cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кара-Кујур
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Јараттай, Мессте, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 351 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Балыкчы
Балыкчы (Балыкча) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чолушманныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Балыкчы рыбак.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде турат, Ак-Чолушпа ӧзӧктӧ, Башкуш сууныҥ сол јарадында, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде турат. Чолышманныҥ суузы кӧлдиҥ тӱштӱк учына келип кирет, кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Эбире сӱреен кайыр, кӧп учар-сууларлу, каскак кырлар, ортозында чик јок јабыстай јерде, ыжык ла јылу ӧзӧктӧ, Улаган келтейинде јурттарга кӧрӧ канча катап јымжак. Мында јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 559 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Балыкчы јурттаҥ ырак јокто кӧлдиҥ јарадында Јайлу деп јуртта Алтай ичиниҥ эҥ јылу кыжы болот, кыш туркунына температура 10-ноҥ тӧмӧн тӱшпейт. Чолушман ичи база јылу јер. Тӱштӱктей Балыкчы Улаганныҥ јолында Кату-Јарык деп боочы бар. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Балыкчы климады јанынаҥ Алтайда ла Кӱнбадыш Сибирде эҥ јарамыкту јер. Ортојылдык температура мында +7,0 °C градустаҥ тӱшпейт,, Орус равнинада Харьков ло Саратов калалар киреде ортојылдык температуразына тӱҥей. Балыкчыда кейдиҥ ортокӱндик температуразы 0° градустаҥ јаскыда тулаан айдыҥ 25 кӱнинде бийиктейт, кӱскиде дезе — кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱнинде. Јаантайын ла Чолышман ӧзӧкти тӧмӧн согор јылу салкын бар (фён, «верховка») учун, Балыкчыда кейдиҥ ортојылдык температуразыныҥ кубулыжы тыҥ ла эмес (Цельсийле 66 градус), Керчь деп приморский каланыҥ климадына тӱҥей, мында Сибир ичинде континентал климаттыҥ тыҥ бийик эмези кӧрӱнет Керчьте ле чилеп Балыкчыда ортојылдык јут-чык тыҥ кӧп эмес: јыл ичинде јӱк ле 400 мм. Јылдыҥ кӧп јарымында мында айас, кургак, јылу кӱндер турат, бу анчада сад салары ла виноградарствого јарамыкту. Чаган айдыҥ орто температуразы: −8,1 °C, јаан изӱ айдыҥ: +18,1 °C. Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми јаан эмес — 500 мм кире. Јылу салкындар (фён) јыл ичинде 150 кӱн согот, кар ас, ол тӱрген кайылып калат. Россияныҥ тӱштӱк европей јанынаҥ келген культуралар абрикос, виноград, алама, груша ла о.ӧ. акклиматизацияны јакшы ӧдӧт.
Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: Алтын Кӧлдиҥ, Батырлардыҥ, Учарлу, Мешкелӱ, Оригинальный, Пароходный, Тӧс, Коммунарлардыҥ, Ачылманныҥ, Л. С. Арбанакованыҥ, С. А. Аскышевтиҥ.
Јуртка Чуйдыҥ трагынаҥ ала ..км, јолой Акташ—Улаган, Улаган-Балыкту Јул, Балыкту Јул-Балыкчы деп јурттардыҥ ортозында боочыларды ажып једер. Јол кату да, јеткерлӱ де. Јуртка Горно-Алтайсктаҥ Артыбашка једеле, кӧлди кечире кеме бе, катер бе таап, кӧлдиҥ тӱштӱк учына суула Кырсай деп јерге тӱжер. Оноҥ јараттай орык јолло јойу деремнеге једер, эмезе атту, эмезе кемелӱ Чолышманныҥ суузыныҥ агыны ӧрӧ јӱссе, јуртка једер арга бар. Кырсайдаҥ Балыкчыга јетире 8-10 км.
Тӱӱкизи
Јурт 1929 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 854 кижи болгон, олордыҥ 61 % алтайлар, 36 % телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ӱстӱги Куйум
Ӱстӱги Куйум (Верхний Куюм) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирген, эмдиги ӧйдӧ мында јурт јок.
