Турксиб, бу јолло транзит кош Россияныҥ кӱнчыгышјанынаҥ Орто Азия јаар барат. Тӱштӱк-Сибир магистральла транзит кош  Россияныҥ кӱнбадыш јанына ла Казакстанныҥ ортозына једет. Эҥ јаан темирјол станциялар: Алтайский, Барнаул, Јаш-Тура, Кулунда, Рубцовск, Алейский. Јаш-Тура — Улалу деп темирјол тудуларга темдектелет.
Кӧӧлик јолдордыҥ узуны 15,5 муҥ км. Бастыра аймактардыҥ тӧс јерлери Барнаулла кӧӧлик јолдорло колбу тудат. Кырайдыҥ јериле федерал трассалар ӧдӧт: Р-256 «Чуйдыҥ трагы» Новосибирск — Јаш-Тура — Монгол јериле тергеелик кыйу, А-322 Барнаул — Рубцовск — Республика Казахстанла тергеелик кыйу. Эл-јон транспорт 78 % јон јаткан јерлерге јӱрет. Трамвай ла троллейбустар Барнаулда иштейт ( Барнаульский трамвай, Барнаульский троллейбус), Јаш-Тура (Бийский трамвай), Рубцовскто (Рубцовский троллейбус). Автоперевозканыҥ рыногында 12,5 муҥ (2006) предприятие иштейт, 886 маршрутту, 220 — калада, 272 — калага коштой јерде, 309 — јон јаткан јерлер ортодо. Ого коштой, 8 автовокзал ла 47 улус отурар станциялар.
Барнауда аэропорт ороонныҥ 30 калазыла колбу тудат. Јаш-Турада аэропортты орныктырар деп план бар. Бӱгӱнги кӱнде Рубцовский аэродром иштебейт деп јетирӱ бар.
Керептер јӱрер линиялардыҥ узуны 650 км, (2020 јылда)ол сууда јолдордыҥ 450 км-и улай ла иште. Кырайдыҥ алтынчы бӧлӱги суу-транспортло јеткилделет, кайда да 1 млн кижилӱ. Судоходство развито по рекам Оп ло Бий сууларла керептер јӱрет (Јаш-Турага јетире), Кадынла (Шульгинкага јетире). 1950-чи — 1980-чи јылдарда кичӱ-судоходство  Чумышла (Тальменкага), Чарышла (Калманкага) Алейле (Усть-Алейкага) иштеген. Коштыј бӱдӱми: строиматериалдар ла ташкӧмӱр. 1990-чы јылдардыҥ ортозына јетире сӱреен кӧп аш тартатань болгон, онойдо ок агаш. Сууларда пристаньдар ла суу-вокзалдар (Барнаул, Камень-на-Оби) бар. Тӧс порттор: Јаш-Турада ле Барнаулда. 2020 јылда керектиҥ аайыла 30 буксирный кереп иштеп јат (тип РТ).
Билим ле ӱредӱлик
2020 јылдыҥ бажында Алтай кырайда 35 ӧмӧлик башка-башка билим, проектный ла шиҥжӱ иштер эдип турган.
Јаан деген университеттер ле институттар Барнаулда. Олордыҥ тоозында, Алтайский государственный университет, Алтайский государственный технический университет, Алтайский государственный аграрный университет, Алтайский государственный медицинский университет, Алтайский государственный педагогический университет, Алтайский государственный институт культуры, Алтайская академия экономики и права, Алтайский экономико-юридический институт, Алтайский институт финансового управления ла Барнаульский юридический институт МВД России.
Оноҥ ӧскӧ, филиалдар ла представительстволор: Финансовый университет при Правительстве Российской Федерации (2014 јылга јетире Всероссийский заочный финансово-экономический институт болгон), Российской академии народного хозяйства и государственной службы, Алтайский институт экономики Санкт-Петербургской академии управления и экономики, Ленинградский государственный университет имени А. С. Пушкина (Ленинградского государственного областного университета), Московский государственный университет культуры и искусств, Барнаульский филиал Современной гуманитарной академии.
Барнаулда 11 Проектный институт ла проектно-изыскательный институттар ла олордыҥ филиалдары, 13 научно-исследовательский институт.
