cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лингва франка нова
Лингва франка нова (Lingua Franca Nova, «элэфэн») — 1922 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил. Тилниҥ лексика тӧзӧгӧзи — роман тилдер (француз тил, итальян тил, испан тил, португал тил ла каталан тил), грамматика тӧзӧгӧзи — креол тилдер ла пиджинлер. Тил тӧзӧӧчи — Американыҥ психологы Джордж Буре (George Boeree).
Тулаан айдыҥ 29 кӱни
Тулаан айдыҥ 29 кӱни (29 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 88 кӱни (високосный јылда 89 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 277 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 3 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 3 кӱни (3 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 123 кӱни (високосный јылда 124 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 242 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 1 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 2 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 2 кӱни (2 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 122 кӱни (високосный јылда 123 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 243 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 1 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 18 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 4 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 4 кӱни (4 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 124 кӱни (високосный јылда 125 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 242 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 2 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 3 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 20 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 2 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 19 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 4 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 21 кӱни болгон.
Тулаан айдыҥ 31 кӱни
Тулаан айдыҥ 31 кӱни (31 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 90 кӱни (високосный јылда 91 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 275 кӱн арткан.
Тулаан айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 18 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 7 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 7 кӱни (7 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 127 кӱни (високосный јылда 128 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 238 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 24 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 5 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 5 кӱни (5 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 125 кӱни (високосный јылда 126 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 240 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 22 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 7 кӱни
Чаган айдыҥ 7 кӱни (7 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 7 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 358 кӱн арткан (високосный јылда 359 кӱн).
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 25 кӱни болгон.
Анохин, Андрей Викторович
Андре́й Ви́кторович Ано́хин (1869—1931) — российский ле советский билимчи-этнограф, композитор, алтай калыктыҥ кӱӱлерин профессионал јанынаҥ бичиген, просветитель.
Биографиязы
Јаш-Турада катехизаторный училищеде ӱренген, оноҥ Москвада Синодальный училищеде церковный кожоҥго ӱренген, Петербургта Государственный Придворный академический капеллада база. Том-Тураныҥ ӱредӱ јерлеринде музыкальный дисциплиналарга ла кожоҥго ӱреткен, архиерей кафедральный собордыҥ серикпезиниҥ хорын башкарган.
Кӱӱк айдыҥ 6 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Анохин, Андрей Викторович
Биографиязы
Том-Турада Русское музыкальное обществоныҥ Сибирди шиҥдеер бӧлӱгиниҥ турчызы болгон, Бу бӧлӱкти Потанин Григорий Николаевич јондык ишчи, билимчи кижи башкарган. Потанинниҥ камаанына кирип, Тӱштӱк Сибирде тӱрк калыктардыҥ культуразын шиҥдеп баштаган.
Анохин А. В. 1908—1909 јылдарда Тува, Хакасия, Монголия ла Туулу Алтай јаар јоруктап јӱрген. 1910—1912 ле 1913—1914 јылдарда Орто ло Кӱнчыгыш Азияны шиҥдеер Российский комитеттиҥ јакылтазыла алтай, куманды, телеут, шор калыктардыҥ кам јаҥыныҥ материалдарын јууган. Экспедицияла кожо А. А. Воронина-Уткина ла С. К. Просвиркина деп јурукчылар кожо јоруктап, јӱстер тоолу этнографиялык јуруктар эткен.
Кӱӱк айдыҥ 6 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 23 кӱни болгон.
Анохин, Андрей Викторович
Биографиязы
1918 јылдаҥ ала Чамалда школдо ӱредӱчи болгон. 1921 јылдаҥ ала Барнаулда јуртаган, III Интернационал школдо кӱӱ ле кожоҥго балдар ӱреткен. Барнаулда ӱренчиктериниҥ бирӱзи — Андрей Новиков.
