cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андерсен, Ханс Кристиан
Ханс Кри́стиан А́ндерсен (Hans Christian Andersen, Ганс Христиан; 2.4.1805, Оденсе, Дания — 4.8.1875, Копенгаген, Дания) — улу датский бичиичи, ӱлгерчи, драматург, журналист, балдар ла јаан улуска бичиген телекейде јарлу чӧрчӧктӧри: «Јаман ӧртӧгӧш» («Гадкий утёнок»), «Корольдыҥ јаҥы кийими» («Новое платье короля»), «Дюймовочка», «Турумкай олово солдат» («Стойкий оловянный солдатик»), «Принцесса на горошине», «Оле Лукойе», «Снежная королева», «Русалочка» ла о.ӧ. . Андерсенде 3342 бичимел, е оныҥ бичимелдери 125 тилге кӧчӱрилген ле јӱрӱмдик јакшылыкка ла турумкайга ӱредет.
Биографиязы
Ганс Христиан Андерсен 1805 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан. Оденсте Фюн деп ортолыкта чыккан. Адазы јокту башмачник, энези дезе прачка болгон тегин биленеҥ.
Ачынчак, не ле немени јӱрекке јуук алынар уулчак болгон. Ол ӧйдӧ балдарды кезедип сабайтандар, оныҥ учун уулчак школго барарга коркыйтан, энези оны специал школго берген, ондо болдарды сокпойтон.
Ханс 14 јаштуда Копенгаген барарга шӱӱген; энези оны божодып ийгенол уулы ойто тӱрген јанып келер деп иженген. Энези не барып јадыҥ деерде, эл-јон ортодо јарлу болорго деп кару берген.
Ханс Кристиан узун тумчукту ла мойынду, узун кол бутту шайрак уул болгон. Кебери эптӱ эмес те болзо, оны килегендер, онойып, Ханс Кристиан Датский Королевский театрга ишке кирген, ол ондо зкинчи планныҥ рольдорын ойногон. Улус оны јакшы кӧрӱп, ӱренерге кӱӱнзегенин билип, Данияныҥ Фредерик VI деп каанына ходатайство эткендер, король ого Слагельсе деп калада ӱренерге јӧбин беген, оныҥ кийнинде Эльсинордо школдо акча тӧлӧбӧстӧҥ казнаныҥ чодыла ӱрензин деп јараткан. Школдо ӱренчиктер Андерсеннеҥ 6 јашка огош болгон. Кийнинде ол школдо ӱренген ӧйлӧрди јӱрӱминде эҥ ле карыкчыл ӧй деп эске алган, ректор оны тыҥыда критикалап турган учун, ол кӧп санааркайтан, ол ректорды карага бастыртып тӱженетен. 1827 јылда Андерсен ӱредӱзин божоткон. Учына јетире ле ол бичизе кӧп орфографиялык јастыралар эдетен, правописаниеге онойдо ло ӱренип болбогон. Андерсен кижи де албаган, балдар да јок болгон. Страдал неврастенией.
1840 јылда Копенгагенде ол Енни Линд деп јараш дамала танышкан, ол оперный кожоҥчы болгон, кийнинде ол бойыныҥ дневнигинде «Мен сӱӱйдим» деп бичиген. 1872 јылда, 67 јаштуда Андерсен орыннаҥ јыгылып, онойдо ло сынык-бычыктаҥ айрылып болбой, ӱч јыл јӱрген. Вскоре у Андерсенде буурдыҥ рак оорузы табылган. Ол Копенгагенниҥ јанында нӧкӧрлӧриниҥ айлында божогон, Ассистенс деп кладбищеде мӧҥкӱзи салынган.
Јарлу чӧрчӧктӧри
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: ; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Мурад, Надия
Надя Мурад Басе Таха (نادیە موراد, نادية مراد, <span class="explain" title="родилась">род. 1993 јылда чыккан, Кочо деп јерде, Иракта) — ирактыҥ езид укту улузыныҥ тап-эриктери учун тартыжаачызы, Надия Мурад Баси Таха. 21 јашту, езид укту, угы-тӧзи Кочо деп јурттаҥ (Тӱндӱк Ирак, Курдистан), ӱй кижи, Телекейдиҥ элчизи, ООН-ныҥ башкартузы наркотик ле преступностько удура, Вацлав Гавелдиҥ сыйыныҥ лауреады онойдо ок Андрей Сахаровтыҥ сыйыныҥ лауреады, Ламия Аджи Башарла кожо алган. Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады, 2018.