Барнаулдыҥ НИИ-лериниҥ ортозында бойыныҥ ууламјызында лидер болуп тургандары: НИИ садоводства Сибири им. М. А. Лисавенко, каланыҥ эмеш бийик јеринде дендрарийлӱ), Институт водных и экологических проблем СО РАН, Алтайский научно-исследовательский институт технологии машиностроения, Алтайский НИИ сельского хозяйства, Алтайский НИИ водных биоресурсов и аквакультуры, Сибирский научно-исследовательский институт сыроделия.
Вузтарда ла научно-исследовательский ӧмӧликтерде 3700 кижи иштейт, олордыҥ тоозында 250 доктор наук ла 1500-ке шыку билимниҥ кандидаттары.
Алтайский государственный технический университет ичинде Алтайский технополис ачкан, онызы наукоёмкий производстволордыҥ предприятиелериле иштейт. Алтайский государственный университет науковедениениҥ ле глобалистиканыҥ НИИ-зин ачкан.
Барнаулда планетарий — Россияда эҥ баштапкылардыҥ бирӱзи, 1950 јылда ачылган. 1964 јылда планетарийдиҥ залында «Малый Цейсс» деп аппарат тургузылган (немец фирма Carl Zeiss Jena).
Јаш-Турада Алтайская государственная академия образования имени В. М. Шукшина (АГАО) иштейт, Јаш-Турада технологический институт АлтГТУ, Институт проблем химико-энергетических технологий Сибирского отделения Российской академии наук (ИПХЭТ СО РАН]]). Эмдиги ӧйдӧ бу кала Россия Федерацияда эҥ ле јаан (улустыҥ тоозыла) наукоград болуп јат. Калага Российский Федерацияныҥ наукограды деп статусты Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ  от 21 ноября 2005 јылда кӱчӱрген айда чыккан јӧби аайынча (№ 688) берилген, 2011 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29 кӱниниҥ  № 216 темдектӱ јӧбиле уулалткан. Бийск Барнаулла теҥ тай кырайдыҥ јаан учурлу научно-образовательный тӧс јери болот. Мында билим потенциал јуулган: бийикквалифицированный кадрлар, эмдиги ӧйдиҥ технологиялык ла экспериментал базазы, социально-производственныя инфраструктура. Калганчы беш јылга каланыҥ бийик ӱредӱлӱ заведениямелери 197 инновационный проект бичиген «касающихся разработки боевых частей обычного снаряжения, развития и синтеза высокоэнергетических соединений, лекарственных и биологически активных субстанций, создания новых материалов, в том числе композиционных, теплоизоляционных, полимерных композиций, микромодифицированных нанодисперсными фазами, получения сверхтвёрдых материалов в кавитирующих средах и др».
Рубцовскта Рубцовский индустриальный институт АлтГТУ иштейт, Рубцовский институт АлтГУ ла Рубцовский филиал Университета Российской академии образования база мында.
Кӱӱ
Јаҥжыккан национал кӱӱ-культура тӱштӱк аймактарда куманды калыктыҥ кӱӱзинде, онойдо ок орус кӧчкиндердиҥ кӱӱлеринде кӧрӱнет. Барнаулда Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии ле государственная филармония Алтай кырайдыҥ иштеп јат.
Театр
Кӧп саба театрлар Барнаулда. Крупнейшие из них, Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии, Алтайский краевой театр драмы им В. М. Шукшина, государственный молодёжный театр Алтая. Јииттердиҥ экспериментал театры — «Калейдоскоп» деп театр-студия, студенческий театр «Пристройка» ла Театром теней. Јаш-Турада 1939 јылда тӧзӧлгӧн Јаш-Тураныҥ городской драматический театры иштейт. Рубцовскта драматический театр 1937 јылда ачылган.
Фестивальдар
1976 јылдаҥ ала Барнаулда, Јаш-Турада ле Сростки јуртта «Шукшинские чтения» деп  фестиваль бичиичиниҥ, актёр ло режиссёрдыҥ эземине учурлалган, јаҥжыгып ӧткӱрилет.
