cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новосибирск
Тӱӱкизи
1914 јылда Ново-Николаевсктыҥ јоны 60 000 кижи болгон, 1915 јылда — 75 000 кижи (ондо турган черӱчилдерди тоолобозо). Калада: таҥынаҥ ла темирјол пристаньдар тошту-кыптарлу (Ледник (помещение) 820 тонн сарју салып тоҥурар, 8 кудайлык учреждение (5 православный, 1 католический, 1 старообрядческий серикпе, 1 еврейский мӱргӱӱл тура), 40 артык ӱредӱ заведение (ол тоодо реальный училище, женская гимназия, каланыҥ тӧрт классту, эки классту темирјолдык ла начальный училищелер), типография, 4 библиотека, 4 больница, амбулаториялар, казначейство, 6 банк 2 агентство јер аайынча банктар (250 млн салковой кире оборотту), биржа, заводтор: Военно-сухарный, чугунолитейный «Т-ва Труд» ла «Верман ла Петерс», кожевенный, мыловаренный, лесопильный ла о.ӧ.).
1915 јылда темирјол станция Новониколаевск II тудулган (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Южный), Новониколаевск станция эки бӧлӱк: Новониколаевск I — Пассажирский ле Новониколаевск III — Товарный.
Кызылјар
Экологиязы
Калада экологиялык коомой айалга бастыра јаан калаларда чылап ок курч турат. Бу недеҥ улам дезе, Кызылјар Кӱнчыгыш Сибирде јаан транспортный узел болуп јат; ого коштой мында бир канча металлургический, машиностроительный ла химический промышленностьтыҥ јаан предприятиелери керекти база ӱрейт. Эҥ ле кӧп кейде кир кӧӧлик транспорттоҥ болот, јылдыҥ ла кӧптӧйт. Эҥ кӧп јарабас веществолорды атмосферага таштап турган предприятиелер ол — АО «Красноярский алюминиевый завод», ООО «Красноярский цемент», Красноярский ТЭЦ-1, ТЭЦ-2, јаан ла кичинек одырар угольный котельныйлар. Ого коштой јайгыда мында агаш аразында ӧрттӧрдӧҥ калага кубар келип тӱжет.
Эл-јоны
СССР тушта калада удабай ла миллионынчы кижи чыгар деп сакылта болгон.
Новосибирск
Экологиязы
Атмосфераны киртидип турган тӧс шылтактар: кӧӧликтердиҥ выхлопной газтары — 66 %, промышленносттыҥ — 4,5 %, коммунал котельныйлардыҥ (4 %), таҥынаҥ сектор. Кейди киртиткен: диоксид углерода, бензпирен, диоксид, фтористымй азот, фенол, аммиак, формальдегидтер. Промышленный предприятиелердиҥ отходторы, Иня (Оптыҥ алтыгы кош суузы) ла Оп сууларга кожулат. Новосибирскте эм тургуза кату бытовой отходторды (ТБО) јоголтор 1 ле завод иштейт. Экологтор курч сурактарды јоголторго мусорный заводтор ачар керек дежет; промышленный предприятиелерди арчыыр установкаларла јепсеери; котельныйларды ӧскӧ одыруга кӧчӧри; агаш кезерин токтодоры (запрет на вырубку лесов). Новосибирскте таҥынаҥ секторго газ ӧткӱрери каланыҥ строительствозыныҥ планына кийдирилген. Кӧрӧр болзо, печкениҥ ыжы кейди ТЭЦ-тер ле чылап киртидип турган. Газла иштеер эдип коммунал котельныйларды ла јондык транспортты кӧчӱрери. 2022 јылда калага јажыл ӧзӱмдер отургызып-таркадарга, экојолдор (экотропы) эдер проект јазалган.
Кызылјар
Промышленность
1954 јылда Красноярский телевизионный завод тӧзӧлгӧн, 1958 јылда ламповый телевизор «Енисей» деп маркалу, 1964 јылда — лампово-полупроводниковый «Рассвет» маркалу телевизор чыгарган.
Климады
Калада климат Алисовтыҥ классификациязыла континентальный (Dfb Кёппенло) ; климатты кӧп суу јымжадат (Красноярский водохранилище), кышкыда тоҥбос Энесай суу ла айландыра кырлар ыжыктап јат. Кышкыда кар ас, улам ла јылый тӱжет.
Эл-јоны
Совет ӧйлиҥ кийнинде эл-јонныҥ тоозы астаган: 1992 јылда 925 муҥ кижи болгон болзо, 2001 јылда 876 муҥ кижи боло берген.
Новосибирск
1917 јылдыҥ кийнинде
1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26 кӱнинде Чехословак корпустыҥ бир подразделениези јепселдӱ тӱймеен (вооружённый мятеж) кӧдӱрген, кӱӱк айдыҥ 14-25 кӱндеринде Гайда башкарган корпус Ново-Николаевскте Совет јаҥды аҥтарган, кенейте табарып, антибольшевистский подпольениҥ болужыла каланы колго алган. Бу ла ӧйдӧ Том-Турада эл-јон губернский большевистский Советти аҥтарып, Томский губернияны Алтайская губерния эдип јарлаган. Террор Совет јаҥга удура, ого јайылган ишмекчилерге ле крестьяндарга, служащийлерге удура болгон. Террор 1919 јылга јетире болгон, белогвардеецтер тыҥ казырланган. Удурум правительство Омскка кӧчирилген, не дезе Ново-Николаевск польский ле чешский легионерлердиҥ колында болгон. Иностранный военнослужащийлер эл-јонго удура база улам сайын карательный операциялар эдетенполяков. 1919 јылдыҥ кӱчӱрген айында Автономная Сибирь јоголгон, орой кӱсте Кызыл черӱ Омскты колго алган, бир айдаҥ Сибирдиҥ черӱзи Барнаулдаҥ ала Том-Турага јетире багынган: Том-Тура ла Ново-Николаевск 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱндеринде јайымдалган.
Ук-калыктары
Калганчы јылдарда Новосибирсктиҥ эл-јоныныҥ тоозы СНГ-ныҥ калыктар ортодо миграциязынаҥаҥ улам, онойдо ок межрегиональный миграция учун ӧзӱп јат.
Рельеф
Новосибирск Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Оп сууны экијандай турат. Каланыҥ географиялык координаттары: 55 градус тӱндӱк широтаныҥ, 83 градус кӱнчыгыш долготаныҥ. Бу широтада Калининград, Москва, Челябинск, Омск калалар турат. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар Заельцовский парк Морской проспектке јетире чӧйилген, кала 43 километр чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар узуны 25 километр. Калада 1941 ором, олордыҥ 493 оромыныҥ аттары јаҥыс ла Новосибирскте туштайт, оромдордыҥ текши узуны — 1400 километр.
Каланыҥ рельефыныҥ геологиялык аҥылузы неде дезе, кала таш (твердоскальный) фундаментте турат, фундаменттиҥ ӱстинде калыҥ канча кат осадочный породалары: тойбалкаш, сай таш, кумак. Кезик јерде кыртыштыҥ ӱстине тектонический структураныҥ фундаментиниҥ бӧлӱктери чыгат — Томь-Колыванский складчатый зона — эмдиги ӧйдиҥ рельефы болот. Четвертичный период тушта јердиҥ коразы кӧдӱрилет, эмдиге јетире кӧдӱрилгенче. Оныҥ учун кичинек амплитудалу (2—3 балл Рихтердиҥ ашкалазыла) јерсилкиништер болор аргалу, тыҥ амплитудалу јерсилкиниш болор аргазы јок. Калганчы јерсилкиниш 2013 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19 кӱнинде тыҥ эмес, 2 ле балл болгон.