Time деп журнал Мурад Надияны телекейде эҥ ле јарлу јӱс кижиниҥ тоозына кийдирген, 2016. Ирактыҥ башкарузы, Надя Мурадт Иракта езид ӱй улустыҥ јӱрӱми коркышту кӱч айалгада болгонын телекейлик эл-јондыкка јетиргенин темдектеген, Ислам тергее Надия Мурадка Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын 2016 јылда берер деп јӧп чыгарган.
Јаш тужы
Надя Мурад 1993 јылда Кочо деп јуртта (Ирактыҥ Синджар калазынаҥ ыраак јокто чыккан, езидтердиҥ чук јаткан јеринде . Оныҥ эне-адазы фермерлер болгон; биледе Надянаҥ ӧскӧ, база 10 бала болгон: 8 уул ла 2 кыс. 2003 јылда Надияныҥ адазы јада калган . Јербойында школдо ӱредӱ алган. Кичинектеҥ ала тӱӱкиле јилбиркеген, ӱредӱчи болорго амадаган. Орто ӱредӱни алала, университетке кирерге сананган, је јуртты боевиктер колго аларда (Ислам тергее,ИГИЛ) калганчы јылды школдо тӱгезип болбогон.
Кул болгоны
Ислам государство Кочо јуртты колго алган кийнинде 2014 јылдыҥ куран айында Надияны езид кижи деп исламисттер истежип баштаган. Бир бӧлӱк јиит ӱй улусла кожо Надияны (ортозында оныҥ ӱч јеени) сексуальный јалчылар эдип апаргандар. Мосул деп калада олорды албанла туйуктагылап алган, кыс оноҥ качарга ченешкен, је тутуртала кыйнаткан. Оноҥ ары Надияны (Работорговля) канча катап саткандар. Бахдида калада ол ӱч айга айдуда болуп, 2014 јылдыҥ кӱчӱрген айында јалчы болгон јеринеҥ качып јӱре берген.
Билбес јанынаҥ бир биле Надияга Киркук деп јерде аказына једерге болушкан, аказы јуунаҥ качкан кӧчкиндердиҥ лагеринде болгон. Кийнинде ӧскӧ качкындарла кожо ол Дахук деп лагерьге болгон, оноҥ ары ол база 1000 кире ӧскӧ кӧчкиндерле кожо Германиига јеткен, эмди ол ондо сыйныла кожо јуртайт 2003 јылда адазы божогон кийнинеҥ Надия энезиле, 8 карындажыла, 2 сыйныла кожо јаткан. Кочо јуртты колго алала исламисттер оныҥ энезин, кожо чыккан 6 карындажын ла 5 јеендерин, база кӧп тӧрӧӧндӧрин ислам кудай јаҥга бӱдерге мойношконы учун ӧлтӱргендер. Эје-сыйындуларды јалчы эдип айдай берген.
Надияныҥ билезинеҥ 2 карындаш ла 2 сыйын арткан. Карындаштары ла бир сыйны эмдиге јетире Иракта, Курдистанда кӧчкиндердиҥ лагерьинде јӱредилер, база бир сыйны Германияда. Надияныҥ тӧрӧӧндӧри кезик кыстарын јалчылыткан јеринеҥ ойто садып алгандар, бирӱзи бойы качып јанып келген, база экӱзиниҥ салымы јарт јок арткан. Андрей Сахаровтыҥ сыйын 2016 јылда Ламия Аджи Башарла кожо алган. Вацлав Гавелдиҥ кижиниҥ эриктери аайынча сыйы ,2016. Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2018).
