cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтай тил
Калганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М. И. Черемисина, А. Т. Тыбыкова, Н. А.Јайым, Л. Н. Тыбыкова, Н. Д. Алмадакова, Т. Е. Орсулова, Н. Н. Тыдыкова, Н. Р. Байжанова, А. А. Озонова, А. Р. Тазранова, С. Б. Сарбашева, А. Э. Чумакаев ле о.ӧ.
Ажуда
«Ажуда» — Оҥдой аймактыҥ газеди, 1991 јылдаҥ ала чыгып турган. Алтай ла орус тилле бичилет.
Тӱӱки
Ол ӧйлӧрдӧ газеттиҥ јаандары аймактыҥ Администрациязы ла Албатыныҥ депутаттардыҥ ӧмӧзи (Совет народных депутатов) болуп турган. 1993 јылда орток (общий) газеттиҥ тиражы 3000 муҥнаҥ артык болгон, газет бир неделеде эки кадап чыгып турган. Бир јылдыҥ газетти кычыратан базы 9 акча 36 копейка болгон. Редакцияныҥ ичинде бу ӧйдӧ 14 кижи иштеген.
Баштапкы газеттиҥ редакторы Виталий Челканович Мамыев болгон. Газеттиҥ адын бу кижи эрмектеген.
Баштапкы газеттиҥ номери јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда чыккан, бу номерде баштапкы статьялары мындый болгон: «Рыноктыҥ ажулары алдында», «Ачык јарык куучын», «Профсоюзтыҥ јӱрӱминен», «Снимите с глаз пелену», «Новое в работе профсоюзов», бу статьялардыҥ тӧс санаазы башка калыктардыҥ бирлик јуртаганы керегинде бичилген.
Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези
Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш - ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1778 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 771 кижи болгон, олордыҥ казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Адаров, Аржан Оинчинович
Биографиязы
Аржан Ажаров кичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде 1932 јылда Кайырлык јуртта чыккан. Областной школды божодып, 1952 јылда Л. В. Кокышев, Э. М. Палкинле кожо А.М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка кирген, 1957 јылда једимдӱ божодып јат (прозаныҥ чӱмдемел семинары, башкараачызы ― литературовед профессор Н. И. Замошкин).
«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспондентти болуп иштеген. 1967―1972 jj. редактор, оноҥ баш редакторы. Горно-Алтайсктагы бичик чыгартуныҥ баш редакторы. бичиичи биригӱниҥ литература аайынча консультанты (1985―1987), «ГТРК Туулу Алтайдыҥ» председатели (1987―1994), АР-дыҥ бичиичилер биригӱзиниҥ председатели (1994―2005), «Алтай Телекей — Мир Алтая» деп литература-кееркемел журналдыҥ тӧзӧӧчизи, баш редакторы (2001―2005).
Аржан Адаров 2005 јылда 72 јаштуда јада калган.
Јайаандык ижи
Баштапкы јуунтызы «Ырысту јӱрӱм» 1950 јылда кепке базылган. 25-теҥ ажыра ӱлгерлик јуунтылары чыккан: «Урсул» (1956), «Јӱрегимниҥ кожоҥы» (1958), «Кӧчкӱндер» (1966), «Алтын јерим ― Алтайым» (1976), «Тонйукук» (1971), «Улуска айткан сӧзим» (1981), «Јаҥарым мениҥ канадым» (1988) о.ö.
90-чы jj. сонеттер «Сӱӱштиҥ куулары» (1997), ӱлгерлик чӱмдемелдери: «Каан кызы јаражай» (1995), «Кӱл-тегинниҥ кӧлӧткӧзи» ле о.ö.
Ӱлгерлер ле кожо прозада база бичийт: куучындары «Бурылганы» (1960), «Тӱндеги јылдыстар» (1961); повесть «Амаду» (1964), «Јаан телекейге јол» (1979); роман «Ӧлӱмниҥ чаҥкыр кужы» (1993), «Јӱрек ӧртӧгӧн от» (2001).
2012 јылда очерктери «Кан-Куурай» кепке чыгат.
Драмада пьесалары «Саҥ башка кижи» (1983), «Абайымныҥ кижи алганы» (1986), «Ӧч»; трагедия «Каганаттаҥ ийген самара» (2000).
Аржан Адаров гран ажыра, орыс ла совет литератураныҥ классиктериниҥ чӱмдемелдерин эрчимдӱ кӧчӱрген: «Овод» Э. Л. Войнич (1960), «Страшная месть» Н. В. Гоголь (1962), «Чапаев» Д. А. Фурманов, «За свободу степей» И. Ессенберлин, «Отец и сын» Г. М. Марков, «Чактаҥ узун кӱн» (И дольше века длится день) Ч. Т. Айтматов ло ӧскӧлӧри.