Санкт-Петербург
Спорт
Санкт-Петербургта любительский ле профессионал спорт ӧзӱм алынган. Калада 1649 спортивный зал, 118 бассейн, 18 чанаа база, 17 туйук искусственный тошту объект, 13 стадион тибуназында 1500-теҥ кӧп јерлӱ, 11 гребной база ла каналдар, 10 спорттыҥ ӧргӧӧзи, велотрек. Олордыҥ ортодо стадиондор «Газпром Арена» ла «Петровский (стадион)», Юбилейный (спортивный комплекс, Санкт-Петербург), Ледовый дворец, Зимний стадион, спортивно-концертный комплекс «Петербургский» (јаҥыртылып јат), «Сибур Арена», плавательный бассейн СКА. Университет имени Лесгафта — јаан учурлу спортивный тӧс јер.
Новосибирск
Тӱӱкизи
Кала чатский татарлардыҥ Чёртово городище (Новосибирск) деп јаан јериниҥ ордында тӧзӧлгӧн. Баштапкы орус јурт эмдиги Новосибирсктыҥ ордында Никольский погост эмезе село Большое Кривощёково болгон.
Этимологиязы
1893 јылда тӧзӧлгӧн, Транссибир магистральды тудуп турган ӧйдӧ Оп сууны кечире кӱр салынар тушта Новая Деревня деп јурт болгон (окылу эмес ады — Гусевка). 1894 јылда Новая Деревня јурттыҥ адын Александр III каанныҥ адына аташ эдип Александровский деп ӧскӧрткӧн, Александр III деп каан Транссибти тударын баштаган, 1895 јылда јурт ойто Новониколаевский деп Николай II каанга учурлай адалган. 1903 јылда дезе, ол безуездный Новониколаевск деп кала боло берген. ново- деп кошконы не керектӱ дезе, ӧскӧ јон јаткан јерлердиҥ адынаҥ башка болзын деп. «Николаевск»: Амур сууныҥ оозында (1926 јылдаҥ ала — Николаевск-на-Амуре), онойдо ок Заволжье (1918 јылда — Пугачёв (кала)). 1926 јылда Новониколаевск Новосибирск деп ӧскӧртӧ адалган.
Филармониялар
Филармония онойдо ок Билимчилердиҥ туразында (Новосибирскте Академгородок) ла культураныҥ бир канча байзыҥдарында концерттер ӧткӱрет.
Демографиялык кӧргӱзӱ
Калганчы јылдарда балдар чыгары кӧптӧп, улус божооры астап турганы иле кӧрӱнет. Балдар чыкканы — 13,2, ӧлӱм — 12,3 , биле туткан — 9,6, айрылышкан — 5,0 (эл-јонныҥ 1000 кижизине). Новосибирск онойдо ло Сибир, Казахстан ла Орто Азияныҥ мигранттары јуулар кала болуп јат. Миграция толку ла балдар чыгары кӧптӧгӧн учун (естественный прирост населения) Новосибирскте эл-јонныҥ тоозы 1,5 млн кижинеҥ ажа конды (2012 јылдыҥ I-чи кварталы).
Јажы аайынча (возрастной состав) Половой состав
Фестивальдар
Новосибирскте јылдыҥ ла кӧп тоолу фестивальдар ӧдӧт. Олордыҥ кезиги:
Тӱӱкизи
1896 јылга јетире Кӱнбадыш-Сибир темирјол Оп сууга јетире эдилген, Большое Кривощёково јурттыҥ келтейи јол учун бызылган. Јӱстеҥ артык билелер тураларыла ол јаратка кӧчирилген. 1891 јылда посёлок Кривощёковский (Азиат Россияныҥ Атласы, Петербург 1916 ј.), јурттыҥ бызылган келтейине подъездной јолдор эдилген, бир беристе ыраагында — Кривощёково деп станция (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Кӱнбадыш). 1897 јылда Оп сууны кечире баштапкы темирјол кӱр ачылган. Темирјол табылганыла кожо кӧчкӱндердиҥ јуртына улус кӧптӧдӧ кожулган. Онойдо тоолу ла јылга эл-јонныҥ тоозы 685 кижинеҥ 2000-га јеткен. Кривощёковский слобода Новосибирск калага 1930 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Кировский район (Заобский район) эдип кийдирилген (1934 јылдаҥ ала — Кировский).
1912 јылда Ново-Николаевсктиҥ башкарузы баштамы ӱредӱни текши кийдирет(ол ӧйдӧ баштамы текши ӱредӱ јаҥыс ла Ярославльда болгон). Ново-Николаевсктыҥ салымы ӧскӧ станционный посёлктодыҥ ушкуш болор эди, је Санкт-Петербургта шӱӱлте чыккан: Алтайды темирјолло Сибирле колбоор деп. Башка-башка варианттар кӧрӱлген. Владимир Жернаков, Ново-Николаевсктыҥ јааны, ӱч јылдыҥ туркунына темирјолдор аайынча имперский Комиссияны бу вариантка јайа тарткан: Семипалатинск (Семей) јаар темирјолдыҥ айрызы Ново-Николаевск кала ажыра ӧтсин деп. Учы-учында 3.6.1912 јылда Новосибирскте јаан учурлу событие болды: жернаковский вариантты имперский Комиссия јӧптӧп ийген, Ново-Николаевск кенейте ле Россияныҥ мультимодальный узелы боло берген. 2016 јылда ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱнинеҥ ала — тӱштӱк айры темирјол транснациональный боло берген. Бу ла ӧйдӧҥ ала Ново-Николаевскта экономический бум башталган: 1915 јылда Алтай темирјол (1915) Ново-Николаевск — Семипалатинск јаҥы ла јетире тудулып келерде, калада 70 муҥ кижи јаткан, 7 банк иштеген. Ол ӧйдиҥ символы — Святитель ле Чудотворец Николайдыҥ часовнязы болгон, бу ла јылда Николаевский проспектте (эмди Красный проспект) кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылган.
Кинотеатрлар
Калада 20-неҥ артык кинотеатрлар, озогы театрлардыҥ бирӱзи В. Маяковскийдиҥ кинотеатры (1923 јыл, олдында «Роскино» ло «Совкино» деп адалган), «Кинотеатр Победа» (1926 јыл — «Пролёткино» ло «Октябрь»), «Аврора», «Горизонт». Стереокинематографту залдар бар. Калада «Синема Парк» деп кинотеатр иштейт IMAX ла IMAX 3D залдарлу, онойдо ок 4D технологиялу.
Тӱӱкизи
1893 јылда кандык айдыҥ 30 кӱнинде баштапкы ишмекчилер бого келип, Оп сууны кечире кӱр тудар улуска јадатан туралар тударга келген. Бу ла ӧй Новосибирсктиҥ тӧзӧлгӧни деп чотолот.
Театрлар
Новосибирскте культуралык кереестериниҥ бирӱзи ол театрлар, олор ортодо эҥ ле јарлузы деп Новосибирский опера ла балеттиҥ театры, Новосибирсктиҥ символдорыныҥ бирӱзи. Оныҥ туразы 1930-чы јылдардаҥ бери тудулган, 1945 јылда јетире тудулган, Россия ичинде эҥ јаан деп чотолот. 2004—2005 јылдарда ол сӱреен јаан реконструкция ӧткӧн.
Калада театрлар:
Филармониялар
Новосибирскте тергеелик филармония эки залду:
Текши айалгазы
Новосибирск текши кемиле телекейде јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи болуп јат: Mc Kinsey Global Institute деп шиҥжӱ ӧткӱрер организация 2010 јылда оны глобал ВВП-ныҥ 60%-тин эдип турган 600 јаан калалардыҥ тооына кийдирген. Компанияныҥ шиҥдегениле, Новосибирсктиҥ валовой продукты 15 млрд доллар (15 муҥ доллар калада бир кижиге).
Промышленность
Новосибирск Кӱнбадыш Сибирдиҥ јаан деген промышленный тӧс јерлериниҥ бирӱзи болот. Калада промышленный производствоныҥ сӱрекей ныктаа болгоны јарт; Новосибирск областьта бастыра промышленный эдимдердиҥ тӧрт бӧлӱгиниҥ ӱчӱзи калада чыгарылат. «Урбаника» деп институт (территориального планирования) 2013 јылда каланыҥ промышленный производствозыныҥ текши кемин 158,3 млрд салкой деп чотогон, Новосибирскти Россияныҥ промышленный калаларыныҥ ортодо рейтингте 43-чи јерге тургускан. Каланыҥ промышленный секторыныҥ тӧзӧгӧзинде 230 кире јаан ла орто (кӧп сабада) бийикхнологичный предприятиелер. Промышленностьтыҥ тӧс отрасльдары энергетика, газоснабжение, водоснабжение, металлургия, металлообработка, машиностроение, олорго каланыҥ промышленный производствозына 94 % келижет.
