cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барнаул
Ӧзӱмдери
Барнаулды айландыра ӧзӱмдер тӱштӱк лесостепи подзонага келижет. Бу јерде ӧзӱмдер чӧлдиҥ, пойменно-луговой бӱдӱмдӱ, злаки ле разнотравье: мятлик узколистный, Костёр безостый, лапчатка серебристая, люцерна серповидная.
Агаштар тереҥ јиктерде ӧзӧт: кайыҥ ла аспак колый, јабызай јыраалар каргана ла шиповник. Јебренде долгон сууныҥ коолында (Барнаульский ленточный бор 30 кире башка-башка агаш ӧзӧт. Суулардыҥ јараттары койу эдип јодроло, талла, терекле, тайала туй ӧзӱп калган.
Каланыҥ ортозында ӧзӱмдерди улус экелип, јарандырып ӧскӱрген парктар Юбилейный, Центральный, Солнечный ветер, Изумрудный, Лесная сказка, Нагорный, Барнаулыҥ дендрарийи, скверлер бульварлар јаан туралардыҥ јанында, јаан оромдордыҥ ортозында. Кӧп саба агаш породалар: тополь чёрный, клён ясенелистный, рябина, берёза бородавчатая, ель сибирская, яблоня. Калада ла оны айландыра сосудистый ӧзӱмдердиҥ 880 биологический бӱдӱми ӧзӧт. Олор 95 (биология) семейство ло 413 (биология) родко кирет, олордыҥ 30 бӱдӱми Алтай кырайдыҥ Кызыл бичигине кирген.
Экологиязы
Барнаул јаан промышленный тӧс јер, антропогенный объекттер јаан эмес јерде тыгыш турганы темдектелет, бу айалга ар-бӱткенге коомой салтарын јетирет. Каланыҥ кӧп саба ар-бӱткен комплекстери экологиязы коомой јерде, Бврнаул сууныҥ ла Оп сууныҥ јакаларында айалга кем јок. Основное загрязнение, источниками которого являются Промышленностьтыҥ предприятиятиелери, таҥынаҥ сектордо печке-одыру кейди тыҥ киртидет. Јылына јеткерлӱ веществолордыҥ выбросторы 80 муҥ тонна. Кӧӧлик транспорт кейдиҥ кирин кӧптӧдӧт. Каланыҥ тӱндӱк келтейинде Ленинский ле Октябрьский аймактарарда коомой айалга, јеткерлӱ кадмийдиҥ концентрациязы 10 катапка кӧп. Каланыҥ тӱштӱк јанында (каланыҥ ортозы) Пивоварка сууныҥ јанында, Алтайский завод агрегатовты коштой база сӱрекей коомой экологиялык айалга.
Экология айалгазы кем јок јерлер калада ас: Индустриальный, Центральный аймактар јакалай, мында кадмийдиҥ концентрациязы 2-5.
Оп ло Барнаул сууларга предприятиелериниҥ аруталбаган суулары кожулып, агын сууны сӱрекей тыҥ киртидет.города. Эҥ ле кӧп кирди сууга чачып турган промышленный предприятиелер: Барнаульский шинный завод — ортојылдык сброс 3 млн м³; «Алтайский моторный завод, Алтайдизель» — 500 тыс. м³ јетире; «Барнаултрансмаш» — 270 тыс. м³ јетире; Алтайский завод агрегатов — 400 тыс. м³ јетире), каланыҥ арчыыр сооружениелери (100 млн м³ јетире), 3 ТЭЦ (11 млн м³ јетире). Киртидер веществолор Пивоварка, Власиха, Сухой Лог (Барнаулканыҥ кош суузы)| тыҥ јаҥмырдыҥ суузы АЗС-таҥ, свалоканаҥ, онойдо ок кӧӧлик јолдордоҥ, кӧӧлик стоянкалардаҥ, гаражтардаҥ.
Тӱӱкизи
1730 јылда Барнаул кала тӧзӧлгӧн ддеп чотолот. Демидов Акинфий Никитич деп горнозаводчик 200 крестьянды Алтайдыҥ јерине завод тӧзӧӧргӧ экелген, је окылу документтерде 1839 јыл деп бичилген, качан А. Н. Демидов куулы-мӧҥӱнкайылтар (меде-сереброплавильный) заводты Барнаулда тудуп баштаган, Посад тудары недеҥ башталган дезе, Барнаул-Оозы деп огош јуртка орто Россиянаҥ ла Уралдаҥ кӧчкӱндер ле «служилые люди» кӧчӱп баштаган. года Императордыҥ јӧбиле горный округтыҥ Кабинединиҥ канцеляриязы Колываньнаҥ Барнаулда заводко кӧчӱрилген.
1766 јылда орус изобретатель Ползунов Иван Иванович Барнаул сууныҥ јарадында (Россияда баштапкы) парла иштеер машина сананып тапкан, 1771 јылда Барнаулга (туулу) горный кала деп берилген (по другим данным в 1828 году ). Ого шылтай, тӧс јердеҥ ыраак та болзо, Барнаул јаанап ӧскӧн, 1835 јылда мында 9 муҥнаҥ артык кижи болгон. 1764 јылда технический библиотека ачылган, 1776 јылда — Барнаульский театральный тура, 1827 јылда дезе — баштапкы типография. Фролов Пётр Козьмич Алтайский государственный краеведческий музей ачкан, Сибирде баштапкы.
Барнаулда 1785 јылда Сибирдиҥ баштапкы училищези ачылган: Барнаульское горное училище специалисттер ӱредип баштаган.
Крепостной право јоголгоны ла ар-бӱткен ресурстар астаганыла колбой 1893 јылда Барнаулда мӧҥӱн кайылтар (сереброплавильный) завод јабылган. Кала којойымдардыҥ јаан тӧс калазы боло берген. Јаҥы производстволор ачылган: кожевенный, свечной, кирпичный, пивоваренный, содовый, шубный, лесопильный ла о.ӧ. . 1877 јылдаҥ ала каланыҥ думзы ла каланыҥ управзы тудулып баштаган. Гласный (политика) онойдо ок каланыҥ башкараачызын (городского голову) талдаар болгон, каланыҥ јааны бир ле уунда думаны башкарган.
18 мая Барнаулда ӧрттӧ (1917) 40 квартал ӱзе кӱйӱп калган, каланыҥ архитектурзы корогон, кӧп туралар кӱйген, анчада агаш туралар. Каланы орныктырарына граждан јуу бербеген.