Јодро
Этимологиязы
Јодро-кара јиилектерлӱ јулукту агаш. Јодро черёмуха.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Јодроныҥ суузы Чуйдыҥ суузына киргенинде турат. Айландыра Чуйдыҥ, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сымылтыныҥ, Кадринниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары курчайт. Јери эмеш тапчы, тӧн јерде турат, айландыра кырлар сӱреен кају, јолдор кату. Меес келтейи как ташту болзо, арка јаны койу туйук агашту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 892 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Ан-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, сарас, јоон мойын, јеекен, тооргы, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар-куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, јелечи, ылаачын, саныскан, тарал, каргаа, кускун, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, аҥыр, турна, кӱӱк ле о.ӧ. бар .Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Јииттердиҥ, Тоҥмок суу, Тӧс, Чуйдыҥ. Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Јолдыҥ темдеги Р-256. Чике-Таманныҥ боочызына јетире 73 км.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 317 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Уильямс, Бетти
Бетти Уильямс (Betty Williams; 1943 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 22-чи кӱнинде — 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде) — Нобельдиҥ амыр-энчӱниҥ сыйыныҥ 1976 јылда лауреады Мейрид Корриганла кожо ''. Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзиниҥ'' (Community of Peace People)тӧзӧӧчизи. Бу биригӱниҥ ижи Тӱндӱк Ирландияда канду-јууны токтодорына болужын јетирген.
Биографиязы
Бетти Уильямс тӱндӱк Ирландияда каа-јаада ла туштаар биледе (адазы — протестант, энези дезе — католик) чыккан. 1978 јылда куран айдыҥ 10-чы кӱнинде Бетти Уильямс билбес јанынаҥ кӧрӱп ийген: англий јуучылдар боевик Денни Леннонды тыҥ шыркалап ийерде, ол кӧӧлигиле ӱч кичинек баланы ӧлтӱре бастырып ийген. Ӱч баланыҥ энези Анна Магуайр тирӱ артып калган, ол 1980 јылда Јаҥы Зеландияда санаага алдыртала, кол салынып божогон.
Эки кӱннеҥ Уильямс амыр-энчӱ учун кычыруга 6000 кол јууп алган, СМИ-де оныҥ ады јарлалган. Анна Магуайрдыҥ сыйныла кожо ол ,Ӱй улус амыр-энчӱ учун деп биригӱ тӧзӧгӧн. Кийнинде бу биригӱниҥ ады Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзи деп солунган. Бу биригӱни тӧзӧӧргӧ олорго журналист Кьяран Маккеон болушкан. Бу журналист Биригӱниҥ Кычырузын бичийле, биригӱни јӧмӧп митинг белетеп ӧткӱрген. Амыр-энчӱ улустыҥ баштапкы декларациязы. Амыр-энчӱ учун кыймыгуныҥ адынаҥ бисте телекейге баштанган кычыру бар; Бис амыр телекейде јӱрӱм јӱрер, сӱӱр кӱӱнис бар; Балдарыска айлыста, иште, амыралтада, кандый ла ӧйдӧ сӱӱнчи кӱӱнзейдис; Ондый јӱрӱм болзын деп биске турумкай, иштеҥкей, јалтанбас болор керек; Бис билерис, улус ортодо эби-јок сурактардаҥ улам чууган, аайлашпастар башталат; Бис билерис, кажы ла адылган ок, кажы ла јарылган бомбанаҥ иштеерге там ла кӱч болот; Бис бастыра окторго, бомбаларга, јуу-јепселге удура; Бис јуук та, ыраак та айылдаштарысла амыр јадарга кӱӱнзейдис. Телекей амыр-энчӱ јатсын деп иштейдис, телекейлик карыкчалду учуралдар, катап болбозын, је ундылбазын.
Бетти Уильямстыҥ адазы, мистер Смит, эт ооктойтон кижи болгон, энези дезе — айлында ла иштенген. Кыс Агару Терезаныҥ баштамы школында ӱренген, орто ӱредӱни ол Агару Доминиктиҥ грамматикалык школында алган. 1961 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде ол Ральфа Уильямска барган. Бетти эки балалу болгон, бир кыс ла бир уул. Уулыныҥ ады Пол, ол футболды Тӱндӱк Ирландияныҥ профессионал клубтарында ойногон. Кичинек балазы Дебора деп атту кыс. 1982 јылда Бетти ӧгӧнинеҥ айрылала, Джеймс Т. Перкинс деп кижиле бириккен, США-ныҥ Флорида калазына кӧчкӧн. Ол јилбилӱ лекцмялар кычырып туратан. Бир катап Брисбенде, Австралияда бойыныҥ лекциязында ол США-ныҥ президентин, Джордж Буштты ӧлтӱрер кӱӱним бар деп айткан, нениҥ учун дезе ол јуу баштаган, оноҥ улам бурузы јок балдар ӧлтӱрткен.