Демографиялык кӧргӱзӱ
Новосибирскте јадып турган башка-башка укту улустыҥ эр ле ӱй улузыныҥ тоозы тыҥ башкаланат. Онойдо орустарда 100 ӱй кижиге 81 эр кижи, украиндерде — 87, татарларда — 86, немцтерде — 90. Бу ла ӧйдӧ узбектерде 100 ӱй кижиге 360 эр кижи келижет, таджиктерде — 469, кыдаттарда — 640, туроктордо — 2060.
Кебедели
Кебеделдиҥ куйагында мӧҥӱнделген кара чичке кур Транссибирский темирјол магистральды керелейт. Коронада тиштери Новосибирск областьтыҥ тӧс јери деп кӧргӱзет. Албаалар, окјаа ла согоондор Сибирдиҥ тӱӱкилик кебеделинеҥ алынган.
Зоопарк
Калада культуралык кереестиҥ бирӱзи Новосибирский зоопарк, Заельцовский лесопарктыҥ јеринде турат. Карагай агаштардыҥ аразында турганы телекейдиҥ зоопарктары ортодо уникал айалга болуп јат. Мында 10 000 тын 702 бӱдӱм тындулар бар. 300-теҥ кӧби Јондор ортодо Кызыл бичикке кирген, Россияныҥ ла Новосибир областьтыҥ Кызыл бичиктерине. Животные содержатся в просторных Тындулар јйым јаан чедендерде јӱрет, улам тарый тӧрӧйт. Зоопаркта киске ле куница укту тындулардыҥ телекейде јарлу јаан коллекциязы бар. Кезик бӱдӱм јуҥма (аргали), львиный тамарин, такин ле о.ӧ.) Россия ла СНГ-ныҥ база кандый да зоопарктарында јок. Кавказ леопард кайда да телекейдиҥ зоопарктарында јок, јаҥыс ла Новосибирскте. Лигр деп аҥ база сӱрекей ас тоолу каа-јаа ла туштаар карагула ла тигрдыҥ гибриди бар.
Кебедели
Кебедел геральдический куйак ошкош, сол јанында јажыл ла мӧҥӱнделген бӧлӱктерде оошкы ӧҥдӱ сол перевязь бар, оҥ јанында мӧҥӱнле чиҥпигени, учуктый кур ӱстинеҥ барат, ӱстинде алтындаган тоскуур (Опты кечире кӱрди керелейт). Куйак ӱч тиштӱ алтын коронадый шибеелӱ. Куйактудаачылар — кызыл тилдӱ, мӧҥӱн тумчукту, мойынду ла тырмакту кара албаалар; албаалардыҥ кулактарыныҥ ичи база мӧҥӱн. Алды јаны јаба тыйрыкталган јажыл, оошкы, мӧҥӱнлеген лента јажыл ла кӧкти бӧлип турган мӧҥӱн учукту; алты јанында ортодо кызарган окјаа, оныҥ алдында кыйа салынган бажы ла канаттары кызарган эки согоон.
Планетарийлер
Калада 2 планетарий иштейт:
Текши айалгазы
«Институт экономики города» деп фондтыҥ шиҥжӱзи аайынча, 2015 јылда Новосибирск агломерацияныҥ валовой продукты 50,8 млрд доллар (ороондо 3 јерде) эмезе 21,6 муҥ доллар каланыҥ бир кижизине. 2015 јылда Россияныҥ региондорында јаан экономикалу калаларыныҥ рейтингинде — Новосибирск 5-чи јер алган. Кааныҥ валовой продукты (ВГП) 748 млрд салковой боо берен. Каланыҥ бир кижиине ВГП 483,2 муҥ салковой (36-чы јер).
Православие
Николай Ермолов ло Иннокентий Кикин — Новосибирсктиҥ новомучениктери.
Промышленность
Каланыҥ јаан промышленный компаниялары: Региональный электрический сетьтер, Новосибирский завод химконцентратов (атомный промышленность), Сибирский продовольственный компания, полуфабрикаттардыҥ комбинады «Сибирский гурман», компания «Проксима», птицефабрика «Октябрьская», КДВ Новосибирск (пищевой промышленность), Новосибирский стрелочный завод, Элсиб, Научно-исследовательский институт измерительных приборов — Коминтернниҥ адыла адалган Новосибирский завод (машиностроение, радиотехника), Новосибирский приборостроительный завод (машиностроение), Кузьминниҥ адыла адалган Новосибирский металлургический завод (чёрная металлургия), завод «Феррум» (чёрная металлургия), ВПК-Ойл, Сибиар (химический ле нефтехимическая промышленность), завод «Экран» (стекольный промышленность), Газпром межрегионгаз (распределение и реализация газа).
Текши айалгазы
Новосибирск экономиказыныҥ ӧзӱмиле Россия ичинде озочыл кала болуп јат. Сибирдиҥ макрорегионал тӧс јери ле постиндустриальный ӧзӱмдӱ кала болуп аҥыланат. Каланыҥ экономиказыныҥ аҥылузы диверсификация: монополия јок, кичӱ ле орто предпринимательство экпиндӱ ӧзӱм алынганында, ээлеминде кӧп отрасльдар барында.
Калада Новосибир областьтыҥ 55 % эл-јоны јадат, бу ла ӧйдӧ областьтыҥ ВРП-да кожултазы 70 % артык. Новосибирскте областьтыҥ экономиканыҥ бастыра секторлоыныҥ јаан ла деген компанияларыныҥ кӧп сабазы турат: саду, транспорт ло логистикада, промышленностьто, банк сектордо, энергетикада, строительстводо, информация технологияларда, жилищно-коммунальный ээлемде, геологоразведкада ла о.ӧ. Ишмекчилердиҥ ортојылдык тоозы 421,2 муҥ кижи. Новосибстаттыҥ бергениле 2017 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Новосибирскте предприятиелердиҥ тоозы 105 105 болгон, таҥынаҥ предпринимательдер 47 141 кижи. РБК-ныҥ чотогоныла 2008 јылда Новосибирск Россияда бизнеске эҥ ле јарамыкту калалардыҥ ортозында ӱчинчи јерде болгон (2007 јылда 13-чи јерде).
Институттар
Калада мынаҥ ӧскӧ 30 училище, 22 колледж, 12 техникум бар.
Пермь
Пермь ле каандар
1914 јылдыҥ јаан изӱ айында Пермь калага великая княгиня Елизавета Фёдоровна келип јӱрген. .
1918 јылда тулаан айда Пермь калага конвойлу вагон келген. Ондо великий князь Михаил Александрович (Александр III каанныҥ уулы) болгон. Ол кийнинде ӧлтӱрткен.
Кудай јаҥы
1998 јылда ӱлӱрген айдаҥ Межконфессиональный консультативный комитет Пермского края иштейт, башкараачылары курч сурактарды кожо шиҥдейт. Пермьде Пермский митрополия ла Пермский ле Кунгурский епархия бар. Калада 38 православный храм ла часовня, ол тоодо Слудский серикпе, Свято-Троицкий кафедральный собор, бир канча эр ле ӱй улустыҥ монастырлары. Пермский духовный семинария, катехизаторский ле педагогического образование берер духовный Семинария, Регентский училище, Иконописный школ, Православный классический гимназия ла кӧп тоолу приходской воскресный школ.
Пермский кырай старообрядчество чыккан јер, окылу эмес берилтелерде Пермский кырайдыҥ 100 муҥ кижизи старообрядецтер, эмезе старообрядческий тазылдарлу. Бӱгӱнги кӱнде Пермский кырайдыҥ кӧп саба старообрядецтери тӱндӱк аймактарда јуртайт. Пермьде старообрядческий Стефан Пермскийдиҥ бир храмы бар.
