cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтыгы Талду
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Аккем-Кӧл
Аккем-Кӧл (Акке́мское озеро) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кадын-Бажы (гора Белуха) сын-тайганыҥ тӱндӱк эдегинде, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2050 метрге бийик јерде јадат. Аккемниҥ мӧҥкӱ тожы кайылганынаҥ бӱткен. Тӱштӱк јанынаҥ кӧлгӧ эки суу кирет: Ак-кем ле Ак-Ойык, тӱндӱк јанынаҥ Ак-Кем деп суу чыгара агат. Суузыныҥ кеми — 0,004207 км³. Текши јери— 0,5388 км². Талайдыҥ кемјӱзинеҥ — 2050 мертге бийик.
Этимологиязы
Ак-кем белая вода.
Гидрографиязы
Аккем-Кӧлгӧ тӱштӱк јанынаҥ Ак-Кем (Кадынныҥ кош суузы) ла Ак-Ойык деп суулар кирет, тӱндӱк јанынаҥ дезе, Ак-Кем суу чыгара агат. Аккем-Кӧлдиҥ суузы боромтык, сур, ак-боро ӧҥдӱ. Кӧлдиҥ суузы тереҥине бир ле метр кире ару, оноҥ тереҥинде кайылган тошло кожо агып кирген боромтык, ол учун мында балык јок. Јӧлдиҥ тӱбин тошту-балар туй алган (ледниковый ил). Айас кӱнде, колдиҥ ӱстинде толку јок болзо, ап-ак мӧҥкӱ тошту кыр кӧлдиҥ кӱскӱзинде јап-ӱарт кӧрӱнет. Кӧлдиҥ суузыныҥ температуразы +4,5 °C ӧрӧ јылыбайт. Кӧлдиҥ орды эки кырдыҥ ортозында тоскуур ошкош јикте мӧҥкӱ-тоштыҥ орды (трог ледника). Кӧлдиҥ јараттары тошту-шӱлӱ кар, јеҥес ле кыска тундра-кайыҥдарла бӱркелген. Аккем-Кӧл тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар чӧйилген, оныҥ узуны 1350 м. Тууразы — 610 м. Јарады кайыр, эҥ тереҥ јери 15 метрге шыку, кӧл тереҥ. Орто тереҥи — 7,8 метр. Аккем-Кӧлдиҥ тӱндӱк јаны чала чичке, Јарлу деп суу экелген таш, сай ла кумактаҥ улам кӧл чичкере берген (конус выноса реки Ярлу), јараттар јабызак, је кӱнбадыш ла кӱнчыгыш јанында јараттары бийик ле кайыр тытла мӧшлӧ туй ӧзӱп калган. Кӧлдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш јаны гранит, гнейстер ле метаморфический сланцыла бӱркелип, тытла туй ӧскӧн. Аккемский метеостанция (тӱндӱк јаны) турган јарат бек. Тӱштӱк јараттыҥ конфигурациязы кубулып турар. Аккем-Кӧлди айландыра ар-бӱткенниҥ кереес јерлери бар: Ак-Ойык ӧзӧктӧ кӧлдӧр, Јарлу сууныҥ коолы, Кара-Ойык деп ӧзӧктӧ кӧлдӧр.
Климады
Климады орто-континентал.
Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
Айландыра тайгалары аҥдык, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген тындулар бар: ирбис, манул, тооргы. Је кӧлдӧ балык јок, мӧҥкӱ тоштоҥ кайылып тӱшкен суу кӧлдиҥ тӱбинде барыҥкуй ак-боро ӧҥдӱ. Кӧлдиҥ јараттарында тыт, мӧш, чиби агаш ӧзӧт.
Кочкор ай
Кочкор ай февраль,(Februārius mēnsis «Фебруустыҥ айы», «арчыдынатан ай» Februa «арутаныштыҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерле јылдыҥ экинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кочкор ай јылдыҥ он экинчи айы болот. Бу, јылдыҥ эҥ ле кыска айы, кӱндериниҥ тоозы 30-таҥ ас: тегин јылда 28 кӱндӱ, високосный јылда 29 кӱндӱ. Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кочкор ай кыштыҥ ӱчинчи айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кочкор ай јайдыҥ ӱчинчи айы болуп јат.
Аккем-Кӧл
Шиҥжӱ иш
Кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде «Аккем» деп метеостанция бар. Бу метеостанция — Алтайда эҥ баштапкылардыҥ бирӱзи. Мында шиҥжӱ иш 1932 јылдаҥ ала ӧдӧт. Координаттары: 49°55′ с. ш. 86°32′ в. д. Синоптический индекси: 36443. Метеостанцияныҥ шиҥдегениле (бу ӧзӧктӧ агаштыҥ јаказында) јаан изӱ айда орто температура — 8,3 °C. Кышкыда чаган айдыҥ соокторы −30 градус С једип, тулаан айда −4 °C соок болот. Метеостанциянаҥ ыраак јок вертолет площадка бар. Кӧлдиҥ сол јарадында альплагерь «Белуха» турат, онойдо ок Алтай Республиканыҥ Поисково-спасательный службазыныҥ, МЧС-тыҥ базазы бар. 4 «бочки»: 1-кызы — кижи јадар, сторож; 2-чизи — кают-компания; 3-чизи ле 4-чизи — кижи јадар.