јылда совет јаҥ тургузылган, 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 15 кӱнинде белогвардеецтер бу јаҥды јуу-согушту аҥтарган. Барнаулды Западно-Сибирский крестьян Кызыл черӱ, партизан армия, бажында Мамонтов Ефим Мефодьевич 1919 јылда колго алган. Белогвардеецтер каланы таштап, Новониколаевск (эмди Новосибирск) јаар ууланган.
XX чактыҥ 20—40-чы јылдарында Барнаулда индустриализация ла коллективизация болгон. Калага јурт јердиҥ улустары кӧчӱп баштаган, Барнаул агропромышленный регионныҥ тӧс јери боло берген. 1932 јылда Кӱнбадыш-Сибирде Барнаульский меланжевый комбинаттудулып баштаган.
1937 јылда Алтай кырай тӧзӧлӧрдӧ, Барнаулга администрациялык тӧс јердиҥ статусы берилген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде јӱске јуук промышленный предприятиелер немецтер оккупировать эткен јерлердеҥ Москвадаҥ, Ленинградтаҥ, Одессанаҥ, Харьковтоҥло ӧскӧ дӧ калалардаҥ кӧчӱп келген. Олор алтай промышленностьтын тӧс јериниҥ тӧзӧгӧзи боло берген. Кызыл черӱниҥ тузаланган патрондорыныҥ тал ортого шыкузы, јууныҥ ӧйинде Барнаулда Барнаульский станкостроительный заводто эдилген.
Јууныҥ кийнинде јылдарда промышленный бум ла каланы јаҥырта тудары болгон. Бу ӧйдӧ каланыҥ јери эки катап јаанап, јаны кварталдарды тӱндӱк ле тӱндӱк-кӱнбадыш јаар туткан. СССР-дыҥ јоголгоныла колбой ороондо политико-экономический айалга коомойтып, јаан промышленный предприятиелер банкротствого једе берген. Барнаул промышленный тӧс јер болгон болзо, эмди экономиканыҥ ӧскӧ сфераларына переквалифицироваться эткен: саду, сфера услуг, строительный ла и пищевой промышленностько. Јаан стройкалар точечный ла квартальныйга солынган. Јаҥы туралар кӱнбадыш јаар Павловский трактыҥ јаныла кварталдар болуп тудулган. Бу ла ӧйдо каланыҥ ортозында бир кат агаш тураларды высоткаларла солып, саду јерлер тудуп баштаган.
2003 јылдыҥ јаҥар айында рабочий посёлкторды Затон (Барнаул) ло Новосиликатный јоголтоло, јон јаткан јерлерди Барнаулдыҥ јерине кошкон. 2003 јылда база эки рабочий посёлкты Южный (Барнаул каланыҥ округы) ла Научный Городокты калага кошкон, је 2005 јылдыҥ јаан изӱ айында олор ойто алдынаҥ бойы поселоктор болуп орныктырылган.
Промышленность
Кӧп саба јаан промышленный предприятиелер каланыҥ тӱндӱк, кӱнбадыш, тӱштӱк јанында. Основу промышленного комплекса составляют 126 крупных и средних предприятий с численностью 22 тысячи работников. Промышленный производствоныҥ индекси Барнаулда 105,5 % (2017). Предприятиениҥ эҥ јаан объёмдоры транспортный средстволор чыгарары, оборудование ле металлообработка; химической отрасль; перерабатывающий отрасль.
Ӱредӱлик
Барнаулда бийик ӱредӱни бир канча государственный вузтар берет, онойдо ок ӧскӧ калада вузтардыҥ филиалдары ла  представительстволоры. Калада јаан деген эки университет: Алтайский государственный университет (АлтГУ) ла Алтайский государственный технический университет (АлтГТУ) ороонныҥ талдама деген 100 вузтарыныҥ тоозына кирет. 2006 јылда конкурстыҥ турултазыла («Европейское качество в образовании») ороонныҥ вузтарыныҥ эҥ артык кафедраларыныҥ ортозында АлтГУ-ныҥ археологияныҥ кафедразы, этнография ла источниковедениениҥ кафедралары.
Каланыҥ ӧскӧ государстволык вузтары:
Ого коштой, ӧскӧ вузтардыҥ филиалдары:
Дошкольный ӱредӱ Барнаулда таҥынаҥ, ведомственный ла муниципал детсадтар — 150. Бу детсадтарга 1,5 ала 6 јашка јетире балдар јӱрет, тоозы 21 муҥ.
Билим
Барнаулда 11 проектный ла Проектно-изыскательский институттар олордыҥ филиалдары ла 13 научно-исследовательский институт. Барнаудыҥ НИИ-лериниҥ ортозында лидер болуп тургандары М. А. Лисавенконыҥ адыла адалган НИИ садоводства Сибири, Барнаулда бойыныҥ дендрарийи каланыҥ Тӧҥдӱ јанында (в Нагорной части город, Институт водных и экологических проблем СО РАН, Алтайский научно-исследовательский институт технологии машиностроения, Алтайский НИИ сельского хозяйства, Алтайский НИИ водных биоресурсов и аквакультуры, Сибирский научно-исследовательский институт сыроделия. Вузтарда ла научно-исследовательский организацияларда  3700 кижи иштейт, ол тоодо 250 билимниҥ докторлоры ла 1500 кире билимниҥ кандидаттары иштейт. Алтайский государственный технический университет  Алтайский технополис ачкан бойыныҥ ичинде, олор наукоёмкий производстволорлу предприятиелерди бириктирген. Алтайский государственный университет НИИ науковедения ле глобалистикины ачкан.
Барнаулда планетарий — Россияныҥ эҥ ле озогы планетарийлериниҥ бирӱзи, 1950 јылда ачылган. 1964 јылда планетарийдиҥ залында Малый Цейсс деп немецкий фирманыҥ Carl Zeiss Jena аппарады тургузылган.
Музейлер ле галереялар
1823 јылдаҥ ала Алтайский государственный краеведческий музей иштейт, Сибирде эҥ ле озогыларыныҥ бирӱзи, бай запасниктерлӱ ле экспозицияларлу. 2012 јылда федерал учурлу архитектураныҥ кереези болгон тураныҥ јанында реставрацияныҥ кийнинде  «Горная аптека» деп музей ачылган. Јарлу музейлер Государственный музей истории литературы Алтая, Государственный художественный музей Алтайского края. Узак јылдарга выставочный зал Союза художников Алтайского края иштейт. 1990—2000 јылдарда музей истории православия на Алтае ачылган, «Кармин» галерея, Руслан Дульцев-Деточкинниҥ адыла адалган автоугонныҥ музейи, галерея Universum, музей «Мир времени». В. Я.Шишковтыҥ адыла адалган Алтай кырайдыҥ универсальный билим библиотеказы  — Алтайда јаан деген просветительский тӧс јер.