1926 јылдаҥ ала Туулу Алтайда Улалуда (эмди Горно-Алтайск) јадып, педагогический училищеде студенттерди ӱреткен. 1906 јылдаҥ ала 1931 јылдарга јетире Тӱштӱк Сибирле, Калка јериле (Монголия) ла Кӱнчыгыш Казакстанла кӧп тоолу этнографиялык ла фольклор экспедицияларга јӱрген. 1923 јылда тӱштӱк алтайлардыҥ кудай јаҥын шиҥдеген учун Анохин А. В. СССР-дыҥ АН-ныҥ член-корреспонденти болуп кӧстӧлгӧн.
1931 јылда Туулу Алтайда Куйум ӧзӧктӧ божогон. Мӧҥкӱзи Эликманардыҥ јанында. Билимчиниҥ архивы РАН-да Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого деп музейде јадат.
Бичимелдери
Туулу Алтайда тӱрктердиҥ мифологиязыла, кудай јаҥыла, кӱӱлик культуразыла, шаманизмле кӧп шиҥжӱ иштер бичиген: «Богатырский эпос», «Буддийская храмовая музыка», «Материалы по шаманству у алтайцев», «Бурханизм в Западном Алтае», «Душа и её свойства по представлению телеутов».
Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни (9 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 129 кӱни (високосный јылда 130 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 236 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 26 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 8 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 8 кӱни (8 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 128 кӱни (високосный јылда 129 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 237 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 25 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни (10 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 130 кӱни (високосный јылда 131 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 235 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 27 кӱни болгон.
Турачактыҥ јурт јеезези
Турачактыҥ јурт јеезези (Турачакское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Турачак јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Турачактыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Турачактыҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ јарадында турат. Јеезеге беш јурт кирет. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары-јымжак агаш-кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 300—360 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту. Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5–2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5738 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Кӱӱк айдыҥ 11 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 11 кӱни (11 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 131 кӱни (високосный јылда 132 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 234 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 28 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 13 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 13 кӱни (13 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 133 кӱни (високосный јылда 134 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 232 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 30 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 12 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 12 кӱни (12 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 132 кӱни (високосный јылда 133 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 233 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 29 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 14 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 14 кӱни (14 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 134 кӱни (високосный јылда 135 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 231 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 1 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 15 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 15 кӱни (15 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 135 кӱни (високосный јылда 136 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 230 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 2 кӱни болгон.
Куницын, Валерий Романович
Валерий Романович Куницын (куран айдыҥ 22 кÿни 1944 — чаган айдыҥ 17 кÿни 2020) — орус совет бичиичи, прозаик, поэт ле журналист. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1994). Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ бичиичизи (2013). Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1994).
Биографиязы
Валерий Романович куран айдыҥ 22-чи кӱнинде Ойрот-Турада чыккан, кийнинде оныҥ билези Шабалин јуртка кӧчӧт. 1962—1967 jj. Горно-Алтайсктыҥ пединститудында тӱӱкиниҥ факультединде ӱренген. 1967—1975 jj. Шабалин аймакта педагогика ижинде болгон. 1975 јылда — корреспондент ле баш редактордыҥ ордынчызы, 1994 јылдаҥ ала «Звезда Алтая» деп газеттиҥ редсовединиҥ турчызы, оноҥ «Эл-Алтай» ла «Алтай Телекей — Мир Алтая» деп журналдардыҥ редколлегиязында турган. Кÿчÿрген айдыҥ 12-чи кӱнинде 2020 јылда Горно-Алтайскта јада калган.
Јайаандыгы
Jаҥар айдыҥ 1 кÿнинде 1994 jылда Россияныҥ Президентиниҥ Јакарузыла «За заслуги в области искусства» деп бӧлӱкле Валерий Романович Куницын Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелÿ ишчизи деп ат адалган.
Кӱӱк айдыҥ 16 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 16 кӱни (16 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 136 кӱни (високосный јылда 137 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 229 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 3 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 17 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 17 кӱни (17 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 137 кӱни (високосный јылда 138 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 228 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 4 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 8 кӱни
Чаган айдыҥ 8 кӱни (8 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 8 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 357 кӱн арткан (високосный јылда 358 кӱн).
Чаган айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 26 кӱни болгон.