Кочкор ай
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 16-чы кӱнине јетире Кӱн Козерог созвездиеде, кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала Водолей созвездиеде болот.
Аккӧл (суу)
Аккӧл Аккол (приток Чагана)  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Аккӧл эки сӧстӧҥ турат: Ак, кардый белый, снежный, Кӧл озеро, Аккӧл — белое озеро, белоснежное, мутно белое, текущее проточное озеро, тоштоҥ кайылып бӱткен, ак, аксымак, агынду кӧл. «...Сӱттий ак Аккӧл (суу) алтыгы агынында токынаалу ла јетире ле тереҥ». (ӧскӧ бичилгени Ак-Куль).
Физико-географиялык темдектери
Аккӧл суу Сукор деп сындардыҥ кӱнбадыш јанынаҥ, Софийский деп мӧҥкӱ тоштоҥ башталган Аккӧлди кечире агып, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар ууланат. Озо Караойык деп суула биригет, оноҥ Чаган деп суу боло берет, Чаган суу Чаганузун сууга кожулып јат (Чаган-Узунныҥ кош суузы сол јанынаҥ 21 км кире јерде башталып јат), узуны 17 км. Бу сууны кайылган тош ло кардыҥ, јаҥмырдыҥ суулары толтырат. Суузы боро, соок (10—15 °С). Кӱчӱрген айдыҥ бажында (кезикте јаҥар айдыҥ бажында) сууга тош тура берет, кандык айдыҥ бажында сууныҥ тожы тӱжет. Сууныҥ бассейнына Кӧлдӱойык кӧл (Кольдуоюк) лӧ Каракӧл (Каракуль) кирип јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2128 метрге бийикте башталат.
Аккӧл сол јанынаҥ ӱч кош суулу: Кызылкайа (Кызылкая), Алтыгы Туураойык (Нижний Тураоюк), Ӱстӱги Туураойык (Верхний Тураоюк). Јуук деген јон јаткан јер Белтир јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оптоҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Караголдыҥ јурт јеезези
Караголдыҥ јурт јеезези (Каракольское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери – Карагол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Караголдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Карагол јурт Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул ла Караголдыҥ суузыныҥ бириккенинде турат. Јурттаҥ тӱштӱктей Теректӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ ле Туйуктууныҥ тайга сындары барган. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик. Јурт јеезениҥ текши јери 352,00 км². Јурт јеезеге Короты ла Бичиктӱ-Боом деп јурттар кирет. Јуугындагы јон јаткан јерлер: Алтыгы Талду, Боочы, Кулады, Шашыкман ла Туйакту. Климады орто-континентал.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1077 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Археология
Карагол (Урсулдыҥ кош суузы) Урсулга киргенине тушташ многослойная палеолитическая стоянка Усть-Каракол бар, археологиялык ла палеонтологический материалдары аллювиальный осадоктордоҥ турат, разрезтиҥ тӧзи болот, датируются второй половиной орто-плейстоценниҥ экинчи јарым ӧйине келижет (282—133 муҥ јыл озо), кара-бомдо индустрияныҥ варианты ӱстӱги-плейстоценниҥ баштапкы јарымына келижет (120—50 муҥ јыл озо), усть-каракольский индустрия — ӱстӱги палеолитке (50—40 муҥ јыл кайра).
Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези
Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези (Нижне-Талдинское сельское поселение)— Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — Алтыгы Талду. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Короты, Божулан, Алтыгы Талду сууларды јакалай турат. Бу суулар Урсулга кирет. Текши јери 1 137 000 m² (113,7 га). Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик. Климады орто-континентал.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Ылгаксы
Ылгаксы (Власьево) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ылгаксы.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан тайгалардыҥ колтыгында, Кӧк-Сууныҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1022 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м.
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Тоҥмок суулу.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 14 кижи болгон, олордыҥ 50 % орустар, 50 % алтайлар болгон.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кӧксу-Оозында.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Алтын
Алтын — темир. Бастыра телекейде алтын баалу темир. Ороондо окылу тузаланып турган акча ороонныҥ окылу государствозыныҥ банкында јууп салган алтынла јеткилделет.
Тулаан ай
Тулаан ай март (Mārtius mēnsis, Марстыҥ айы) — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ ӱчинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, баштапкы айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јастыҥ баштапкы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, тулаан ай — кӱстиҥ баштапкы айы.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 11-чи кӱнине јетире Кӱн Водолей созвездиеде, тулаан айдыҥ 11-чи кӱнинеҥ ала Рыба созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде ).
Кызалаҥду јылдар (роман, 1967)
"Кызалаҥду jылдар" (орустап "Трудные годы") - баштапкы алтай тÿÿкилик роман. Авторы И.В. Шодоев.
Бердников, Александр Васильевич
Биографиязы
Горно-Алтайскта 1953 jылда кандык айдыҥ 8 кÿнинде чыккан. Адазы эрте божоп калган, Александр jети jаштаҥ ала эр кижиниҥ ижин бÿдÿрер учурлу болгон.
Билези
Айыл-jуртту, эки уулду и внука.
Ӱредÿзи
Горно-Алтайскта № 4 ле № 6 темдектÿ школдордо ÿренген.
1978 jылда ол Барнаулда СССР-дыҥ МВД-зыныҥ башкараачыларыныҥ орто спецшколын божоткон.
1986 jылда Барнаулда Алтайский государственный университетти «Правоведение» деп специальность аайынча божоткон.