Каланыҥ музейлериниҥ экспозицияларында Шукшин Василий Макаровичке, на Алтайда рудный дело аайынча, Сибирдиҥ аҥ-куштары керегинде ле о.ӧ. залдар бар. 2007 јылда муниципал музей «Город» ачылган, 2008 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде — музей истории развития образования ачылган. Калада онойдо ок галереи современного искусства «Бандероль» ло «Республика ИЗО» иштейт.
Театрлар ла и филармониялар
Калада бир канча театрлариштейт. Олордыҥ јаан дегени Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии, Алтайский краевой театр драмы им В. М. Шукшина, Государственный молодёжный театр Алтая. Театр музыкальной комедииде Юдалевич Марк Иосифовичтиҥ «Голубая дама» деп пьесзы эҥ ле кӧп кӧргӱзилген (500-теҥ артык). Барнаулда балдарга Алтайский государственный театр кукол «Сказка» иштейт.
1944 јылдыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинеҥ ала Государственная филармония Алтайского иштейт, концертно-эстрадный бюрныҥ ордына тӧзӧлгӧн (1939). Мында кырайда бир Орган (музыкальный инструмент) тургузылган.
Кинотеатрлар
Калада эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле јазалган кинозалдар, совет ӧйиниҥ кинотеатрларында реконструкцияныҥ кийнинде иштейт: киноконцертный развлекательный комплекс «Мир», мультиплекс «Европа-Киномир» ТРЦ-да «Европа» ла «Огни — Киномир» ТРЦ-да «Огни». 2015 јылда сегис залду кинотеатр ТРЦ «Аренада». «Арена-Киномирде» IMAX деп атту кырайда јаҥыс D-Box деп креслолорлу зал иштейт. Кинотеатр «Премьера» оноҥ ары иштейт, Тӱштӱк посёлктыҥ ДК-зыныҥ кинозалы. «Эдельвейс» паркта кӧп залдарлу 3D кинотеатр «Матрица» иштейт.
1990-чы јылдарда Барнаулда сӱреен кӧп кинозалдар иштеген. 2006 јылда р «Первомайский» кинотеатрды бызып койгон. «Родина», «Чайка», «Заря», «Пионер», «Юность», «Россия», «Луч», «Алтай», «Искра», «Спутник» деп кинотеатрлар ижин токтоткон, бызылган эмезе тураларын ӧскӧ организациялар алган.
Спорт
Барнаулда ''Дворец зрелищ и спорта имени Г. С. Титова'' бар, Обь деп (спорткомплекс), стадиондор, спортзалдар, ээжинер бассейндер, гребной канал (Барнаул), Алтайский краевой ипподром, чанаалу базалар, тир-таҥмаадыштар. Калада профессионал спортклубтар: «Динамо-Алтай (хоккейный клуб)» (Первенство ВХЛ), «Динамо (футбольный клуб, Барнаул)», волейбольный клуб «Университет» (лига «А»), ӱй улустыҥ клубы «Коммунальщик (хоккейный клуб)», «АлтайБаскет» деп баскетбольный клуб ла о.ӧ. .
Россияныҥ футболло јуунты командазыныҥ капитаны (2004—2005) Смертин Алексей Геннадьевич Барнаулда чыккан, мында футболло клуб ачкан. Оноҥ ол футболло Олимпий резервтиҥ детско-юношеский спортивный школын (СДЮШОР) ачкан. 2007 јылдыҥ сыгын айыныҥ 7-чи кӱнинде Алексей Смертинге «Почётный гражданин города Барнаула» деп нере берилген.
№ 110-чы школдо Алтай кырайда јаҥыс «Одиссей» деп парусный клуб бар, Россия ла регионал маргаандардыҥ кӧп катап призёры.
Архитектуралык ла тӱӱкилик
1930-чы јылдарда Конструктивизм (искусство) стильле кӧп туралар тудулган. БМК-ныҥ массивы, госпиталь, швейная фабрика Воровскийдиҥ оромында, коштой туралар. Ленинниҥ проспектинде јилбилӱ ансамбльдар 1930—1950-х.
Тӧҥдӱ паркта Барнаулда (озогы ВДНХ) Алтайдыҥ, Барнаулдыҥ тӱӱкиде јарлу улузыныҥ орныктырылган мӧҥкӱлери бар. Мында 7-метр ак таныктар «Барнаул», калага јаҥы кӱрле кирзе јар кӧрӱнер. 2010 јылда Барнаульский зоопарк ачылган, озо ол зоосад болгон «Лесная сказка» деп паркта. Јеҥӱниҥ тепсеҥинде Мактыҥ монументи, А.С.Пушкинниҥ, В.С.Высоцкийиҥ, В.М.Шукшинниҥ, И.И.Ползуновтыҥ кереестери бар. В.Цойго эки кереес тургузылган и жертвам политических репрессий. 2012 јылда Октябрьдыҥ тепсеҥинде В. И. Ленинниҥ кереезиниҥ ордына Алтайга келген крестьян-переселенецтерге кереес тургузылган. Ленинниҥ кереезин Lonely Planet деп британ издательство «Ленин-тореадор» (Lenin the Toreador) деп драпировказы учун путеводительде бичиген.
Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези
Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези (Ускучинское сельское поселение (Верх-Пьянковское сельское поселение)) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ӱч-Кӧс јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Чоо аймактыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Текши јери 34800 гектар. Ыныргыныҥ јурт јеезезиле, Сооныҥ јурт јеезезиле, Чооныҥ јурт јеезезиле, онойдо ок Турачак аймакла кыйулашкан. Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Ыжы суу Кадынга кожылат. Айландыра кырлары койу агашла туй ӧскӧн. Мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро, беле агаштар кӧп. Айы-кужы байлык јер. Мында айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, какай, койон, агас, албаа, киш деп аҥдар бар.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 372 метрге бийик. Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Паянтинова, Валентина Казакпаевна
Паянтинова Валентина Казакпаевна, кыс ӧбӧкӧзи Кыдыева, сӧӧги тодош (1951 јылда тулаан айдыҥ 2 кӱнинде, Горно-Алтай автоном областьтыҥ Оҥдой аймагыныҥ Бичиктӱ-Боом јуртында чыккан) — ӱредӱчи, Горно-Алтайский государственный педагогический института, тӱӱки ле обществоведение деп специальностьло ӱренген, Горно-Алтайский педагогический училище (1970), јондык ишчи, совет ле партияныҥ ветераны, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи.
Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Паянтинова, Валентина Казакпаевна
Билези
Валентина Казакпаевна Кыдыева, сӧӧги тодош, 1951 јылда јаскыда, Бичиктӱ-Боом јуртта чыккан. Адазы Кыдыев Казакпай ла энези колхозчы улус болгон, биледе 3 бала чыдаган. Баштамы школды божодоло, Валя Караголдо сегисјылдык школдо ӱренеле, Горно-Алтайский педагогический училищени 1970 јылда божоткон. Бу ла јылда Кулады јурттыҥ майман сӧӧктӱ Паянтинов Василий Јайаҥовичке келип јажына јуртап калган. Эки бала чыдадып, эр кемине јетирген, балдары јон ортодо тоомјылу улус. Уулы — Паянтинов Алан Васильевич граждан авиацияныҥ летчиги, Санкт-Петербургта Граждан авиацияныҥ академиязында ӱренген, кызы — Паянтинова Айшат Васильевна Барнаулда Алтайский государственный медицинский институтты божоткон, эмдиги ӧйдӧ Москвада врач терапевт болуп иштейт, эмчиликте ченемели јаан.
Јиит ӱредӱчи
Валентина Казакпаевна Горно-Алтайский государственный педагогический института 1975 — 1980 јылдарда ӱренген. Школдо ӱредӱчи болуп, балдарга тереҥ билгирлер берген. Ӱредӱчилердиҥ квалификациязын бийиктедер областной институт јиит ӱредӱчиниҥ ченемелин шиҥдейле таркаткан («Баштамы класстарда алтай балдарды орус тилге јилбиркедер эп-аргалар»). Улалуда пединституттыҥ тӱӱкилик факультедин божодоло, јаан класстарда тӱӱки ле обществоведениениҥ ӱредӱчизи болуп, јилбилӱ уроктор беретен. Куладыда школдыҥ башкараачызы болуп иштеп турарда ӧмӧликтиҥ ижин кичееп, кӧп тоолу метод биригӱлер, семинарлар ӧткӱретен, аймак ла областной учурлу конференцияларда јаантайын туружатан. Валентина Казакпаевна балдарды сӱӱр, кожо иштеген улуска јалакай, ижинде экпиндӱ, ӱредӱликте јаҥыртулардаҥ туура калбас, токуналы јок кижи болгон.
Краевед музейди ачканы
Паянтинова В.К. бу ла ӧйдӧ Куладыда эҥ озо тудулган туралардыҥ бирӱзинде Краевед музей ачкан, јерлештери оныҥ бу баштаҥкайын јакшы јӧмӧгӧн. Куладыныҥ краевед музейи эмдиги ӧйдӧ республик ичинде јарлу музейлердиҥ бирӱзи. Бого алтайдыҥ јилбирктерине коштой Арасей ичинеҥ ле ӧскӧ дӧ ороондордыҥ турист улузы келелип барат.
Баштапкы Эл-ойынды башкарганы
Баштапкы Эл-ойынды ӧткӱрери јанынаҥ инициативный группаныҥ (алты кижидеҥ турган) башкараачызы болуп В.К.Паянтинова, сӱрекей јаан иш ӧткӱрген. Бу кижиниҥ јалтанбазы ла турумкайы, улусла иштеп билер јаан ченемели, јаантайын ичкери кӧрӧр, јаҥыртуларга јӱткийтен кылыгы бийик једимге экелген. Алтай калыктыҥ Эл-ойыны эки јылда бир катап ӧткӱрилип, там ла элбеп, там ла јаранып ӧзӱп, јаҥжыгу болуп калган.
Јуртсоветтиҥ бажында
В.К.Паянтинова 198. јылда Куладыныҥ јуртсовединиҥ башкараачызы эдип кӧстӧлгӧн. Бу ишке ол узак ла једимдӱ иштеген деп темдектеер керек. Областной семинар о работе сельских общественных формирований, на базе Куладинского с/совета. «Эрӱӱл јӱрӱм», «Аракы-чеген јок јыргалдар» Кӧрӱлер «Бийик санитарный культуралу јурттар» Архиологиялык кереестерди корулаары (казынтылар эдерин јаратпазы) Ак-кобыда Субурган тургузары
Оҥдой аймактыҥ башкарузында
Алтай тилдиҥ байрамы (Оҥдой аймак)
Алтай Республиказыныҥ Башкарузында
Алтай Республиканыҥ башкарузында информационный ла национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитет Алтай Республиканыҥ ӱй улузыныҥ федерациязы (инициатифный группа, В.И.Самыкова)
Амыры јок амыралта
Боочы јурттыҥ тӱӱкизи аайынча документал кино
Кандык айдыҥ 19 кӱни
Кандык айдыҥ 19 кӱни (19 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 109 кӱни (високосный јылда 110 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 256 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 6 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 31 кӱни
Чаган айдыҥ 31 кӱни (31 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 31 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 334 кӱн арткан (високосный јылда 335 кӱн).
Кочкор айдыҥ 2 кӱни
Кочкор айдыҥ 2 кӱни (2 февраля)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 33 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 332 кӱн арткан (високосный јылда 333 кӱн).
Чаган айдыҥ 31 кӱни
Чаган айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 2 кӱни
Кочкор айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 31 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 18 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 2 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 20 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 20 кӱни
Кандык айдыҥ 20 кӱни (20 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 110 кӱни (високосный јылда 111 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 255 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 7 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 23 кӱни
Сыгын айдыҥ 23 кӱни (23 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 266 кӱни (високосный јылда 267 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 99 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 10 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 24 кӱни
Сыгын айдыҥ 24 кӱни (24 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 267 кӱни (високосный јылда 268 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 98 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 11 кӱни болгон.
Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай
Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай (ойрот моҥол. Алтан Нуурын Урааҥхай; кыдат. 阿勒坦淖爾烏梁海 А̄-лэ̀-та̌н На̀ў-ы̌р Ўӯ-лйа́ҥ-ха̌й; Алтаннорский Урянхай) — телеҥиттиҥ оток. Тӧс калазы — Курай, окылу тили — телеҥит тил.
Кочкор айдыҥ 3 кӱни
Кочкор айдыҥ 3 кӱни (3 февраля)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 34 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 331 кӱн арткан (високосный јылда 332 кӱн).
Кочкор айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 21 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 21 кӱни
Кандык айдыҥ 21 кӱни (21 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 111 кӱни (високосный јылда 112 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 254 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кош-Агаш аймактыҥ маанызы ла кебедели
Кош-Агаш аймактыҥ маанызы ла кебедели аймактыҥ Депутаттарыныҥ Соведиле № 12-5 2020 јылда тулаан айдыҥ 24 кӱнинде јӧптӧлгӧн. Кебедели Российский Федерацияныҥ тергеелик геральдический регистрында № 13244 темдектӱ бичилген. Маанызы Российский Федерацияныҥ тергеелик геральдический регистрында № 13245 темдектӱ бичилген.
