cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аун Сан Су Чжи
2015 јылдыҥ талдаштары
Мьянмада 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде парламентке талдаштар ӧткӧн. Кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде талдаш комиссия иштиҥ турултазын јарлаган. Демократия учун Национал лига парламенттиҥ эки палатазыныҥ экилезинде эҥ кӧп ӱндер алган. Парламентте 329 јерлӱ болуп, парламентти кӧстӧӧр лӧ ороонныҥ башкараачызын (президентин) талдап кӧсттӧӧр агалу болгон. Је, бу ла ӧйдӧ Аун Сан Су Чжи бойы башкараачы болор аргазы јок, нениҥ учун дезе оныҥ эш-нӧкӧри Британияныҥ англичан кижизи, балдары дезе ӧскӧ ороонныҥ граждандары. 2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 30-чы кӱнинеҥ ала ол ӧскӧ орондор аайынча министр. 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала ол Мьянманыҥ тергеелик советниги болуп турган.
2021 јылда јуучыл јаҥаҥтарыш
Тӧс бӱкте: Мьянмада јаҥды аҥтарган (2021). Аун Сан Су Чжини 2021 јылдыҥ 1-кы кӱнинде јуучыл јаҥаҥтарышла колбой судтыҥ јӧбиле 15 кӱнге туйуктап ийгендер. Аун Сан Су Чжи эмдиге јетире сурузы јок эдип, тыш колбулар јокко тудулат. Кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде «Демократия учун национал лига» деп партияныҥ башкарузы бу политикти кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде кайдаар да (јарт эмес) апарган деп јетирет. Тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ол видеосвязь ажыра судта деп кӧргӱзилген. Аун Сан Су Чжини бурулайдылар: Јаҥ јаратпаган колбулар учун, оноҥ ол эл-јон ортодо «кунук ла коркыдыш» јайып турган деп.
Культурада
Аун Сан Су Чжиге учурлалган U2 группаныҥ Walk On деп кожоҥы. 2011 јылда ол керегинде биографиялык кино согулган, тургускан кижи Люк Бессон, ады — «Леди», бичиген кижи Ребекка Фрейн. Аун Сан Су Чжини ойногон кижи — Мишель Йео.
Эликманар
Этимологиязы
Эликманар — элик ол јерлик аҥ, ман ол чеден, посторожит, охранит косуль.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолго ло Кадынныҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 433 —475 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактардыҥ јерлерине кӧрӧ мында јымжак климат. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 24 ором: бульвар Удачный, Олјондо, Кадын, Мӧттӱ, Солоҥы, Тоҥмокту, Садту, Сакылованыҥ, Јиилектӱ, Јииттердиҥ, Јалаҥду, Кӱнчыгыш, Советский ле о.ӧ. Јурт Чамалдыҥ трагында турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эликманар јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1567 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Арбайты
Арбайты (Арбайта) јурт Россияда Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Арбайты (Арбай-Туу) широко раскрытая, растопыренная гора.
Арбай широко раскрытый, туу гора.
Географиязы
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 973 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35 °С,-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Апшыйактыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта сегис ором: Кырлу, Јииттердиҥ, Меесте, Аҥ ӧскиреечилердиҥ, Советский, Тӧс, Кырлу кош ором, Аҥ ӧскӱрер кош ором.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 70-80 јылдарда, Совет ӧйинде бу јуртта Алтайга јарлу чоокыр аҥ азырайтан ээлем иштеген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 86 кижи болгон, олордыҥ 65 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Јуртта аҥ азыраар јаан ээлем бар. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту ла оок мал азырайт.
Чочкина, Мая Петровна
Чочкина Мая Петровна - филология билимдердиҥ кандидады, доцент, Горно-Алтайский государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ баш ӱредӱчизи.
Соой
Этимологиязы
Соой (сӧӧ), суй длина, длинный.