Оныҥ чӱмделгези Союз ла гран ажыра кӧп тилдерле чыгып турган. 1971 јылда казах тилле «Алтайские мотивы» деп бичиги, 1983 јылда тыва тилле «Вечные горы» деп јуунтызы.
Салганду
Салганду (Салганда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Салганду, салкынду јер (с сильным ветром).
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кичӱ-Ыжы суу ла Ургун сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра јырс ла эткен кара јыш агаш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 439 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, булан, элик, аҥ, ак-кийик ле тооргыАлтай Республиканыҥ кызыл бичигине. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.
Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Кӧкчечек, Олјондо, Јажыл, Амыр-энчӱниҥ, Чарбай кобы, Кӱнет, Кырлу кош ором. Паспауулга јетире орык јол.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 64 кижи болгон, олордыҥ 30 % орус, 51 % туба ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Паспауулда.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Бел-Ажу
Бел-Ажу (Беляши ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Бел-Ажу место слияния рек, скрещивание дорог, перекресток.
Бел, арка сын.
Бел спина, хребет.
Ажу перевал.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Эре-Чуйдыҥ јурттарыныҥ бирӱзи. Бел-Ажуны айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ сындары, тайгалары, мӧҥкӱлердеҥ тӱшкен суулары: Аркыт, Јылаҥаш, Карагем, Кӧксу. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик.
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ де Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.
Аҥ-куштары
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ. .
Ӧзӱмдери
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Бел-Ажуныҥ, Берсимбаевтиҥ, Олјондо, Коткеновтыҥ, Мейрмановтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Наурызбайдыҥ, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1305 кижи болгон, олордыҥ 70 % казактар, телеҥиттер, орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> 2007 јылда Бел-Ажуда «Тюни» сууда кӱчи 630 кВт кире кичӱ-гидроэлектростанция тудулган.
Оҥдой
Этимологиязы
Оҥдой — Урсул сууныҥ оҥ келтейи, Оҥдой правобережье.
Онгэ — пещера, впадина; -дой — аффикс обладания;
Оҥдой — имеющий пещеры, впадины.
Географиязы
Оҥдой јурт Туулу Алтайдыҥ ортозында, Урсул ичи ӧзӧктӧ турат. Алтайдыҥ чике ле тал ортозында. Айландыра Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ сындары, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Чике-Таманныҥ, Себиниҥ боочылары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (балобан), боро ылаачын (кречет), мечиртке (сова), ылаачын (сапсан).
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Оромдоры: Оҥдой јурт республика ичинде јаан јурттардыҥ бирӱзи, 74 ором.
Телеҥит-Сары Токой
Этимологиязы
Телеҥит-Сары Токой тӱзедер керек гололедица.
Географиязы
Бу јурт Туулу Алтайтыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Ак-Алака, Сайлугем, Бертек, Кулгуты, Аргамӱы деген јаан сындардыҥ эдегинде, Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында, Чуйдыҥ суузы јарадында турат. Ырак јокто састу јерлер, кӧлдӧр. Айландыра јерлердиҥ алды мӧҥкӱ тошту, јайы-кыжы кумакла шуурып јадар, Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыш тыҥ јериле тӱҥейлеген. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ ыйык сындары чӧлди эбире турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Тӱштӱктей калка-монголдыҥ ла тана-тубаныҥ гран-кыйуларына јуук турат. Ыраак јокто Чуйдыҥ суузы агат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1778 метрге бийик.
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас, кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1600—1937 метрге бийик.
Телеҥит-Сары Токой
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.
Аҥ-куштары
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине». кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ. .
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ телеҥиттер, казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Телеҥит-Сары Токой
Ӧзӱмдери
Кош-Агаш аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер) кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Малсаковтыҥ, Мурзагуловтыҥ, Јаҥы, Тадыевтиҥ, Тӧс, Чалчибаевтиҥ, Самтаковтыҥ, Кордоевтиҥ, Самтаковтыҥ. Кош-Агаш — Телеҥит-Сары Токой деп регионал учурлу јол.
Бел-Ажу
Экономиказы
Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Туризм.
Телеҥит-Сары Токой
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 771 кижи болгон, олордыҥ 57 % алтайлар, 42 % казактар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Оҥдой
Јери ле јолдоры
Коштой деремнелер: Ӧлӧти, Шашыкман. Текши јери 13575,8 га. Јурт ажыра федерал кӧӧлик јол ӧдӧт. Р-256 темдектӱ «Чуйдыҥ трагы». Јурт Р-256 темдектӱ «Чуйдыҥ трагы» деп федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бастыра аймактарла, республикан тӧс калала, коштой региондорло колбу тудар эптӱ јолдорлу. Себиниҥ боочызына јетире 76 км. Чике-Таманныҥ боочызына јетире 26 км.
Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Тӱӱкилик бичиктерде јурттыҥ ӧзӱми Арасейдиҥ калыктары ла калка-монголдордыҥ ортозында саду тыҥыганыла колбулу деп берилет. П.Киприанов заимка туткан, оноҥ оруссып калган крестӱ алтай кижи А. С. Хабаров 1857 јылда мында баштапкы мӱргӱӱр тура туткан. Какорин деп саду ӧткӱрип турган кижи миссионерский тура туткан. Табынча бери Мыйту, Шабалин, Улалу јурттардаҥ крестӱ алтайлар кӧчӱп келгендер. 1861 јылда Оҥдойдо церковно-приходской школ тудулган, бери Томский губернияныҥ Супруненко деп губернаторы келип јӱрген, Туулу Алтайга улус кӧчӧри јанынаҥ сурактарды шиҥдеген. Оҥдой кӧчкӱндер экелетен 26 јурттыҥ тоозына кийдирилген. Ол ло ӧйдӧ Чуйдыҥ трагында орто Россиянаҥ крестьяндар кӧчӧтӧн јурттар темдектелген: Топучий, Туйакты, Ӱлегем (Хабаровка), Кӱпчеген, Ийин-Оозы эмдиги Ийин, Јодро, Чибит, Курай, Айгулак ла Кош-Агаш. 1879 јылда Оҥдойго јаҥы кӧчкӱндер келип баштаган. Ол тушта Оҥдойдо 522 кижи јаткан, олордыҥ 268 кижи орус — крестьяндар, ямщиктер, садучылар, теермендер ле тере уужаштыҥ ишчилери. Алтай улус кӧп сабазы кош тартышта, аҥдашта, кузук белетеште иштеген.
1905 јылда В. В. Сапожников јурт керегинде бичиген: "«Жизнь в Онгудае очень дорога. Устройство колесного пути по Чуйскому тракту, проведение телеграфа, транспортирование кладей (в Онгудае есть транспортная контора Вавинского), проезжающие купцы и путешественники приучили местных жителей»." Оҥдой јуртла М. В. Чевалковтыҥ салымы јуук тудуш. Михаил Васильевич Чевалковтыҥ јӱрӱми 70 јылдыҥ туркунына Алтайский духовный миссияла тудуш болгон. 1844 јылда Чевалков миссияга тилмеш (переводчик) болуп ишке кирген, 25 јыл иштеген. Миссия, алтайларды тургун јатсын деп ремеслого ӱреткен, Михаил Чевалков јилбиркеп кузнец, плотник, столяр, кожевенный иштерге ӱренген. Ол Алтайды, тилди, албатыныҥ оос чӱмдемелдерин, чӱм-јаҥдарын јакшы билер учун Туулу Алтайга келген билимчилерди, јорыкчыларды баштап тилмеш болуп јӱрген. Ол тоодо академик-тюрколог В. В. Радлов, Азияныҥ шиҥжӱчилери Г. Н. Потанин ле Н. М. Ядринцев, сибирдиҥ фольклористи Н. Ананьин.
1856—1857 Оҥдойдо правослывный орус духовный миссияныҥ јеезези тӧзӧлгӧн. 1860 јылда баштапкы школ ачылган, 1881 јылда школго јаҥы тура тудулган.
1879 јылда Успенский храм ачылган, 1881 јылда оны освящать эткен. 1908 јылда Святитель Иннокентий Иркутскийдиҥ храмы тургузылган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5376 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 51 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.Аргачылар (ИП), мал азыраары.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Бел-Ажу
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Бел-Ажуныҥ јурт јеезезин айландыра озогы тӱӱкилик јерлер кӧп. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Кайрукун
Кайрукун (Усть-Кумир) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кайрукун (Усть-Кумир, Кӧмур-Оозы)
Кӧмур узкое и обрывистое место на вершине горы; возможно — древесный уголь.
Кайракан почтительное название божества, духов, идолов, чтимых как божество, одно из имен Будды.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—550 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар.″Кызыл бичикте″ кирген јоголып, кайылып бараткан аҥдардыҥ бирӱзи ол тооргы орустап кабарга, оныҥ кини косметологияда, фармацевтикада керектӱ болуп, баага барып турган учун, бу аҥды улус јоголторго јеткен. Куштардаҥ бу бичикке киргендери: турна, ала ылаачын, боро ылаачын, мечиртке, тарбалјын, ӱкӱ. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Тыт ла мӧш агаштарла кожо јымжак агаштар кайыҥ, чиби, јодро, толоно, беле ӧзӧт. Айландыра кырлары агажы койу. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 109,27 га.