Тӱӱкизи
«Кош-Агаш аймак» деп муниципал тӧзӧлмӧниҥ кебедели «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ окылу символдорын тузаланары аайынча методикалык рекомендацияларыла» тургузылган (2-чи бӧлӱк, VIII-чи бажалык, п.п. 45-46), Российский Федерацияныҥ Президентини Геральдический соведиле јӧптӧлгӧн 28.06.2006, јарадылган статусный коронала тузаланар аргалу. Муниципал аймактарга јараар Муниципал корона јарадылган образецте — беш айры алтын учтарлу. Кебедел толо версияла (толо кебедел муниципал короналу), онойдо ок кыскартылган версияла (кебедел куйагы корона јок) болор аргалу; кебеделдиҥ эки версиязы тӱҥей статусту болуп јат.
Геральдикалык јартамал
Тегерик кебеделдиҥ ӱсти јанында ӱч башту мӧҥӱн туу (ортозында туу, экӱзине кӧрӧ, бийик), кебеделдиҥ ортозында кызыл ӧҥдӧ эки ӧркӧштӱ алтын тӧӧ, кебеделдиҥ алтыјанында ортозынаҥ эки јанындӧн аккан толкулар.
Символиканыҥ учуры
Кебеделдиҥ композициязы Кош-Агаш аймактыҥ тӱӱкилик, ар-бӱткендик, географиялык ла экономикалык аҥылузын кӧргӱзет. Бу кебеделди эдерде, 2003 јылда јазалган кебеделге тайанган.
Кебеделдиҥ ӱстијанында туу ӱч башту: Ирбистӱни, Уландрыкты ла Кӧкӧрӱни керелейт. Олор Алтай јердиҥ мӧҥкӱлигин ле ар-бӱткениниҥ јаражын керелейт.
Кебеделдиҥ тал ортозында эки ӧркӧштӱ тӧӧ, ол Чуйдыҥ чӧлинде турган эдип јуралган. Кебеделде тӧӧ аймактыҥ экономиказын керелеген — мал-аш тудары. Тӧӧниҥ кестеҥкей турганы Россия ла Казакстан, Кыдат ла Монгол јериле кыйулашканын керелейт. Кебеделде тузаланган ӧҥдӧр геральдикада мындый учурлу:
Ак ӧҥ (мӧҥӱн) — бӱдӱмјиниҥ, аруныҥ символы;
Сары ӧҥ (алтын) байлыктыҥ, чындыктыҥ, тоомјыныҥ, јакшылыктыҥ символы;
Кӧк-чаҥкыр ӧҥ (голубой, синий, лазурь) бийикке јӱткӱгени, ачык-јарыктыҥ, јакшылыктыҥ символы; онойдо ок ару теҥери ле агын сууларды керелейт ;
Авторлоры
Идеязы — Кош-Агаш аймактыҥ 2003 јылда јӧптӧлгӧн кебеделине тӱҥейлеп јазаган;
Компьютерный дизайны А. Карповтыҥ (Барнаул), Ю. Росич (Москва);
Кебеделди јетире јазап, символиказыныҥ јартамалын Ю. Росич эткен (Москва).
Јартамалы
Алтындалган ак тегелик, алтындалган ак чичкечек кыйула чиҥпилген.
Тегеликтиҥ сары-кӧк фонында јуралган: ӱстӱниҥ сол јанында ӱч башту туу: Ирбистӱ, Уландрык ла Кӧкӧрӱ, ар-бӱткенниҥ јаражын, тӧрӧл јердиҥ кӱчин керелейт; тегеликтиҥ сол јанында тӧрт сууны темдектеген кулјаа: Чаган, Актуру, Јылаҥаш, Таркаты, бу суулар Чуйга кожулат ;
тегеликтиҥ оҥ јанында база тӧрт сууны темдектеген кулјаа: Шабла, Тӱҥӱр, Карагем, Кӧксу, тӧртилези Кадынга кирет ;
тегеликтиҥ ортозында Чуйдыҥ чӧлиндеги айылдыҥ тындузы — тӧӧ јуралган.
Мааныны јартаганы
Тӧрт толыкту бӧс, тууразы ла сыны 2:3, «Кош-Агаш аймак» деп муниципал тӧзӧлмӧниҥ кебеделине тӱҥей, кебеделдиҥ алтын, мӧҥӱн, лазурь ла червлениези алтын, ак, кӧк лӧ кызыл ӧҥдӧргӧ солынган.
Мааныныҥ ич јаны тышты јанына тӱп-тӱҥей.
Авторлоры
Идеязы — Кош-Агаш аймактыҥ кебеделине тайанып тургузылган, ол 2003 јылда јӧптӧлгӧн;
Компьютерный дизайны А. Карповтыҥ (Барнаул), Ю. Росичтиҥ (Москва);
кебедел ле мааныны јетире јазап, символиказын јартаган кижи — Ю. Росич (Москва).
Тайантылар
— —
Кочкор айдыҥ 4 кӱни
Кочкор айдыҥ 4 кӱни (4 февраля)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 35 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 330 кӱн арткан (високосный јылда 331 кӱн).
Кочкор айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 22 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 25 кӱни
Сыгын айдыҥ 25 кӱни (25 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 268 кӱни (високосный јылда 268 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 97 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 12 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 22 кӱни
Кандык айдыҥ 22 кӱни (22 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 112 кӱни (високосный јылда 113 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 253 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 23 кӱни
Кандык айдыҥ 23 кӱни (23 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 113 кӱни (високосный јылда 114 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 252 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 10 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 24 кӱни
Кандык айдыҥ 24 кӱни (24 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 114 кӱни (високосный јылда 115 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 251 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 11 кӱни болгон.
Казаков, Темирей Токурович
Темирей Токурович Казаков (1923—1946) — Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱниҥ сержанты, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Советский Союзтыҥ Геройы (1945).
Биографиязы
Темирей Казаков алдындагы Ойрот автоном областьтыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында крестьян кижиниҥ билезинде 1923 јылда чыккан. Јаш тужында Кара-Суу јуртта јӱрген. Кан-Оозында школдо 7 классты божодоло, колхозто тискинчи болуп иштеген, угы-тӧзи: куманды.
Сыгын айдыҥ 26 кӱни
Сыгын айдыҥ 26 кӱни (26 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 269 кӱни (високосный јылда 270 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 96 кӱн арткан.
