cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Екатеринбург
Ӱредӱлик
Россияда ӱренип чыккан кадрларыныҥ квалификациязыныҥ бийик чыҥдыйыла Екатеринбургтыҥ университеттери баштапкы јерлерде, ороонныҥ башкарузында ьбу вузты божоткондор кӧп, Екатеринбургтыҥ вузтары јаҥыс ла Москва ла Санкт-Петербургтыҥ вузтарыныҥ кийнинде турат. Эмдиги ӧйдӧ калада 20 государственный вуз иштейт, мында ӱренип турган студенттердиҥ бастыра тоозы 140 муҥ. Калада 14 государстволык эмес вуз, ол тоодо бир муниципал учреждение — Екатеринбургская академия современного искусства, бир серикпелик — Екатеринбургский духовный семинария. Онойдо ок Екатеринбургта Уралда тергеелик архитектурно-художественный академия иштейт. 2011 јылдыҥ кӱӱк айында Уралда тергеелик университет ле Уралда тергеелик техническалык университет тӧзӧлгӧн, Уралда Россияныҥ јаан деген вузтарыныҥ бирӱзи — Б. Н. Ельцинниҥ адыла адалган Урал федерал университет. 2016 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде университетте 35,3 муҥ студент, 2,95 муҥ ӱредӱчилер. 2015 јылда бюджет 9,1 млрд салковой болгон, билим-шиҥжӱ ле опытно-конструкторский иштердиҥ кеми — 1,6 млрд салковой. 2021 јылдыҥ чодыла УрФУ студенттердиҥ тоозыла Россияда јаан вузтардыҥ бирӱзи, телекейдиҥ вузтарыныҥ рейтинги аайынча ол 351-чи јерде QS World University Rankings. Бичимелдердиҥ тоозы Web of Science-ниҥ базазында јыл туркунына муҥга шыку.
Билим
Тӱӱкиде Екатеринбург Россия ичинде јаан билим-техникалык потенциалду, учуры јаан билим тӧс јер болуп јат. Мында президиум ла 20-неҥ артык институт 66 билим-шиҥжӱ институт ла 30 вуз. Билим шиҥжӱ иште 8,9 муҥ кижи. 2016 јылда Екатеринбург телекейлик инновационный рейтингке кирип, Innovation Cities Global Index 2015, 220 јерде турган. Россия калалар ортодо рейтингте 3 јерде болгон, Москва ла Санкт-Петербургтыҥ кийнинеҥ.
Екатеринбургта Тергеелик эмес коммерциялык эмес билимниҥ секторында спонсорлордыҥ болужыла 1991 јылдаҥ ала Демидовтыҥ институды иштейт, ол Урал аайынча гуманитар шиҥжӱлер ӧткӱрет.
Эмчилик
Екатеринбургта эмчиликтиҥ муниципальный, областной ло федеральный учреждениелери иштейт. 54 больница, 18 200 јерлӱ, 272 амбулаторно-поликлинический учреждение, 156 стоматологический клиника ла кабинет. Кезик эмчилик учреждениелер билим-шиҥжӱ ууламјылу институттарла јаба иштейт, темдектезе, фтизиопульмонологияныҥ НИИ, В. Д. Чаклинниҥ адыла адалган травматологияныҥ НИИ, дерматология ла иммунопатологияныҥ НИИ , Уральский государственный медицинский университет ле о.ӧ.
Культура
Екатеринбург Уралда федерал округтыҥ культуралык тӧс јери. Калада 50-неҥ артык библиотека иштейт. Јаан деген библиотекалык организациялар — В. Г. Белинскийдиҥ адыла адалган билим библиотека, библиотекалардыҥ муниципал биригӱзи, ого 41 библиотека кирет, ол тоодо А. И. Герценниҥ адыла адалган тӧс библиотека.