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Семён Борукович Каинчин алтай ады Jыбаш Бöрÿкович (кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни 1938, Экинур — сыгын айдыҥ 10 кӱни 2012) — алтай бичиичи, прозаик, кӧчӱреечи. СССР бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1971), РСФСР культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1997), Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004), литературада ла кеендикте Г. И. Чорос-Гуркинныҥ адыла адалган Государстволык премияныҥ лауреады (2011). Сӧӧги — мундус.
Соой
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Аккайа, Албаган, Бактыган, Байгыр, Урчын, Сугул деп сын тайгалардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши ле Соойдыҥ суулары бириккенде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 514 метрге бийик.
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Биографиязы
Јыбаш Каинчин 1938 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта чыккан. Экинурдыҥ јетиЈылдык школын божодып, Горно-Алтайсктагы педагогикалык училищеде ӱренген (1952—1956). 1957—1960 ЈЈ. черӱде Ыраак Кӱнчыгышта турган. Черӱниҥ кийнинеҥ тӧрӧл јуртында иштеген. 1971 јылда А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтты божодып јат, анда јарлу прозачы В. Лидинниҥ јайаандык семинарында јӱрген. 1988 јылда бичиичилердиҥ Туулу Алтайдагы биригӱзиниҥ литература аайынча консультанты, 1991 јылда каруулу секретари болуп иштейт. 1995—2004 ЈЈ. «Ӱч-Сӱмер — Белуха» деп бичик чыгарар издательствоныҥ баш редакторы.
Соой
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Биографиязы
Јыбаш Бӧрӱкович Каинчин сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде 2012 јылда, 74 јаштуда јада калган.
Соой
Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Јайаандык ижи
Јыбаш Каинчин одустаҥ ажыра бичиктердиҥ авторы, ол тоодо романдар, повестьтер, куучындар. Оныҥ чӱмдемелдери ӧскӧ албатылардыҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилип, Москваныҥ, Новосибирсктиҥ, Таллин ле Горно-Алтайсктыҥ бичик чыгартуларында, литературный журналдарда ла альманахтарда кепке базылган. Анчада ла јарлу бичиктери — «Ӱстибисте Ӱч-Сӱмер» («Под Белухой»), «Ол Јараттаҥ» («С того берега»), «Јылдыстар когы» («Пепел звезд») оноҥ до ӧскӧлӧри.
Соой
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Јайаандык ижи
Јирмезинчи чактыҥ 60-чы јылдарында «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле литература-кееркемел «Алтайдыҥ тууларында» деп альманахта оныҥ баштапкы ӱлгерлери чыгат.
Соой
Јери ле јолдоры
Јуртта он алты ором: Чаҥкыр кобы, Јараттай, Кайыҥду, Кӱнчыгыш, Гагаринниҥ, Кӱнбадыш, Кирпичтӱ, Одорлу, Јаҥы, Октябрьский, Сиинская, Тӱшкенектиҥ, Тӧс, Јодралу, Шахтаныҥ, Школдыҥ.
Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Фильмографиязы
Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ Јӱрӱми ле чӱмдемелдери керегинде ээчий кинолор соктырылган:
Соой
Тӱӱкизи
Јурт 1907 јылда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай. 1966—1994 јылдарда јурт «поселок городского типа» деп статусту боло берген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1844 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агаш белетеери. ОАО рудник «Веселый». Туризм.
Ар-бјткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Оймонныҥ чӧли
Оймонныҥ чӧли (Уймонская степь) Туулу Алтайдын Кӧксу-Оозы аймагыныҥ Теректӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк јанында јадат.
Этимологиязы
Тӱрк сӧстӧр «Уймон» ло «Оймон» «уйдыҥ мойыны» эмезе «уйдыҥ ичеези» деп айдылганы. О. Т. Молчанованыҥ Алтай Республиканыҥ тононим сӧзлиги аайынча «Оймон», «ойым»- кырларла курчаткан Оймон јери деп айдылганы.
Јердиҥ аайы
Чӧлдиҥ узуны 35 км ажыра, јалбагы 8 км. Талайдыҥ кемзӱзинеҥ 1000 м. Тӱштӱк јаар Оймонныҥ чӧлиле агын суулар агат: Маргалу-сол јанынаҥ, Окол, Мыйту-оҥ јанынаҥ. Аруу Кӧксуныҥ суузы кӱнбадыш јанынаҥ тӱс јерле агат, оны «кӧк суу» деп айдат. Бастыра агып јаткан суулар Кадын сууга кожулат, оныҥ учун јаан јалаҥдар эки бӧлукке бӧлӱнет.