Этимологиязы
Ӱстӱги Куйум верхний край, берег, граница.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Арка-туулары байлык ла койу агашла бӱркелген. Јурт болгон ӧзӧктӧ агаштар јок, солун ла јараш кайалардыҥ комплексы бар,
Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Ӧзӱмдери
Кӧп саба агаштар јымжак — кайыҥ, чиби, аспак, јойгон, карагай, толоно ло беле. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Чамалдыҥ трагынаҥ туура Куйум сууныҥ бажы киреде эбирип ийер. Алтыгы-Куйум јурт болгон јерге јетире тегин јол, кандый ла кӧӧлик ӧдӧр, кургакта кем јок, јутта јол коомой.
Тӱӱкизи
Јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ јурт болгон. Эмди ондо јурт јок деп Генеральный штабтыҥ карталарында 80-чи јылдарда темдектелген. 1955 јылдыҥ карталарында јурт бар деп темдектелген. 60-чы,70-чи јылдарда советский совхозторды јаанада бириктирип турар тушта Туулу Алтайда кӧп јурттар јоголгон. Куйум суу ӧзӧктӧ агат, Алтыгы Куйучы сууныҥ оозынаҥ кӱнбадыштай. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ озогы јурттыҥ орды арткан, јылдыҥ ла јемирилип астайт.
Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ӱзнезиниҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок малдыҥ одоры болот. Туризм.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Шумаров, Ногон
Ногон (Николай) Шумаров (чык. ӧйи 9 јаан изӱ айдыҥ 1947, Кыҥыраар јурт, Ойрот автоном область, ССРС) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱчӱмдеечи. Россия Тергеезиниҥ нерелӱ артисти (1999).
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени ― Алтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай кырайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%).
Шумаров, Ногон
Биографиязы
Шумаров Николай Сергеевич 1947 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кыҥыраар јуртында чыккан (АР). Новосибир калада театрал училищеде профессор И.Г.Поляковтыҥ клазын 1972 јылда талдама темдектерлӱ тӱгезип, Ленинградский Государственный институт театра, музыки и кинематографии (ЛГИТМиК)те профессор Г. А. Товстоноговтыҥ драма кеендиктиҥ бӧлӱгинде, профессор  А. А. Музильдиҥ клазына кирип ӱренген, оны 1978 јылда божоткон.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер
Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет. «Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери.
Шумаров, Ногон
Биографиязы
1977 јылда, студент ле тужында, Улалуда Национал драма театрда иштеп баштаган, 1978 јылда театрдыҥ тӧс режиссеры болуп кӧстӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ драма театрында Николай Сергеевич Шумаров бир канча спектакльдар тургускан: «Энениҥ јалаҥы» Чингиз Айтматов, «Айгырдыҥ бажы»  Јыбаш Каинчин, «Саҥ башка кижи»  Аржан Адаров, «Торко-Чачак». Бу иштеринде режиссер лирикалык ууламјы баштаган.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Муниципал бӧлӱк
Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102 муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:
Шумаров, Ногон
Биографиязы
Одус јашка једип, Ногон бойыныҥ алтай калыгыныҥ кеендигине баштанат. «Мой народ — моё добро, мой Алтай — моё Золото», — деп Ногон айдат. «Сцена — это место, где, откуда можно передать послание от своей Родины и корней в Горном Алтае». Ногон калыгыныҥ байлык фольклорын јууп, шиҥдеп, оны корулап, јаҥжыккан искусствого эмдиги ӧйдиҥ јаҥы тыныжын берет. 1986 јылда «Алтай» деп атту фольклор ансамбльдыҥ тӧзӧӧрин јӧмӧп, баштапкы «алтын» туружаачыларыныҥ тоозына (составына) кирген.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Јурт јеезелер
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту, тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет.