Кудайлык
==== Православие  ====
Кӱӱк айдыҥ 19 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 19 кӱни (19 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 139 кӱни (високосный јылда 140 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 226 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 6 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 18 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 5 кӱни болгон.
Акташтыҥ јурт јеезези
Акташтыҥ јурт јеезези (Акташское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Акташ јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Акташтыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Акташтыҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк јанында, Кыскашту-Ойык, Кубатуру, Кара-Кайа, Кабакту-Тайга деген кырларга курчаткан, Акташ сууныҥ јарадында турат. Јуртта 24 ором: Космонавттардыҥ, Чуйдыҥ, Юбилейный, Депутатский, Пушкинниҥ, Зяблицкийдиҥ, Кузнецовтыҥ, Ленинниҥ, Фрунзениҥ, Иштиҥ, С.Моховтыҥ, Ленинниҥ, Кырында, Карла Маркстыҥ ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1350 метрге бийик. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3356 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Кӱӱк айдыҥ 20 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 20 кӱни (20 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 140 кӱни (високосный јылда 141 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 225 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 7 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 21 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 21 кӱни (21 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 141 кӱни (високосный јылда 142 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 224 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 8 кӱни болгон.
UTC+7:00
UTC+7 — часовой пояс для ряда стран Юго-Восточной и частично Северной Азии.
Кӱӱк айдыҥ 24 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 24 кӱни (24 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 144 кӱни (високосный јылда 145 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 221 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 11 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 22 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 22 кӱни (22 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 142 кӱни (високосный јылда 143 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 223 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 23 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 23 кӱни (23 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 143 кӱни (високосный јылда 144 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 222 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 22 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 23 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 22 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 23 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 10 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 26 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 26 кӱни (26 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 146 кӱни (високосный јылда 147 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 219 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 13 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни (25 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 145 кӱни (високосный јылда 146 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 220 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 12 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 9 кӱни
Чаган айдыҥ 9 кӱни (9 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 9 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 356 кӱн арткан (високосный јылда 357 кӱн).
Чаган айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 27 кӱни болгон.
Кудайлык
==== Православие  ====
Кӱӱк айдыҥ 27 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 27 кӱни (27 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 147 кӱни (високосный јылда 148 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 218 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱӱк айдыҥ 28 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 28 кӱни (28 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 148 кӱни (високосный јылда 149 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 217 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 15 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 10 кӱни
Чаган айдыҥ 10 кӱни (10 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 10 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 355 кӱн арткан (високосный јылда 356 кӱн).
Чаган айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 28 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 30 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 30 кӱни (30 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 150 кӱни (високосный јылда 151 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 215 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 17 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 29 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 29 кӱни (29 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 149 кӱни (високосный јылда 150 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 216 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кӱӱк айдыҥ 31 кӱни
Кӱӱк айдыҥ 31 кӱни (31 мая) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 151 кӱни (високосный јылда 152 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 214 кӱн арткан.
Кӱӱк айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱӱк айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 18 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни (1 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 182 кӱни (високосный јылда 183 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 183 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 2 кӱни
Кандык айдыҥ 2 кӱни (2 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 92 кӱни (високосный јылда 93 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 273 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 20 кӱни болгон.
Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези
Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези (Балыктуюльское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Балыкту Јул јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Улаганныҥ тайгаларыныҥ ортозында, Тужар ла Кызыл-Таштыҥ сууларыныҥ јанында, Улаганнаҥ 15 км тӱндӱктей, Кату-Јарыктыҥ боочызы јаар јолдо турат. Јеезеге эки јурт кирет, тӧс јер Балыкту Јул. Оромдоры (23): Курганду кош ором, Кызыл-Таш деп кош ором, Пазырыкск деп кош ором, Тужар деп кош ором, Бак-балык ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1407—1433 метрге бийик. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
== Ајарулар =
Кандык айдыҥ 1 кӱни
Кандык айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 19 кӱни болгон.