Геологиязы
Оймонныҥ чӧли јаҥыс тургун улузын эмес, је келген улусты база кайкадат: айландыра турган туулары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Оймонныҥ чӧли јаан городтордоҥ јаан ыраак, Кадынныҥ биосфералык корыыр јерине кирет, 1998 јылда ого ЮНЕСКО статузы берилген.
Аҥ-куштары
Телкем ле јаан Оймонныҥ чӧли аҥ-куштарыла байлык. Аҥдары: агас, айу (медведь), бӧрӱ, јараа, јоонмойын, сыгын (марал), тарбаган, тӱлкӱ, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, чычкан, шӱлӱзин, элик (косуля). Сууда јӱреечи аҥдар: камду (выдра), кумдус. Куштары:баарчык, бачырткы, бӧднӧ, јаҥалбай, јелечи, карачкай (стриж), каргаа, турна (серый журавль), карлагаш (ласточка), коокый кас, карчага, кӧктош, кускун, боро кушкаш, кӱӱк, кызыл тӧш, саҥыскан, сымда, талеҥко, тарал, тейлеген, томыртка (дятел), торко-сары, тоорчык, ӱкӱ (филин).
Ӧзӱмдери
Агаштар: аспак, беле, јодро, кайыҥ, мӧш, кара-тыт (вяз), каргана, тал, чиби. Јыралар: арчын (можжевельник), бороҥот, ийт-тумчук, каҥы (чабрец), јиилек, кара-кат, кызыл-кат, тийиҥ-кат, тайа (жимолость), уй-кӧс, чычрана (облепиха). Ӧлӧҥ-чӧп: адарткы, ай-каајы (адонис), алаҥуш, алтын-тазыл (золотой корень), балтырган, баргаа, буланат (иван-чай), баркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јеҥес, јыдунак, јыракы-ӧлӧҥ (белена), ийт-тырмак, кайыҥат, калба (сибирская черемша), кандык, каҥзабаш, кендирбаш, коҥко-чечек, кӧбӱрген (дикий лук), кӧгӧзин, кӧжнӧ, кӧк-таман (подснежник), кызыл-тазыл (красный корень), кылбыш (бадан), кымыскайак, кулун-чечек, кӱмелӱ, кӱн-келди, кӱӱк-чечек, маҥыр, саргай, сӱт-ӧлӧҥ, сыгын-от (маралий корень, левзея сафлоровидная), тамыр-ӧлӧҥ (подорожник), тана-чечек, убак (лопух, репей), чалкан, чейне (пион, марьин корень).
Јон јаткан јерлери
Кӧксу-Оозы, Баштаҥул, Кастакту, Корымду, Теректӱ, Чендек, Ӱстӱги-Кӱбее, Маргалу, Кеме-Кечӱ, Ӱстӱги Оймон, Алтыгы-Оймон, Басты-Кем, Мый Туу, Ары-Мыйту, Маральник-1, Маральник-2, Как-Арка.
Кыска
Этимологиязы
Кыска короткий.
Географиязы
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 353 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Мында јай кыска, серӱӱн, чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Јери ле јодоры
Јурт тӧрт оромду: Кырлу, Најылык, Олјон, Тӧс (ул. Горная, ул. Дружная, ул. Заречная, ул. Центральная).
Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. 1897 јылдыҥ тооалыжы аайынча Л.П.Потапов туба сӧӧктӧрди тоологон: јарык, јалан, тогус, јӱс, кӱзен, тиргеш, чагат, тибир, керегеш.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 148 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Тунјы
Тунјы (Туньжа) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.
Кырлык
Кырлык (Кырлык) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кырлыктыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Тунјы
Этимологиязы
Тунјы — сенокосное угодье.
Кырлык
Этимологиязы
Кырлык имеющий возвышенности, горы, горные хребты.