1977 јылда Уильямс ла Корриганга Нобельдиҥ амыр энчӱ учун сыйын бергендер. 1978 јылда биригӱниҥ ӱч башкараачызы ижин ӧскӧ улуска оноҥ ары уулалтсын, кӧндӱктирзин деп табыштырган. УИЛЬЯМС, БЕТТИ — Онлайн-энциклопедия Кругосвет.
Кулады
Кулады (Кулада) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Куладыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Кулады — куш, лебедь.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ ӧзӧгинде, орто бӧлӱгинде турат. Ӱч-Эҥмек деп јаан тайганыҥ колтыгында, Теректӱ, Јал Мӧҥкӱ сындардыҥ ортозында. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1058 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок −40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700—750 мм.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: А.Мандаевтиҥ, Бош-Туу, Кезер Таш, Кожоҥчы Арал, Курсай, С.Этеновтыҥ, Самарган, Тӧӧлӧс город, У.Окчиновтыҥ, Ч. Т. Кискинниҥ, Ј.Бедюровтыҥ.
«Карагол — Кулады» деп регионал учурлу јолдыҥ учы (темдеги 84К-21).
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 581 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туристтерле иштеери.
Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1985 ј., С. Этеновтыҥ, 30а)
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кара-Кӧкши
Кара-Кӧкши (Каракокша) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Кара-Кӧкши.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ тайгазыныҥ ортозында, Сары-Кӧкши сууныҥ коолында, Кара-Кӧкши суу ла Ӧӧн суузы бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 516 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Јайыла јӱзӱн ӧлӧҥдӧр јыйылып, чечектеп, ӱрен чачат. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Јери ле јолдоры
Јуртта 17 ором: Јараттай, Олјондо, Јажыл, Агашту, Одорлу, Михайловтыҥ, Јииттердиҥ, Јаҥы, Советский, Строительдердиҥ, Тартыковтыҥ, Ӱредӱчилердиҥ, Юбилейдиҥ. Кош оромдор: Больницаныҥ, Карусаевскийдиҥ, Орсовскийдиҥ, Школдыҥ. «Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп јолдо турат, темдеги 84К.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. Ас тоолу калыктарга болуш јетирер иш аайынча быјыл (2020) бу јуртта јайы-кыжы иштейтен айыл ла айландыра керектӱ эдимдер тургузылган. Туристтер айылдап, тургун улустыҥ курзак-тамагын амзап, чӱм-јаҥдарыла таныжар аргалу. Онойдо ок мында јаткан улустыҥ јажынаҥ бери узанган, кӧктӧгӧн эдимдери: кийим, айылда, иште, аҥдап-куштап јӱрзе тудунар-кабынар немелерин садып аларга јараар. Чоо аймактыҥ улузы јылдыҥ ичинде бар јондык байрамдарын јыргап, ӱредӱлер, туштажулар ӧткӱрер аргалу боло берди.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Лагерлёф, Сельма
Се́льма Отти́лия Лови́за Ла́герлёф (Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf) (1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде, Морбакка деп јерде, Лен Вермланед, Швецияда —1940 јылдыҥ тулаан айыныҥ 16-чы кӱнинде, Швецияда). Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады болгон (1909), Мария Кюри ле Берта Зутнердиҥ кийнинеҥ бу сыйды алган ӱчинчи ӱй кижи.
Биографиязы
Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Морбакка (Mårbacka деген озогы јуртында, лен Вермландта) чыккан. Адазы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), отставкада јуучыл кижи, энези — Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915), ӱредӱчи. Јаш тужында ӧйлӧри Лагерлёфтыҥ јайалтазы јаранып ӧзӧрине сӱреен јаан камаанын јетирген. Орто Швецияда ар-бӱткени сӱреен јараш јерде Вермландта ырысту јаш тужы ӧткӧн. Морбакка деп јер анчада ла сӱӱген алтайы, бичиичи кажы ла катап бойыныҥ бичимелдеринде бу јердиҥ кеенин будукла јурагандый бичийт. Вермландта јӱрӱп, Морбакканы олыды јок эске алып, бичимелдеринде оныҥ кайкамчык јерлери керегинде куучындайт, анчада ла автобиографиялык бичиктеринде: «Морбакка» (1922), Баланыҥ эске алыныштары («Мемуары ребёнка») (1930)), Кӱнлик («Дневник») (1932). Јарлу швед бичиичи 1909 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын алган, оныҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген, ол тоодо орус тилге.