Шумаров, Ногон
Биографиязы
2002 јылдаҥ ала 2007 јылга јетире Ногон ӱредӱчи болуп Московский театрда иштейт («Школа драматического искусства) ». Ол мында јаҥыс ла кайдыҥ ӱредӱчизи эмес, Ногон онойдо ок Гомердиҥ «Илиада»зы аайынча режиссер  А.Васильевтиҥ спектакльинде Нестордыҥ партиязын апарат. Бу спектакльда туружып, ол Европала кӧп јорыктаган.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Кан-Оозы аймак
Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:
Шумаров, Ногон
Биографиязы
Бӱгӱнги кӱнге јетире Шумаров Н.С. 60-наҥ ажыра спектакльдар ла театрлык кӧргӱзӱлердиҥ тургузаачызы (постановщик) болот. Ол тоодо Андрей Анохинниҥ «Эрлик-Хан» деп баледи, «Талай-Хан» деп операзы, «Маадай-Кара», «Очы-Бала», «Чымалы-Каан» деп кай чӧрчӧктӧр. Ногон 10 драмалык бичимелдер ле инсценировкалардыҥ авторы. Бастыра спектакльдарыныҥ кӱӱзиниҥ авторы — ол бойы. Бар-јок чӱмдемел иштериниҥ кӱӱлеринде ол алтай калыгыныҥ этникалык классикалык ойноткыларын тузаланат: топшуур, шоор, алтайский комус, jадаган (скифская арфа), бу ойноткыларды ол бийик кеминде тузаланат (владеет в совершенстве).
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Кӧксу-Оозы аймак
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.
Шумаров, Ногон
Биографиязы
Ногон Шумаров 30 јаштаҥ ала ӱредӱчиниҥ ижин апарат: кӱӱлик школ (Горно-Алтайск), Кеендиктиҥ сургалында (колледжинде) (Горно-Алтайск), Московский театрда «Кеендиктиҥ драма школында» , Афиныда драмалык театрда (Греция) уроктор ло мастер-класстар ӧткӱрген, комусла ойноп, кайлап ӱреткен. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада, Москвада ла о.ӧ. Россияныҥ калаларында ӱренчиктерлӱ. Пандемиядаҥ улам 2020 јылдаҥ ала ӱредӱни кезикте on-line айалгада ӧткӱрип јат. Ногон алтай кайды бийик профессионал кеминде билер учун јаҥыс ла Арасей тергееле эмес, онойдо ок кӧп ороондорло гастроль-јорыкка јӱрет: Калка јери, Казакстан, Кыргызстан, Вьетнам, Литва, Латвия, Германия, Индия (Бенгалуру, Хайдарабад).
Чамал аймак
Чамал аймак (Чемальский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Кош-Агаш аймак
Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Администрациялык тӧс јери — Чамал јурт.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Майма аймак
Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.
Шумаров, Ногон
Театрлык кӧргӱзӱлери
Оноҥ до ӧскӧзи...
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Оҥдой аймак
Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет.
Шумаров, Ногон
Тизим
Современная литература народов России. Драматургия. Антология / Расплата (пьеса), Ногон Шумаров - М.: ОГИ, 2020.— с.— 1500 экз. — ISBN 978-5-94282-888-2
Чамал аймак
Географиязы
Чамал аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, текши јери 3018,67[1] км². Мында Иолго ло Себиниҥ сын тайгалары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500 метрдеҥ ала 2000 метрге јетире бийик болот. Тӱндӱк јаар кырлар чала јабызап барадар, Кадын кош сууларыла тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агат. Аймак тӱштӱк јанынаҥ Оҥдой аймакла, Тӱштӱк-кӱнчыгышта Улаган аймакла, тӱштӱк-кӱнбадышта Шабалин аймакла, тӱндӱкте Майма аймакла гран-кыйулу.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Турачак аймак
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Рельеф
Чамал ичиниҥ рельефи солун ла кайкамчылу ландшафтту, кырлары каскак, агаштарла туй бӱркелген. Кадынныҥ агыны тӱрген, кезем бурылчыктарлу, бозоголорлу, кайыр јараттарлу.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Улаган аймак
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Гидрология
Чамал аймактыҥ суулары
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Чамал аймак
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Климады
Аймактыҥ климады орто-континентал. Чамал аймактыҥ климады јымжак учун ол ӧскӧ аймактардаҥ чик јок аҥыланат, анчада тӱштӱк аймактардаҥ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 12,05/01,10, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 130, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 19,2
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Чоо аймак
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Аҥ-куштары
Аймактыҥ јери, анчада Улаган аймакла кыйулу јерде тайгалары аҥдык. Мында Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине киргендериниҥ тоозына тооргы, ак-кийик, јуҥма, манул. деп аҥдар бар.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
Шабалин аймак
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймак
Ӧзӱмдери
Чамал аймак ӧзӱмдерле байлык јер, јакшы климат, јымжак кыштар, ӧзӱмдерге јарамыкту. Агаштардаҥ кӧп сабазы кара агаш: тыт, карагай, јойгон. Садта ӧзор јулукту агаштар мында тӱжӱм берет. Эм-ӧлӧҥдӧр лӧ чечектер канча јӱзӱн. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
1922 јылга јетире
Алтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында, Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде 1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.