Моҥол каандык
Моҥол каандык (1206-1271, 1388-1634,, калка. Их Монгол улс) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Каракорум, окылу тили — Моҥол тил.
Казаков, Темирей Токурович
Биографиязы
1942 јылда тулаан айда Казаковты Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱге алган. Бу ла јылда кӱӱк айда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтында јуулажып башталган. Харьков областьтыҥ јеринде коруланар тартыжуда 38-чи армияныҥ тоозында турушкан (Волчанск аймак — Балаклея), Донбассты корулаган. 1942 јылда куран айда полкты Сталинградта фронтко таштаган, ондо ол 64-чи армияда, Сталинград учун канду јууларда турушкан, оноҥ 1942 јылда кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱнинде — контртабаруда (операция «Уран») турушкан. 1942 јылда јаҥар айдыҥ 8 кӱнинде Т. Т. Казаков шыркалаткан; госпитальда эмденеле, бойыныҥ полкына ойто бурылган.
Кочкор айдыҥ 7 кӱни
Кочкор айдыҥ 7 кӱни (7 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 38 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 327 кӱн арткан (високосный јылда 328 кӱн).
Казаков, Темирей Токурович
Биографиязы
Оноҥ ары, јуу божоор алдында, ол 507-чи истребительно-противотанковый полкто, 5-чи ударный армияда јуулашкан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Тӱштӱк фронтында (1943 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинеҥ ала — 4-чи Украинский фронтто), Ростовский операцияда (1943 јылда чаган айдыҥ 1-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 18 кӱнине јетире јетире), Миусский операцияда (1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 17 кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 2 кӱнине јетире), Донбасста операция (1943 јылда куран айдыҥ 13 кӱнинеҥ ала сыгын айдыҥ 22 кӱнине јетире), Мелитопольский операция (1943 јылда сыгын айдыҥ 26 кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱнине јетире) ичкерлеер операцияларда турушкан.
Моҥол каандык
Монгольская империя
Казаков, Темирей Токурович
Биографиязы
3-чи Украинский фронтто Никопольско-Криворожский ичкерлеер операцияда (1944 јылда чаган айдыҥ 30 кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 29 кӱнине јетире) турушкан, Березнеговато-Снигирёвский операцияда (1944 јылда тулаан айдыҥ 6 кӱнинеҥ ала 18 кӱнине јетире), Одесский ичкерлеер операцияда (1944 јылда тулаан айдыҥ 26 кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 14 кӱнине јетире ), Ясско-Кишинёвский стратегический (1944 јылда куран айдыҥ 20 — 29 кӱндеринде) ичкерлеер операцияларда, ол тоодо Молдавияныҥ тӧс калазы Кишиневты јайымдаарында турушкан, оныҥ учун оныҥ полкына Кишиневский деп кӱндӱлӱ ат адалган.
Кочкор айдыҥ 7 кӱни
Кочкор айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Сыгын айдыҥ 26 кӱни
Сыгын айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 7 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 25 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 6 кӱни
Кочкор айдыҥ 6 кӱни (6 февраля)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 37 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 328 кӱн арткан (високосный јылда 329 кӱн).
Кочкор айдыҥ 5 кӱни
Кочкор айдыҥ 5 кӱни (5 февраля)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 36 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 329 кӱн арткан (високосный јылда 330 кӱн).
Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)
Кара-Булак (Карабулак) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Кочкор айдыҥ 6 кӱни
Кочкор айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кандык айдыҥ 25 кӱни
Кандык айдыҥ 25 кӱни (25 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 115 кӱни (високосный јылда 116 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 250 кӱн арткан.
Кочкор айдыҥ 5 кӱни
Кочкор айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кандык айдыҥ 25 кӱни
Кандык айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 5 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 23 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 25 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 12 кӱни болгон.
Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)
Этимологиязы
Кара-Булак — темная река.
Кочкор айдыҥ 6 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 24 кӱни болгон.
Казаков, Темирей Токурович
Биографиязы
1944 јылда ол коммунист партияга кирген (ВКП(б)). 1944 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала года 507-чи истребительно-противотанковый полкто 1-чи Белорусский фронтто јуулашкан. 1945 јылда чаган айда младший сержант Темирей Казаков 507-чи отдельный истребительно-противотанковый артиллерийский полкто 5-чи ударный армияда 1-гчи Белорусский фронтто орудиениҥ наводчиги болуп јуулашкан.
Варшавско-Познанский ичкерлеер операцияда туружып, јалтанбазын кӧргӱскен (1945 јылда чаган айдыҥ 14 кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 3 кӱнине јетире) — Висло-Одерской стратегическйй операцияныҥ бӧлӱги, Берлинский стратегический ичкерлеер операцияда (1945 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 8 кӱнине јетире) турушкан, Берлинди колго аларында турушкан.
Јуу токтоордо, Казаков сержант званиелӱ демобилизацияга барган. Јанып келеле Темирей Токурович Горно-Алтайскта областной оборонный обществодо председатель болуп иштеген. Горно-Алтайскта јуртаган, 1946 јылда кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде кенейте божогон .
Нерелӱ кереги
1945 јылда чаган айда 507-чи армейский истребительный противотанковый артиллерийский полктыҥ алдына ӧштӱниҥ тылында, Польша ла Германияныҥ јеринде стратегический пункттар ла транспортный узелдерди колго алары јанынаҥ јакылта болгон.
Оноҥ полк ӧштӱнеҥ Ландсбергти (эмди — Гожув-Велькопольски) јуулап алган. Ойто ло Темирей Токурович сӱмеленип, ӧштӱниҥ тылылына кире берген, ондо ол тыҥ адыш баштап, тӧрт пулеметный точка ла ӧштӱлердиҥ ротазын јоголткон.
Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Кара-Булак суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ сол јарадыла Кара-Булак сууныҥ оозы. Узуны 15 км.
Казаков, Темирей Токурович
Нерелӱ кереги
Бу калада бу болгон керектердеҥ канча катап озо — 1761 јылда — баштапкы катап улу орус военачальник Александр Васильевич Суворовтыҥ јуучыл јайалтазы ачылган, јетијылдык јуу тушта (Семилетняя война) ол јаан эмес «летучий отрядты» баштап, кенейте, прусский черӱ сакыбаган јанынаҥ табарып, бу кичинек каланы колго алгандар.