Калада 50-неҥ артык башка-башка музейлер бар. Екатеринбургта музейлерде уникал коллекциялар бар; јуранар кеендиктиҥ музеинде орус живопись ле невьянский иконаныҥ (бу јерде иконописьтиҥ школы, старообрядчествоныҥ јаҥжыгулары аайынча) јуунтызы база бар. Мында ла Телекейлик парижский кӧрӱде 1900 јылда сыйлар алган экспонат — каслинский чугунный павильон бар. Таш кезер ле ювелир кеендиктиҥ тӱӱкизиниҥ музеинде ювелир јарангыштардыҥ ла таштаҥ эткен эдимдердиҥ јуунтылары бар. Уралдыҥ бичиичилерине учурлалган музейде Мамин-Сибиряк ла Бажов, П. П. Бажов керегинде кӧрӱлер тургузылган. Эрнст Неизвестныйдыҥ музеи. «От великих потрясений к Великой Победе (1917—1945)» ле «Россия — моя история (1945—2016)» деп кӧрӱлер ле ороонныҥ ӧзӱми ле Свердловскй область ла Уралдыҥ тӱӱкизи кӧргӱзилген. Екатеринбург — Россияда театрал јаан тӧс јерлердиҥ бирӱзи, театрлардыҥ тоозыла Россияда ӱчинчичи јерде турат, Москва ла Санкт-Петербургтыҥ кийнинеҥ. Театрлардыҥ ӧзӱмине јуу ӧйинде эвакуацияда болгон МХАТ, Совет Черӱниҥ тӧс театры јакшы салтарын јетирген. Калада Екатеринбургский государственный академический театр оперы и балета, Свердловский государственный академический театр музыкальной комедии, Свердловский государственный академический театр драмы, «Коляда-театр», Екатеринбургский муниципальный театр юного зрителя, Екатеринбургский муниципальный театр кукол кӧнӱ иштейт. 2020 јылда Екатеринбургский государственный академический театр оперы и балета «Золотая маска» деп фестивальда тӧрт сый алган, ол тоодо Лучший оперный спектакль деп баштапкы сый келишкен.
Калада киноиндустрия јакшы ӧзӱм алынган. 1943 јылда Свердловский киностудия ачылган, бир јылдаҥ баштапкы художественный фильм — кӱӱлик кинокомедия «Сильва (1944)» бӱткен. «Лоранж» деп баштапкы кинотеатр Екатеринбургта 1909 јылда ачылган. Эмди Екатеринбургта 20-неҥ артык кинотеатр. Эҥ јааны — «Космос» (киноконцерт театр).
Екатеринбургта В. И. Филатовтыҥ адыла адалган тергеелик цирк каланыҥ тал ортозында турат, Исеть сууныҥ кӱнбадыш јарадында. 2012 јылда Екатеринбургта цирк «Лучший цирк года» деп номинацияда Шаривари деп сыйдыҥ лауреады болгон.
Текши айалгазы
Екатеринбург — телекейде јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи. City-600 чодыла (глобал ВВП-ныҥ 60 % бӱдӱрип турган 600 телекейлик калалардыҥ) тоозына кирет. 2010 јылда консалтинговый компания Екатеринбургтыҥ валовый продуктын 19 млрд доллар деп чотогон (2025 јылга јетире 40 млрд-ка једер учурлу деп компания чотойт).
Екатеринбург совет ӧйдӧ Челябинск ле Пермь Уральский промышленный узел болгон, экономиказы 90 % промышленный кала болгон (90 %-ти оборонный производстводо болгон).
Екатеринбургтыҥ алдындагы јааны Аркадий Чернецкийдиҥ амадаганыла эмди мында складское хозяйство, транспорт, логистика, телекоммуникациялар, финансовый сектор, саду ла о.ӧ. ӧзӱм алынган. Экономико-географ Наталья Зубаревичтиҥ шиҥдегениле эмдиги Екатеринбург промышленный специализациязын јылыйтарга јеткен.
2008 јылдаҥ 2010 јылга јетире, РБК-ныҥ версиязыла Екатеринбург Россия калаларыныҥ ортозында инвестиционный јилбӱлӱ калалардыҥ рейтингинде ӱч лидердиҥ тоозында.