1922—1924 јылдар
ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.
Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> (алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.
Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.
Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.
1925—1936 јылдар
1925—1936 јылдар Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган. Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Ойрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).
1937—1962 јылдар
1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай кырай болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:
1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган. 1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай кырайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.
1962—1991 јылдар
1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:
Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:
1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.
1991 јылдаҥ ала
1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай кырайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.
Чамал аймак
Тӱӱкизи
Алтай Республикада Чамал аймак административно-территориальный реформа ӧйинде, Шабалин аймактаҥ айрылып, 1992 јылда алдынаҥ башка аймак болуп тӧзӧлгӧн. Бу ӧйгӧ јетире аймак бир канча катап солунган:
Ойрот облисполкомныҥ јуунында (16.09.1924) јаанаткан волостьторды аймактар деп ӧскӧртӧ адаган.
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле (Минэкономразвития России) мындый болор:
Јурт јеезелер
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
Чамал аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы: ….(01.01.2021).
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Экономиказы
Чамал ла Шабалин аймактардыҥ кыйузында Ороктойдыҥ мраморын алар јер бар. Мрамор кӧк-боро, чоокыр, кыскылтымзымак ӧҥдӱ, полировка эдерге јакшы. Ороктойдыҥ мраморын XX чактыҥ 30-чы јылдарындада Москваныҥ метрополитенин тударга тузаланган. Аймакта јылкы мал азырап, сад ӧскӱрип, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери кӧндӱгет. Агашла иштер јок, не дезе мында агаш јыкса, тартар јолдор јок, ого ӱзери кырлар ӧткӱре каскак, ӧскӧ јердеҥ келген агашты јарып, јербойыныҥ ла керектерине тузаланадылар. 1990 јылдарда совхозтор јоголордо, эт-сӱт јанынаҥ иштеген предприятиелер јоголгон. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми коомойтыганыла колбой, таҥынаҥ улустыҥ малын кабырарыныҥ аайына чыккалак. Кӧп крестьян-фермер ээлемдер јылкы Ӧскӱрет, бу рентабельный иш, кажы ла ээлем 50-неҥ ала 200 тынга јетире јылкы тудат. Панты ла гемотогенниҥ баазы ӧткӱре јабыс болгонынаҥ улам марал тудары база уйадаган, 250-неҥ ас тударга рентабельный эмес. Кырлу-туулу јерге адару тудары баалу да, јеҥил эмес иш, Алтай кырайдыҥ мӧди јеҥил болуп, аймактыҥ мӧдиниҥ баазын 2—2,5-га тӱжӱрип ийет. Совет ӧйдиҥ совхозторыныҥ алама ла грушаларлу садтары кунурап јоголгон. Таҥынаҥ ээлемдерге эт садарга јарабас эткени коомой болот. Алтай кырай ла Кемеров областьтыҥ эткомбинаттары малды аймактаҥ келип јабыс баала алат. 2010 јылда аймакта баштапкы эткомбинат ачылган, оныҥ эдимдери аймакка бойына ла ӧй, кезигин оптовиктерге садат.
Алтай Республиканыҥ эл-јоны
Эл-јонныҥ ныктаазы (плотность населения) — 2.37 кижи/кв.км. Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы — 59 720 кижи (28,65 %).
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ кӧптӧгӧни (1000 кижиге, (улустыҥ астаганы (-) темдек)
Кудай јаҥы
2012 јылда болгон «Среда» деп шиҥжӱлӱ иштер аайынча:
Јердиҥ ӱлекери
Ӱлекер (темдекке јапасса эл-јонныҥ тоозы кӧрӱнер):
Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни (25 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 176 кӱни (високосный јылда 177 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 189 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни болгон.
Эсперанто
Эсперанто (Esperanto) — 1887 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.