Тунјы
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Урчын, Кулаган, Сугул деген сындардыҥ эдегинде, Кичӱ-Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайгалары агашла туй ӧскӧн. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 284 метрге бийик.
Кырлык
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Кырлык деп сууныҥ јарадында, Ламак деп суу киргенинде турат. Теректиниҥ тайгазы кӱнчыгыш келтейинде болзо, Коргонныҥ тайгалары кӱнбадыш јанында. Кырлык суу Чарышка кожылат. Јурттаҥ Кӧксуу-Оозы јаар барза, Кырлыктаҥ Сугаш јаар, јолдоҥ 9 км кире јерде боочы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1139 метрге бийик.
Тунјы
Географиязы
В 2000 — 2001 году на востоке от села был установлен GPS-датчик (TUNZ) Алтайской геодинамической сети.
Кырлык
Климады
Климады орто-континентал. Кыш соок ло узун, јай кыска. Чаган айдыҥ соогыныҥ орто температуразы −20 °С болзо, јайдыҥ јаан изӱ айыныҥ орто изӱзи +15 °С болуп јат. Јайы-кыжы салкындак, ачык чӧл-јалаҥ јер. Салкынныҥ ортоайлык кеми 4,3 м/с. Јут-чыктыҥ кеми 450—500 мм кире бар.
Тунјы
Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш узун, соок. јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Кырлык
Аҥ-куштары
Тайгаларында аҥ, элик, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, шӱлӱзин, койон ло о.ӧ. аҥ-куш бар. «Кызыл бичикте» кирген јоголып, кайылып бараткан аҥдардыҥ бирӱзи ол тооргы орустап кабарга, оныҥ кини косметологияда, фармацевтикада керектӱ болуп, баага барып турган учун, бу аҥды улус јоголторго јеткен. Куштардаҥ бу бичикке киргендери: турна, ала ылаачын, боро ылаачын, мечиртке, тарбалјын, ӱкӱ.
Тунјы
Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Кырлык
Ӧзӱмдери
Айландыра кырларыныҥ меес јаны тас, агаш јок, аркалары кара агашла бӱркелген. Јымжак агаштаҥ кайыҥ чала ас туштайт. Јердиҥ ажы, кыраныҥ ажы, маала ажыныҥ тӱжӱми јыл сайын башка, эмезе кӱйгек, эмезе улай јут. Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ.
Тунјы
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Кырлык
Ӧзӱмдери
Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаган. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Тунјы
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Кӱнет кош ором, Школдыҥ кош оромы, Јииттердиҥ, Николаевский, Јаҥы, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 278 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Адару тудары, кузукташ. Агаш белетеери. Туризм.
Кырлык
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 283 га. Кырлык сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 704 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 883 м. Јуртта 17 ором: Аргымак, Ветерандардыҥ, Ж. Елеусовтыҥ, Јажыл, Ирбизек, Келюеваныҥ, Л.Кокышевтиҥ, М.Клешевтиҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Јаҥытуралар, Јеҥӱниҥ, Јалаҥду, Сартакпайдыҥ, Татакы, Тулгушта ӧзӧк, Јаан-Боочы ӧзӧк.
Јуртта Кырлык сууны кечире узуны 25 м железобетон кур бар.
Кӧӧлик јол (идентификационный темдеги 84К-63, узуны 0,128 км) Кырлыкты регионал учурлу кӧӧлик јолло «Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду (Кӧксу-Оозы аймак) — Карагай — граница Казахстанныҥ» (идентификационный темдеги 84К-121 , узуны 257,600 км), о.ӧ. регионал јолдорло бириктирет.
Кырлыкка једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Кырлык; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Кырлык; Алтай крайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Кырлык.
Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Алдында Кырлык јурт сууны ӧрӧ чик јок бийиктей турган. Эмдиги турган јерине јурт Совет ӧйдӧ 1933 јылда тудулган. Ол ӧйлӧрдӧҥ озо, 1755—1757 јылдарда Кырлык деп ӧзӧктӧ эҥ јӧп улусту отокту јайзаҥ Намкы Малаев керегинде бичилгени бар.