Промышленность
Екатеринбург тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала јаан промышленный тӧс јер болгон. XVIII чакта тӧс отрасли темир кайылтары ла темир сулаары болгон, XIX чакта машиностроение табылган, XIX чактыҥ экинчи јарымында јеҥил ле аш-курсак (анчада кулур јазаар) промышленность ӧзӱм алынган. Производствоныҥ база бир ичкерлегени индустриализацияныҥ ӧйинде болгон — бу ӧйдӧ калада завод-гиганттар тудулган, уур машиностроение ӧскӧн. Ада-Тӧрӧл учун Уду јуу тушта Свердловскка алтан кирези предприятие эвакуацияга Орто Россия ла Украинадаҥ келген, оныҥ учун мында производственный мощностьтор тыҥып, Уралда промышленностьто јаҥы отрасльдар ачылган.
Эмдиги ӧйдӧ Екатеринбургта 220-теҥ артык јаан ла орто предприятиелер бар, эҥ кӧби производствоныҥ брабатывающий сферазында — 197. 2015 јылда бойы белетеген товарлардаҥ 323 288 млн салковойго аткарылган. Производство отрасльдар аайынча мынайда бӧлинет: Металлургия ла металлообработка — 20,9 %, аш-курсак производство — 13,3 %, Электротехникада электрооборудование, электрон ло оптический оборудование — 9,2 %, транспортный машиностроение — 8,4 %, Машиностроение — 6,4 %, химический производство — 5,5 %, металл эмес минерал продукттар — 3,7 %, резин ле пластмасс эдимдер — 2,8 %, целлюлозно-бумажное производство, полиграфия — 0,5 %, оноҥ до ӧскӧ — 29,3 %.
Калада бир канча јаан орус промышленный компаниялардыҥ штаб-квартиралары бар — «МРСК Урала», «Энел Россия», «Сталепромышленная компания», «Русская медная компания», концерн «Калина (компания)», «НЛМК-Сорт», «ВИЗ-Сталь», «Группа Синара», «Уралэлектротяжмаш», «НПО автоматики имени академика Н. А. Семихатова», «Уральский завод тяжёлого машиностроения», «Русагро, Жировой комбинат», «Форэс», кондитерское объединение «Сладко», «Машиностроительный завод имени М. И. Калинина», «Уралхиммаш» ло о.ӧ. .
Архитектура
Екатеринбург бажынаҥ ала архитектуразын кичееп, тураларын пландап јазаган кала болуп јат. Француз Арк-э-Сенан, Клод-Никола деген калалардаҥ 27 јыл озо тудулган. Ол тӱӱкиде баштапкы Идеальный промышленный кала болгон. XIX чактыҥ баштапкы јарымында калада классицизм јол алынган. Екатеринбургта усадьбалар, флигельдер, службалар, английский парктар тудулган. Орус классицизм аайынча генерал В. И. Глинканыҥ резиденциязы, Расторгуев ле Харитонов, Казанцев, Рязанов, Ошурков ло о.ӧ. којойымдардыҥ јурттары тудулган. Ол тушта каланыҥ бӱдӱмин јарандырар јаан ишти архитектор Михаил Малахов ӧткӱрген (1815—1842). Ӱстӱги-Исетский завод ло Ново-Тихвинский монастырдыҥ ансамбльдарын ол јазаган.
1960-чы јылдарда типовой застройка ӧзӱм алынып, тӱҥей тура-комплекстер кӧптӧгӧн. Индивидуал проектле туралар каа-јаа ла тудулатан: Космос (киноконцертный театр), Јииттердиҥ ӧргӧӧзи ле Дворец народного творчества.
2010-чы јылдарда Екатеринбург бийиги 1189 м (высотный) тура тудуп баштаган. Ол тоодо 20 небоскрёб, эҥ бийиги — башня «Исеть», бийиги 209 метр. 2020 јылда Россияда Норман Фостердиҥ бир проекти бӱткен — штаб-квартира РМК.
Сӱрекей јараш архитектуралу туралар Севастьяновтыҥ туразы — ӧргӧӧ, (1860—1866, арх. А. И. Падучев). Тарасовтыҥ јурты — эски таш туралардыҥ бирӱзи. Расторгуев — Харитоновтордыҥ туразы — 1794—1836 јылдарда тудулган, архитектор Михаил Малахов. Горный башчыныҥ туразы — XIX чактыҥ бажында тудулган, архитектор М. П. Малахов. Железновтыҥ јурты, (1892—1902 ј.ј.), архитектор А. Б. Турчевич. Коробков којойымныҥ туразы (архитектор М. П. Малахов).