Ильинка
Ильинка (Ильинка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Ильинканыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Шиберти ле Бештиҥ суулары бириккенинде турат. Айландыра тайгалары: Бештиҥ, Чаргы-Бажы, Себи-Бажы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Шабалин аймактыҥ климады тӱштӱк аймактарга кӧрӧ јымжак. Кыш соок ло карлу, серӱӱн јай болот. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35 °С, -40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С, +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Ильинканыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан – оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун,мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Јаҥы, Тӧс, Школдыҥ, Почтаныҥ кош оромы.
«Чаргы-Оозы – Ильинка – Тураты» деп регионал учурлу јол бар. Чуйдыҥ федерал учурлу кӧӧлик јолына (Р256) јетире ..км.
Тӱӱкизи
Јурт 1878 јылда тӧзӧлгӧн. Мынаҥ озо мында алтайлар јаткан болгон. Орус кӧчкиндер келип, јуртка Ильин день деген байрамнаҥ улам Ильинка деп ат берген, Совет јаҥ келерде, 1920 јылда Ильинский јурт Совет тӧзӧлгӧн, Ильинкада тӧс јери болгон. 1935 јылда сельсоветке Ильинка, Арбайты, Гремушка деп јурттар кирген. 1933 јылда баштапкы колесный трактор алынган.
1989 јылда белетелген: ӧлӧҥ – 31120 ц, аш – 11653 ц, силос – 75600 ц, монокорм – 52200 ц, ВТМ – 1200 ц, ссалам – 4500 ц. Онойдо ок 1989 јылда кӧп сӱт саалган 19,16 ц, мӱӱсти 1863 кг кескен.
1997 јылда совхоз «Оленевод» «Дипломом II степениле» Всероссийский конкурс-смотрда кайралдаткан. Ильинкада 1873 јылда школ ачылган.
Ильинка «Оленевод» совхозтыҥ тӧс јери болот.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 859 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (ЛПХ), мал ла аҥ азыраары.
Кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 13 кӱни болгон.
Корриган, Мейрид
Мейрид Корриган (Mairead Corrigan, эжиниҥ ӧбӧкӧзиле Мейрид Магуайр, Mairead Maguire; 1944јылда чаган айдыҥ 27 кӱнинде чыккан) — лауреат Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын 1976 јылда Бетти Уильямсла кожо алган, Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзиниҥ соучредители (Сообщество мирных людей, Community of Peace People). Бу биригӱ Тӱндӱк Ирландияда канду јууны токтодорго болушкан.
Биографиязы
Корриган католик ӱредӱ алган. 1973 јылда СССР јаар јорыктап келип јӱрген, «Коммунистический обществодо кудай јаҥы» деп кино соктырарда турушкан. 1976 јылдыҥ куран айыныҥ 10 кӱнинде Корриганныҥ ӱч јеенин, британ военныйлар боевиктерле адыжарда, болгонбос јанынаҥ кӧӧликле ӧлтӱре бастыртып салгандар, нениҥ учун дезе, Дэнни Леннон, рульда болгон јуучыл тыҥ шыркаладып, балдарды бастырган. Балдардыҥ энези Мейридтиҥ эјези Анна Магуайр 1980 јылда Јаҥы Зеландияда бойына кол салынып божогон.
Јеендериниҥ ӧлӱми Мейрид Корриганныҥ јӱрӱмин кенейте тыҥ кубулткан. Ол тыҥ санааркап, Уильямс Беттиле кожо, бу коркымчылу учуралдыҥ кийнинде, Тӱндӱк Ирландияда Амыр-энчӱниҥ маршын белетеп ӧткӱргендер. Удабастаҥ олор журналист Кьяран Маккеонло кожо Амыр-энчӱ улустыҥ бирлигин тӧзӧйт, олордыҥ мындый ижин бу ла јылда Нобелевский комитет ајаруга алган. 1978 јылда Биригӱни баштаган ӱч ӱй кижи, ӧскӧ активисттер ондо иштезин деп, ижинеҥ чыккандар. Оныҥ кийнинде амыр-энчӱ корулаары јанынаҥ Корриган телекейдиҥ 25 ороонына јӱрген, кӧп тоолу политикалык ла религиялык лидерлерле јолугышкан.1990 јылда Pacem in Terris деп сыйла кайралдаткан. 1993 јылда ол Нобельдиҥ 6 лауреадыла кожо Таиланд јаар јорыктаган, Мьянмага кирип, Аун Сан Су Чжини (јайымдазын деп удурлажу ӧткӱрерге ченешкен), Су Чжи Нобельдиҥ амыр-энчи учун сыйыныҥ лауреады болгон (1991).