Черÿде
1971—1973 jылдарда — Сахалинде Совет черÿде срочный службада болгон. СССР-дыҥ КГБ-зыныҥ Погран черÿзинде турган. Службазы божоор алдында ол младший лейтенанттардыҥ курсында ÿренген. Демобилизацияныҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскка старшина деп званиелÿ jанган.
Производстводо
Школды божодоло ол мебельный фабрикада иштеген.
Черÿниҥ кийнинеҥ ол ойто ло производстводо иштеген.
1973—1974 jылдарда Горно-Алтайскта мебельный фабрикада станочник болгон. Был назначен Комсомольско-молодёжный бригаданыҥ бригадиры болуп jöптöлгöн, Ленинградта Кировтыҥ адыла адалган лесотехнический академияга ÿренерге направление алган. 20 ле jаштуда коммунистический партияга кирген, 1974 jылда милицияда ишке кирген.
Чибилӱ
Чибилӱ (Чибиля) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибилӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чибилӱ имеющий ели.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Кабак-Тайганыҥ сындарыныҥ эдегинде, Башкуш сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик (по селу Улаган, находящемуся рядом).
Климады
Узун ла соок кыш, кыска јай, Чолышман ӧзӧккӧ кӧрӧ чик јок соок. Јаҥыс аймактыҥ ичинде мындый башка климат болгоны кайкамчылу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги башка-башка кырлар, јабыс ӧзӧктӧ аламалу садтар ла кату сыркынду салкынду кырбаштай тепсеҥдер, кӧп учар суулар ла боочылар, эҥ бийиги Кату-Јарык болор.
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,6, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер — 3,2 м/с. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.
Ӧзӱмдери
Айландыра тайгаларды кӧбинде тыт ла мӧш агаш бӱркейт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Олјондо, Кубарјыныҥ, Јараттай, Меесте, Улаганныҥ, Тӧс, Јаҥы.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 642 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кандык ай
Кандык ай апрель,(Aprīlis — варианттары: «ачып турган», «кӱн јылыткан», «Афродитаныҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ тӧртинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кандык ай јылдыҥ экинчи айы болот. 30 кӱндӱ тӧрт айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јастыҥ экинчи айы болуп јат, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кандык ай кӱстиҥ экинчи айы болуп јат.
Майма аймак
Майма аймак (Майминский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Майма јурт.
Географиязы
Майма аймак Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде јадат. Оныҥ јерлери тӱндӱк јанынаҥ Алтай кырайла кыйулажат, тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Чоо аймактыҥ јерлериле, тӱштӱк јанында Чамал ла Шабалин аймактарла кыйулажат. Јаан суудардаҥ мында Майма ла Кадын суулар тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агып барат. Аймактыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар федерал учурлу Чуйдыҥ кӧӧлик трагы Калканыҥ гран-кыйузына ууланат.
Гидрология
Майма аймактыҥ суулары .
Климады
Майма аймактыҥ климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ, мында ай-кӱнниҥ сыркыны бир канчага јымжак. Кыш јаан карлу, соок ло деген кӱндерде 35..40 °С болзо, јайгы тыҥ ла деген изӱ +25..35 °С болот. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде 39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 22,05/20,09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 120, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер —19,2.
Јери ле јолдоры
Майма аймактыҥ јериниҥ текши кеми 1286 кв.км. Аймактыҥ јерин кечире федерал учурлу Чуйдыҥ трагы деп кӧӧлик јол ӧдӧт, ого коштой айрылчык јолдор ӧдӧт: Артыбаш — Кызыл-Ӧзӧк — Горно-Алтайск, Новосибирск — Барнаул — Горно-Алтайск, Чамал — Майма — Горно-Алтайск.
Экологиязы
08.08.2016 јылддыҥ 7 айыныҥ туркунына Байконур космодромноҥ 8 катап  ракета-носитель учкан, ол тоодо гептил деп коронду топливоло иштеп турган  РН «Протон-М» деп ракета. Аймакта санитарноэпидемиологический айалганы кӧрӧргӧ, экологиялык мониторинг ӧткӱрилген. Испытательный лабораторный тӧс јер (ИЛЦ) шиҥжӱ иш ӧткӱрген: ичер сууныҥ чыҥдыйы, бастыра сууныҥ 11 пробазы шиҥделген, ончозында ичер сууныҥ чыҥдыйы бызылбаган, гигиен-норманаҥ ашпаган. Кӱӱк айдаҥ ала Майма аймакта ФБУЗ «Центр гигиены и эпидемиологии в Республике Алтай» деп ӧмӧликтиҥ ишчилери шиҥдеген: агын сууныҥ 2 пробазы, јердиҥ кыртыжыныҥ — 3, дикорос ло маала ажынаҥ — 7. Бастыра кӧрӱлген пробалар гигиен-норманы ашпаган
Майма аймактыҥ јеринде Ман-Јӱрек јурт јеезеде Кӧл-Јик деп јурттагы кӧлди арчыйдылар Бу кӧл ар-бӱткендик кереес деп статусту. Ман-Јӱректиҥ кӧлинде јӱзӱн-башка бӱдӱм куштар јӱрет, олордыҥ кезиги Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Тӱӱкизи
1923 јылдыҥ кӱӱк айында Улалуда Ойрот автоном областьтыҥ волисполкомдорыныҥ башкараачыларыныҥ јууны ӧткӧн, ондо тургузылган сурактар: областьты администрациялык ла экономикалык јанынаҥ аймактарга бӧлиири. Бар волостьторды јаанадар деп јӧп чыгарган: Майма волостько Имеринская (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јогынаҥ), Паспауулдыҥ волостинеҥ Ӱстӱги-Ыжы јурт кожулган. Тӧс јер — Улалу јурт. Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ № 47 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде  № 47 темдектӱ јӧби аайынча волостьты јаҥынаҥ аймак (монгол сӧс) эдип адаган. Майманыҥ волости Майма аймак боло берген.