2006 јылдаҥ ала Верх-Обское јуртта (Смоленский аймак), Јаш-Тураныҥ јанында јылдыҥ ла Евдокимов Михаил Сергеевичтиҥ эземине учурлаган межрегиональный албатылык фестиваль ады «Земляки», (1992 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире культурно-спортивный байрамды Михаил Евдокимов бойы ӧткӱрген). 2009 јылдаҥ ала фестиваль текшироссийский статусту.
Спорт
Алтай кырай учун маргаандарда кӧп сабада Барнаулдыҥ командалары туружат: хоккейный клуб «Алтай (хоккей клуб)» (баштапкы лига; алдында ӱстӱги лигада «Локомотивте» болгон), «Мотор (хоккейный клуб, Барнаул)», футбольный клуб «Динамо (футбольный клуб, Барнаул)» (экинчи дивизион Россияда, футболло), футбольный клуб «Полимер» (ӱчинчи дивизион Россияда), волейбольный клуб «Университет» (лига А), Ӱй улустыҥ клубы ӧлӧҥдӧ хоккейле, «Коммунальщик (хоккейный клуб)», команда баскетболло «Алтайбаскет» ле о.ӧ. Бийскте алдында футбольный клуб «Прогресс». В настоящее время в третьем дивизионе России выступают бийский «Строитель» болгон, Рубцовскто «Торпедо (футбольный клуб, Рубцовск)», команда «Полимер» Барнаулдаҥ ла јииттердиҥ «Динамодо составы». Любительский ӧмӧликтердиҥ чемпионаттары баскетболло, хоккейле, футболло ӧдӧт, онойдо околимпиадалар болот јуртспортчылар ортодо. 2004—2005 јылдарда футболло Россияныҥ командазыныҥ капитаны Смертин Алексей Геннадьевич Барнаулда чыккан, мында футбол ойноп баштаган. Мында ол футболло олимпийский резервтиҥ детско-юношеский школын (СДЮШОР) тӧзӧгӧн.
Алтайдыҥ спортсмендеринеҥ Котова Татьяна Владимировна (кӱлер приз Јайгы Олимпий ойындар 2000 ла Јайгы Олимпий ойындар 2004, узунына калыыры), Клевченя Сергей Константинович (мӧҥӱн ле кӱлер приз Кышкы Олимпий ойындар 1994 конькобежным спорт), Алексей Тищенко (алтын медаль Јайгы Олимпий ойындар 2000, бокс)о.ӧ. Бастыра ӧйгӧ 1952 јылдаҥ 2008 јылга јетире кышкы ла јайгы олимпиадаларда Алтай кырайдыҥ спортчылары 8 алтын ла, 10 мӧҥӱн, 4 кӱлер медаль ойноп алган .Кӧп саба спортивный инфраструктура регионныҥ јаан калаларында: Барнаулда ''Дворец зрелищ и спорта имени Г. С. Титова'', Оп (спортивный комплекс), стадиондор, спортзалдар, эжинер бассейн, Алтай краевой ипподром, чанаа базалар, Тирлер (стрельбище); Славгородто (Россия), Заринскте ле Бийскте спорткомплекстер ле јаан эмес футбол стадиондор.
Телевидение
Цифровой эфирный телерадиовещание  DVB-T2 деп форматта Алтай кырайда Алтайский краевой радиотелецентр (РТРС «Алтайский КРТПЦ») филиалла ӧткӱрилет. Филиал 97,75 % эл-јонды 20 кире акча тӧлӧбӧс цифровой эфирный телеканалдарла јеткилдейт: Первый канал (Россия)‎, Россия-1, Матч ТВ, НТВ, Пятый канал (Россия), Россия-24, Россия-24 К‎, Карусель (телеканал), Общественное телевидение России, ТВ Центр‎, РЕН ТВ, Спас (телеканал), СТС, Домашний, ТВ-3, Пятница!П, Звезда (телеканал), Мир (телерадиокомпания), ТНТ, Муз-ТВ ла радиостанциялар «Радио России», «Маяк (радиостанция)», «Вести ФМ».
2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай кырайда федеральный телеканалдарды бу форматла кӧргӱзерин токтоткон. Регион бӱдӱнге цифровоей телевещаниеге кӧчкӧн (общероссийских обязательных общедоступных телеканалов).