Газтыҥ секторында блокаданы кезем јаратпай, 2010 јылдыҥ кӱӱк айында Корриган Јайымныҥ Флотилиязыла кожо сектор Газа јаар јорук эткен. Качан Корриган ол ло јылдыҥ ӱлӱрген айында Тель-Авивтиҥ аэропортына учуп келерде, Израиль оны он јылга ороонго келбес эдип депортировать эткен, 2014 јылда Корриган Каирдиҥ аэропортында, тап-эриктер корулаар коллегаларыла кожо тутуртала, египеттеҥ сӱрдӱрген. Иракта јуу-согушка удура кыймыгуда турушкан. Джулиана Ассандж ла Брэдли Мэннингле кожо Оккупай деп кыймыгуны јӧмӧгӧн.
Барак Обамага кайрал бергени керегинде 2009 јылдыҥ ӱлӱрген айында США-ныҥ башкараачызына, Барак Обамага Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын берип јатканы угулган (телекейди ядер јуу-јепсел јок эдери ле јаҥы политикалык айалгалар тӧзӧӧри учун). Ол керегинде Корриган айткан: Обамага бу сый јастыра берилген, нениҥ учун дезе ол кӧп керектердиҥ бажына чыкпаган, Афганистанда, Јуук Кӱнчыгышта ''".
Адазы Эндрю Корриган (Andrew Corrigan) — кӧзнӧктӧр јунатан ишчилерлӱ болгон, энези дезе айылда ла иштенген. Корриган беш эје-сыйын ла эки карындашту болгон. Агару Винсенттиҥ серкпезиниҥ баштамы школын божоткон (St. Vincent’s Primary School), Мисс Гордонныҥ коммерциялык колледжинде бир јыл ӱренген (Miss Gordons Commercial College). 16 јаштаҥ ала башка-башка ӧмӧликтерде стенографист болуп иштеген. 1981 јылдыҥ сыгын айында Джэки Магуайра деп кижиге барган, божогон эјезиниҥ ӧгӧнине. Ӱч баланыҥ ӧй энези болгон, эки бала бойындийи.
Азимов, Айзек
А́йзек Ази́мов (Isaac Asimov, Исаа́к Ю́дович Ази́мов; 2.1.1920, Петровичи, РСФСР — 6.4.1992, Манхэттен, Нью-Йорк, США) — американ бичиичи-фантаст, прозаик, биохимик, журналист.
Биографиязы
Айзек Азимов 1920 јылда чаган айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан деп чотолот, је чын чыккан кӱни јарт эмес, кере бичик јок, ого коштой григориан ла еврей календарьлардыҥ башкаланганынаҥ улам, јартын билер арга јок болгон. Смоленский областьта Петровичи деп јерде (эмдиги Руссковское сельское поселение, Шумячский район, Смоленская область) еврей биледе чыккан. Ада-Энези (Anna Rachel Berman-Asimov, 1895—1973) и Юда Аронович Азимов (Judah Asimov, 1896—1969),Анна-Рахиль Исааковна Берман кулур теермелейтен, мельниктер болгон. Уулын тайдазыныҥ адыла адаган, тайдазы Исаак Берман болгон (1850—1901). 1921 јылда Петровичиде Азимов ло база 16 бала ӧкпӧзинеҥ оорый берген (двусторонняя пневмония). Јаҥыс Азимов тирӱ арткан. Оныҥ кийнинеҥ биледе сыйны Марсия (Маня; 17.06.1922 — 2.04.2011) ла карындажы Стэнли (25.07.1929 — 16.08.1995) чыккан.