UTC+3:00
Телекейлик координированный ӧй — айдылган тергеелерде ле јерлерде тузаланган ӧйдиҥ поязы:
Јыл туркунына
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> : :* Тӱндӱк-Кӱнчыгыш федерал округ : ::* Карелия : ::* Коми Республика : ::* Архангельский область (Новая Земля деп архипелаг кожо) : ::** Ненецкий автоном округ : ::* Вологодский область : ::* Ленинградский область : ::* Мурманский область : ::* Новгородский область : ::* Псковский область : ::* Санкт-Петербург : :* Тӧс федерал округ : ::* Москва : ::* Белгородский область : ::* Брянский область : ::* Владимирский область : ::* Воронежский область : ::* Ивановский область : ::* Калужский область : ::* Костромской область : ::* Курский область : ::* Липецкий область : ::* Московский область : ::* Орловский область : ::* Рязанский область : ::* Смоленский область : ::* Тамбовский область : ::* Тверской область : ::* Тульский область : ::* Ярославский область : :* Приволжский федерал округ: : ::* Кировский область : ::* Нижегородский область : ::* Марий Эл : ::* Татарстан : ::* Чувашия : ::* Мордовия : ::* Пензенский область : :* Тӱштӱк федерал округ : ::* Адыгея : ::* Волгоградский область : ::* Калмыкия : ::* Краснодарский кырай : ::* Крымда : ::* Ростовский область : ::* Севастополь : :* Тӱндӱк-Кавказ федерал округ : ::* Дагестан : ::* Ингушетия : ::* Кабардино-Балкария : ::* Карачаево-Черкесия : ::* Тӱндӱк Осетия : ::* Ставропольский кырай : ::* Чечен Республика <section end=MSKReg /> <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Тӱндӱк полушариеде јайгы ӧй
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Сыгын айдыҥ 2 кӱни
Сыгын айдыҥ 2 кӱни (2 сентября)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 245 кӱни (високосный јылда 246 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 120 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 20 кӱни болгон.
Ирбисту (суу)
Ирбисту (Ирбис-Туу) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Физико-географиялык темдектери
Јуук деген јон јаткан јерлери — Кош-Агаш аймактыҥ Јаҥы Белтир ле Мукур-Таркаты јурттары.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Саратанныҥ јурт јеезези
Саратанныҥ јурт јеезези (Саратанское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Саратан јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Саратанныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш јанында, Башкуш сууныҥ јарадында, Кабак-Тайга, Такылган, Салјок, Кара-Кайа, Калкак туулардыҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 749—1449 метрге бийик. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми -1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1032 кижи болгон, олордыҥ орустар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Чаган айдыҥ 11 кӱни
Чаган айдыҥ 11 кӱни (11 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 11 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 354 кӱн арткан (високосный јылда 355 кӱн).
Чаган айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 29 кӱни болгон.
МСК+4:00
МСК+4, московское время плюс 4 часа — время 6-й часовой зоны России, соответствует UTC+7. Используется также неофициальное название «красноярское время».
История
На территории России время, опережающее на 4 часа московское время, стало применяться с 1919—1924 годов, когда в стране вводилась международная система часовых поясов.
К 1960-м годам время МСК+4 стало применяться в западных районах Алтайского края, Новосибирской и Томской областей, где до этого применялось время МСК+3.
Время МСК+4 относительно UTC
Начиная с указанной даты:
Время МСК+4 в регионах
По состоянию на данный год или начиная с указанной точной даты — для краткости указан административный центр региона (по административно-территориальному делению на 2015 год):
Јолдуайры (суу)
Јолдуайры (Йолдоайры) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јолдуайры — айрылчык јолдо дегени, эки сӧстӧҥ турат јол — дорога, айры — раздвоение, развилка.
река на развилке дорог.