Ӱч јаштуда тыҥ оорыган, кыймыктанып болбос, тӧжӧктӧ лӧ јадар. Баланы карган энези ле таай эјези ле кӧрӧр болгон. Олор кызычакка кӧп чӧрчӧктӧр, соојындар куучындап, оны соотодып туратан. 1863 јылда јааназы јада каларда, Сельма тыҥ санааркаган, чӧрчӧк јерине баратан кайкамчылу эжик јабыла бергендий билдирген, бичиктер кычырары баланы аргадаган.
1867 јылда Сельма Стокгольм јаар кӧчкӧн, мында јаан клиникада эмденип, ол базып јӱрер болуп оҥдолгон. Бу ӧйдӧ ол бичиичи болорго амадаган. «Чӧрчӧк керегинде чӧрчӧк» деп автобиографиялык новеллазында («Сказка о сказке») (1908) Лагерлёф кичинек тужында бичинерге ченешкенин куучындайт. Је удабай, ол јӱрӱмге акчаны канай иштеерин сананарга келишкен. Билези бу ӧйдӧ торт ло јоксырай берген. Адазы аракыга кирип, кӧзӧрлӧп, билезин оноҥ ары јоксыраткан. Сельма ого тыҥ санааркаган. 1881 јылда ол ада-энезинеҥ сурак јокко Стокгольмныҥ лицеине ӱренерге кирген. Ӱредӱчи болорго семинарияга кирерге амадаган. 1884 јылда ол семинарияны тӱгескен.
Ландскрунда кызычактар ӱредер школго ӱредӱчи болуп, Швецияныҥ тӱштӱк јанында кичинек калада ол ло јыл ишке кирген. 1885 јылда адазы божоп калган, 1888 јылда Морбаккада јурты тӧлӱлер учун садылган, јуртка ӧскӧ улус келген.
Шуй
Этимологиязы
Шуй
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Шуй сууныҥ јарадында турат. Айландыра Кабак-Туу, Чыргай туу, Торот, Пеже деп кырлар курчайт. Туулартыҥ эҥ бийиги 1100 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Кырларында, кобы-јиктеринде туй кара агаш ӧзӧт — карагай, јойгон, кайыҥ, аспак, чиби, мӧш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 497 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш карлу ла салкынду, јолдор туйукталып калат. Сооктор 25-30 градустаҥ тӱшпейт, салкындар тӱндӱктеҥ согот. Јайгыда тыҥ изӱлер база јок, 25-35 градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тара. Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱкл.
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер. Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт. Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Кайыҥду, Олјондо, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бу јуртта агашла иштеер предприятиелер јакшы иштеген — лесхоз, пилорамалар, агаш белетеер комплекс (лесозаготовки), табынча алтын да казар прииск ачылган, је јербойыныҥ улузын бу ишке албайтан болгон. Алтынды 2000 јылга јетире каскан. Јуртта школ, балдардыҥ туразы, культураныҥ байзыҥы ла оноҥ до ӧскӧ инфраструктуралык обьекттер иштеген болгон.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Бийдиҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Барлак
Барлак (Барлак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Барлак возможно личное имя.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 650 метрге бийикте , Себиниҥ ле Куйулу суулардыҥ бириккенинде турат. Јал-мӧҥкӱниҥ сындары, Чаргы бажы тайгалар, Бештиҥ бажыныҥ кырлары эбире тургулайт.
Аҥ-куштары
Барлактыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Тӧс. «Чуйдыҥ трагыныҥ» 525-инчи километринде турат, јолдыҥ идентификационный темдеги Р—256.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда Алтайда православный миссиялар иштеп келерде, кобы-јиктерде алдынаҥ бойы јаткан алтайлар креске тӱжӱп, јурттарга биригип турар тушта тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 38 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 29 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Чаргыда.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.
Тагда-Айыл
Тагда-Айыл (Санькин Аил) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Тагда-Айыл таг, туу. кыр, кырда јурт селение под горой.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сары-Кӧкшӧ сууныҥ коолында турат.