Окциденталь
Окциденталь (Occidental) — 1922 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.
Кочкор айдыҥ 21 кӱни
Кочкор айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Эстония
Эстония (Eesti, Эстония) — Европада тергее. Площадь 45 339 км², эл-јонныҥ тоозы: 1 330 068 кижи (2021). Тӧс калазы — Таллин, окылу тили — эстон тил (eesti keel), акчазы — евро.
Кочкор айдыҥ 21 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 8 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 22 кӱни
Кочкор айдыҥ 22 кӱни (22 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 53 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 312 кӱн арткан (високосный јылда 313 кӱн).
Эстония
Гран-кыйулары
Финляндия, Латвия,  Россия
Кочкор айдыҥ 22 кӱни
Кочкор айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 23 кӱни
Кочкор айдыҥ 23 кӱни (23 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 54 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 311 кӱн арткан (високосный јылда 312 кӱн).
Кочкор айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 24 кӱни
Кочкор айдыҥ 24 кӱни (24 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 55 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 310 кӱн арткан (високосный јылда 311 кӱн).
Кочкор айдыҥ 25 кӱни
Кочкор айдыҥ 25 кӱни (25 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 56 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 309 кӱн арткан (високосный јылда 310 кӱн).
Кочкор айдыҥ 24 кӱни
Кочкор айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 25 кӱни
Кочкор айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кочкор айдыҥ 24 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 11 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 25 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 12 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 26 кӱни
Кочкор айдыҥ 26 кӱни (26 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 57 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 308 кӱн арткан (високосный јылда 309 кӱн).
Кочкор айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 13 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 24 кӱни
Куран айдыҥ 24 кӱни (24 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 236 кӱни (високосный јылда 237 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 129 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 11 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 27 кӱни
Кочкор айдыҥ 27 кӱни (27 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 58 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 307 кӱн арткан (високосный јылда 308 кӱн).
Кочкор айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 14 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 28 кӱни
Кочкор айдыҥ 28 кӱни (28 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 59 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 306 кӱн арткан (високосный јылда 307 кӱн).
Кочкор айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 15 кӱни болгон.
Статуя
Статуя (statua) — кемин скульптура. Статуя кижини эмезе тындуны јурап салат. Орто чактарда табыла берген.
Куран айдыҥ 25 кӱни
Куран айдыҥ 25 кӱни (25 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 237 кӱни (високосный јылда 238 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 128 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 26 кӱни
Куран айдыҥ 26 кӱни (26 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 238 кӱни (високосный јылда 239 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 127 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 25 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 12 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 26 кӱни
Куран айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 28 кӱни
Куран айдыҥ 28 кӱни (28 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 240 кӱни (високосный јылда 241 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 125 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 14 кӱни
Тулаан айдыҥ 14 кӱни (14 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 73 кӱни (високосный јылда 74 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 292 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 28 кӱни
Куран айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 14 кӱни
Тулаан айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 28 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 15 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 14 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 1 кӱни болгон.
Кочкор айдыҥ 29 кӱни
Кочкор айдыҥ 29 кӱни(29 февраля) — 60-й день високосный јылда григориан кӱнтизӱ аайынча 60-чы кӱн. Јылдыҥ учына јетире 306 кӱн арткан.
Високосный эмес јылда јаҥыс бу кӱн јок, тӧрт јылдыҥ бажында болот (бу ӧйлӧрдӧҥ ӧскӧ 1697—1703, 1797—1803, 1897—1903 јылдарда, нениҥ учун дезе, 1700, 1800 ла 1900 јылдар високосный эмес болгон). 1930 ла 1931 јылдарда СССР советский революционный кӱнтизӱ тургускан учун, бу јылдар високосный эмес те болзо, кочкор айдыҥ 29 кӱни бар болгон.
Куран айдыҥ 27 кӱни
Куран айдыҥ 27 кӱни (27 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 239 кӱни (високосный јылда 240 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 126 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 14 кӱни болгон.