Чарыш сууны кечире узуны 110 м кӱр бар, темир ле агаштаҥ эткен. 2020 јылда суу бускан эски кӱрдиҥ ордына бу кӱр тудулган. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 6,335 км.
Кайрукун јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болот, «Кан-Оозы — Коргон» деп (идентификационный темдеки 84К-109, узуны 63,055 км) јолдо турат.
Кан-Оозынаҥ ала 6 км асфальт. Оноҥ ары тегин, сай-кумакла јазалган јол.
Бу јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болуп, «Кайрукун — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп (идентификационный темдеки 84К-113, узуны 8,7 км) јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Эл-јон
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер бар. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Санина, Наталья Николаевна
Санина Наталья Николаевна (28.01.1961) — прозаик, документал-мемуарный јуунтылардыҥ тургузаачызы, алтай тил ле литератураныҥ качызы, Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (2013), Россияныҥ журналисттер Биригӱзиниҥ турчызы (2011). Сӧӧги — Саал.
Биографиязы
Санина Наталья Николаевна 1961 јылда чаган айдыҥ 28-чи кӱнинде Улаган аймакта Балыктујул јуртта чыккан.
1977 јылда Балыктујулдыҥ орто школын божодып, Горно-Алтайскта ӱредӱчилер белетеер институтта ӱренген.
1982—1984 jj. Балыктујулдыҥ, 1984—1995 jj. Кара-Кујурдыҥ школдорында орус тил ле литератураныҥ, алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 1995 јылдаҥ бери Улаганныҥ школында алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.
2011 јылдаҥ бери Россияныҥ журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы. 2013 јылдаҥ тулаан айынаҥ бери Россияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы.
Чӱмделгези
Ӱлгерлери, поэма ла публицистиказы ээчий јуунтыларга кирген: «Эрјинелӱ јер» (2013), «Ӱренчик Чибиниҥ туујызы» (2017), «Эрјине ӧйимниҥ эзини» (2017).
Наталья Николаевна бир канча бичиктердиҥ авторы:
Ајару (примечание)
Литература
Алтыгы-Кубее
Алтыгы-Кубее (Мараловодка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Сооруныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Алтыгы-Кубее.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Ыйыкту, Тӧгӧрик деген сындарга курчаткан, Алтыгы-Кӱбее сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1066 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, олор чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Ӧзӱмдери
Арка-туузы агаштарла бӱркелген. Кӧп сабада тыт ла мӧш агаш ӧзӧт, кайыҥ, аспак, чиби, јодро, толоно агаш база бар.Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат. Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Агашту, Скосаревтиҥ, Кадынныҥ, Јайым, Јаҥы кош ором, Јалаҥду кош ором. Кӧксу-Оозы — Алтыгы-Кубее деп регионал јолдыҥ учы 84К-111.
Тӱӱкизи
Јурт 1865 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 288 кижиниҥ 92 % орустар болгон.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал ла аҥ, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.
Тепуков, Кӱлер Эзендикович
Кӱлер (Александр) Эзендикович Тепуков (сыгын айдыҥ 28 кӱни 1952, Салјар) — поэт, прозаик, кӧчӱреечи. «Солоҥы» журналыныҥ баш редакторы. Россияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1996). Сӧӧги — тодош.
Биографиязы
Кӱлер Тепуков сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде 1952 јылда Оҥдой аймактыҥ Салјар деп кичинек јуртта, јаан биледе чыккан. Ӧскӧн-чыдаган јери Кыҥыраар јурт (эмди Кичинек Јаламан деп адалат). Адазы — Эзендик Јаҥарчинович Тепуков.
Школды божодып А. М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный Институтка киреле 1976 јылда божоткон. Лев Ошанин деп јарлу поэттиҥ творческий семинарында јӱрген.
Јайаандык ижи
Кӱлер Эзендикович школдо ӱренип турар ӧйдӧ ӱлгер чӱмдееринде јаан јайалталу болгон. Литинституттыҥ ӱчинчи курста ӱренип турарда, оныҥ ӱлгерлери «Новое время» деп тӧс журналда чыгып туратан. Анайда ок јиит поэттиҥ ӱлгерлери «Сузрия» деп журналда украин тилле чыккан.
Кӱлер Эзендикович — јирмеге јуук бичиктердиҥ авторы. Кӱлер Тепуковтыҥ чӱмдемелдери школдыҥ бичиктерине, хрестоматияларгала, анайда ок, школдоҥ озо ӱредер јерлердиҥ пособиелерине кирет.