Физико-географиялык темдектери
Јолдуайры суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Карагем сууныҥ сол јарадыла 40 км јерде Јолдуайры сууныҥ оозы. Узуны 13 км. Сол јанынаҥ Атбажы деп кош суулу. Јуук деген јон јаткан јер Кош-Агаш аймактыҥ Белтир деп јурты.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Чуйдыҥ трагы
Чуйдыҥ трагы (Чу́йский тракт) Россияда федерал учурлу кӧӧлик јол, окылу темдеги , (2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнине јетире деп темдектӱ болгон). Јол Јондор ортодо азиат маршруттыҥ (азиатского маршрута (Новосибирск — Јаш-Тура — Ярантай (Монголия) — Урумчи — Исламабад — Карачи) бӧлӱги болуп јат. Новосибир областьтыҥ Алтай кырайдыҥ ла Алтай Республиканыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган. Јолдыҥ узуны — 968 километр. Тӱӱкилик јол «Чуйдыҥ трагы» Јаш-Туранаҥ ала Калка-моҥголдыҥ кыйузына јетире, 630 км.
Географиязы
<mapframe text="Чуйдыҥ трагы" width=400 height=300 align="center" latitude=53.01 longitude=84.76 zoom=6> { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1365529", "properties": { "stroke-width": 4 } }
Рельеф
Рельеф јанынаҥ Чуйдыҥ трагын ӱч бӧлӱкке бӧлиирге јараар, чӧлдӧ, кырлардыҥ эдегинде ле кырлар ортодо. Новосибирсктеҥ Јаш-Турага јетире јол Оп сууныҥ оҥ јарадыла барып, Бийско-Чумышский тӧҥдӧрди (возвышенность) кечире барат. Тӱндӱк широтаныҥ 52 градусы киреде Чӧлдӱ Алтай ла Туулу Алтайдыҥ гран-кыйузында эҥ бийик точка — Бабырган тууныҥ (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1008 метрге бийик) јаныла Алтай Республиканыҥ јерине кирет. Оныҥ кийнинде Чуйдыҥ јолы Чаргыныҥ, Себиниҥ (Јал-Мӧҥкӱниҥ) ле Туулу Алтайдыҥ ӧскӧ дӧ сындарын ажат, бу сындар талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1900−2000 метрге бийик, онойдо ок кырлар ортодо јан ӧзӧктӧрди, Курайдыҥ, Чуйдыҥ чӧлдӧрин (1500—1900 м) кечип чыгат.
Техникалык темдектери
2007 јылдаҥ ала Чуйдыҥ трагы Монгол гран-кыйуга јетире асфальтталган. Тоннельдер јок. Бир канча боочылар бар — Себиниҥ боочызы (Семинский перевал), Чике-Таман боочы ла Дурбэт-даба боочы, мында јол божойт.
Јон јаткан јерлер
Чуйдыҥ трагы, километраж.
Калка јериле саду
1756 јылдаҥ ала, алтайлар Арасей каандыкка кирген тушта, Чуйдыҥ јолы јазалып баштаган, је орустар Алтайское јурттаҥ тӧмӧн барбайтандар. Јылдыҥ ла Чуй суу ла Кадынныҥ бириккенинде Байлу јаан агашту ӧзӧктӧ (урочище Байхач (Баих-гач)) тургун телеҥиттер, алтайлар ла монгол-калкалардыҥ ортодо саду ӧткӱрилетен. Орус којойымдар телеҥиттер ажыра садышпаска, бойлоры Чуйдыҥ чӧлине монголдорло садуга келип баштаган. Кош-Агашта јарманкага (ярмарка) эҥ ле озо Јаш-Тураныҥ Хабаров деп којойымы ла Змеиногорсктыҥ Токаревдеп јалтанбас улустары јеткен. XIX чактыҥ ортозына мында орустарда ондор тоолу складтар болгон. Олор бӧс, малталар, киреелер, маскалар ла ӧскӧ дӧ темир эдимдер, галантерея, уужулу тере садып, монгол, кыдат, тибет којойымдардаҥ мал, тӱк, алу ла чай толыжып, садыжып туратан.