Јурт укту мал ӧскӱрериле јарлу, бу иш совхозтыҥ малыныҥ ук јарандырар ижи болгон. Кырлыктыҥ јанында Тереҥ кобыда мӱргӱӱлдер ӧткӱрилген, Туулу Алтайда буркан јаҥы таркаган ӧй. Јурукчы Николай Рерих 1926 јылда Кырлыкта токтоп, мында куй ташты јураган.
Эл-јон
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. «Кырлык» деп атту јуртхозкооператив иштейт. Ол јаҥы алтай укту јылкы мал ӧскӱрер, угын јарандырар иш ӧткӱрет.
Мӱргӱӱлдиҥ јерлери
Мӱргӱӱлдиҥ јерлери места поклонения: Толгоштуда тагыл.
Тӱӱкилик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Маргалу
Маргалу (Маргала) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Марга, ӧлӧҥ трава. Маргалу, ӧлӧҥдӱ разнотравье.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, Оймон ичи чӧл јалаҥда, Маргалу сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1125 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун ла соок. Кезик јылда соок −40..-45 °C градуска једет, је ортоайлык температура чаган айда −20,9 °C ла болот. Јайдыҥ изӱ ле деген кӱни +32..+38 °C, ортоайлык температура јаан изӱ айда +16..+17 °C болот. Салкындар орто кеми 4,5 м/сек, јуттыҥ кеми 479 мм кире бар. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Ӧзӱмдери
Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Агашту, Тӧс. Маргалуга јетире туура јол (подьезд) 84К-65 темдектӱ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Кӧчкиндер кӧптӧгӧн ӧйдӧ.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 116 кижи болгон, олордыҥ 66 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чендектиҥ јурт јеезезинде. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Бичиктӱ-Боом
Бичиктӱ-Боом (Бичикту-Боом) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Караголдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ташта бичиктерлӱ кыр, кайа.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Карагол сууныҥ јарадында, Карагол ӧзӧктӧ турат. Урсул ичиниҥ эмеш телкем, ачык јерлери Карагол ичи. Јайым одорлор ло кыра салар јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 908 м метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар агас, кӧрук, колонок, сыгырган јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.
Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра кайалу којогорлор, кайыр ташту меестер, арка јаны койу агашла бӱркелген, кӧп саба агаш чет, јоон тыт агаштар, мӧш агаш бийиктей, јабызада ӧзӧктӧ, аралда кайыҥ, тал ла чиби. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Арка јаны кара агашту, мӧш, тыт, чиби. Аралдарда кайыҥ, тал, чиби ле јӱзӱн-јӱӱр тайалар.тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: М. Ойноткиновтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Меесте, Сетерлӱниҥ, Шолхо.
«Карагол — Кулады» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1863 јылда тӧзӧлгӧн. Бичиктӱ-Боомныҥ јанында, Карагол сууныҥ сол јарадында, Кулады баратан јолдыҥ оҥ јанында «Бичиктӱ-Боом» деп, таш јуруктар бар. Ташта канча јӱс јуруктар кайаныҥ эдегинеҥ ала ӱстине јетире канча-канча бӧлӱк бичилген. Алтайлардыҥ кудай-кӧрӱми, айылдыҥ иштери ле јӱзӱн-јӱӱр аҥ-куштар јуралган. Мында ла јебрен руникалык бичиктер, бирӱзи тибеттиҥ санскрит тилиле бичилген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 278 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары: јылкы, соок тумчукту, оок мал.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Мӱргӱӱр јерлер
Бу јурттарда Алтайын кӧдӱрип мӱргӱйтен тагылдар бар. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Калбалу
Калбалу (Черемшанка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагыныҥ Сускуныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Калба черемша.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Калбалу деген суу Кадынга киргенинде турат. Кырда, ӧзӧктӧ, суујараттай койу агаштар ла бийик ӧлӧҥ ӧзӧт. Јурттыҥ турган јери Чуйдыҥ трагын экијандай. Айландыра койу арал ла садтар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 664 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Арслан
Арслан (Panthera leo) — сӱтле азыранатан омурт-калу барынтычы аҥ.