2015 јылда Интернетте балдарга учурлалган «Азатпай» деп интернет-сайт тӧзӧгӧн, тургуза ӧйдӧ оныҥ баш редакторы.
Кӧчӱрмези
Оныҥ чӱмдемелдери башка калыктардыҥ тилдерине кӧчӱрилген: орус, турк, балкар, туркмен, азербайджан, кыргыз ла украин. Алтай тилге Корней Чуковскийдиҥ ӱлгерлерин, Лев Толстойдыҥ кичинек куучындары («Филипок»), Льюис Кэрроллдыҥ философиялык чӧрчӧгин («Удивительные приключения Алисы в Стране Чудес» («Кайкалдыҥ јеринде Алисала болгон учуралдар»), балкар поэттиҥ, Керим Отаровтыҥ «Уча берген турналар» «Улетевшие журавли», телекейлик албатылардыҥ чӧрчӧктӧрин.
Джонсон-Серлиф, Элен
Элен Джонсон-Серлиф (Ellen Johnson-Sirleaf; 1938 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде чыккан) — политик ле Либерияныҥ 24-чи президенти (2006—2018), Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады (2011), сыйды Тавакуль Карманла Лейма Гбовиле кожо алган, «ӱй улустыҥ тап-эриктерин корулаары учун» («за ненасильственную борьбу за безопасность женщин и за права женщин на полноправное участие в построении мира»). Африкан ороонныҥ баштапкы ӱй кижи президенти болгон. Кату ла ӧдӱрме кылыгы учун оны «Темир келинле» («железной леди») тӱҥейлейдилер.
Биографиязы
1971 јылда Гарвардтыҥ университединде Master of Public Administration деп диплом алган.
1972 јылда Джонсон-Серлифти Уильям Ричард Толберттиҥ (президенттиҥ) администрациязына, акча-манаттыҥ министриниҥ болушчызы эдип кычыргандар. 1979—1980 јылдарда ол министр финансов болуп Толберттиҥ башкарузында иштеген. Оны 3 миллионноҥ артык доллар уурдаган деп бурулаган.
1985 јылда Јууныҥ режимин (Сэмюэл Доуныҥ) јаратпай турганын парламентте айтканы учун оны 10 јылга катуныҥ јерине (тӱрмеге) отургыскан. Је удатпай оны јайымдайла, Найроби јаар (Кения) аткарган, ороонноҥ чыгара сӱрген. Ойто Либерия јаар кайра јӱк ле 1997јылда јанарга келишкен, Телекейлик банк ла «Citibankта» экономист болуп иштеген.
Баштап тарый Чарльз Тэйлорды јӧмӧгӧн, сержант Сэмюэл Доу деп кижиге удура болгон, кийнинде Элен Джонсон-Серлиф президент талдаштарда (1997) Тейлорго удура оппозицияда турган. Элен Джонсон-Серлиф талдаштарда јӱк ле 10 % ӱндер јууп алган, качан оныҥ аппонентинде Тейлордо — 75 % болгон. Бир канча ӧйдиҥ бажында Чарльз Тэйлор оны садынчык деп бурулайла, нениҥ учун дезе, Элен президентке удура эрчимдӱ иш ӧткӱрген, 2005 јылдыҥ выборлорында бойына плацдарм белетеген. 2003 јылда Чарльз Тэйлор отставкага барарда, Элен Джонсон-Серлиф Бирликтиҥ партиязыныҥ лидер-башчы боло берген.
2005 јылда президентти талдаарында, баштапкы ла раундта Элен Джонсон-Серлиф 192,326 ӱн јууп алган, бастыра јуулган ӱндердеҥ ол јарлу футболист Джордж Веаныҥ кийнинде экинчи јерде болгон, је экинчи раундтыҥ кийнинде ол јеҥӱни алган. Элен учун берилген ӱндер 20 % ӱнге кӧп болгон. Президенттиҥ инагурациязына 2006 јылда госсекретарь Кондолиза Райс ла США-ныҥ баштапкы-ледизи Лора Буш болгондор. Джонсон-Серлифтиҥ башкарузында Вице-президенти болуп Джозеф Бокай иштеген. 2011 јылда талдаштарда оны ойто катап президент эдип туткан. Ол 90 % -теҥ кӧп ӱндер јууп алган.