Оҥ Карагем (суу)
Оҥ Карагем (Правый Карагем) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Карагем — темная вода.
Физико-географиялык темдектери
Карагем сууга оҥ јанынаҥ 50 км киреде бу суу кожылат. Бу Оҥ Карагем сууныҥ оозы. Сууныҥ узуны 10 км. Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Тулаан айдыҥ 1 кӱни
Тулаан айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 16 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 17 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 2 кӱни
Тулаан айдыҥ 2 кӱни (2 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 61 кӱни (високосный јылда 62 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 304 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 17 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 18 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 3 кӱни
Тулаан айдыҥ 3 кӱни (3 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 62 кӱни (високосный јылда 63 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 303 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 18 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 19 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 29 кӱни
Куран айдыҥ 29 кӱни (29 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 241 кӱни (високосный јылда 242 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 124 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Карский талай
Ка́рский талай (Карское море) — Тӱндӱк Соок Теҥистиҥ јакалай талайы. Тереҥи — 620 метр. Текши јери 893 400 км². Талайга јаан суулардаҥ Оп (суу) ла Энесай (суу) кирет.
Этимологиязы
Озодо талайдыҥ адыНярзомский (Нарземский) болгон — 1601 јылда Леонтий Шубин (Плехана) деп Архангельский областьтыҥ Пинега деп јердиҥ јорыкчызыныҥ куучынында (Мангазея јаар јорык) мынайда бичилген. Онойдо ок 1630 јылда Палицын Андрей Фёдорович бичиген баштану бичикте (челобитная) Тӱндӱк талай (Noordzee  Северное море) деп адалган. Эдвард Уэлстиҥ картазында (Эдварда Уэллса) оны Татар талай деп бичийт. «Карская» деп атла Байдарацкий губаны адаган болгон, ого кирген Кара деп сууныҥ адыла (река Кара). В.Ю.Визениҥ айтканыла, сууныҥ ады ненец тилде «харе» — тошту деп сӧстӧҥ барган, торосистый лёд). Голландец Н. Витсен талайды Ледяной, француз Ж. Кампредон дезе Ледовитый деп адайт, ол ненец сӧскӧ келижет.
Баштапкы катап талай «Карский» деп В. М. Селифонтовтыҥ картазында 1736 јылда кӧргӱзилген, бу карта Улу Тӱндӱк (Великая Северная экспедиция) экспедицияда Двинско-Обской отрядтыҥ ижиниҥ турулталарыла тургузылган.
Географиязы
Талай Евразияныҥ тӱндӱк јаказында јадат, мындагы ортолыктар: Вайгач, Новая Земля, Земля Франца-Иосифа, Северная Земля, Гейберга. Талайдыҥ тӱндӱк јанында Земля Визе бар — бу ортолык 1924 јылда (теоретически) ачылган. Онойдо ок талайда острова Арктического института, острова Известий ЦИК деп ортолыктар бар.
Тулаан айдыҥ 4 кӱни
Тулаан айдыҥ 4 кӱни (3 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 63 кӱни (високосный јылда 64 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 302 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 19 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 20 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 30 кӱни
Куран айдыҥ 30 кӱни (30 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 242 кӱни (високосный јылда 243 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 123 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 17 кӱни болгон.
Салазанныҥ јурт јеезези
Салазанныҥ јурт јеезези (Дмитриевское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Салазан јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Салазанныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-јыштыҥ ортозында турат. Јурт јеезеге ӱч јурт кирет: Дайбово, Ала-Кайыҥ, Салазан тӧс јер. Айландыра кырлары кара агашла туй бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277—313 метрге бийик. Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы -14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Куран айдыҥ 31 кӱни
Куран айдыҥ 31 кӱни (31 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 243 кӱни (високосный јылда 244 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 122 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 18 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 6 кӱни
Тулаан айдыҥ 6 кӱни (6 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 65 кӱни (високосный јылда 66 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 300 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 5 кӱни
Тулаан айдыҥ 5 кӱни (5 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 64 кӱни (високосный јылда 65 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 301 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 6 кӱни
Тулаан айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 5 кӱни
Тулаан айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 6 кӱни
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 21 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 22 кӱни болгон.