Октябрьский революция ла Граждан јуу
1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱнинде 2-чи ле 3-чи Ишмекчи-крестьян Кызыл черӱ Пермьниҥ јанына јууктап, јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде каланы колго алган. Јуулажып турган ӧйдӧ Каманыҥ суу транспорты ӱзе ӧрткӧ алдыртып јоголгон, Лёвшиноныҥ јанында Кама сууны кечире темирјол кӱр јемирилген. Граждан јуу-чак Пермьниҥ ээлемине јаан каршузын јетирип, эпидемия оорулар табылып, кӧп улус корогон, каланыҥ эл-јоны 1920 јылдардыҥ бажында тыҥ астаган.
Кудай јаҥы
Калада мындый кудай јаҥдар бар: христианство (конфессиялары: православие, католицизм, протестантизм), ислам, буддизм, иудаизм. Онойдо ок атеисттер кӧп.
Кала 1723 јылда тӧзӧлгӧн, 1940—1957 јылдарда Мо́лотов деп адалган. 1916 јылда калада Уралда баштапкы Пермский государственный университет ачылган.
Промышленность
Пермь — Пермский кырайдыҥ ла Россияныҥ тӧс экономический јери. 2003 јылда Пермь предпринимательский климат российских городов деп рейтингте 6-чы јерге чыккан. 2012 јылда «Русский репортёр» деп журналдыҥ јетиргениле рейтинг самых перспективных мегаполисов деп версияла Пермь 4-чи јер алган. Росстаттыҥ чотогоныла, Пермьниҥ производственный ла экономический кӧргӱзӱлери бийиктейт. 2018 јылда Пермьде орто ишјал окылу статистика аайынча — 44 863,7 салковой. Каланыҥ экономиказында эҥ озо јакшы ӧзӱмдӱ уур промышленность. Баш отрасльдар: электроэнергетика, нефтегазопереработка, машиностроение, химия и нефтехимия, деревообработка, полиграфия а аш-курсак промышленность.
2013 јылда Пермь 6-чы јерди Россияныҥ 250 јаан промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде алган.
Ук-калыктары
Пермьде 2010 јылдыҥ тооалыжыла 907 955 (91 %) кижинеҥ угы керегинде јетирӱ алынган, олордыҥ ортодо: орустар — 823 333 кижи (90,7 %), татарлар — 34 253 кижи (3,8 %), башкирлер — 7729 кижи (0,8 %), коми-пермяктар — 7301 кижи (0,8 %), украиндер — 6507 кижи (0,7 %), удмурттар — 4847 кижи (0,5 %), ӧскӧлӧри — 23 985 кижи (2,7 %).
Совет ӧй
1979 јылда кӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде калада миллион кижи болгон, 50 јылдыҥ туркунына улустыҥ тоозы 10 катаптаҥ кӧптӧгӧн.
Октябрьский революция ла Граждан јуу
1923 јылда кала губернияныҥ калазы болбой, Уральский областька кирген (РСФСР), Уральский областьтыҥ тӧс јери Екатеринбург боло берген.
Молотов деп атту (1940—1957)
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде каланыҥ промышленности фронтко керектӱ эдип ижин солыган. Дзержинскийдиҥ адыла адалган машиностроительный завод боеприпастар ла оборонага керектӱ эдимдер јазаган, Орджоникидзениҥ адыла адалган химический завод  — боеприпастардыҥ сырьезын белетеген.
Тӱӱкилик тудумдар
Пермь каланы тудатан эҥ баштапкы ӱлекерде 1782 јылдыҥ А. Е. Грубердиҥ чертежторында Егошихинский заводтыҥ јанында јурттыҥ туралары ла губернский каланыҥ кварталдары јуралган. Губернатор К. Ф. Модерах каланыҥ планировказын эдер тушта јаан јӧмӧлтӧ эткен (особые заслуги). Пермь тӱс перпендикуляр оромдор ло телкем проспекттерлӱ эдип пландалган. 1784 јылдыҥ чаган айында губернский кала Пермьниҥ планы јӧптӧлгӧн.
Тӱӱкилик тудумдар јӱзӱн-јӱӱр типологиялу болгон. 1764 јылда Пермде Петропавловский собор тудулган (Советский ором, 1) — калада баштапкы таш (кирпич) тура. XIX чактыҥ бажы ла ортозында Пермьде таш туралар ӧрткӧ алдырган агаш туралардыҥ ордына тудулатан. Губернский кала Пермь бастыра архитектуралык стильдер ле ууламјылардыҥ дореволюционный Россияда болгон образецтериле бай.
Совет ӧйдӧ Пермьниҥ архитектуразында конструктивизм ле Сталинский ампир деп стильле туткан туралар табылган.
Революциядаҥ озо каланыҥ оромдоры Кама сууны кууй чӧйилетен, је кала јаанаган сайын оромдор Камага перпендикуляр уулу эдип тудулатан, мында XIX чактыҥ ортозында Сибирский оромдо общественный туралар ла јарлу улустыҥ туралары тура берген. Камага перпендикуляр оромдорло сууда портторго ло Сибирский трактка тӱжерге эптӱ болгон.
Молотов деп атту (1940—1957)
Молотовский областьта јууныҥ алдында, јууныҥ ӧйинде кӧп тоолу јуучыл частьтар бого јуулып, фронтко атанган, ол тоодо:
Цирк
Циркте цирковой музей иштейт, мында 15 муҥнаҥ артык экспонаттар бар. Циркке улай ла јарлу труппалар келет, темдектезе Московский цирк Юрия Никулина ла ӧскӧ дӧ российский ле гран ары јаныныҥ цирковой ӧмӧликтери.
Художественный галереялар
2008 јылда Речной вокзалдыҥ туразында эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери ачылган. Баштапкы выставка «Русское бедное» 2008 јылда сыгын айдыҥ 25 кӱнинде ачылган. Мында «Арте повера» стильле бӱдӱрген 36 российский јурукчылардыҥ ижи болгон.
Молотов деп атту (1940—1957)
1955 јылда Камский ГЭС тудулып бӱткен.
Губернский тӧс јер
XIX чактыҥ учында Пермьде темирјолдор экпиндӱ тудулып баштаган. 1878 јылда куран айдыҥ 24 кӱнинде Уральский горнозаводской темирјолдыҥ участогы Пермьнеҥ ала Чусовский станцияга јетире ачылган, 1878 јылдыҥ ӱлӱрген айында Пермь — Кушва — Екатеринбург деп јол бӱткен. 1897—1898 јылдарда Пермь-Котласский темирјол тудулган, Уральский темирјолды Россияныҥ Европей јаныныҥ темирјолдорыла бириктирген.
Пермь ле каандар
1837 јылда кӱӱк айдыҥ 23 кӱнинеҥ ала 25 кӱнине јетире Пермьде цесаревич кийнинде император Александр II В. А. Жуковскийле кожо јолой табарган (проездом). Цесаревич губернаторский турада токтогон.
Орто ӱредӱлӱ заведениелер
Калада 20 орто специал ӱредӱ заведение (10 техникум ла 10 училище), 30 шыдар профтехучилище. Россия ичинде јарлу ӱредӱ заведениелердиҥ ортодо Прикамьениҥ Пермский государственный хореографический колледжи.
Музейлер
Пермский краевой музейдиҥ коллекцияларында телекейде база кайда да јок «Пермский звериный стильле эткен» уникал эдимдер, Г. Т. Мауэрдиҥ палеоботанический коллекциязы, сӱрекей ас бичиктердиҥ фонды, этнографический, нумизматический ле ӧскӧ дӧ коллекциялар бар. Епископ Стефан Пермскийдиҥ тайагы (Посох) мында.
Кинематограф
2018 јылда куран айда калада баштапкы катап јииттердиҥ Бастырароссийский позитивный киноныҥ кинофестивали болгон.
2020 јылда Иштиҥ магыныҥ калазы («Город трудовой доблести») деп нере берилген.