Элен Джонсон-Серлифте тӧрт уул, алты баркы бар, олордыҥ кезиги Атлантада јуртайт (Джорджия). Узак јылдарга Элен Джонсон-Серлифт башка-башка иштер бӱдӱрген, 1972—1973: Либерияныҥ акча-манат јанынаҥ министрыныҥ болушчызы; 1979—1980: Либерияныҥ акча-манат јанынаҥ министры; 1982—1985: Телекейлик банк"Citibank" Найробиде вице-президент; 1986—1992: «Equator» банкта (Вашингтон, округ Колумбия) вице-президент; 1992—1997: ООН-ныҥ африкан бюрозыныҥ башкарузыныҥ турчызы; 1997: Бирлик партияныҥ башчызы; президентке кандидат; 2004—2005: « Јаҥда чындык» деп комиссияныҥ председатели, Либерия; 2005: Бирлик партияныҥ башчызы; президентке кандидат;2006: Либерияныҥ президенти. Джонсон-Серлиф эмдиги ӧйдӧ: Эл-јондор ортодо политикалык башкаруда ӱй улус турары учун деп биригӱниҥ тӧзӧӧчизи (International Institute for Women in Political Leadership); Консультативный советтиҥ турчызы «Modern Africa Growth and Investment Company»; Финансовый комитеттиҥ турчызы «Modern Africa Fund Managers»; «Liberian Bank for Development and Investment» президенти; «Kormah Development and Investment Corporation» деп инвестиционный компаниияныҥ турчызы; «World Bank» деп ссуда берер банктыҥ турчызы; "Citibank"тыҥ вице-президенти. Джонсон-Серлиф мындый бичиктердиҥ авторы: «Јемирилиштеҥ ӧзӱмге» (From Disaster to Development (1991) («От катастрофы к развитию»), «Тӧс Африкага кредиттер берерине ууламјы» (The Outlook for Commercial Bank Lending to Sub-Saharan Africa) (1992) («Перспективы кредитования Центральной Африки»).
Бухгалтерское дело. Медисонныҥ бизнес школы. (Медисон, Висконсин) (60-јылдардыҥ бажы). Государстволык башкару. Гарвардский университет (1973).
Карагай
Карагай (Карагай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Карагайдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Карагай сосна.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгориктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран-кыйуларына јуук јерде, карагай сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1208 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда.
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Јуртта 14 ором: Амбулаторный, Јараттай, Одорлу, Меесте, Јаҥы, Сахалинниҥ, Кӱнбадыш, Олӱондо, Н.Тишиновтыҥ, Агашту, Советский, Тӧс, Школдыҥ, Кустарный переулок.
Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Баштапкы ла катап Карагай керегинде 16 чактыҥ ортозында айдылат.1826 јылдыҥ јайында Карл Фридрих Ледебург деп немец профессор эм ӧлӧҥдӧр јууп, атту экспедицияда јӱрген, Карагай керегинде бичигени школдыҥ краевед музейинде бар. 19 чактыҥ учында бу јуртта 33 айыл, 27 ээлем деп айдылган.
1936 јылда јуртта баштамы школ ачылган. Улу јуу башталарда бастыра ӱредӱчилер болгон эр улус јууга сала бергендер.
1969 јылда 8јылдык школ ачылган.
2003 јылда (20 јыл кире эски тураларда ӱренип шыралайла), компьютерный класстарлу јаҥы школго кирген.
2013 јылда школдо «Јиит краевед» деп музей ачылган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 432 кижиниҥ 41 % алтайлар, 56 % орустар болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. ЗАО «Курјум» — јылкы мал ла марал аҥ азыраары, јерле иш-кыра, аш салары, малдыҥ азыралын јазаары. Агаш белетеери. Туризм.
Акташ
Акташ (Акташ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Акташтыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Акташ белый камень.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк јанында, Кыскашту-Ойык, Кубатуру, Кара-Кайа, Кабакту-Тайга деген кырларга курчаткан, Акташ сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1350 метрге бийик. Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген.
Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсык, тийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган: боро ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат (пелядь ла форель). Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Јери ле јолдоры
Јуртта 24 ором: Космонавттардыҥ, Чуйдыҥ, Юбилейный, Депутатский, Пушкинниҥ, Зяблицкийдиҥ, Кузнецовтыҥ, Ленинниҥ, Фрунзениҥ, Иштиҥ, С.Моховтыҥ, Ленинниҥ, Кырында, Карла Маркстыҥ ла о.ӧ. Чуй ӧзӧктӧ јурттаҥ Кызыл-Кырдыҥ (Красные ворота) јаныла, Чӧйбӧк кӧлдиҥ јарадыла Улаганныҥ трагы (Чуйдыҥ трагынаҥ айрылып) оноҥ ары барат. Јурт Чуйдыҥ трагы деп (84Р-56 темдектӱ) федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат, 788-чи километринде.