Кебезенниҥ јурт јеезези
Кебезенниҥ јурт јеезези (Кебезеньское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кебезен јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кебезенниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Айландыра Ужубе-Јелбеген, Ӱч-Сӱӱри, Кивер, Солу, Сары-Чоҥмо, Пеже, Јаан Аталык деп туулар курчайт. Кебезенниҥ суузы Ӧӧн сууга кирет. Ӧӧн сууныҥ ол јанында јурттыҥ бир бӧлӱги. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—500 метрге бийик.
Јурт јеезеге кирет
Заречье ле Промартель деп јурттар јоголгон.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1311 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар, кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Тулаан айдыҥ 7 кӱни
Тулаан айдыҥ 7 кӱни (7 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 66 кӱни (високосный јылда 67 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 299 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 22 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 23 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 8 кӱни
Тулаан айдыҥ 8 кӱни (8 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 67 кӱни (високосный јылда 68 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 298 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 23 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 24 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 9 кӱни
Тулаан айдыҥ 9 кӱни (9 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 68 кӱни (високосный јылда 69 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 297 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 10 кӱни
Тулаан айдыҥ 10 кӱни (10 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 69 кӱни (високосный јылда 70 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 296 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 25 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 26 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 11 кӱни
Тулаан айдыҥ 11 кӱни (11 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 70 кӱни (високосный јылда 71 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 295 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 26 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 27 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 12 кӱни
Тулаан айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 27 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 28 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 13 кӱни
Тулаан айдыҥ 13 кӱни (13 марта) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 72 кӱни (високосный јылда 73 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 293 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX ла XXI чактарда юлиан кӱнтизӱ аайынча високосный эмес јылдарда кочкор айдыҥ 28 кӱни, високосный јылда кочкор айдыҥ 29 кӱни болгон.
Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези
Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези (Курмач-Байгольское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Курмач-Байгол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байголдыҥ (Кууныҥ кош суузы) оҥ јарадында турат. Јеезеге ӱч јурт кирет Ийт-Кӱч, Суранаш, Курмач-Байгол тӧс јери. Тӱштӱк јанында Тегри-Чоккон деп тайганыҥ сыны. Кӱнчыгыш јанында Байгол суу, кӱнбадыш јанында Опуночак деп суу агат. Айландыра Урчын, Чоҥмо, Спырна, Пеже, Кӧчимер, Тобыр, Ӱлден деп кырлар курчайт. Кара тудуш тайга јер, ортозында састарлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 370—450 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 256 кижи болгон, олордыҥ чалкандулар, тубалар, кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Тулаан айдыҥ 15 кӱни
Тулаан айдыҥ 15 кӱни (15 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 74 кӱни (високосный јылда 75 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 291 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 16 кӱни
Тулаан айдыҥ 16 кӱни (16 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 75 кӱни (високосный јылда 76 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 290 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 3 кӱни болгон.
Садакпай (суу)
Садакпай (Садакбай) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Садакбай Саадак колчан, бай богач, богатый.
Физико-географиялык темдектери
Јуҥмалу сууныҥ сол јарадыла 13 км киреде Садакпай сууныҥ оозы. Узуны 13 км.
Суу реестрдыҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оптоҥ ала Эрчиш (суу) киргенине јетире.
Чаган айдыҥ 5 кӱни
Чаган айдыҥ 5 кӱни (5 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 5 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 360 кӱн арткан (високосный јылда 361 кӱн).
Чаган айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 23 кӱни болгон.
Чагат-Строев, Павел Александрович
Чагат-Строев, Павел Александрович (псевдоним, чын ӧбӧкӧзи — Трепихин) (кочкор айдыҥ 9 кӱни 1887 — тулаан айдыҥ 14 кӱни 1938) — бичиичи ле поэт, алтай совет литератураныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи болот. Сӧӧги — чагат.