Моты-Оозыныҥ јурт јеезези
Моты-Оозыныҥ јурт јеезези (Усть-Мутинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Моты-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Моты-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Кан-Оозы аймактыҥ тӱндӱк јанында, текши јери 27800 га. Јеезениҥ јери Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Мотыныҥ суузыныҥ, Тектен ле Келейдиҥ суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 953 метрге бийик. Јурт јеезеде айры јолдор, боочылар бар: Келейдиҥ, Јалаҥыйдыҥ, Јалаҥый-Бажыныҥ боочылары. Јеезениҥ јериле Кан-Оозы — Солонешный деп Алтай кырайла бириктирип турган регионал учурлу кӧӧлик јол ӧдӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 876—982 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 970 кижи болгон, олордыҥ алтайлар,орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Коми Республика
Коми Республика ― Арасей Федерацияга кирип турган субъект. Тӧс калазы — Сыктывкар.
Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези
Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези (Черноануйское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чаргы-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезиниҥ јери Алтай кырайдыҥ Солонешный аймагы барып јаткан јолды јакалай барат. Јурттыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Тураты деп јурт, тӱштӱк-кӱнчыгыш јанындӧӧн Кара-Коол ло Моты-Оозыныҥ јери. Ануйдыҥ сындарынаҥ аккан суулар Јаш-Тура келтейиндӧӧн агып барат. Јеезениҥ јеринде кырларда куй таштар бар, мында атка чыккан «Денисовы пещеры». Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 711—895 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1215 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Бий (суу)
Би́й сууныҥ экинчи ады Ӧӧн Бия — Россия тергеезинде Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында Алтын-Кӧлдӧҥ чыгара аккан суу. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанынаҥ Бий (Ӧӧн) суулар биригеле, Оп (орустап Обь) суу боло берген. Бий сууныҥ узуны 301 км. Агыныныҥ текши јери — 37000 кв.км. Алтай Республиканыҥ, Сибирдиҥ, Россияныҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи.
Чуйдыҥ чӧли
Чу́йдыҥ чӧли — Чуйская степь Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде јадат. Алтайдын тӱштӱк-кӱнчыгыш јынында Чуйдыҥ суузыныҥ ӱстӱги агынында јадат. Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱститнде јадат. Курайдыҥ, Чуйдыҥ, Сайлугемниҥ, Чихачёвтыҥ, Аккемниҥ, Ирбистӱниҥ сын тайгалары чӧлди эбиреде курчаган.
Јердин аайы
Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱстинде јадат.
Бий (суу)
Физико-географиялык темдектери
Узуны — 301 км, агыныныҥ текши јери — 37 000 км². Алтын-Кӧлдӧҥ (Телецкое озеро), Кадынла биригип, Оп боло берет. Бийдиҥ суузы кӧлдӧҥ чыгара агала Сарыкӧкши суу кожылган јерге јетире ару ла соок суулу (10-15 °C),је алтыгы агынында суузы јетире ле јылый берет.
Чуйдыҥ чӧли
Климады
Чуйдыҥ чӧлиниҥ климады кезем континентал. Туулу Алтайда бу чӧл эҥ ле кургак, эҥ ле соок јер. Бир јылда соок јок кӱндери 50-60 кӱн. Кош-Агаш аймакта чаган айдыҥ орто температуразы — −32 °C, јаан изӱ айда — +13,8 °C. Ортојылдык температура — −6,7 °C, кезик јылдарда эҥ соок кӱндерде температура −62 °C болот, јайгыда дезе, +31 °C градуска једет. Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 80—150 мм кире болот. Ӧткӱре соок климат учун чӧлдӧ јер 15—90 метрге јетире тоҥуп калат.