Ландсберг каланы алган кийнинеҥ 507-чи полк, Кызыл черӱниҥ база бир «летучий отряды», чаган айдыҥ 31 кӱнинде эртен тура сӱрекей тӱрген Одер сууны кечип чыгала, Кинитц каланы колго алган. Тургун улус ла мында болгон гарнизон мындый болорын торт сакыбаган. Бу керектердеҥ озо, эки ле кӱн кайра радиоло Йозеф Геббельс орустарды Рейхтиҥ кыйуларынаҥ кайра таштаганыс деп куучындаган. Немецтер ого чынга ла бӱткен, је мында Германия ӧйдиҥ кату айалгазыла тушташканы јарт болгон.
Ол ӧйлӧр керегинде маршал Георгий Жуков «Воспоминания и размышления» деп бичигиниҥ, «Висланаҥ Одерге јетире» деп бажалыгында мынайда айткан:
"«Появление советских войск в 70 километрах от Берлина было ошеломляющей неожиданностью для немцев. В момент, когда отряд ворвался в город Кинитц, на его улицах спокойно разгуливали немецкие солдаты, в ресторане было полно офицеров. Поезд по линии Кинитц — Берлин курсировал по графику, нормально действовала связь. На захваченном плацдарме… организовали прочную оборону. Бойцы и командиры понимали, что немцы приложат максимум усилий, чтобы отбросить отряд обратно за Одер. Утром 2 февраля противник нанес мощный артиллерийско-минометный удар по боевым порядкам отряда. Вскоре после этого появилась вражеская авиация. Район плацдарма содрогался от взрывов бомб, снарядов и мин. Огненный смерч бушевал около часа. А затем гитлеровцы при поддержке танков с трех сторон атаковали отряд. Противник, несмотря на большие потери, упорно лез вперед. Его танкам даже удалось прорваться в район огневых позиций нашей артиллерии и подавить часть батарей. Создалась критическая обстановка. Танки врага угрожали выйти в тыл отряда, и тогда едва ли можно было удержаться на захваченном рубеже»."
Је керектиҥ аайын Темирей Токурович Казаков ошкош геройлор сыныктырган. Качан бастыра расчёт стройдоҥ чыгарда, бастыразы ӧлтӱрткен, Казаков јаҥыскан адышкан. «В период до 4 февраля до подхода пехоты отбил 12 контратак пехоты и танков противника. Тов. Казаков, оставшись один у орудия, уничтожил четыре танка, самоходное орудие и до роты пехоты противника» — говорится в наградном листе.
Кайралдары
СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ 1945 јылда тулаан айдыҥ 24 кӱнинде чыккан Указыла (Верховного Совета СССР) младший сержант Темирей Казаковко бийик нере ат адалган — Советский Союзтыҥ геройы, Ленинниҥ ордени (ордена Ленина) № 44527 ле Алтын Чолмон медаль (медали «Золотая Звезда») № 6703 берилген.
Онойдо ок бир канча медальдарла кайралдаткан, ол тоодо «За отвагу» (24.08.1944) и «За оборону Сталинграда».
Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)
Физико-географиялык темдектери
Јуугында јон јаткан јерлер јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
По данным геоинформационной системы водохозяйственного районирования территории РФ, подготовленной Федеральным агентством водных ресурсов :
Сыгын айдыҥ 26 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 13 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 8 кӱни
Кочкор айдыҥ 8 кӱни (8 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 39 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 326 кӱн арткан (високосный јылда 327 кӱн).
Кочкор айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 26 кӱни болгон.
Улу Ӱан каандык
Дай Ӧӧн (Ӱан) улу моҥол каандык (1271 - 1388, 大元, ) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Бэйјиҥ, окылу тили — кыдат тил, моҥол тил.
Юань (империя)
Кандык айдыҥ 26 кӱни
Кандык айдыҥ 26 кӱни (26 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 116 кӱни (високосный јылда 117 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 249 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 13 кӱни болгон.
Татар тил
Татар тил (татар теле, татарча / tatar tele, tatarça) — татар калыктыҥ тили ла Татарстан Республиканыҥ экинчи тергеелик тили. Татарстан Республикада окылу тил деп чотолот. Татар тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.
Краснодар
Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы — кижи, бу тоо аайынча Россияда он ӱчинчи јерде.
Этимологиязы
1792 јылда Екатеринодар деп атту шибее тӧзӧлгӧн, Екатерина II каанга учурлай адаган, озодо Санкт-Петербургты адаган јаҥжыгунаҥ улам. Шибеениҥ ады баштап «дар Екатерины» болгон: каланыҥ јерин Екатерина II каан Черноморский казачий черӱге берген. 1920 јылда каланы Краснодар деп ӧскӧртӧ адаган.
Физико-географиялык темдектери
Краснодар Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк јанында Кубано-Приазовский низменностьто, Москванаҥ 1300 км тӱштӱктей турат. Краснодарский кырайдыҥ тал ортозында, Прикубанский равнинаныҥ тӱштӱк јанында, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, геоморфологический јанынаҥ сууныҥ пойма ла надпойменный террасазында турат. Краснодардыҥ рельефы токыналу, тӱс, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар табынча келтеҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 19 метрдеҥ 32 метрге јетире болот. Кубань суу бойы, каланы тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ эбирип, мында јалбак трапецеидальный бӱдӱмдӱ болот; оҥ јарады каскак та, бийик те  сол јарат — јабыс, јатра. Кубань сууныҥ јалбагы калада 150 метр, тереҥи — 1,5 м ала 6,5 м јетире.
Географиялык координаттары: 45°02′ тӱндӱк широта, 38°59′ кӱнчыгыш долгота. Краснодар тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар  чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар —  Теши јери — 294,91 км². Краснодар сейсмический эреҥис зонада. Кезикте јерсилкиништиҥ эпицентры Кара талайда болот, сейсмический толкулар талай јарадында калалар ла Краснодарга да једет. Тыҥ јерсилкиништердиҥ бастыра тӱӱкизинде калада јерсилкиниш болбогон деп чотолгон, је, 1978 ле 2002 јылдарда Медведев — Шпонхойер — Карниктиҥ шкалазыла (интенсивность) тыҥы 4 ала 5 јетире балл јерсилкиниш болгон.
Краснодар эки јылу талайдаҥ ыраак јокто туруп, эптӱ экономико-географиялык айалгада болот. Кара талайга јетире кыскарта барза — 78 км, Азов талайга јетире — 95 км.
Климады
Краснодар орто широталардыҥ тӱштӱк кыйузында туруп орто континентал климат ла субтропический климаттыҥ ортозында (Cfa Кёппенниҥ климаттарды классификация эткен аайыла). Температуразы Милан, Нью-Йорк ло Филадельфия калалардыйыла јӱзӱндеш, јымжак кары узак јатпас кышту ла изӱ јайлу. Краснодарда јылу сезон 5,5 ай улалат (кӱӱк — сыгын). Кыш Краснодарда кыска — 40 кӱн, чаган айдыҥ ортозынаҥ кочкор айдыҥ учына јетире. Эҥ ле эреҥис ӧй — кӱс ле јас.