Могойты
Могойты (Могута) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Могойты змеиный, со змеями.
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Могойты сууны экијандай турат. Айландыра сындар, тайгалар: Чаргы-Бажы, Себи-Бажы, Бештиҥ-Бажы. Јуртта бир ором: Тӧс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 820 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Могойтыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан – оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун,мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Јери ле јолдоры
Јуртта бир ором.
Тӱӱкизи
Јурт 1884 јылда тӧзӧлгӧн. 1926 јылда јуртта 348 кижи јаткан, 71 ээлем, баштамы школ иштеген. 1930 јылда «Борец Алтая» сельхозартель тӧзӧлгӧн. 1950 јылда бу артель «Чапаевтиҥ» ле «Седьмой съезд Советов» деп сельхозартельдерле биригип, «Чапаевтиҥ» болуп кубулган. 1960 јылда ойто Чергинский маралосовхозко кожулган. 1920 јылда Могойты Песчанский волостьто болгон. 1922 јылда Могойтыныҥ јурт Соведи Песчанский волостько кирген. 1935 јылда деремне Могойты Улус-Чаргыныҥ јурт Соведине кирген. 1957 ј. магазин ле клуб ачылган. Јурттыҥ тӱӱкизине Анастасия Петровна Иванова, Зинаида Федоровна Клепикова, Софья Георгиевна Апанаева деп ӱредӱчилер кирген. .
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 36 кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар, 33 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Шӱлӱк
Шӱлӱк (Hirudinea) — эмдеер тынду, чойлошкон.
Эрчиш (суу)
Эрчиш (Иртыш) — Россияда јаан суулардыҥ бирӱзи, телекейде алтынчы јерде.
Этимологиязы
Эрчиш суу (Ертіс, 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé,, Иртеш ). Кара Эрчиш суу, Чёрный Иртыш, (额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé или 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé); Қара Ертіс) — бу ӱстӱги агыны, башталганынаҥ ала Јайзаҥ кӧлгӧ (озеро Зайсан) јетире. Тӱрк тилдеҥ Кара-Ирцис, јердеҥ чыккан карасуу деп учурлу.
Соојындар аайынча персид географ аль-Гардизи (божогон. 1061) «иртыш» деп сӧс токтогор («остановитесь») дегени деп јартайт.
Сууныҥ ады тӱрк сӧстӧрдӧҥ турат: Јер, «ир» — земля, «тыш» — казар, јарар, рыть, айдарда, «роющий землю» болот.
Профессор Ж. О. Артыкбаев сууныҥ ады казак эпостыҥ баатырыныҥ адыла «» аташ деп ајарат, эпосто керектер Эрчиштиҥ јарадында ӧдӧт.
Венгер хроникаларда тӱӱкиде Тогора деп суу, эмезе, бу ла суу Туроца-Тогата деп адалат. Хунфальви мыны венгрлар Эрчишти эске алган деп бодойт, не дезе, Матиас Александр Кастрен айтканыла, ханты-остяктар бу сууны Тангат айса Тлангатль деп адайдылар (Лангал ).
Физико-географиялык темдектери
Эрчиш — телекейде эҥ ле узун кош суу, экинчи јерде Миссури суу. Эрчиштиҥ коолы куулып јадар, койрык-тейрик, кӧп јеҥдерлӱ. Коолыныҥ јалбагы 5 ала 19 км јетире.
Эрчиштиҥ суузы Кыдаттыҥ Синьцзян-Уйгурский автоном аймагында, Казахстанда ла Россияда (Омский областьта ла Тюменский областьта) агып јат, Оп сууныҥ сол јаан кош суузы — Эрчиш. Узуны — 4248 км, Оптыҥ суузынаҥ 598 км узун (3650 км). Эрчиш ле Оп јаба Россияда эҥ ле узун суу, узуныла Азияда ӱчинчи, телекейде алтынчы (Список рек по длине, шестой в мире, 5410 км). Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 94,6 км³.