Бу ӧйдӧ Чуйдыҥ трагы атту јӱрер чичке, орык јол кызык кайалардыҥ ортозыла чӧйилген болгон. Боомдордо јолды ӧдӧргӧ, бир кижи озо барала, боомныҥ учына бӧрӱгин салатан, оны кӧрӧлӧ, удура келген кошту аттарлу улус сакып алатан, кызык боомго удура-тедире ӧдӧр арга јок болгон. Оҥдойдоҥ ала Кош-Агашка јетире 250 километр кӧлӧсӧлӱ јӱргедий јол јок болгон учун Арасей каандык Тӧс Азияла (Центральная Азия) саду ӧткӱрерге тутакту болгон.
Јолды јазаганы
Којойымдар тракта кӱч јеткенче ле кӱрлер, кечӱлер јазагылап туратан, је бӱдӱнге јолды јазаар аргазы јок болгон.
1860−1890 јј. туркунына Арасей государство Чуйдыҥ эски јолыныҥ ордына бир канча вариант јолдордыҥ ӱлекерлерин шиҥдеген, је бого 393 муҥнаҥ ала 560 муҥ салковой акча керек болордо, алаҥзыш болгон. 1893 јылда Сибирдиҥ темирјолдорыныҥ комитеди (Комитет Сибирской железной дороги) 45 муҥ салковой чыгарган, 35 муҥ салковойды Јаш-Тураныҥ којойымдары јууган. 1901 јылдыҥ јайында узак шӱӱжӱлердиҥ кийнинеҥ, И. И. Биляныҥ башкарузыла Чуйдыҥ трагында иштер башталган. Јолдыҥ јалбагы чотомырлар аайынча 5 аршин, боомдордо — 3,5 аршин болгон. Тургун крестьяндар јол јазаар подряд алгандар.
1902−1903 јылдарда чичке аттыҥ јолы кӧлӧсӧлӱ транспорт (таратайлар) ӧдӧр эдип јазалган. Кезик јерлерде узак айланбаска, суулар кечире паром-кечӱлер јазалган. Чуйдыҥ којойымдардыҥ астамы 500 муҥ салковойдоҥ (1870-чы јј.) 3 миллионго јеткен. Је јол тудулганыныҥ ла кийнинеҥ јайрадылып баштаган, бир канча јылдаҥ ойто ол ло бойы боло берген.
Кӧӧликтерге јазаганы
1914 јылдыҥ јайында Алтайга бичиичи ле инженер Вячеслава Шишковко башкарткан экспедиция келген, амадузы — Јаш-Туранаҥ ала Кадын сууны јакалай, Майма ла Себи-Оозы јаныла, Алтайскоени ӧдӱп, Чаргы ла Шабалинге јетире тӱс јаҥы јол ӧткӱрер шиҥжӱ иш. Инженерлер картага улай-телей Чуйдыҥ трагыныҥ эски ле јаҥы варианттарын салгандар. Бу шиҥжӱниҥ кийнинде 1916 јылда трактыҥ эмдиги ӱлекери јӧптӧлгӧн.
1922 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26-чы кӱнинде Чуйдыҥ трагы тергеелик учурлу јолдыҥ статузын алган. Је 1920-чи јылдардыҥ ортозында узак јазалбаган (10 јыл) јол торт ӱрелген. Граждан јууныҥ ӧйинде сууларды кечире бастырага јуук кӱрлер бызылган. 1924 јылда јол јазаар иштердиҥ баазы 300 муҥ салковойго шыдарлашкан.
1925 јылда Госторгтыҥ кӧӧликтери Јаш-Туранаҥ ала Кош-Агашка јетире бастыра трассаны ӧдӱп баштапкы катап 7 рейс эткен. 1926 јылда бу тракла баштапкы тракторлор маҥтаган, алтайларды тыҥ кайкаткан.
1930-чы јылдарда тракты тӱзеделе, ташту-кумакла бӱркеген, јеткерлӱ паромный кечӱлердиҥ ордына кӱрлер тудулган (Ийинниҥ кӱри), Ак-Боомныҥ кызыктары јазалган. Јуунаҥ озо тракта иштердге јуугында јурттардыҥ улузы ла катуныҥ јеринде јӱрген улустыҥ кӱчи салынган, ол тоодо репрессияда улус, Сибирде лагерьлердиҥ 7-чи бӧлӱгиниҥ. Чуйдыҥ трагы сӱреен кату ӧйдӧ, кату айалгада кирка, лом, кӱрек ле тачканыҥ болужыла јазалган.