1957 јылдыҥ кийни
1965 јылда тулаан айдыҥ 18 кӱнинде «Восход-2» корабльда космонавт А. А. Леонов кижиликтиҥ тӱӱкизинде баштапкы катап ачык космоско чыккан. «Восход» корабль јерге кайра бурыларда, тӱжетен јеринеҥ кыйып, Пермьнеҥ 180 км тӱндӱктей келип тӱшкен. Космонавттарды эки коноктоҥ вертолётту пермский аэропортко экелгендер. Казанский трактты кийнинде шоссе Космонавтов деп адаган.
Окылу символдор
Каланыҥ кӱни кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни деп чотолот, Дню принятия Декларации о государственном суверенитете Российской Федерации деп байрамла кожо ӧткӱрилет.
Промышленность
2014 јылда Пермде ТГК-9-ныҥ баш офисы болгон. 2014 јылда ТГК-9 Т Плюс компанияга кожулган.
Эл-јон
Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы — кижи. ( г.) Пермский каланыҥ округы (Пермь, станция Адищево ло Казарма 30 км) — кижи ( г.). Јурт јерде јаткандардыҥ тоозы (станция Адищево ло Казарма 30 км) — 7 кижи ( г.).
Губернский тӧс јер
XIX чактыҥ учында Пермьде кеендик ле культуралык учреждениелер кӧптӧгӧн. 1874 јылда Петр Ильич Чайковскийдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ Пермский академический театры ачылган. 1896 јылда баштапкы кинотеатр «Иллюзион» иштеп баштаган.
Эл-јон
1979 јылда Пермь Россияныҥ миллионер-калазы боло берген. Ӧткӱрилген тооалыштардыҥ бергениле эл-јонныҥ эҥ кӧп тоозы — 1 090 944 кижи (1989 јылда) болгон, 1100 муҥ кижи (1991 јылда) болгон.
1991 јылда эл-јонныҥ тоозы астап баштаган, 2004 јылда миллион кижинеҥ ас, 994,6 муҥ кижи (Росстаттыҥ кӧргӱзӱзи).
Пермь миллионер-каланыҥ статусын јӱк ле 2011 јылда ойто алган, качан эл-јонныҥ тоозы 1 000 672 кижи боло берерде (2012 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде).
Пермь ле каандар
1824 јылда сыгын айдыҥ 30 кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 3 кӱнине јетире Пермьге император Александр I колтыкчыларыла кожо келип јӱрген. Каан келип јадарда калада бир канча белетениш иштер ӧткӱрилген.
Музейлер
Пермский уголовный розыскта 1930-чы јылдарда башкараачы болуп иштеген В. П. Войнарскийдиҥ уникал документтери пермский милицияныҥ тӱӱкизиниҥ музейинде бар.
Библиотекалар
1836 јылда чаган айдыҥ 4 кӱнинде Министерство внутренних делдиҥ јакарузыла в канцелярский служительдердиҥ балдары ӱренер училищениҥ туразында Пермь ле Уралда баштапкы публичный библиотека ачылган. XX чактыҥ бажында бу библиотека, ол ӧйдиҥ улузыныҥ темдектегениле, библиотека Россия ичинде эҥ артык губернский библиотека боло берген
Ӧзӱмдери
Пермьде агаштарлу јерлердиҥ текши кеми каланыҥ јериниҥ тал ортозы кире. Агаштар каланы айландыра курчап, койу эдип парктар ла скверлерде, каланыҥ ичинде туралардыҥ ортозында ӧзӧт. «Пермское городское лесничество» (муниципал казённый учреждение) каланыҥ агаштарын кичеейт.
Губернский тӧс јер
1902 јылда Пермьде оромдорды электричество јарыткан. Поповко кӧргӱскен электростанцияныҥ јети проектиниҥ бирӱзи — «Унион (компанияныҥ)» инженеры Гецен Болеслав Юлиановичтиҥ проекты јарадылган.
Кудай јаҥы
Польский восстаниениҥ кийнинде (1863) Пермь јаар поляктарды аткарган, олор католиктер болгон, олор ло пермский католический общинаны тӧзӧгӧн, кичинек храм туткан, бӱгӱн ол Пермьде јаҥыс католический храм. Католический община кӧп благотворительность эдет, балдардыҥ приюды бар. Пермьде баштапкы протестанттар — немец-лютерандар, бӱгӱн олордо кичинек община. Совет ӧйдӧ Пермьде баптист серикпе болгон, 1990-чы јылдарда баптист община пятидесятнический серикпелерди башкарган. Пермьде «Новый Завет» деп серикпе иштейт. Пермьде база ӧскӧ ууламјылардаҥ адвентисттер, меннониттер, пресвитериандар ла о.ӧ. бар.
Библиотекалар
Онойдо ок калада балдарга А. С. Пушкинниҥ адыла адалган библиотека, Б. С. Житковтыҥ адыла адалган библиотека бар.
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
2015 јылдаҥ ала Рособрнадзор таҥынаҥ иштеген вузтарды, филиалдарды јаап баштаган. Реформала кожо (МВД России) 2011 јылда Пермский филиал Нижегородской академии МВД России јабылган, оныҥ тӱӱкизи 1961 јылдаҥ башталган болгон. Пермский государственный университет ле Пермский государственный технический университеттерге национальный шиҥжӱ университет деп статус берилген. Студенттердиҥ тоозы пермский вузтарда 2010 јылдаҥ ала 2017 јылга јетире 102 444 кижинеҥ 60 302 кижиге јетире (40 % артык). Профессорско-преподавательский персонал база астаган 4607 кижинеҥ 3570 кижиге јетире (23 % шыку).
Кудай јаҥы
Иудаизмды Пермьде ортодоксальный Хабад-Любавич ле реформист течение апарат, 2 синагога бар. Калада еврейский религиозный школ бар.
Молотов деп атту (1940—1957)
Молотов кала јууныҥ кийнинде јаан промышленный тӧс јер болуп, 1945 јылда США-ныҥ тургускан «Totality» деп планы аайынча СССР-да ӱстине атом бомба чачатан 20 каланыҥ тоозына кийдирилген.
Гидрографиязы
Пермьниҥ јериле агып турган јаан суулардаҥ (Кама, Чусовой) ӧскӧ кӧп тоолу Каманыҥ бассейнине кирип турган кичинек суулар бар. Бастыра јаба кала ичинде суулардыҥ ла суучактардыҥ тоозы 300-теҥ артык. Олордыҥ јаан дегендери: Мулянка, Егошиха, Јаан Мотовилиха — Каманыҥ сол јарадында, Гайва, Ласьва — оҥ јарадында. Россия калаларыныҥ ортодо Пермь сууларыныҥ тоозыла рекордсмен.
Орто ӱредӱлӱ заведениелер
Пермьде 156 орто ӱредӱлӱ школ, олордоҥ: 10 гимназия, 10 лицей, 1 кадетский школ, 20 школ предметтерди тереҥжиде ӱренер, 2 общеобразовательный школ-интернат. Ого коштой — 1 баштамы школ, 3 общеобразовательный школ, 4 эҥирги общеобразовательный школ. Бастыра ӱренчиктердиҥ тоозы — 94 112 кижи.
Эмдиги ӧй
2010 јылда Пермь каланыҥ башкараачызыныҥ јерине талдаштар болгон.
1990 јылдарда Пермь «гражданский обществоныҥ тӧс јери» деп окылу эмес атту болгон, кезикте «столица российского либерализма» да дешкилейт.
1957 јылдыҥ кийни
1971 јылда чаган айдыҥ 22 кӱнинде Пермь кала Ленинниҥ ордениле кайралдаткан.
Архитектурныҥ кереестери
Орус орой классицизм — Мешковтыҥ туразы (Монастырский ором, 11), 1820-чи јылдарда тудулган, (1885—1886 јылдарда ӧрныктырылган). Калада эҥ јараш туралардыҥ бирӱзи — Грибушинниҥ туразы (Ленинниҥ оромы, 13а). 1895—1897 јылдарда тудулган, оны архитектор Турчевич Александр Бонавентурович живописный модерн деп стильле туткан, «Доктор Живаго» деп романында Б. Л. Пастернак шак ла бу тураны («дом с фигурами») кӧргӱскен деп чотолот. Пермьде федерал учурлу архитектуралык кереестер бар :
Орто ӱредӱлӱ заведениелер
2014 јылда Пермский суворовский военный училище ачылган (Россияда оборонаныҥ Министерствозы).