Эрчиштиҥ бажы Кыдат ла Калка-монголдыҥ јериниҥ кыйузында башталат, Монгол-Алтайдыҥ сын тайгаларында. Кыдатта сууныҥ ады Кара Эрчиш (Чёрный Иртыш), Эрцисыхэ Казахстанга кийдире агып, Јайзаҥныҥ јар-јалаҥын ӧткӱре агат (Зайсанская котловина), Јайзаҥ кӧлгӧ кирет. Кара Эрчиштиҥ оозында јаан дельта бар. Јайзаҥ кӧлгӧ (озеро Зайсан) темирлӱ-рудалу Алтайдыҥ (Рудного Алтая), Тарбагатайдыҥ сындарынаҥ ла Саур кырдаҥ кӧп тоолу суулар кийдире агат. Канча катапка суузы кӧптӧп, Эрчиш Јайзаҥ кӧлдӧҥ чыгара агып, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар, Бухтарма ГЭС ажыра, Серебрянск кала јаныла,  Усть-Каменогорск ГЭС-ти ӧдӱп барат. Алты јанында Шульбинск ГЭС ле Семей деп кала (Семипалатинск). Семейге јетире јаан кош суулары  — Бухтарма ла Уба. Павлодардыҥ эмеш ӱсти јанында Эрчиштиҥ суузын Иртыш — Караганда деп канал кӱнбадыш јаар туура апарат. Ханты-Мансийск каланыҥ јеринде Эрчиш Оп сууга кирет. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 17,8 м бийик.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча коды 14010100112115300000027.
Чопош
Чопош (Чепош) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чопоштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чопош маленькая, сорная.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 366 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Чепоштыҥ кош ором, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Кучияктыҥ, Јииттердиҥ, Јажыл Клин, Тракта, Карасуу, Маршал Жуковтыҥ. Јурт Чамалдыҥ трагында, «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтайлар јуртаган. ХХ чактыҥ бажында мында Баланјы кам јаткан, сӧӧги јарык. Адазы јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Куубајак (Куибадяк), Кӧгӧји кам ӱй кижи (Кёгёди шаманка), Бакы, Адару, Адагааш, Сарыук, Јарынак (Джарынaк), Јыылак (Тилаак) карган энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Кана, Кажагай (Кажагдай шаманка), Курагдаш (Таджада) ла тӧрт карындажы, Тобоктыҥ уулдары: Икааш, Джёдик, Тадужаак, Тарлаак.
Је бу јердиҥ алтайлары Таштан камды јаан кам деп тоойтон болгон, ээлӱ кам деп. Анохин Андрей Викторович бичиген: "Кортычак ӧбӧӧн (Баланјыныҥ адазы) бир катап Таштанныҥ камдаганын угала, оыҥ кӧрмӧстӧриниҥ кӧбин тыҥ кайкаган. («Старик Кортычак, отец Баланди, однажды, слушая камлание Таштана, был поражен количеством его кёрмёсов»). 1882 јылда мында школдо ӱредӱчи болуп Г.Суртаев деп алтай кижи иштеген, 1888 јылда Павел Кучуковтыҥ ордына Јаш-Туранаҥ Михаил Петров ӱредӱчи болуп келген.
1885 јылда бу јуртта алтайлар 114 кижи, орустар 4 эр кижи ле 8 ӱй кижи јаткан.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 756 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Большая Кузя
Большая Кузя (Большая Кузя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирген. Эмдиги ӧйдӧ бу јурт јок, ээнзиреген, је статистикалык јуунтыда јон јаткан јерлердиҥ тоозына јастыра кийдирилген («в статистическом сборнике она по ошибке числится в списке населенных пунктов»)
Чопош
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Большая Кузя
Этимологиязы
Бу јурттыҥ туба ады ундулып, јылыйып калган, Большая Кузя, јанында агып турган суузы «Коозо» деп бичиген, јурттыҥ ады јок. Азыйда мында тубалардыҥ кӱзен сӧӧктӱ улустары јаткан, оныҥ учун, Кӱзен јурт — Большая Кузя деп бичилген бодоштыру бар.