Гидрологиязы
Кызылшыҥ ла Јӱстытыҥ суулары Чихачёвтын сындарынаҥ чӧлди тӧмӧндӧп, Чуйдыҥ суузы болуп агат (Чуй Кадынга кирет). Чаган-Узунныҥ суузы тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Чуйга кирет. Бу эки суу Чуйдыҥ чӧлинде токуналу болуп агат. Чӧлдӧ кӧп кӧлдӧр бар. Кезигиниҥ тереҥи 5 метр, кезиги тайыс, тӱби јалбак ла тӱс. Кӧлдиҥ ӱсти (площади зеркала) 100 м² ала 1 км² јетире. Чуйдыҥ чӧлинде кӧп кӧлдӧриниҥ суузы тусту, је кезиги тусту эмес, карбонатту, сульфатту, хлоридту. Кӧп кӧлдӧрдӧҥ суу чыгара акпайт. Геологиялык шиҥжӱлердиҥ турултазыла кезик кӧлдӧрдӧ минералду, эм-том болгодый балар ла балкаш (иловые отложения, относящиеся к лечебным минеральным грязям) табылган. Мындый ок балкаш Хакасияда Утичье-3 деп кӧлдӧ база бар, оны «Озёра Шира» деп курортто текши тузаланат
Бий (суу)
Физико-географиялык темдектери
Суула спортчылар, туристтер сплав ӧткӱрет, категория сложности II (байдаркалу лакатамаранду, сууныҥ бажынаҥ ала Верх-Бийскке јетире бир канча бозоголор (пороги) бар 1 метр ле оноҥ до бийик валдарлу . јаан бозоголоры: Юрток, Пыжыныҥ, Кебезенниҥ, Сарыкӧкшиниҥ, Турачакта Кипяток деп бозого. Удаловка јуртта калганчы бозого. Сууныҥ агыныныҥ тӱргени 1-1.5 м/с, Јаш-Турага јетире јаан-јаан сай таштарлу тӱбинде ле јарадында.
Чуйдыҥ чӧли
Аҥ-куштары
Чуйдыҥ чӧлиниҥ аҥ-куштары јӱзун ле јӱӱр, је бир канча аҥылузы бар. Мында Алтай Респуликанын Кызыл бичигине кирген маны (дикая кошка манул) деп тынду јӱрет. Кырса тӱлкӱ јыҥыс ла бу чӧлдӧ бар. Бу јердиҥ кату климадына ӱренип калган кӧп тоолу тарбаган, ӧркӧ, борсык ла чычкандар: сыгырган, камак ла оноҥ до о.ӧ. бар. Улус азыраган тындулардаҥ Чуйдыҥ чӧлинде тӧӧ лӧ сарлык бар. Чӧлдиҥ кӧлдӧринде кӧп тоолу сугуштар бар, каа-јаа коокый кас, куу бар. Сууны јаратай турна ла каркыра (журавль красавка), сас ӧртӧк, ак јелечи јӱрет. Ачык ак јалаҥдарында талеҥко, бӧбӧлјин (јаман куш, ӱзӱт куш, удод), каргаа, саҥыскан бар. Бийиктей јерлерде кара тас, ала ылаачын (балобан) бар, бу куштар Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Мындагы сууларда кӧп балыктар бар, ол тоодо чараган, јылмай, осман. Чӧл јерде јылан ла келескенниҥ башка-башка бӱдӱмдери бар.
Ӧзӱмдери
Бу чӧлдиҥ кату климадына ӱренип калган, соок ло чык јок куру јерлеринде бир канча ӧзумдер таркаган: тайалар ла јыралар, карганаа, кыйгак ӧлӧҥ, баргаа, ийт-тырмак, кулузун, кылганак.
Бий (суу)
Гидрологиязы
Бийдиҥ суузына кӧп лӧ сабада кайылган кардыҥ суузы ла јаҥмырдыҥ суузы кожулат. Кӧп суу Алтын-Кӧлгӧ кирген Чолушманныҥ суузынаҥ. Кирӱ суу Бийде узак болот. Јыл туркунына 477 м³/с кире суу ӧдӧт (Јаш-Тура каланыҥ јанында). Сууныҥ бажында тош кӱчӱрген айдыҥ учында тура берет, кезикте јаҥар айдыҥ бажында (сууныҥ кезик јери тоҥбой до турат, кандый бир јылда), сууныҥ алтыгы агынында тош кӱчӱрген айдыҥ учында тура берет; кандык айдыҥ башталганында тош сууныҥ бажында тӱжет, алтыгы агынында тош кандык айдыҥ ортозында тӱжет.