1925 јылда Майма аймакта 11940 кижи јуртаган, олордын 5865 кижи эр улус, ӱй улус — 6075 кижи, орустар — 7388, алтайлар — 4572 кижи. Аймакта 9 јуртсовет болгон. Аш салар кыралардыҥ кеми 3457 десятин, аймактыҥ текши јери 130052 га болгон. Јурт ээлемдерде јылкы малдыҥ тын тоозы — 4861 тын, соок тумчукту мал — 6074 тын, койлор — 4510 тын, эчкилер — 86 тын, марал — 2, оок мал — 12315 тын. Аймактыҥ эл-јоны јер ижиле, мал ӧскӱрер иштер эткен.
1925 јылда Аймакта «Улалинское кредитное товарищество» болгон, ол 12 јуртты бириктирген. 1926 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ1-кы кӱнинде аймакта 11 кооператив (кредит ӧмӧлик — 1, јуртхоз ӧмӧлик — 1, машинный ӧмӧлик — 2, мал азыраар ӧмолик — 1, сарју эдер артель — 3, сыр эдер артель — 1, трудгужартель — 2).
Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ 1925 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29-чы кӱнинде ӧткӧн јуунында эткен № 1 (163) темдектӱ јӧбинде айдылган: Урлу-Аспактыҥ ла Эмериниҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Эмериде эдер, Јаҥы-Улалинский ле Улалуныҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Улалуда эдер, «Республика Успенского аймака» (Чоо аймак) деп поселокты Майма аймактыҥ Кара-Сууда јуртсоведиле бириктирер.
Совет јаҥныҥ баштапкы јылдарында аймакта бир де школ јок болгон. Баштапкы коммунисттер Александр Егорович Миронов, Клара Васильевна Иванова, Александра Федоровна Ежулина, Раиса Петровна Трушкокова јаҥы јӱрӱмге баштап, ликбезтер, школдор, изба –читальнялар ачкан. 1928 јылда аймакта 13 изба-читальня болгон. Рйполитпросветкомныҥ јетиргениле 1927 јылда аймакта 4 изба-читальня, 11 кызыл-толук (Красный угол), 11 тургун библиотека, 11 кӧчӱп јӱрер библиотека, 11 ликпункт, 11 крестьян курстар, 4 малограмотныйлардыҥ школы, 4 ишмекчи-клуб, 1 кинопередвижка, 1стационар кино, 1дадиоустановка, 1 диапозитив фонарь. Аймакта просветительский ишле коштой коллективный ээлемдер ӧзӱп баштаган.
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле (Минэкономразвития России) мындый болор:
Ук-калыктары
Майма аймакта орустар, алтайлар, телеҥиттер, тубалар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.
Јурт јеезелер
Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.
Майма аймактыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде 34 582 кижи.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Экономиказы
Майма аймактыҥ јеринде 217 саду ӧткӱрер јер, олордыҥ тогузы јон азыраар јер, 9 — калаш быжырар пекарня, 20 — АЗС. Аймактыҥ јери агашла бай, агаштаҥ эдимдер јазаары, мал, аҥ, куш, адару тудары, онойдо ок хмель, маала-ажын, сад ӧскӱрери јанынаҥ иш ӧдӧт. Аймакта черет, кумак, той балкаш, керамзит сырье, гранит (порфира, диорит) бар.
Аймактыҥ администрациязыныҥ јетиргениле 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт-ээлемде јылкы малдыҥ тоозы 1828, маралдыҥ тоозы 2660, соок тумчукткту малдыҥ тоозы 3900, кой-эчкиниҥ тоозы 1074, чочконыҥ 301, куштыҥ тоозы 9935 тын болгон.
Ӱредӱлик
Майма аймакта 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде школдо ӱренип турган балдарыныҥ тоозы: 4170 ӱренчик, школго јеткелек Балдардыҥ туразына (д/с) јӱрӱп турганы: 2094 бала.
Майманыҥ јурт јеезези
Майманыҥ јурт јеезези (Майминское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер – Майма. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Майманыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ трагында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген : аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар .. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм. Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700-750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени -30..-38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254—467 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 16630 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Сары-Кӧкши
Сары-Кӧкши (Никольское) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Сары-Кӧкши, Никольский.
Геграфиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Чаптыган, Байгыр, Кара-Кайа, Урчын, Сугул деп сын тайгалардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши сууныҥ орто агынында, Сарыбалкаш суула бириккенинде, оҥјараттай, кара агаштыҥ ортозында турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 571 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кыска јай ла узун, соок, карлу кыш, салкын бийик кӱрттер шуурат. Кӱрттердиҥ бийиги 2-3 метрге једет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигинеАлтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.
Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп тӱжӱм, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер бар, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Тӧс, Меесте, Олјондо.
Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Јуртты тубалар тӧзӧгӧн, Сары-Кӧкши (Никольский) јурт болгон. 1895 јылда (ӧскӧ јерде 1885 јылда). Л. И. Огородов деп мещанин кижи мӱргӱӱлдиҥ туразын туткан, бу тура Алтай духовный миссияныҥ Кебезенде бӧлӱгиниҥ болзын депјӧптӧлгӧн. Јурт ыраак јерде болгоныла, улузы ас учун, мӱргӱӱл тураныҥ јааны болуп миссионер-священник иштеген. 1910 јылдаҥ ала школ иштеп баштаган. Эҥ ле озо јурт тубалардыҥ Тӱштӱк (инородный) волости (Тӱштӱк инородный управаныҥ) болгон, ол керегинде 1629—1630 јылдардыҥ орус ясачный бичиктеринде айдылган. Тӱштӱк волость Јаш-Тураныҥ округыныҥ Том-Турада губерниязына кирген.
19 чакка јууктай мында Никольское сельское общество боло берген. 1913 јылда тургун калык админстрациялык солӱнталар эдерде, алдында болгон Южный волостьтыҥ ордына Паспауулдыҥ, Успенская, Ыныргыныҥ волостьторы бӧлинген. Никольское Ыныргы волостине кирген.
1920 јылда 4 августта бу јурт Успен волостьтыҥ тӧс јери боло берген. 1923 јылда Ойрот автаном область Сары-Кӧкшиде јуртсоветти јоголтоло, јуртты Тӱшкенектиҥ јуртсоведине кошкон. 1956 јылда 6 февральда бу јуртсовет ойто Кара-Кӧкшиниҥ јуртсоведи бололо, 9 айдыҥ бажынаҥ 1956 јылдыҥ 6 ноябрында Алтай крайисполком 625 темдектӱ Јӧп чыгарган. Кара-Кӧкшиниҥ јуртсоведине Јоголтып јаткан Чолушардыҥ јуртсовединиҥ бастыра јурттарын кийдирген. Тӱшкенектиҥ јуртсовединиҥ тал орто кире јурттары ойто Ыныргыныҥ јуртсоведине кӧчкӧн. Никольское јурт Кара-Кӧкшиниҥ јуртсовединде арткан.
Эл-јон
1893 јылдаҥ ала 2010 јылга јетире эл-јонныҥ ӧзӱми
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 9 кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар, 36 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезинде. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.
Кереестер
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Моррисон, Тони
То́ни Мо́ррисон (Toni Morrison; чыгарда ады — Хло́я Арде́лия Уо́ффорд, Chloe Ardelia Wofford ; 1931 јылдыҥ кочкор айыныҥ 18-чи кӱнинде, Лорейн, Огайо — 2019 јылдыҥ куран айыныҥ 5-чи кӱнинде ) — американ бичиичи. Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (1993) «бийик амадуларлу поэзиязы американ јӱрӱмниҥ кезик јанын кӱйбуреткен» («которая в своих полных мечты и поэзии романах оживила важный аспект американской реальности»). Президенттиҥ Јайымныҥ медалин алган.
Биографиязы
Чын ады — Хлоя Арделия Уоффорд (Chloe Ardelia Wofford), Лорейнде, Огайодо чыккан. Ишмекчи улустыҥ билезинде, тӧрт баланыҥ ортозында ӧскӧн, экинчи бала болгон. Јаштаҥ ала бичиктер кычырарга сӱӱген, эҥ ле јараткан бичиичилери Джейн Остин ле Лев Толстой болгон. Адазы сварщик болуп иштеген, бош ӧйдӧ Африканыҥ кара албатызыныҥ јӱрӱми, учуралдар керегинде куучындайтан, ол куучындар кийнинде кызыныҥ бичимелдерине кирген.
1949 јылда Моррисон Говардский университетке ӱредӱге кирген, «англий тил ле литература» деп специальность аайынча. Ондо ол Тони деп кош атту боло берген, Энтони деп адын кыскартып, бу атты ого 12 јашту болордо, католикалык јаҥга кирерде берген. 1953 јылда Моррисон университетти бакалавр деп степеньдӱ тӱгезип, 1955 јылда Корнеллский университти божодып, магистрдыҥ степенин алган. Вирджиния Вулф ла Уильям Фолкнердиҥ бичимелдеринде «кол салыныш» самоубийство деп теманы шиҥдеп, магистерский ижин бичиген. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ ол англий тилдиҥ ӱредӱчизи болуп Техас штаттыҥ Хьюстон калазында Тӱштӱк Техастыҥ университединде иштеген (1955—1957]]), оноҥ ойто Ховард јаар бурылган.
1958 јылда ол кожо ӱренген уулла, ямай архитектор Гарольд Моррисонло бириккен (Harold Morrison). Тони ле Гарольд эки балалу болгон: Гарольд ло Слэйд. 1964 јылда эш-нӧкӧрлӧр айрылышкан. Оныҥ кийнинде Тони Сиракьюс јаар кӧчкӧн, «Random House» деп фирмада билим шиҥжӱлердиҥ редакторы болуп иштеген. Јылдаҥ ажыра иштейле ол «Random House» деп издательствоныҥ тӧс офисине (Нью-Йоркто) редактор болуп кӧчкӧн. Бого коштой ол бу ла јылдарда Йельский университетте, Колледж Бардата (Bard College) ӱредӱчи болуп иштеген. Редактор болуп иштеп тура, Тони афроамерикан литератураны текши јарлаарына камаанын јетирген, анчада Генри Думастыҥ чӱмдемелдерин (Henry Dumas), Тони Кэйд Бамбараныҥ (Toni Cade Bambara), Анджела Дэвистиҥ и Гэйл Джонстыҥ (Gayl Jones).