Эмдиги ӧй
Текшироссийский кризис пермяктардыҥ јӱрӱминиҥ башка-башка јанын солыган. Калада бастыра ороондо ло чылап, промышленный производство астаган, ишјал тӧлӧлбӧй барган. 1993 јылда каланыҥ ла областьтаҥ башкаруларыныҥ ортодо «бюджетный јуу» болгон.
Гидрографиязы
Каланыҥ ичиле агып, бу суулар антропоген айалгада (кирленген суу) экологияязы коомойтыйт. Сууныҥ чыҥдыйы бажынаҥ ала оозына јетире коомойтып јат. Химический бӱдӱми 1-чи класстаҥ 3-чиге једет. Эҥ коомой айалга — Егошиха ла Данилиха суулардыҥ оозы. Суузын ичерге јарабас.
1957 јылдыҥ кийни
Совет јаҥ ӧйинде Пермьде улус јадар тураларлу јаан райондор тудулган, Каманыҥ набережныйы јазалган, јаан объекттер тудулган ла кӧп јакшы керектер эдилген.
Театрлар
Пермский академический театр 1870 јылда тӧзӧлгӧн, аҥылузы неде дезе, бу театрдыҥ сценазында П. И. Чайковскийдиҥ бастыра чјмдемелдери тургузылган — 10 опера ла 3 балет. Театральный труппа (600-теҥ артык кижи) гастрольдорго Кӱнбадыш Европа ла Тӱндӱк Американыҥ ороондорына барат: балетный труппа «Чайковский-балет» деп маркалу, оперныйы — «Чайковский-театр».
Тӱӱкизи
XVII чакта бу јерлер Строганов деп којойымдардыҥ болгон. Јурттар, каланыҥ тӱӱкилик ортозы керегинде, (по вотчинам Строгановых) баштапкы документтер воевода Прокопий Елизаровтыҥ переписной бичиктеринде (1647 јыл) туштайт. Ондо Кама ла Егошиха сууларда «Починок јурт керегинде бичилген. 1678 јылдыҥ тооалыжы аайынча Егошиха јуртта јети айылда 28 (»28 душ мужского пола, в основном фамилии Брюхановых, Верхоланцевых и Федотовых") кижи јуртаган.
Этимологиязы
XVIII чактаҥ озо топоним «Пермь» јерлерди темдектеген (Пермь Великая, Пермь Вычегодская), онойдо кезик јон јадар јерлердиҥ ады (темдектезе, С. Герберштейн айткан «Великая и обширная область Пермия» и «в ней есть город того же имени»).
Промышленность
Нефтегазоперерабатывающий промышленностьто «Лукойл» — Нефтеперерабатывающий завод «Лукойл-Пермьнефтеоргсинтез» предприятиелер бар, 2014 јылда газоперерабатывающий завод «Лукойл-Пермнефтегазпереработка» кожулган. Пермьде Дочерний организациялар «Газпром» — газосбытовая компания «Газпром межрегионгаз Пермь» ле газораспределительный «Газпром газораспределение Пермь».
Молотов деп атту (1940—1957)
Молотовский область эвакуированный эл-јонды, предприятиелерди кӧп јууган регион болуп јат. Бери 124 промышленный предприятие кӧчкӧн, олордыҥ 64-ти областьта токтогон. Моторостроительный заводтыҥ № 19 јеринде база бир канча предприятие келген.
Музейлер
2017 јылдыҥ јаҥар айында тӱӱкилик музейдиҥ Речной вокзал ла темирјол вокзалдыҥ јаҥырта јазаган туразында «Россия — моя история» деп тӱӱкилик паркта филиалы ачылган.
Театрлар
Пермьде тӧрт государственный театр: Опера ла балеттиҥ Чайковскийдиҥ адыла адалган Пермский академический театры, Пермский академический театр «Театр», Пермский театр юного зрителя, Наадайлардыҥ Пермский театры.
Промышленность
Машиностроениеде военно-промышленный комплекстиҥ предприятиелерине јаан ӱлӱ келижет. Тӧс продукция: артиллерийский системалар, авиационный двигательдер ле газоперекачивающий установкалар, нефтепромысловый ла горно-шахтный оборудование, электрический ле бензомоторный кирелер, аппаратура связи, дорожно-строительный техника, сууныҥ керептери, электроинструменттер. Отрасльдыҥ баш предприятиелери:
Экологиязы
Пермский кырайдыҥ промышленностиниҥ јаан предприятиелери регионго экологиялык коомой айалга эдип јат. Техноген киртидиш ле ар-бӱткенди корулаар иш јерире эдилбей турганында.
Эмчилик
2007 јылдыҥ сыгын айынаҥ Пермьде Единая общегородская служба записи на приём к врачу иштейт, ады «Электрон регистратура». Каланыҥ ичинде тӱрген болуш јетирер 92 круглосуточный выездной бригадлар иштейт. Бригадалар 9 подстанцияда.
Зоопарк
Зоопарк Пермьде 1920-чи јылдарда табылган. 1931 јылдыҥ кандык айыныҥ 22 кӱнинеҥ ол Архиерейский кладбищениҥ јанында Спасо-Преображенский кафедральный собордыҥ чеденинде богон. 1990-чы јылдардаҥ ала зоопаркты эмеш јайым, јарагадый јерге кӧчирерге ченешкендер. Братский ором, 100 адресле зоопаркты кӧчӱрерге пландаган, эмезе Черняевскийде агаш аразына , эмезе Закамскта , то в долину реки Егошихи.
Географиязы
Пермь Россияныҥ Европей келтейиниҥ кӱнчыгыш јанында турат, Кама сууныҥ јарадында, Чусовой сууныҥ оозынаҥ тӱштӱктей. Пермьниҥ ичинде Кама сууныҥ узуны 60 км кире бар. Пермь каланы Кама суу беш европей талайларла бириктирет: Каспий, Ак талай, Кара талай, Азов талай ла Балтий талай. Пермьниҥ јериниҥ текши кеми 800 км² кире.
Рельеф
Каманыҥ рельефы јаказында тӧҥдӧрлӱ јерлеринде. Сол јарады оҥ јарадынаҥ бийик, оноҥ јери јуукаларлу, јараттарлу. Каланыҥ аҥылузы — кӧп тоолу суулар јуукаларла, јарларлу ойыктарла агып, Пермь сууга киргени.
Художественный галереялар
Орто Прикамьениҥ калыктарыныҥ кеендигиниҥ тӧзӧлгӧзи VIII—III чактарда «Пермский звериный стиль» болгон. Сӧӧк лӧ мӱӱс тарактар аҥ-куштардыҥ фигуркаларыла кееркеткен. Кӧп сабада буланныҥ, аҥныҥ, аттыҥ ла баарынтычы куштыҥ кеберлери. Темир табылганынаҥ ала аҥ-куш јураар материалдар кӧптӧйт, кӱлер тебискилер, браслеттер, подвескаларда ӧскӧ тындулардыҥ сӱри: јыландар, бӧрӱлер, ийттер, айулар. «Пермский звериный стильдиҥ» мотивтери эмдиги ӧйдиҥ устарыныҥ иштеринде туштайт.
Клубтар ла командалар
Калада хоккейле «Молот-Прикамье» деп команда бар, Высшая хоккейная лига. Ӱй улустыҥ «Звезда-2005» деп футбольный клубы бар, ол 6 катап Россияныҥ чемпионы болгон, о.ӧ. . Участник Единой лиги ВТБ «Парма» деп баскетбольный клуб, 1932 јылдаҥ ала маргыжат (1996 јылда јоголгон болгон).