Бу ла ӧйдӧ Чуйдыҥ трагыныҥ уузы (направление) солынган, Јаш-Тура — Чаргы деген участокто јол Кадынныҥ сол јарадынаҥ оҥ јарадына кӧчӱрилген. 1935 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде Чуйдыҥ трагы эксплуатацияга табыштырылган.
1941—1942 јј. кыжында тракла Монголиядаҥ Кызыл черӱге болушту кош тартылган.
1961 јылдаҥ ала «Чуйдыҥ трагы» деп атла Новосибирсктеҥ ала Тожоҥтыга јетире јолды адап баштаган.
Бу јолдо 1980-чи јылдардыҥ ортозында калганчы јаан солынта болгон, Чике-Таман боочыда ажуны ӧскӧ јерле апарган.
Алтай Республикада 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында Чуйдыҥ трагында Майма аймакта Комплексный план аайынча (модернизация и расширение магистральной инфраструктуры до 2024 года) Улалунаҥ аэропорт јаар јолдо баштапкы эки кат развязка-јол јазалган. Јаҥы трасса Энергетиктердиҥ оромына коштой, «Катунский промузелдиҥ» јаныла ӧдӱп, Чуйдыҥ трагына Карлу јуртта келип кирет, эксплуатацияга кийдирилип калган алтынчы пусковой комплекскле биригет.
Культура ла кеендикте
Алтайда Михаил Михеевтиҥ Колька Снегирев деп кожоҥы јарлу, Чуйдыҥ трагында 20 јј. Колька Снегирёв «АМО» деп грузовиктӱ, Рая — «Форд леп машиналу». Улустыҥ айдыжыла бу чын болгон керек. «Ехали два шофёра» деп кино бу кожоҥ аайынча согулган. 2014 јылда мемориал комплекс тудулган постаментте эки кӧӧлик, кожоҥныҥ сӧстӧри мында бичилген.
Василий Шукшин, Сростки јурттыҥ кижизи, 1964 јылда «Живёт такой парень» деп кинозы чыккан, бу кино Чуйдыҥ трагында согулган.
2014 јылда National Geographic Россия деп журнал Чуйдыҥ трагын телекейде 10 эҥ јараш јолдордыҥ бирӱзи деп адаган.
Гарик Сукачёв Чуйдыҥ трагы керегинде кожоҥ чӱмдеген. Баштапкы катап кожоҥ 2018 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде Авторадиодо угулган —.
Чуйдыҥ трагыныҥ музеи
Чуйдыҥ трагы ас тоолу музейлӱ јолдордыҥ бирӱзи. Јаш-Турада В.Бианкиниҥ краевед музейиниҥ (Советский ором, 42) экинчи кадында бу јолды тутканы керегинде бастыра документтер ле фотојуруктар, диорама, макеттер, јуруктар. Чуйдыҥ трагыныҥ музеин тӧзӧгӧн кижи — Елена Грехова. .
Туризм
Кӧӧликтӱ, мотоциклдӱ ле велосипедтерлӱ јорыкчыларга ла автостопщик-туристтерге јарлу трасса. Чуйдыҥ трагында Кадынныҥ оҥ јарадыла алтыгы агынында Суску јурттаҥ ала Чамалга јетире («Чемальский тупик») Алтай Республиканыҥ курортный зоназы. Мында сӱрекей кӧп турбазалар, кемпингтер ле гостиницалар. Туристтер Ай кӧлгӧ, Чамалга, Караколдыҥ кӧлдӧрине, Чибит суу ла Чолышман ӧзӧккӧ лӧ Кату-Јарыкка кӧп баргылайт.