Американ бичиичилериниҥ II Конгрессинде Моррисон массовой культурага удурлажар деп кычыру эткен, США-да литературада бастыра демократиялык ууламјыларды бириксин деп кычырган, бу ла тура американ јӱрӱмниҥ курч сурактарын кӧдӱрген: «Јалтанбастык кыймыгу учун» («For the Heroic Movement, (1981), (За героическое движение)).
1983 јылда Тони Моррисон издательстводоҥ јӱре берген. 1984 јылда Альберт Швейцердиҥ университединде кафедрада профессордыҥ адын алган (штат Нью-Йорк,Олбани). 1989 јылдаҥ ала Роберт Ф. Гоенниҥ кафедразында иштеген (Принстонский университет). 2006 јылда амыралтага чыккан.
Кеендиктиҥ ле билимниҥ американ академиязыныҥ мадалиле кайралдаткан (2016, Emerson-Thoreau Medal).
[Фран Лебовицле узак јылдарга најылашкан. Тони Моррисон Нью-Йоркто 2019 јылдыҥ куран айыныҥ 5-чи кӱнинде јада калган.
Јайаандык ижи
Моррисонго бичиичилер ле ӱлгерчилердиҥ официал эмес кружогына (Гарвардтыҥ университединде) турушканы оноҥ ары бойы бичинерине болуш болгон, бу кружокто бичиичилер бой-бойаныҥ бичимелдерин шӱӱшкен болгон. Бир кӱн Тони кружокко бойыныҥ куучынын экелген, кара кызычак кӧстӧрим чап-чаҥкыр болгон болзо чы деп сананып јӱргени керегинде болгон. Кийнинде Моррисон бу куучыннаҥ улам роман бичиген: «Эҥ ле Чаҥкыр кӧстӧр» (1970). 1972 јылда «Сула» деп романы чыккан (Sula), јиит негритян ӱй кижиниҥ тегин эмес салымы керегинде роман. 1973 јылда «Сула» США-ныҥ национал бичик аайынча сыйын алган. 1987 јылда «Сӱӱгени» («Возлюбленная») деп романы 1988 јылда Пулитцеровский сый алган.
Толгойок
Толгойок (Толгоек) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Толгойок — толгой, толголып, эбирип, толголгон ӧзӧк скрученный.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ јанында, Чамалдаҥ ырак јок јерде, Кадынныҥ коолында турат. Јуртты айландыра каскак, кайыр кырлар турат, кошмак агаштарла бӱркеткен. Бийик кырлардыҥ ортозында суу јараттай кызык јерлерде покостор. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—550 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу. Мында кышкыда чаган айда орто температура −16 °С, тыҥ салкындар бийик, ичпек кырлардыҥ ортозында болбойт. Јайгыда изӱлер +35 °С кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту болот. Маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Энергетиктердиҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1931 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Толгойок јурт Чамал аймакка кирген. Кадын ГЭС-ти тудатан ишмекчилер јадар деп бу јуртты тӧзӧгӧн, је бу проект келишпесте, јурт артып калган. 80 јылдарда ойто орныктырылган.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чамалда.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кујурлу
Кујурлу (Кучерла) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Катандуныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кујурлу солончак.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Алтайдыҥ эҥ бийик туузы, Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинде, Кадын сууныҥ сол јарадында, бого Кујурлуныҥ суузы киргенинде турат. Байлу тууга јон јаткан јерлердеҥ эҥ ле јуук турган деремне. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 889 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 С°, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашту, меес, тӱштӱк келтейи куру тас агаш јок таш кайалар. Мӧш, тыт, кайыҥ, аспак, терек, чиби, јодро ло беле агаштар ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Ленинниҥ, Совхозтыҥ, меесте, Јараттай, Агашту, Јаҥы, Кӱнет, Чибилӱ кош ором. Кӧксу-Оозы — Тӱҥӱр — Кујурлу деп јолдыҥ учы. Эки јурттыҥ ортозында јаҥы кӱр бар.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 237 кижи болгон, 100 % алтайлар .
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Тӱҥӱрде.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, агаш белереери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кӱӱк ай
Кӱӱк ай май, (mensis Maius — «Майа деп кудайдыҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ бежинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кӱӱк ай јылдыҥ ӱчинчи айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јастыҥ ӱчинчи, калганчы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кӱӱк ай кӱстиҥ ӱчинчи, калганчы айы болуп јат.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнине јетире Кӱн Овен созвездиеде, кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинеҥ ала Телец созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде ).
Саха Республика
Саха Республика (орус. Респу́блика Саха́, Якутия, сах. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Сирэ) — Арасей Федерацияга кирип турган субъект.
Саруева, Александра Фёдоровна
Александра (Эмил) Фёдоровна Саруева (јаҥар айдыҥ 5 кӱни 1914, Оҥдой — кӱчӱрген айдыҥ 11 кӱни 1980, Улалу) — поэтесса. СССР-диҥ бичиичилер Биригÿзиниҥ турчызы (1958). Ленинградтыҥ блокадазыныҥ туружаачызы. Сӧӧги — меркит.