Гидрографиязы
Каланы кечире Кубань суу агат, ол Тӱндӱк Кавказтыҥ эҥ ле јаан суузы. Узуны — 870 км, бассейныныҥ текши јери 57 900 км². Кубань каланыҥ коолы тыйрыкталып барат. Агыны солынып, пойменный кӧл — старица болот. Темдектезе, Краснодардыҥ јанында Эски Кубань деп кӧл бар.
Кубань суу тӱрген чакпынду учун, јаскыда суу кирӱ болзо кӧп немени быза согот. Онойдо, сууныҥ бийигиниҥ амплитудазы Краснодардыҥ јанында 5 метрге једет. 1973 јылда стокты ајаруда тударга, Краснодар кырайда искусственный суу — Краснодарский водохранилище тудулган, ол Кубань сууныҥ стогын ајаруда туткан. Алдында каланыҥ јериле Карасун деп суу аккан. Кийнинде бу сууны антропоген айалгадаҥ улам, башка-башка эдип бӧлинтилеген.
Экологиязы
Шиҥжӱчилер Краснодарда экологиялык айалганы кӱч деп темдектейдилер. Кӧӧлик транспорт атмосфераны киртиткени аҥылу јерде турат. Калада јаан кӧӧлик магистральдар ӧткӧн јерде, углеводород, оксид углерода, оксид азота — 1,5 ала 7 катапка чыгара норманаҥ кӧп болот.
2015 јылдыҥ учында — 2016 јылдыҥ бажында арасей калалар ортодо Краснодарда эҥ ле кӧп кӧӧликтер деп чотолгон (на душу населения).
Билимчилер электроэнергетика, нефтехимический предприятиелер, нефтеперерабатывающий ле топливный промышленностьтыҥ учун кейдиҥ тыҥ киртигенин темдектейдилер. Ондый да болзо, РФ-ныҥ ар-бӱткендик ресурстары ла экологияныҥ министерствозы  2017 јылда јетиргениле Краснодар Россия ичинде кейиниҥ арузыла 3-чи јерде турат.
Эл-јоны
2020—2021 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжы аайынча, 2021 јылда ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде 1 099 344 кижи болгон, коштой јон јаткан јерлерле кожо улустыҥ тоозы — 1 204 878 кижи. 2022 јылда Росстат чотогоныла калада 974 319 кижи, каланыҥ округында — 1 062 557 кижи.
Кошуун
Кошуун (, таҥды-туба. кожуун) — ӧвӧр моҥолдыҥ/таҥды-тубаныҥ администрациялык тӧзӧлмӧз.
Краснодар
Тӱӱкизи
Кӱнбадыш-Кавказта археологиялыҥ экспедиция аайынча, каланыҥ ортозында, меотский деп јаан јурт (городище), IV чакта, эмезе III чактарда болгон. Онойдо ок Краснодардыҥ јанында (эмдиги Елизаветинский станицаныҥ јеринде), Кубаньныҥ јарадында Боспор каандыктыҥ калазы болгон, шибеелерлӱ.
1792 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде Черноморский казачий черӱге императрица Екатерина II Жалованная Грамота берген, казактарга кубанский јер берилген, Кубань суу ла Азов талайдыҥ ортозында. 1793 јылда черноморский казактар алдындагы Екатеринодар каланы тӧзӧгӧн, баштап јуучыл лагерь, кийнинде шибее. Екатеринодарда 1795 јылдыҥ чаган айына јетире баштапкы городничий болуп Данила Савинович Волкорез турган. 1794 јылда сыгын айдыҥ 18 кӱнинде јылда Симферопольдоҥ келген землемер Гетманов калада размежевание ле оромдордыҥ разбивказын план аайынча эткен, планды генерал-губернатор Семён Семёнович Жегулин јӧптӧгӧн. Екатеринодарда 1794 јылда ӧткӧн тооалыш аайынча 586 кижи јуртаган.
1830 јылда Кубань суунаҥ 5 беристе ыраагында, Карасунныҥ јанында тура тудар кирпич ӧртӧӧр эки печке (ёмкости 45 ле 38 муҥ кирпич) тудулган. 1860 јылда Екатеринодар Кубанский областьтыҥ администрациялык тӧс јери боло берген. Екатеринодар каланыҥ статусын 1867 јылда алган. XIX чактыҥ 70—80-чи јылдарында Тӱндӱк Кавказта (Тихорецк — Екатеринодар — Новороссийск) темирјол тудуларда, кала Тӱндӱк Кавказ регионныҥ јаан саду-промышленный ла транспортный тӧс јери боло берген. Калада казактардаҥ ӧскӧ којойымдар база јадып баштаган. Каланыҥ архитектуралык бӱдӱми база солынган — Екатеринодарда классицизм ле модерн стильдӱ туралар тудулып баштаган.
XX чактыҥ бажында калада баштапкы заводтор — металлообрабатывающий ле чугунолитейный, нефть каар јер иштеп баштаган. 1900 јылда трамвай јӱрӱп баштаган.
Россияда граждан јуу ӧйинде Екатеринодар тӱштӱкте Ак кыймыгуныҥ де-факто тӧс калазы боло берген.
Екатеринодарды (1918 јылдыҥ тулаан айы) генерал Корнилов Лавр Георгиевичтиҥ Добровольческой армиязы табарып, ого кирерде, главнокомандующий генерал Корнилов ӧлтӱрткен, оны генерал Деникин Антон Иванович солыган, ол городты оноҥ ары курчабай, Дон јаар ойто тескерлеген.
5 айдаҥ генерал Деникин Екатеринодарды 1918 јылдыҥ куран айыныҥ 1-2 кӱндеринде колго алган.
1920 јылда тулаан айдыҥ 29 кӱнинде Кубано-Черноморский область (РСФСР) тӧс јери Краснодар. Краснодар Кубанский округтыҥ тӧс јери бололо, 1930 јылда јоголгон.
1934 јылда Тӱндӱк-Кавказский кырай эки бӧлинген: Краснодарский аймак калала кожо Азово-Черноморский кырайга кирген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта 1942 јылда куран айдыҥ 9 кӱнинде Краснодар немецтердиҥ колына кирген. Оккупация тушта он ӱч муҥнаҥ артык советский граждандар кыйнадып божогон.
1970-чи ле 1980-чи јылдарда кӧп микрорайондор (Фестивальный, Юбилейный, Комсомольский, Гидростроителей) тудулган.