Је јараш јерлер кӧрӧр, экологиялык ла экпиндӱ јорыкту туризмге Туулу Алтайдыҥ ыраада аймактары јарайт: Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактар. Улузы ас аймактар, јери ыраак туристтерге керектӱ амыраар јерлер ас, кӧӧликтердиҥ АЗС-тарыныҥ ортозы 100—120 км кире бар. Кош-Агашта АГНКС ачылган.
Чуйдыҥ трагынаҥ Алтайдыҥ бийик сындарыла: Тӱндӱк Чуйдыҥ, Тӱштӱк Чуйдыҥ маршруттар башталат. Курай јуртта «Ак-Тру» деп гостиница, оноҥ Ак-Туру деп ӧзӧктӧ сууга кӧӧликтӱ јетиредилер. Чуйдыҥ чӧлиле јорыктаарга, Тӱштӱк Чуйдыҥ сындарын кериирге, Кош-Агаштаҥ јол баштаар улус айбылаар керек. Алтайда туризмди јарандырарга Эконом ӧзӱм ле туризмниҥ министерствозы башкарат (Министерство экономического развития и туризма республики Алтай).
Кандык айдыҥ 3 кӱни
Кандык айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 21 кӱни болгон.
Улаганныҥ јурт јеезези
Улаганныҥ јурт јеезези (Улаганское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Улаган јурт «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Акташтыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Улаганныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Башкуш суу ла Јаан Улаган деп суулардыҥ бириккунинде, Улаганныҥ трагыныҥ 51-чи км., Акташ јанынаҥ Улаганныҥ боочызын ашса ла ырак јокто турат. Јуртта 64 ором: Јараттай, И.Ортонуловтыҥ, В.Шукшинниҥ, Кӱреелей, Кокышевтиҥ, Јеҥӱниҥ 70 јылдыгыныҥ, Алтай, С.П.Кончубаевтиҥ, Сибирдиҥ, Чӧбӧлкӧптиҥ кош оромы ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик. Климады кезем-континентал. Кыш сӱреен соок, кату болот. Кезик јылдарда чаган айда эҥ ле тыҥ соок -50 де, -60 да градуска тӱжӱп турар, је ойто Чолушман ӧзӧктӧ ондый сооктор јок, кыш јымжак. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми -1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Кандык айдыҥ 4 кӱни
Кандык айдыҥ 4 кӱни (4 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 94 кӱни (високосный јылда 95 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 271 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 22 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни (3 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 184 кӱни (високосный јылда 185 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 181 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни (2 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 183 кӱни (високосный јылда 184 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 182 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 19 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни (4 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 185 кӱни (високосный јылда 186 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 180 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 3 кӱни
Сыгын айдыҥ 3 кӱни (3 сентябрь) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 246 кӱни (високосный јылда 247 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 119 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 21 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 12 кӱни
Чаган айдыҥ 12 кӱни (12 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 12 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 353 кӱн арткан (високосный јылда 354 кӱн).
Јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 12 кӱни
Чаган айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 30 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 5 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни (6 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 187 кӱни (високосный јылда 188 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 178 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱни болгон.
Челябинск
Челя́бинск  — Россия Федерацияда кала, Челябинский областьтыҥ администрациялык тӧс јери, Россияда миллионер калалардыҥ ортозында эл-јоныныҥ тоозыла јетинчи јерде, текши јериниҥ кемиле он алтынчы јерде, каланыҥ округы болот. Кӱнбадышта Транссибирский магистральдыҥ башталганы болот. Урал федерал округта культуралык, экономикалык, деловой ло политикалык экинчи тӧс јер болуп јат. Эл-јоныныҥ тоозы — кижи.
Челябинский городской округ ичбойында бӧлӱнген округ. Административный бӧлӱк — «город Челябинск» (областной учурлу, аймактардыҥ јерине кирбей јат).
Челябинск кала Урал ла Сибирдиҥ геологический кыйузында, Россияныҥ азиат јанында, Уралдыҥ кырларыныҥ кӱнчыгыш келтейинде, Миасс сууныҥ эки јарадында (Тоболдыҥ бассейнында) турат.