Биографиязы
Александра Саруева 1914 јылда кышкы куран айдыҥ 5-чи кӱнинде Оҥдой јуртта чыккан. 1930 јылда крестьян јашӧскӱримниҥ школын божодып, педтехникумда ӱренген. Ӱредӱниҥ кийнинде, Оҥдойдыҥ школында качы болуп иштейт. Ол ӧйдӧ оныҥ ӱренчиктериниҥ тоозында јарлу критик С. С. Каташ болгон. Отличник-качылардыҥ баштапкы областной јуунында турушкан.
1936 јылда оны райкомныҥ апарадыныҥ комсомол ижине алдыргандар, кийнинде Улалуга бичик чыгарар издательствоныҥ баш редакторы эдип тургускан. Бу ӧйлӧрдӧ Александра Федоровна ээчий бичиичилерле таныжат: П. Кучияк, А. Смердов, И. Мухачев ло о.ӧ. Бу таныштар, оныҥ јаайандыгыныҥ ӧзӱмине тем берип јат.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Јуу башталарда Александра Федоровна бойыныҥ кӱӱниле ӧштӱге удурлажар албатыныҥ кӧдӱрилип чыккан рядтарына кирген.
1941 јылдыҥ кӱзинде контузия алып, јарымдай укпас болуп калган. 1942 јылда «Јӱрӱмниҥ јолыла» Ленинградтаҥ чыгып, эмденеле, Алтайына јанып ийген. Тӧрӧлинде литература ижиле коштой национал рабфакта, оноҥ областной радиокомитетте редактор болуп иштеген.
1980 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта јада калган.
Јайаандык ижи
Александра Саруева ӱлгерлерди 30-чы јылдарда бичип баштаган.
Александра Федоровнаныҥ поэзиязы јӱрӱмди јартаганынаҥ, оҥдогонынаҥ салынат. Оныҥ кӧрӱми јаан, бӱдӱп калган; чӱмделгезинде айдылган темалары: Тӧрӧли, албатылар ортодо најылык, иш керегинде, амыр-энчӱ учун тартыжу ла о.ӧ. Поэт кандый бир суракты чике јартап, оныҥ тӧс учурына ајару салат. Анайда ок, Александра Саруеваныҥ аҥылузы — телекейде болуп турган учурлу керектерге ајару салып, ол керегинде ӱлгерлер ле кожоҥдор бичийт: «Ю. Гагарину», «Космонавтам», «Куба», «Ленинграду» ла о.ӧ.
Адакыда, Александра Федоровна Саруева канча бир ӱлгерлик јуунтылардыҥ, балдарга учурлалган куучындар ла чӧрчӧктӧрлӱ јуунтылардыҥ авторы. Оныҥ бичигени — балдарга, балдар керегинде, килемји, јараш, кӧгӱстиҥ байлыгы.
Александра Федоровна Саруева 1958 јылда СССР бичиичилериниҥ Биригӱзине алылып, баштапкы турчыларыныҥ бирӱзи болгон.
Малчиев, Константин Фёдорович
Јайалталу ӱредӱчи
Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ башкараачызы ла ӱредӱчизи болуп Кан-Оозында (1981—1993) ла Оҥдойдо (1993—2020) иштеген. Малчиев К.Ф. Оҥдойдо јайалталу балдар јадып ӱренер интернатты ачарына болуш јетирген, балдардыҥ «Ырысту» деген бијелик ӧмӧлигин тӧзӧгӧн (1994). Константин Малчиевтиҥ ӱреткен 200-теҥ ажыра ӱренчиктеринеҥ 25 кижи Алтай Республиканыҥ јарлу хореографтары болуп чыккан. Оҥдой аймакта јайаанга јайалталу балдардыҥ интернадында ӱренгендердеҥ 20-деҥ ажыра балдар республиканыҥ культура бӧлӱгинде једимдӱ иштейт.
Јайаандык ижи
Алтай калыктыҥ 1996, 1998, 2002, 2010 јылдарында ӧткӧн Эл Ойындарын белетееринде Константин Федорович  режиссер-балетмейстер болуп турушкан. Башкарган ӧмӧликтери: «Урсул», «Ырысту». Кожо иштеген ансамбльдары: «Алтай», «Чуй», «Ойойым». Балет «Ырысту», алтай сюиталар: «Сартакпай», «Мы кочевников племя»; «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк», «Ат јарыш», «Ой-ой-ым», «Кулјачылар», «Алтай чай», «Веселые наездники» деген бијелер ле о.ӧ. кӧп бијелердиҥ авторы.
Кичӱ изӱ ай
Кичӱ изӱ ай июнь, (Junius — «Юнонаныҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ алтынчы айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кичӱ изӱ ай јылдыҥ тӧртинчи айы болот. 30 кӱндӱ тӧрт айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јайдыҥ баштапкы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кичӱ изӱ ай — кыштыҥ баштапкы айы болуп јат. Кӱӱк ай кичӱ изӱ айдыҥ бажында, јаан изӱ ай оныҥ кийнинде.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнине јетире Кӱн Телец созвездиеде, кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинеҥ ала Близнецы созвездиеде болот.
Ново-Троицк
Ново-Троицк (Ново-Троицк) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирет.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-Куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Кырында, Јайым, Агашту, Јажыл, Јодралу, Одорлу, Карасуу деп кош ором, Суулу, Кара чийӱлӱ јер. Регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат, темдеги 84К—18, «Ыйык-Агаш — Ново-Троицк — Улалу».