Тӱӱкизи
Јурт 1994 јылдаҥ ала поселок городского типа деп адалган. 1842 јылда Чихачев П. А. бу јерде ртутьту рудалар барын тапкан. 1914 јылда Обручев В. А. оноҥ ары шиҥдеп кӧргӧн. 1925јылда Нехорошев В. Н. геологиялык ӱлекерлер (карталар) тургускан. 1942 јылда, јууныҥ ӧйинде, Россияныҥ ртуть алар јерлерин ӧштӱлер туй алып ийерде, Акташтыҥ рудниги иштеп баштаган. Озо ло баштап артель иштеген, оноҥ ол государственный предприятие боло берген. Онойып мында Акташтыҥ рудоуправлениези ачылган. Јуртта рудникте иштеген улуска эки кат туралар тудулган. Јурт оноҥ ары ӧскӧн. Эмдиги ӧйдӧ рудник бызылган, иштебейт. Рудникти электрокӱчиле јеткилдеерге, 1960 јылдарда Чуйдыҥ суузында Акташский ГЭС тудулып баштаган, је иш учына чыкпай туруп калган. 2003 јылдыҥ јерсилкинижинеҥ улам Акташ јуртта таҥынаҥ улустыҥ туралары ла админстрациялык обьекттер бызылган. Школды 2010 јылда орныктырып јазаарда, ойто иштеп баштаган.
Ук-калыктары
Телеҥит, алтай, орус улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3356 кижи болгон, олордыҥ 64 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте".
Гёпперт-Майер, Мария
Мари́я Гё́пперт-Ма́йер (Maria Göppert-Mayer; 1906 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде, Катовице деп јерде, Герман империяда — 1972 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде, Сан-Диего, США) — физик, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады, (1963), Ханс Йенсенло кожо сыйдыҥ јарымын ӱлешкен, «за открытия, касающиеся оболочечной структуры ядра»; сыйдыҥ экинчи јарымын Юджин Вигнер деп кижи «за вклад в теорию атомного ядра и элементарных частиц, особенно с помощью открытия и приложения фундаментальных принципов симметрии») алган. США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы (1956).
Биографиязы
Мария Гёпперт-Майер профессор (педиатр) Фридрих Гёпперттиҥ билезинде јаҥыс бала болгон, энези литература ла тилдердиҥ ӱредӱчизи болгон, Мария Гёпперт. 1910 јылда олордыҥ билези Гёттинген јаар кӧчкӧн, Гёттингенский университетте адазын, педиатрияныҥ профессорын ишке алган. Јаштаҥ ла ала Мария студенттер ле университеттиҥ ӱредӱчилериниҥ ортодо болгон, ондый интеллектуалдар: Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак ла Вольфганг Паули ле о.ӧ. 1924 јылда ол университетке экзамендер табыштырала (Abitur) кӱскиде ӱредӱге кирген. Макс Борнаныҥ, Джеймс Франктыҥ ла Адольф Виндаустыҥ лекцияларын угуп туратан. 1930 јылда ол Джеймс Франк деп кижиге барган. Удабай ла олор США јаар, Майердиҥ тӧрӧлине кӧчкӧндӧр.
Оныҥ кийнинде бир канча јылга Гёпперт-Майер Джонс Хопкинстиҥ университединде Балтимордо 1931 јылдаҥ ала 1939 јылга јетире акча тӧлӧмир јокко ло иштеген, 1940 јылдаҥ 1946 јылга јетире Колумбияныҥ университединде иштеген. Чикагоныҥ университединде ол база иштеген. Иш-јал тӧлӧп турган јер табар арга јок болгон, бир јанынаҥ, сӱрекей кӱч айалгалар учун (великая депрессия), экинчи јанынаҥ Марияныҥ ӧбӧгӧни мында профессор болуп турган, тӧрӧӧн улуска јарабас болгон. 1940 јылда ӧбӧгӧниле кожо «Статистическая механика» деп бичик чыгарган.
Аргоннский национал лабораторияны 1946 јылда тӧзӧгӧн кийнинеҥ Гёпперт-Майерге теоретический физика деп бӧлӱкте билим ишчи болуп јарым ставкага иштеерге јараткан. Ол ло ӧйдӧ билимчи јаан шиҥжӱ ижин ӧткӱрген: оболочечную модель ядра, бу ижиле ол кийнинде Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады боло берген.
Кайда да бу ла ӧйлӧр киреде, (Гёпперт-Майердеҥ чек башка) немец физик Ханс Йенсен ондый ла ок теорияны тургускан (оболочечный модель ядра). 1955 јылда олор экӱ «Элементарная теория оболочечной модели ядра» деп бичик чыгаргандар. 1963 јылда Нобельдиҥ физикада сыйын алган кийнинде Гёпперт-Майер айткан: «Ишти бӱдӱрерге сыйды алганынаҥ» канча катап јилбилӱ болгон" («Сделать работу было вдвое интереснее, чем получить приз за неё»).