1923 јылда Айзекӱч јашту болордо, Азимовтыҥ билези Соединённые Штаты јаар Ливерпуль ажыра «Балтик» деп пассажирский лайнерле («чемоданныҥ ичинде» деп бойы айткан) учкан, США-да олор Бруклиндее јаткан, оноҥ бир канча јылдаҥ олор кондитерский магазин ачкан. Ада-энези идиш тилле, англий тилле куучындап турган учун, бала база ол тилдерле куучындаган, је орус тилди ӱренип албаган. Азимов кичинектеҥ ала Шолом-Алейхемниҥ куучындарын кычырып ӧскӧн. Бруклинде чыдаган Азимов беш јаштуда кычырып ӱренип алган, кийнинде сыйнын кычырышка ӱреткен, сыйны школго экинчи класска отурып алган. Айзекти энези беш јаштуда, јажын јаанадып, бир јыл озо, бруклинский районныҥ Бедфорд — Стайвесант деп школыныҥ 1 клазына кийдирген, ол уулчак 7.09.1919 јылда чыккан деп айткан. Ӱчинчи класста ол бу јастыраны 2.01.1920 эдип тӱзетирткен. Азимов сегис јаштуда, 1928 јылда США-ныҥ гражданины боло берген.
1935 јылда 15 јаштуда онынчы классты божодоло Айзек Азимов Seth Low Junior College деп колледжка кирген, је бир јылдаҥ колледж јабылып калган. Ол Нью-Йоркто Колумбийский университеттиҥ химический факультедине кирип, 1939 јылда бакалавр деп степень алган, 1941 јылда — химияныҥ магистры болуп, аспирантурага кирген. Је 1942 јылда ол Филадельфия јаар барып, ондо армейский судоверфьте ихимик болуп иштеген. Ол ло верфьте оныла кожо Роберт Хайнлайн иштеген, база бичиичи-фантаст.
Кузя
Кузя (Кузя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кӱзен сӧӧктӧҥ улам јурт Кузя деп адалган деп бодоштыру бар.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байдуба, Кулаган, Урчын, Сугул деп сындардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкшиниҥ суузы ла Кӱзӱниҥ суулары бириккенинде турат. Айландыра койу кара агаш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 589 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа тӱжӱмдӱ, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Јери ле јолдоры
Јурт тогус оромду: Јеҥӱниҥ 72 јылдыгы, Кайыҥду, Мӧштӱ, Уйкӧстӱ, Јарык, Кӱнет, Иштиҥ. Кош оромдор: Јарык, Иштиҥ.
«Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп кӧӧлик јолдо турат, темдеги 84К-43.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 38 кижи болгон, олордыҥ 89 % орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кичӱ изӱ айдыҥ 27 кӱни
Кичӱ изӱ айдыҥ 27 кӱни (27 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 178 кӱни (високосный јылда 179 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 187 кӱн арткан.
Кичӱ изӱ айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 14 кӱни болгон.
Стрикленд, Донна
Донна Стрикленд (Donna Strickland; 1959 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде чыккан, Гуэлф, Онтарио, Канада — Канаданыҥ физиги, лазерный физика јанынаҥ иштейт, онойдо ок нелинейныйй оптикала. Жерар Мурула кожо усиления чирпированных импульсов деп физикада эп-арга тапкан. Нобельдиҥ  физикада сыйыныҥ лауреады (2018).
Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020),  США-ныҥ Национал билим академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020).
Биографиязы
1981 јылда Стрикленд Донна Макмастердиҥ университедин божоткон (инженерная физика деп специальностьло). 1989 јылда философияныҥ физикала докторы деп степеньди Рочестердиҥ университединде алган, Жерар Муру деп профессор оныҥ билим башкараачызы болгон. Донна Стрикленд «усиление чирпированных импульсов с последующим их сжатием» деп шиҥжӱ иш ӧткӱрген, «которое позволило усилить ультракороткие импульсы до беспрецедентного уровня». 1988 јылдаҥ ала 1991 јылга јетире Канаданыҥ Национал шиҥжӱ биригӱниҥ билим ишчизи болуп иштеген. Ватерлоо университетте иштеп турарда, премия алган тушта ол доцент болгон. Лазердиҥ чокторын шиҥдеп турган ӧмӧликти башкарган, олор «высокоинтенсивные лазерные системы для исследований в области нелинейной оптики» деп шиҥжӱлер ӧткӱрген.
Суузар
Суузар (Соузар) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Талдуныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Суузар.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор. Јутту эмес, кӱйгек эмес јакшы јылда ажы-тузы, маала ажы, јердиҥ ажы јакшы тӱжӱмдӱ болот.
Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Ӧзӱмдери
Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Трактырлу. Јурт регионал учурлу «Талду — Карагай — Казахстанныҥ кыйузы» деп јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 33 кижи болгон, 67 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Талдуныҥ јурт јеезезинде.
Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан промышленный ээлем јок деремнеде. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ак-Кобы
Ак-Кобы (Ак-Коба) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ак-Кобы белый, чистый, голый лог.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, Кадын суунаҥ ыраак јок јанында, Казахстанныҥ гран кыйуларына јуук Абайдыҥ чӧлинде турат. Ак-Кобы јурт Кадын сууныҥ ӱстӱги агынында, Кӧксу-Оозы јурттаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында 38 км кире јерде турат. Јуугында деремнелер: Абай, Јӱс Тыт, Улужай, Талду, Кызыл-Јар. Улалу каланаҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јаар 184 км јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 925 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Айы-кӱни јаантайын солунып јадар, ол турган јеринеҥ камаанду. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, тооргы, олор Алтай Республиканыҥ «Кызыл Бичигине» кирген, ненин учун дезе тоозы кезем астаган Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра телкем ачык чӧл јалаҥдар, мында јайым одорлор, кыраларда аш ла мал азыраар ӧлӧҥ јакшы бӱдет. Аркада, аралда тыт, кайыҥ, чиби, аспак, тал агаштар ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы —јиктерде. Кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Меесте, Јараттай, Јаҥы, Тӧс, Јалаҥду. "Талду — Тӱҥӱр — «Кадын-Бажы деп ар-бӱткенпарк» деген јолдоҥ барган айрылчык јол (подьезд) (84К-134).
Тӱӱкизи
Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 77 кижиниҥ 90 % алтайлар болгон.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Чендектиҥ јурт јеезезинде. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Чаптынов, Валерий Иванович
Биографиязы
Валерий Иванович Чаптынов јаантайын государственник – центрист, федералист, Россияныҥ бирлиги учун политик болгон. Саха (Якутия) Республиканыҥ экс-президенти М.Е. Николаевтиҥ айтканыла Валерия Иванович «державник» болгон:
Политикалык ижи
1988 јылдыҥ кӱчӱрген айында Горно-Алтайский облисполкомныҥ председатели эдип кӧстӧлгӧн. 1990 јылдыҥ тулаан айында Горно-Алтайский ОК КПСС-тыҥ баштапкы секретари ле бого коштой областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели боло берген. Автоном областьтыҥ статусын кӧдӱрерге эрчимдӱ иштеген. 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайский областной Советтиҥ ӱчинчи ээчий эмес сессиязы «О государственном суверенитете Горно-Алтайской советской социалистической республики» деп Декларация јӧптӧгӧн. 1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде таҥынаҥ јарлалган Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ председатели болуп В.И.Чаптынов тудулган. 1991 јылдыҥ куран айыныҥ 20-чи кӱнинде, алтай радиоберите ажыра ол Горно-Алтайский АО РСФСР-дыҥ Конституциязыла башкарынат деп јарлап айткан, је бу ла ӧйдӧ аймактар сайын телеграммаларда ГКЧП-ны јӧмӧӧр деп башкарган. В феврале 1992 јылдыҥ кочкор айында ол —  јаҥы тӧзӧлгӧн Алтай Республиканыҥ Ӱстӱги Совединиҥ председатели эдип кӧстӧлгӧн. 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айында Ӱстӱги Советтиҥ блокадазын токтодор деп «Сибирское согласие» деген ассоциацияныҥ јӧбине кол салган.
1994 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Государственный Собраниезиниҥ председатели болуп кӧстӧлгӧн, 27 ӱннеҥ21 ӱн алган. 1997 јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде Госсобраниениҥ сессиязында избран председателем  республиканыҥ правительствозыныҥ председатели болуп талдалган, тулаан айдаҥ ала республиканыҥ правительствозы Советом Министров деп адалган.
Россияда
1996—1997 јылдарда Россия Федерацияныҥ Соведине јамызы аайынча кирген
Москвада 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде божогон.
Јекјийек
Јекјийек (Дъектиек) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялыктӧс јери болот.
Этимологиязы
Јекјийек
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Бешпек ле Гордуба деп суулардаҥ ыраак јок јерде турат.
Јал-Мӧҥкӱ, Себи-Бажы,Чаргы-Бажы, Бештиҥ бажы тайга сындар курчайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 859 метрге бийик(по уровню с. Шебалино, расположенному неподалеку).
Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.