Чопош
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Большая Кузя
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бактыган, Сугул деп сындардыҥ эдегинде, Коозо сууныҥ Кульбич сууга киргенинде турган.
Чопош
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлем. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Большая Кузя
Географиязы
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—600 метрге бийик.
Чопош
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Большая Кузя
Климады
Климады орто-континентал. Узун, јаан карлу кыш, јолдорды ӱзе кӱрт туй алып ийет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јай кыска серӱӱн ле чыкту кей. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аҥ-кужыла бай тайгалар булан, аҥ, элик, тооргы, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, агас, јеекен, албаа о.ӧ. Сууларда јӱзјн-јӱӱр балыктар, је калганчы ӧйдӧ кезем астаган чараган, бел, ускуч, чортон ло о.ӧ. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, сууларда камду, кумдус. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп тӱжӱм, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Јери ле јолдоры
«Кара-Кӧкши — Ӱймен» деп тегин гравий јол, узуны 7 км.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай.
Эл-јон
Большая Кузя јуртта 1989 јылда 23 кижи болгон.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 10 кижи болгон, олордыҥ 100 % тубалар болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Эмери
Этимологиязы
Эмери (Имерӱ) речка с сухим бродом.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында, арка-тууга курчаткан турат. Мӧш, тыт, аспак, кайыҥ, терек, тал, јойгон, чиби ле беле агаштар ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 527 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Коп лӧ сабазы оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ, токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Эмериде тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, толоно, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость), кӧккат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмери јуртты Боробош Казагашев деп алтай јайзаҥ кижи тӧзӧгӧн, ол Чуй ичине саду ӧткӱрип јорыктайтан болгон. Ол Ирбитский јарманкага алу, сарју, кузук апаратан, оноҥ Боробаш «красный товар» толып экелетен. Саду јанынаҥ ол Том-Тура да барып туратан. Јайзаҥ Боробаш јуртты тӧзӧгӧниле коштой, 1868 јылда князь Романов Владимир Александрович келерине учурлай, кӧлӧсӧ ӧдӧр јолды Улалунаҥ ала Эмериге јетире, Эмеринеҥ Чамалга јетире алтайларды јууп алып туткан. Јолдыҥ узуны кайда да 70 беристе кире болгон, јолой Билӱлӱ, Бешпелтир, Ӱзнези, Эликманар деп јурттар турган.
1897 јылдыҥ учында Эмериде 58 биле, олордыҥ 50 биле алтайлар болгон, 8 биле ӧскӧ улус, бастыра 236 кижи, 107 эр кижи, 129 ӱй кижи болгон. С. П. Швецовтыҥ айтканыла ӧскӧ улус (посторонние лица) ол ӧскӧ јердеҥ кӧчӱп келген орустар болгон. 1908 јылдыҥ јайында Алтайдыҥ шиҥжӱчизи, ботаник, краевед Виктор Иванович Верещагин бичиген: "«От монастыря дорога идет вплоть до села Александровка тесной зеленой долиной. От Бирюли 5 верст до села Александровка. Первоначально это село называлось Усть-Имери, так как около села в Майму впадает ручей Имери. Влево высится величественный Адыган, верхушка которого выступает за пределы древесной растительности. Она является высшей точкой водораздела между притоками Катуни»."
Эмериниҥ улузы кыра салып баштаган. Салда, серип, темир салда, (однолемешный плуг, борону) тудунып баштагандар. Ого коштой адару тудары табылган, 1897 јылда мында 3 јаан пасека (84 пчелосемьялу)
1906—1914 јј. Туулу Алтайда (инородческий население) алтайлар таҥынаҥ Кабинет ле Казнаныҥ јерлерин мензинип тузаланган деп айдылган. 1911 јылда јуртта 2 кожевенный завод, мукомольный теермен, маслобойный завод. Кажы ла јыл јарманкалар ӧдӧтӧн. Бу ӧйдӧ мында 81 айыл, 400 кижи, 193 эр кижи, 200 ӱй кижи јаткан
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 324 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар, 40 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">