Художественный галереялар
Кӧрӱ-выставкалар каланыҥ бир канча галереяларында ӧдӧт. Эҥ јарлу площадка — Баш выставочный зал. Ого коштой Дом художника, галереялар «Союз-Арт», «Марис-Арт» ла «Green-Арт» иштейт. Јылдыҥ ӧдӧр Пермский јарымкалар художественный салондордо «Арт-Пермь» база ӧдӱп јат.
Клубтар ла командалар
Футбольный клуб «Амкар», 1990-чы јылдарда тӧзӧлгӧн, 2020 јылда ойто орныккан, «Амкар» клуб ӱчинчи лигада маргыжып јат. Пермьниҥ спортчылары российский ле телекейлик маргаандарда бийик једимдерге чыгат: јеҥил атлетикада, бадминтондо, баскетболдо, биатлондо, бокста, гандболдо, дзюдодо, чанаала маргышта, настольный теннисте, аттарлу спортто, сууда јӱзеринде, самбодо, чанакту спортто, спортивный ориентированиеде, фигурный јыҥылашта, футболдо, фехтованиеде ле о.ӧ. . Пермьде СДЮСШОР «Звезда» школды божоткон Зырянов Константин Георгиевич 2007 јылда Ороонныҥ эҥ артык спортчызы деп адаткан.
Пермьде јаантайын ӧдӧр байрамдар
Пермьде бир канча текшироссиялык международный фестивальдар ла конкурстар: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Губернский тӧс јер
1861 јылда калада телеграф табылган. 1863 јылда Сибирский оромды керосиновый фонарьла јарыдар опыт эдилген.
Императордыҥ (Павел I) 1796 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12 кӱниниҥ јакааны «О новом разделении государства на губернии» аайынча Пермский наместничество Пермский губерния болуп адалган, тӧс јери Пермь. Губернатор болуп Модерах Карл Фёдорович турган, 1811 јылга јетире иштеген. Ол тушта эдилген јолдорды ӧскӧ ороонныҥ улузы кайкаган.
Театрлар
«Дягилевские сезоны» деп фестиваль эки јылда бир катап ӧдӧт.
Художественный галереялар
Калада јайаандык объединениелер бар — Некоммерческий фонд скульпторов России «Единение», Россияныҥ јурукчыларыныҥ биригӱзиниҥ Пермьде бӧлӱги, Россияныҥ фотохудожниктериниҥ биригӱзи, Россияныҥ дизайнерлериниҥ биригӱзи.
Амыраар јерлер
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Октябрьский революция ла Граждан јуу
1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25 кӱнинде Пермьге Сибирский армияныҥ частьтары кирген Радол Гайдка баштадып каланы колго алган. Акгвардеецтер кӱнбадыш јаар ууланган. И. В. Сталин ле Ф. Э. Дзержинскийге башкартып, РККА-ныҥ Кӱнчыгыш фронты ичкерлеп, Пермьди јайымдаар план тургускан.
Промышленность
Калада ондор тоолу аш-курсак (пищевой) промышленностьтыҥ предприятиелери иштейт. Јаан дегендери — Пермский мясокомбинат, молочный комбинат «Пермский», Пермская кондитерская фабрика, кондитерская фабрика «Камская» (Nestlé), «САН ИнБев» деп фирманыҥ пермский заводы.
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
2018 јылдыҥ бажында Пермьде 13 вуз (6 институт, 5 университет, 1 академия ла 1 духовный семинария) олордыҥ 11-и Аккредитациялу (государственный бӱдӱмдӱ диплом берер аргалу):
Эмдиги ӧй
2000 јылдарда Пермьде улай телей јеткерлер болгон. 2008 јылда сыгын айдыҥ 14 кӱнинде каланыҥ теҥеризинде Boeing 737—500 самолет ӱрелип келтӱшкен (Авиакатастрофа) рейс Москва — Пермь, 82 пассажир ле экипажтыҥ 6 кижизи корогон. 2009 јылда јаҥар айдыҥ 5 кӱнинде «Аксак ат» деп («Хромая лошадь») ночной клубта ӧрт чыккан, ондо 156 кижи божоп, 78 кижи шыркалаткан.
Ӱредӱлик ле билим
Пермь — јаан билим тӧс јер, мында РАН-ныҥ Урал бӧлӱгиниҥ бир канча институттары јуулган, ондор тоолу билим-шиҥжӱ ле проектный институттар, јети бийик ӱредӱлӱ заведение, олор јӱзӱн-јӱӱр билим шиҥжӱлерди прикладной ло фундаментальный тематикала апарадылар.
Промышленность
Химический ле нефтехимический промышленностьтыҥ предприятиелери лактар ла краскалар чыгарат, взрывчатый веществолор, минерал удобрение, синтетический јунар средстволор, активированный уголь ло о.ӧ. Отрасльдыҥ баш предприятиелери:
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
1975 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Пермский институт искусства и культуры ачылган.
Тӱӱкизи
Пермьниҥ јеринде улус јебреннеҥ бери јуртайт. Калада 130-таҥ артык археологиялык кереестер, таш чактаҥ (каменный век) ала (Егошиха јебрен јурт) орой Средневековьеге јетире.
Совет ӧй
1926 јылда ӧткӧн тооалыш аайынча Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы 84 804 кижи (39 968 эр кижи ле 44 836 ӱй кижи) болгон. 1939 јылдыҥ тооалыжы аайынча, СССР-да индустриализациянаҥ улам, каланыҥ эл-јоны ӱч катаптаҥ кӧптӧп, 306 муҥ кижи боло берген.
Губернский тӧс јер
Императрица Екатерина II «Пермский княгиня» деп титулду болгон, 1780 јылда кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱнинде указ бичиген Егошихинский заводты казнаныҥ эдер.
Зоопарк
2015 јылда сыгын айдыҥ 2 кӱнинде Пермьниҥ мэриязы Нагорный деп микрорайондо јаҥы зоопарк тудар деп шӱӱген. Мында биопарк, Јеҥӱниҥ Паркы, јайгы театр, тематический аттракциондор ло тренажёрный площадка тудар деп план болгон.
Климады
Пермниҥ климады — орто-континентал. Кӱнниҥ узуны 6 саат 28 минуттаҥ ала 18 саат 11 минутка јетире болот. Кейдиҥ ортоайлык кеми кӱӱк айда 60 %-теҥ ала, кӱчӱрген айда 84 %-ке јетире, ортојылдык — 75 %. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 638 мм; кичӱ изӱ ле куран айларда эҥ кӧп јут тӱжет, эҥ ас јут кочкор ло тулаан айда тӱжет. Кышкыда кардыҥ калыҥы 60 см. Је кезикте јайгыда да кар тӱжер аргалу.
Губернский тӧс јер
Андреевский Николай Ефимович губернатор тушта (1870—1878) Пермьде газовый јарыткыш (1873) эдилген, Алексеевский реальный училище (1876) ачылган.
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
Пермьде иштеер лицензиялу Россияныҥ региондорыныҥ вузтарыныҥ филиалдары :
Каланы тӧзӧгӧни
1722 јылда Татищевтиҥ ордына заводтордыҥ башкараачызы эдип артиллерияныҥ генерал-майоры Георг Вильгельм де Геннин турган, ӱлекерди јарадып, заводты тудуп баштаарга белетензин деп јакарган.
Кинематограф
2017 јылда Пермьде 10 кинотеатр иштеген, ол тоодо сегис залду кинотеатр ла о.ӧ. .
Каланы тӧзӧгӧни
1720 јылда Петра I каанныҥ јакааныла артиллерияныҥ капитан-поручиги Василий Никитич Татищев Урал јаар јес ле алтын кайылтар заводтор тударга атанган. Ол јес кайылтар заводтыҥ јерин Егошиха сууныҥ јарадында јес руда јеткилинче, садуга суула аткарарга јакшы деп талдап алган.
Губернский тӧс јер
Пермь губерния ла Пермский епархияныҥ (1799 јылда тӧзӧлгӧн) тӧс јери боло берген.
Эмдиги ӧй
2005 јылда ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱнинде Красавинский кӱр — Каманы кечире јаҥы кӱр узуны 1736,95 метр тудулган. Кӱрдиҥ 2008 јылда сыгын айда бӱткен.