Јайаандыгы
Чагат-Строевтиҥ ӱлгерлери ле поэмалары «Кызыл Ойрот» ло «Ойроттыҥ комсомолы» деп газеттерде чыгатан. Ол баштапкы алтай таныктӧстӧрдиҥ авторы, газетте эрчимдӱ иштеген. 1925 јылда оныҥ В. И. Ленин керегинде «Ойгор-Баатыр» деп поэмазы кепке базылган. Бу алтай литературада баштапкы поэма ла, анайда ок, таҥынаҥ кепке базылган алтай бичик болуп јат. Чагат-Строевтиҥ каламына Алтайдагы революционный кыймыгулар керегинде «Кара-Корумдеп» поэма ла оноҥ до ӧскӧ чӱмдемелдер кирет.
Стихи и поэмы Чагат-Строева печатались в газетах «Кызыл Ойрот» и «Ойроттын комсомолы». Он был автором первых алтайских букварей, активно работал в газетах. В 1925 году вышла его поэма «Ойгор-Батыр» о В. И. Ленине. Это произведение стало первой поэмой в алтайской литературе, а также первой алтайской книгой, вышедшей отдельным изданием. Перу Чагата-Строева также принадлежит поэма «Кара-Корум» о революционном движении на Алтае (1927) и другие произведения.
Шоорноныҥ јурт јеезези
Шоорноныҥ јурт јеезези (Майское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Шоорно јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Артыбаштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Шоорноныҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байгол сууныҥ (Куу сууныҥ коштончызы) оҥ јарадында турат. Јеезеге эки јурт кирет: Толоон, Шоорно тӧс јери. Тӱштӱк јанында Тегри-Чоккон деп тайганыҥ сыны. Кӱнчыгыш јанында Байгол суу, кӱнбадыш јанында Опуночак деп суу агат. Айландыра Урчын, Чоҥмо, Спырна, Пеже, Кӧчимер, Тобыр, Ӱлден деп кырлар курчайт. Кара тудуш тайга јер, ортозында састарлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метрге бийик. Климады орто-континентал. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 337 кижи болгон, олордыҥ орустар, кумандылар, чалкандулар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Тулаан айдыҥ 17 кӱни
Тулаан айдыҥ 17 кӱни (17 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 76 кӱни (високосный јылда 77кӱни). Јылдыҥ учына јетире 289 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 4 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 19 кӱни
Тулаан айдыҥ 19 кӱни (19 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 78 кӱни (високосный јылда 79 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 287 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 6 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 21 кӱни
Тулаан айдыҥ 21 кӱни (21 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 80 кӱни (високосный јылда 81 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 286 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 8 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 20 кӱни
Тулаан айдыҥ 20 кӱни (20 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 79 кӱни (високосный јылда 80 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 286 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 7 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 18 кӱни
Тулаан айдыҥ 18 кӱни (18 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 77 кӱни (високосный јылда 78 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 288 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Тулаан айдыҥ 23 кӱни
Тулаан айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 10 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 22 кӱни
Тулаан айдыҥ 22 кӱни (22 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 81 кӱни (високосный јылда 82 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 284 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези
Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези (Озеро-Куреевское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кӱрей кӧл јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Турачактыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Јеезеге ӱч јурт кирет: Каначак, Шунарак, Кӱрей тӧс јери. Айландыра Спырна, Ӱлден, Арчауш, Тилаштар, Чоҥмо, Уйа, Солу, Кивер деп кырлар курчайт. Кышкыда јаан кар јаап, бийик кӱрттер салкыннаҥ улам болот, јолдор ӱаска јетире туйукталат. Тудуш ла кар тайга, ортозында састарлу. Јойгон, мӧш, аспак, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзот, кӧп сабада јымжак агаш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 260—270 метрге бийик. Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 580 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Тулаан айдыҥ 24 кӱни
Тулаан айдыҥ 24 кӱни (24 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 83 кӱни (високосный јылда 84 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 282 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 11 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 25 кӱни
Тулаан айдыҥ 25 кӱни (25 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 84 кӱни (високосный јылда 85 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 281 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 12 кӱни болгон.
Потапов, Леонид Павлович
Ӱредӱ ле билим ижиниҥ башталганы
Студент Л. П. Потапов В. Г. Богораз ла Л. Я. Штернбергтиҥ башкартузыла билимде Саян-Алтайда билим  экспедициялар ӧткӱрип, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ этнографиязын шиҥдеп баштаган. 1925, 1926 ла 1927 јылдарда Алтайда этнографический материал јууган. 1927 јылда кышкы аҥдаштыҥ ӧйин Л. П. Потапов аҥчы шорлорло кожо ӧткӱрген, этнографиялык бичимелдер эткен, олорло кожо ритуалдар ла обрядтар эткен. Шорлорго ол 1927—1934 јылдарда база барып јӱрген, турултазы — «Очерки по истории Шории», М.-Л., 1931.