Сары-Кӧкшӧниҥ оҥ кош суузы Сӱӱри деп суу. Айландыра кара јыш агаш. Кырлар Алтайдыҥ тӱштӱк јанында кырлардый бийик эмес, ачык јерлер јок, туй ла агашка бӱркеткен. Торот,Ужубе-Јелбеген, Урчин, Сапырна деп туулар курчайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик (по уровню с. Турочак, находящемуся поблизости).
Мукур-Чаргы
Мукур-Чаргы (Мухор-Черга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Мукур-Чаргы короткий и свирепый.
Тагда-Айыл
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Мукур-Чаргы
Этимологиязы
Мукур короткий, чаргы свирепый, неукротимый, ярый, неистовый.
Тагда-Айыл
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Мукур-Чаргы
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кайылда сууны экијандай турат. Јаан деген сын тайгалары Јал-Мӧҥкӱ, Кубаш, Себи-Бажы, Чаҥкыр эбиреде курчайт. Коштой јурттар Јаан Чаргы, Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ, Улус-Чаргы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 975 метрге бийик.
Тагда-Айыл
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Кайыҥду, Мӧштӱ, Совхозтыҥ.
Мукур-Чаргы
Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл. ле о.ӧ.
Тагда-Айыл
Јери ле јолдоры
«Јаш-Тура — Улалу — Артыбаш» дел регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Мукур-Чаргы
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Тагда-Айыл
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Мукур-Чаргы
Јери ле јолдоры
Мукур-Чаргыда 3 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.
Тагда-Айыл
Ук-калыктары
Јуртта туба улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 118 кижи болгон, олордыҥ 51 % кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Мукур-Чаргы
Јери ле јолдоры
«Улус-Чаргы — Мукур-Чаргы» деп регонал учурлу јолдыҥ учы. Бу јол Р-256 "Чуйдыҥ трагы" деп федерал — кӧӧлик јолдыҥ .. километринде ого бириге бнрет.
Тӱӱкизи
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга јурттаҥ 56 кижи барган. 1957 јылда «Горный Алтай» деп колхоз јабылып, Јекјийектеги аҥ азыраар совхозтыҥ 4-инчи фермазы боло берген. 1926 јылдагы тооалышла. Мукур-Чаргыда 23 ээлем болгон, 122 кижи, алтайлар. 1931 јылда сельхозартель «Горный Алтай» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинский оленесовхозко кирген. Эмдиги ӧйдӧ јурт СО РАН-ныҥ Алтай экспериментал ээлеминиҥ фермазы. Мында зверофемада тӱлкӱ, енот, кроликтер азыралда болгон. Кырага: арыш, сула, арба, просо, кендирбаш, кӱдели (ячмень, овес, рожь, пшеница, просо, коноплю, лен), маала ажын отургыскан. Ээлемде сарјузавод бар, коштойынаҥ койдыҥ сӱдинеҥ брынза эдилген.
Тагда-Айыл
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.
Мукур-Чаргы
Тӱӱкизи
1920-чи јылдарда баштамы школ ачылган. Баштапкы ӱредӱчилер: Чичинов Иван Гаврилович, Шабураков Тимофей Сатлаевич, Козлова Лидия Михайловна, Козлова Ольга Михайловна, Тыдыкова Анисья Харитоновна, Мамакова Раиса Семеновна.
Тагда-Айыл
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Мукур-Чаргы
Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 156 кижи болгон, олордыҥ 84 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Тагда-Айыл
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Мукур-Чаргы
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Мукур-Чаргыныҥ баштамы школы.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер, мал ла аҥ азыраары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Куладыныҥ јурт јеезези
Куладыныҥ јурт јеезези (Куладинское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — Кулады јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Куладыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 878 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Уажан
Уажан (Уожан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Уажан далекий, отдаленный.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал сууныҥ јарадында, Бешпек деп тууныҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 547 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Аймакта ай-кӱн кыска јайлу, узун, је тыҥ сооктор јок кышту, кары-јуды кеминде, калапту салкындар јок. Мааланыҥ да, јердиҥ де ажы јакшы тӱжӱмдӱ ӧзӱп ле јадар јер. Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
Ӧзӱмдери
Каскак, кайыр кырлары мӧш, кайыҥ, чиби, карагай, јойгон, эргиш, беле агаштарла бӱркелген. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Олјондо, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 68 кижи болгон, олордыҥ 72 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Чамалдыҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Закс, Нелли
Не́лли Закс (Nelly Sachs; 1891 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде, Шёнебергте — 1970 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнинде, Стокгольмда) — немец укту поэт, прозаик ле драматург, Нобельдиҥ литературада сыйыныҥ лауреады (Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган, 1966).