Музейлер
Пермьде 13 музей ле кӧп тоолу инсталляциялар. Эҥ јарлу музей калада Пермский государственный художественный галерея, мында телекейде јарлу Пермская деревянная скульптура деп коллекция бар. Бу Россияда эҥ бай галереялардыҥ бирӱзи, мында орус иконописьтиҥ шедевры болгон (коллекция «строгановских» икон), јурук иштердиҥ (Репинниҥ, Левитанныҥ, Саврасовтыҥ, Серовтыҥ чын картиналары) хранилищези бар.
Эмдиги ӧй
1994 јылда тулаан айдыҥ 20 кӱнинде постсоветский тӱӱкиде Пермский городской Думага талдаштар ӧткӧн. 1996 јылда јаҥар айдыҥ 8 кӱнинде баштапкы катап каланыҥ башкараачызыныҥ талдаштары ӧткӧн. Баштапкы ла турда Трутнев Юрий Петрович јеҥӱни алган. Ол бу јерде 2000 јылга јетире иштеген.
2021 јылда сыгын айдыҥ 20 кӱнинде Пермский государственный университетте кӧп улустка табару болуп, ӧлӱм чыккан (массовое убийство). 6 кижи божогон, 40 кижи шыркалаткан.
1957 јылдыҥ кийни
1958 јылда Пермский нефтьле иштеер завод (эмди — ООО «Лукойл-Пермнефтеоргсинтез») иштеп баштаган. 1967 јылда Кама сууны кечире Коммунальный кӱр бӱткен, кӧӧликтӱ ле јойу јӱрер (кӧӧликтӱ ле јойу ӧдӧр ) Каманы кечире кӱр, кӱр каланыҥ ортозын оҥ јаратла бириктирген.
1905 јылдыҥ революциязы
XX чактыҥ бажында Пермьниҥ эл-јоны Мотовилихала кожо 100 муҥга шыку кижи болгон. Пермьниҥ бойында промышленный предприятиелер ас болгон. Кӧп саба улузы — мещандар, којойымдар, ремесленниктер, чиновниктер ле служащийлер јаҥга удура болбойтон. Је, Мотовилихинский заводтордыҥ ишчилериниҥ ортодо РСДРП пропаганда ӧткӱрип туратан. Пермьниҥ ӱренчиктериниҥ кезиги революционерлерге болужатан, олорго радикал интеллигенция биригип, 1905 јылдыҥ революциялык кыймыгузында эрчимдӱ турушкан. 1905 јылда јаҥар айдыҥ 13 кӱнинде Мотовилихада ишмекчилер башкаруныҥ черӱлериле чагылышкан.
Библиотекалар
(ПКДБ, Сибирский ором, 11) — культураныҥ государственный, спец информационный, образовательно некоммерческий учреждениези.
Эмчилик
2012 јылдаҥ ала Пермьде бюро медико-социальной экспертизы № 133 Главного бюро МСЭ ФМБА России иштейт.
Калада эмдеер јаан деген учреждениелердиҥ бирӱзи Институт сердца, ''Научный центр сердечно-сосудистой хирургии им. Бакулеваныҥ'' филиалы.
Этимологиязы
«Пермь» деп топоним геологический термин «пермьге» келижет, Родерик Мурчисон Россия јаар 1841 јылда экспедицияга јӱрерде терминди кийдирген, ол Пермский губернияда болгон.
Губернский тӧс јер
1876 јылда баштапкы специализированный книжный магазин ачылган, ээзи Пиотровский Юзеф Юлианович болгон, ол каторганыҥ кийнинеҥ Пермьде арткан. Магазинниҥ ады «Ольга Петровская» болгон.
Музейлер
2009 јылда Музей современного искусства ачылган, тӧзӧп ачкан, оноҥ баштапкы башкараачы болгон кижи — галерист Гельман Марат Александрович болгон.
Этимологиязы
XVIII—XIX чактарда кезикте «Пермь» окылу документтерде — «Перм» деп бичилетен ), темдектезе, «План губернского города Перма» . «Пермь» деп сӧс баштапкы катап «Повесть временных лет» деп летописьте 1113 јылда бичилген, бу сурак аайынча билим дискуссиялар ӧдӧт. Топоним табылганы керегинде версиялар мындый :
Музейлер
«Мотовилихинских заводтордыҥ» музейи артиллерийский јепселдиҥ Россияда толо коллекциялу мӱзейлериниҥ бирӱзи.
Промышленность
Јаан деген агашла иштеер промышленностьтыҥ агашла иштеер предприятиези: «Пиломатериалы „Красный Октябрь“», Пермский домостроительный комбинат, Закамская мебельная фабрика, «Драцена», «Пермский картон». Полиграфический производство — Пермская печатная фабрика Гознака, мында документтер (государственного образца, денежные знаки) јазайдылар, јаҥыс ла Россияга эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ государстволорго.
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
1916 јылда ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде Уралда баштапкы университет ачылган. Кийнинде Пермский университеттиҥ факультеттеринеҥ мындый институттар айрылып барган: Пермский государственный аграрно-технологический университет (1930), Пермский государственный педагогический университет (1930), Пермский государственный медицинский университет (1931) ле Пермская государственная фармацевтическая академия (1936); Пермский национальный исследовательский политехнический университетке технического факультет кирген (1960). 1934 јылда университетте «государственный» деп сӧс кожулган «Пермский государственный университет» ле аббревиатура «ПГУ» болгон. Педагогический образование Пермьде женский Фребелевский курстардаҥ башталат (1917), јарым јылдаҥ Фребелевский институт болуп солынган. 1919 јылда сыгын айда Пермьде Институт народного образования (ИНО) иштеп баштаган. 1921 јылда сыгын айдыҥ 9 кӱнинде ИНО Пермский Педагогический институт боло берген. 1953 јылда Пермьде (ол тушта Молотов калада) Молотовский горный институт ачылган, 1960 јылда оныҥ базазында Пермский политехнический институт (ППИ) — Пермьниҥ јаан деген вузы иштеп баштаган. Институтка ӧнӧтийин Каманыҥ оҥ јарадында Студенческий городок тудулган.
1957 јылдыҥ кийни
1957 јылда ӱлӱрген айдыҥ 2 кӱнинде Пермь деп адын калага јандыргандар.
Пермь ле каандар
1887 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 11 кӱнинеҥ ала 12 кӱнине јетире Пермьде јолой великий князь Михаил Николаевич уулыла Сергей Михайловичле болгон. Олор благотворительный ла ӱредӱ заведениелерге кирген, Мотовилихинский завод ло јербойында батальонды кӧргӧн.
Кудай јаҥы
Ӧрӧ айдылган конфессиялардыҥ ӱстине мормонизм, кришнаиттер, саентология, пятидесятниктер ле о.ӧ. кудай јаҥду организациялар бар.
Бийик ӱредӱлӱ заведениелер
Пермьде совет ӧйдиҥ кийнинеҥ, бастыра Россияда ла чылап, негосударственный вузтар табылган, темдектезе, Уральский гуманитарный институт (1993), Западно-Уральский институт экономики и права (1994), Прикамский социальный институт (2001) ла о.ӧ. Пермьмде кӧп тоолу филиалдар ачылып баштаган, (Академия живописи, ваяния и зодчества, Высшая школа экономики, РЭУ им. Г. В. Плеханова, Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федерации ле о.ӧ.), јербойында ӱредӱлӱ заведениелердиҥ статузы кӧдӱрилген: техникумдар ла училищелер — институтар (олордыҥ филиалдары), институттар дезе — университеттер (ПГТУ, ПГПУ) ле академиялар (ПГМА, ПГФА, ПГСА) болуп куулган.
Эмчилик
Пермьде эмчилик системада 44 муниципал учреждение, 4800 врач ла 7200 медицинский сестралар иштейт.
Губернский тӧс јер
1781 јылдыҥ јайында наместникке тӱргендеп тура тудулган. Пермский наместничество ло каланыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы 1781 јылда ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱнинде болгон. Баштапкы градоначальник эдип Кунгурдыҥ Попов Михаил Абрамович деп којойымы тудулган.