Јуунаҥ озо. Јууныҥ јылдары
Университеттиҥ кийнинеҥ 1928 јылда Потаповты Наркомпрос Узбекский ССР јаар ийген, ондо ого Наркомпростыҥ Главнауказыныҥ билим учреждениелериниҥ бӧлӱгиниҥ заведующийи эдип тургускан. Јербойында НИИ-ниҥ Баш билим сотрудниги болуп ол Узбекистанныҥ аймактары сайын этнографиялык билим экспедициялар ийип турган. Јуулган материалдарды 1995 јылда Якоб Таубе кепке базып чыгарган.
1930 јылда Л. П. Потапов СССР-дыҥ билим Академиязыныҥ аспирантуразына кирген, божодоло ол Российский этнографический музейдиҥ Сибир аайынча этнографиялык бӧлӱгин башкарган. Онойдо ок ол СССР-дыҥ АН-тыҥ археологиялык институдында шиҥжӱ иштерин ӧткӱрген.
1939 јылда Ленинградский государственный университеттиҥ Учёный соведи Л. П. Потаповко «Пережитки первобытнообщинного строя народов Алтая» деп билим ижи учун кандидат исторических наук билим степень берген, бу ишке коштой ол 30-таҥ артык статьялар ла монографиялар чыгарган болгон.
1943—1946 јылдарда ол СССР-дыҥ АН-тыҥ  Н. Н. Миклухо-Маклайдыҥ адыла адалган этнографиялык институдыныҥ докторанты болгон, «Алтайцы» деп ижи учун ого тӱӱки билимниҥ докторы деп степень берилген, кийнинеҥ профессор деп звание.
Л. П. Потаповтыҥ иштериниҥ библиографиязы
1928
1929
1930
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1939
1942
1946
1947
1948
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1968
1969
1970
1973
1974
1975
1976
1978
1979
1980
1981
1982
1983
Тулаан айдыҥ 26 кӱни
Тулаан айдыҥ 26 кӱни (26 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 85 кӱни (високосный јылда 86 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 280 кӱн арткан.
Потапов, Леонид Павлович
Л. П. Потаповтыҥ иштериниҥ библиографиязы
1985
1986
Тулаан айдыҥ 26 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 13 кӱни болгон.
Потапов, Леонид Павлович
Л. П. Потаповтыҥ иштериниҥ библиографиязы
1988
1991 1995
2001
Тулаан айдыҥ 27 кӱни
Тулаан айдыҥ 27 кӱни (27 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 86 кӱни (високосный јылда 87 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 279 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 14 кӱни болгон.
Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези
Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези (Тондошкинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Тоҥ-Тош јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧнниҥ суузы ла Тоҥ-Тоштыҥ суузы бириккенинде турат. Јеезеге беш јурт кирет. Эбире Ӱч-Сӱӱри, Торот, Уйа, Спырна, Кӧчимер деп туулар курчайт. Јыш агаш, кара тайга, аламыктай састар туштайт. Мӧш, јойгон, кайыҥ, аспак, чиби — јымжак агаштар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 320—370 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар јаап, јолдорды кӱрт туй алат, кӱрттиҥ бийиги 2-3 метрге једет. Јайгыда тыҥ изӱлер болбойт, кей чыкту ла серӱӱн. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Чаган айдыҥ 6 кӱни
Чаган айдыҥ 6 кӱни (6 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 6 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 359 кӱн арткан (високосный јылда 360 кӱн).
Чаган айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 24 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 28 кӱни
Тулаан айдыҥ 28 кӱни (28 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 87 кӱни (високосный јылда 88 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 278 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 15 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 30 кӱни
Тулаан айдыҥ 30 кӱни (30 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 89 кӱни (високосный јылда 90 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 276 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 17 кӱни болгон.