Биографиязы
1891 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде Берлинде еврей биледе чыккан. Јаш ла тужынаҥ ала ол неоромантикалык ӱлгерлер, наадайлардыҥ театрына пьесалар бичип, куучындар ла соојындарлу јуунтызын чыгарган. Јайлталу кыс литературалык ишке кӱӱндӱ болгодый дезе, Нелли 1933 јылдаҥ ала иудаизм ле христианство деп јаҥдардыҥ бир тазылдаҥ таркаганын јилбиркеген. 1940 јылда Швеция јаар кӧчкӧн. Нелли Закс, Пауля Целан деп јуук нӧкӧриниҥ сӧӧгин јууп јадарда,божогон. Стокгольмныҥ тӱндӱк јанында Норра бегравнингсплатсен деп мӧҥкӱ салар јерде Неллиниҥ сӧӧгин јууган.
Нелли Закстыҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы 1947 јылда Кӱнчыгыш-Берлинде чыккан, ады «Ӧлӱмниҥ јуртында» (В жилищах смерти, In den Wohnungen des Todes)
Неллиниҥ ӱлгерлеринде, Эли (Eli,[1943) деп пьесазында текши темалар ончозы берилген, кийнинде ол ло темалар јуунтыларында салынган Јылдыстардыҥ карыкканы(Звездное затмение, Sternverdunkelung) 1949, Не болорын кем де билбес (И никто не знает, как дальше, Und niemand weiss weiter, 1957) ле Качып барала солунганы(Побег и преображение, Flucht und Verwandlung, 1957.
Закстыҥ ӱлгерлик бичимелдери кандый да мистицизмдӱ, кӧрӱмдеер ле кӱӱн-санааны кӱйбӱредер. Кӧп саба ӱлгерлеринде истежери ле истештеҥ јажынары деп мотив бар. Аҥдаштыҥ, качыштыҥ символдоры, кыйнатырган ла кыйнагандардыҥ ортодо јаантайынгы сурак. Нелли Закс Нобельдиҥ литературада сыйын 1966 јылда Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган. Германиияда Дортмундта 1961 јылдаҥ ала Нелли Закстыҥ литературада сыйы бичиичилерге берилет. Францияда 1988 јылдаҥ ала Нелли Загстыҥ кӧчӱриштер учун сыйы берилет.
Дюфло, Эстер
Эстер Дюфло Esther Duflo; — француз экономист (Франциия ла США), Массачусетсте технологиялык институттыҥ профессоры (США). Нобельдиҥ экономикала сыйыныҥ лауреады (2019), «Телекейде јокту-јойу болбозын деп тартыжуда экспериментал ууламјы».
США-ныҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2017), Британ академияныҥ корреспондент-турчызы.
Биографиязы
Эстер Дюфлоныҥ адазы — математиканыҥ профессоры Мишель Дюфло. Оныҥ энези дезе Виолен Дюфло — врач-педиатр. Школдыҥ јаан класстарында ӱренип тура ол орус тилле јилбиркеген. 1991 јылдыҥ куран айында 18 јашту Дюфло бойыныҥ нӧкӧрлӧриле кожо (куран айдыҥ удурлажузы) Москваныҥ оромдорында (Государственный комитет по чрезвычайному положению) ГКЧП-га удура чыккандардыҥ тоозында болгон. 1993 јылда ол 10 айдыҥ туркунына Москвада болгон, француз тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, бу ок ӧйдӧ магистерский ижин бичиген. Ол ло тургуза «Банк Россиия»-ныҥ француз экономистиниҥ билим болушчызы, Джеффри Сакстыҥ (американ экономический советниктиҥ) база билим болушчызы болот. 1994 јылда Эстер Дефло тӱӱки ле экономика јанынаҥ магистрдыҥ степеньин алган, диссертациязыныҥ темазы: «Совет Союзта баштапкы бешјылдыктыҥ тӱӱкизи», 1999 јылда Массачусеттиҥ технологический институдында доктордыҥ степенин алган.