1940 јылдардыҥ учында, 1950 јылдардыҥ бажында ол («расчёты по поглощению излучения») Эдвард Теллерге чотоп берген, водородный бомба эдерде ол чотомолдорло тузалангандар.
Гёпперт-Майер божогон кийнинде Американ физикалык биригӱ оныҥ адыла адалган (јиит билимчи ӱй улустыҥ ижи јаҥы ла башталып турарда беретен) сый јӧптӧгӧн. Кажы ла билим кандидат ӱй кижи сыйдыҥ акчазын алар аргалу, онойдо ок бойыныҥ шиҥжӱ ижи аайынча тӧрт билим учреждениеде лекциялар кычырар аргалу. Чикагский университет база кажы ла јыл сыйды јиит билимчи ӱй кижиге, эмезе инженерге берет. Калифорний университет (Сан-Диегодо) јылдыҥ ла Гёпперт-Майердиҥ адыла адалган симпозиум ӧткӱрет, ондо шиҥжӱчил ӱй улус јуулыжып, эмдиги ӧйдӧ билимниҥ сурактарын шӱӱжет.
Акалака (суу)
Акалака (Акалаха)  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ак — белый, алака узор, эмезе јердиҥ адыла Акалака деп адалган, (ӧскӧ бичигени Ак-Алаха ).
Физико-географиялык темдектери
Суу Тӱштӱк Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинеҥ Кош-Агаш аймактыҥ мӧҥкӱ тайгаларынаҥ, Канас деп мӧҥкӱ тоштоҥ башталып, Канас боочынаҥ кӱнбадыш јаныла агат. Акалака сууныҥ узуны 126 км. Јазатыр суула биригеле Аркыттыҥ суузы башталат. Ӱкектиҥ таскылыныҥ суулары бириккен јер. Чуйдыҥ суузына оҥ јанынаҥ келип кирет. Бу сууны кайылган тош ло кардыҥ, јаҥмырдыҥ суулары толтырат. Суузы боро, соок (10—15 °С). Кӱчӱрген айдыҥ бажында (кезикте јаҥар айдыҥ бажында) сууга тош тура берет, кандык айдыҥ бажында сууныҥ тожы тӱжет. Сууныҥ бажы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2370 метрге бийик. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1531,4 метр бийикте јадат.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире
Сууныҥ бассейны
Суу-объекттер бажынаҥ ала оозына јетире (км бажынаҥ ала: ← сол кош суу | → оҥ кош суу | — сууныҥ коолында объект):
Топографиялык картазы
Карта/Таблица M-45-XXII/M-45-XXVIII
Тижимеева, Галина Ивановна
Тижимеева Галина Ивановна — Кан-Оозы аймактыҥ аймак депутатды. Ӱстӱги Јалаҥый Бажында јадат.
Чендек
Этимологиязы
Чендек.
Климады
Климады орто-континентал. Туйук ичпек јерде учун, айы-кӱни чала јымжак биддирер. Јайгыда +25 °C, кышкыда −35..-38 °C болот.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар. Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Тайга тажы агашла бӱркелген. Мӧш, чиби, терек, кайыҥ, аспак ла тыт агаш ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 27 ором.
Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Тургун алтайлардыҥ јерине кӧчкин староверлер ле «общество каменщиков» деп улустар келгилеген. Е. Шумило Катандуныҥ ла Оймонныҥ чӧлинде улус мал кабырып, јерле иштеп, аш салганын бичиген.
Совет јаҥ келерде, Чендек Катандуныҥ волостьине кирген. 1931 јылга јетире тегин ле турада школ болгон.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1014 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Абай (Кӧксу-Оозы аймак)
Абай (Абай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Абай дядя (брат отца).
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, Абайдыҥ чӧлинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ суузыныҥ јарадында турат. Абайдыҥ суузы Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы) кирерде, Кӧк-Суу Кадынга кожулат. Айбайдыҥ суузыныҥ тереҥи 1 −1,5 метр, јалбагы 3 метрдеҥ 6-га једет, јараттары кайыр эмес. Тоштыҥ кардыҥ кайылган суузы ла јаймырлар Абайдыҥ суузын толтырат. Јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде суу кӧдӱрилип баштайт, май айда суу тыҥыда јаанап јат. Абайдыҥ чӧлиниҥ узуны 25 км, тууразы 6 км, агаш ӧспӧйт. Јӱс-Тыт јуртка јетире 15 км. Суузыныҥ сол јарады тӱп-тӱс, аш салар кыраларлу, телкем одорлу, оҥ јарадында, састалган јерде, малга азырал ӧлӧҥ чабылат. Јердиҥ рельефи тӱс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1270 метрге бийик.