Эш-нӧкӧри — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфлоло кожо, оноҥ база Майкл Кремер деп билимчиле ӱчӱ Нобельдиҥ экономикала сыйын алгандар. Дюфло ло Банерджи 2015 јылдаҥ ала кожо јуртайт, олор 5 ле 7 јашту балдарлу (2019). Баштапкы балазы чыккан јыл Дюфло американ гражданство алган. Abhijit Banerjee, Esther Duflo Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty — PublicAffairs, New York, 2011. Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло Экономический билим кӱч ӧйлӧрдӧ. Эмдиги ӧйдиҥ курч сурактарын бӱдӱргени. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — ISBN 978-5-93255-594-1
Саксабай
Саксабай (Сахсабай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Сооруныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Саксабай.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, казак чӧлдӧрлӧ граннаҥ ырак јок јерде,Кадын сууныҥ јарадында турат. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1040 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Ӧзӱмдери
Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Одорлу. Туура јол Саксабай јуртка јетире, 84К-75 темдектӱ.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ӱстӱги Онос
Ӱстӱги Онос (Верх-Анос) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Оностыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Онос (Он-Оос) много стоянок, мест.
Ӱстӱги Онос верхние стоянки.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Онос деп сууныҥ башталганында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 847 метрге бийик.
Климады
Туштӱк аймактарга кӧрӧ мында кыш бир канча јылу, кары-јуды ӧйинде, салкын-јотконы ӧткӱре ле сызаа-соок эмес, јайы изӱ, је кыска, ӱч ле ай. Ортојылдык температура +4,1 °С чаган айда тыҥ ла соок −30 °С тӱшпейт, јаан изӱ айда +30 °С кӧдӱрилбейт.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Ӧзӱмдери
Кайыр, каскак туулары јӱзӱн-јӱӱр агаштарла бӱркелген : Кайыҥ, мӧш, чиби, карагай, беле, эргиш, толоно, јойгон, каргана. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱстӱги Онос јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 82 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Оностыҥ јурт јеезезинде.
Ар-бӱткенниҥ
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кӱпчеген
Кӱпчеген (Купчегень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Кӱпчеген (Купчегень, Кӱп-Чеген) кадка чегеня (кисло-молочный алт. напиток).
Кӱпчеген (Купчегень, Кӱп-Чеген) бурдюк кумыса.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ ле Ӱлегемниҥ сындарыныҥ алдында ӧзӧктӧ, Јаан Ӱлегемниҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Коштой тайгалар Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 860 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын балобан, боро ылаачын кречет, мечиртке сова, ылаачын сапсан.
Ӧзӱмдери
Айландыра Кадрин, Јыралу, Јыланду, Серке-Тайан тайгаларды койу агаш бӱркейт. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр .Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Жилмассивтӱ, Олјондо, Мессте, Партизандардыҥ, С.Аткуновтыҥ, Ортозында, Трактыҥ, Тӧс, Орто переулок. Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт (673-чи километр). Эл-токтоду «Кӱпчеген» јурттыҥ ортозында. Јурттаҥ тӱндӱктей 10-12 километр киреде тракт Чике-Таманныҥ боочызы ажара ӧдӧт.
Тӱӱкизи
Купчеген јурт 1883 јылда, Јаан Јаламан јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.Јебренде мында јаткан Калык мал азырап, јерле иштенгенин озо чактыҥ субактары керелейт. 1922 јылда кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ тайгалары ажыра Теректиниҥ сынын сындап, Иван Долгих (кызылдардыҥ отрядыныҥ башчызы)јуучылдарыла кожо Катандуда актардыҥ Александр Кайгародовко баштаткан отрядын оодо соккон. Кийнинде, 1925 јылда «Кызыл — Мечин» деп артель ачылып. Кобы-јиктер сайын таҥынаҥ јаткан алтай улус биригеле, јаҥыс аай јада берген. Совет ӧйдӧ ол миллионер колхоз болгон. Јаан Јаламан јуртта 1929 јылда школ тудулган. 1934 јылда Оҥдой аймактыҥ озочыл мал азыраачызы болуп «Кызыл Мечин» колхоз адалган. Јылаҥаш Бабаева ла Тарал Ептеева эҥ артык койчылар болгон Оҥдой аймакта.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 608 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.