Тӱӱкизи
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 45 кижи болгон, олордыҥ 82 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Палкин, Эркемен Матынович
Эркемен Матынович Палкин (кочкор айдыҥ 14 кӱни 1934, Јоло ― кандык айдыҥ 19 кӱни 1991, Улалу) ― алтай поэт, прозаик, јарлу публицист, эл-јонныҥ ишчизи. СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958), РСФСР культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи (1982). СССР ла РСФСР-дыҥ бичиичилер ортодо кӧп тоолу јуундардыҥ делегады. Кала ла областной Советтердиҥ депутады, «Современник» деп издательствоныҥ редакционный соведине кирип јат, Азия ла Африка ороондорыныҥ бичиичилер ортодо колбулар јанынаҥ рабочий комитеттиҥ турчызы. Сӧӧги — тӧӧлӧс.
Биографиязы
Эркемен Палкин 1934 јылда кочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде Јоло јуртта, колхозчы улустыҥ билезинде чыккан. Областной школды божодып, 1952 јылда Л. В. Кокышев, А. О. Адаровло кожо А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературалык институтка кирген, 1957 јылда једимдӱ божодып јат. Ӱредӱниҥ кийнинде областной радиокомитеттиҥ редакторы болуп иштейт (1957). Оныҥ кийнинде Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ редакторы, соҥында директоры, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторыныҥ болушчызы.
1964―1983 jj. Горно-Алтайск автоном областьтыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ башчызы. Эркемен Палкинниҥ башкартузыла бичиичи организация РСФСР ичинде кӱчтӱлериниҥ тоозына кирген. Ондо улусты бириктирер јайалта болгон, оныҥ канадында јайалталу јииттер таскап, кажы ла јыл улай творческий семинарлар ӧткӱрилет, «Јылдыс» деп литература-кееркемел альманахта «Јаҥы ӱн» деп рубрика ачылат.
Э. М. Палкин эл-јондык иште эрчимдӱ турушкан. Оныҥ ла СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ председатели Г. М. Марковтыҥ баштаҥкайыла 1973 јылда В. Я. Шишковтыҥ 100 јылдыгына учурлай Ман-Јӱрек јурттыҥ јанына кереес тургузылат, ол ло ӧйдӧ Г. М. Марковтыҥ болужыла Горно-Алтайскта бичиичилердиҥ Туразы тудулып јат.
Эркемен Палкин Союзтыҥ башка-башка республикаларында алтай литератураныҥ Кӱндерин ӧткӱрип туратан: Украинада, Якутияда, Москвада, Башкирияда ла о.ö. Онойдо ок, Алтайда башкир литератураныҥ Кӱндери ӧткӧн. 1982 j. Горно-Алтайск автоном областьта СССР-дыҥ юбилейине учурлай совет литератураныҥ Кӱндери ӧткӱрилет.
Јайаандык ижи
Баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Јаҥы кижи» 1956 j кылда кепке чыккан. Оныҥ кийнинде ӧскӧ дӧ јуунтылары — «Тӧрӧл улус» (1958), «Јаҥы ӧй» (1960), «Сӱӱнчилер» (1968), «Тӧрӧлимниҥ таҥы» (1972), «Энебис-јер, адабыс-кӱн» (1991) о.ö. Анайда ок, поэмалары «Наташа» (1958), «Амыр» (1958), «Кара от» (1964) ло о.ö.
Повестьтердиҥ авторы «Кулун киштейт» (1960), «Алан» (1966) ла арткандары. 1978 j. «Алан» јаҥыртылып, роман болуп чыккан.
Эркемен Палкинниҥ поэзиязында тегин кижиниҥ сӱри, јӱрӱми, билим-техникалык ӧзӱм, ар-бӱткен. Чӱмдемел энчизиниҥ аҥылузы — лирикалык ӱлгерлери. Кезик ӱлгерлери калык ортодо кожоҥдор болуп арткан («Меге ижен»).
Анайда ок, орыс ла совет бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин алтай тилге кӧчӱрген: А. Пушкин, С. Куняев, А. Кунанбаев, М. Карим ла о.ö. Оныҥ ӱлгерлери украин, казах, кыргыз, башкир, татар, тыва, якут, латыш тилдерге кӧчӱрилген; олор «Октябрь», «Дружба народов», «Новый мир», «Юность», «Наш современник», «Москва», «Огонек», «Сибирские огни» деп журналдарда јарлалат.
Таҥынаҥ бичиктери
Каракол
Каракол (Каракол) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Карако́л.
Климады
Кыска јай ла узун кыш, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында чик јок јылу кыш болот, чаган айда тыҥ ла соок кӱндеринде температура −30 тӱшпейт, јайгы изӱ +30 градустаҥ кӧдӱрилбейт. Климады орто-континентал.
Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, кайыҥ, мӧш, аспак, толоно, беле агаштар ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртка јетире коомой јолло јаҥыс ла ГАЗ-66 кӧӧлик јӱрер аргалу.
Кӧл јаар барып јаткан улусты мындый машиналу таҥынаҥ аргачылар јетирет.
Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ јуртта Эликманардыҥ совхозыныҥ ишмекчилери јаткан. Олор мал ла аҥ азырап кичееген. 1993 јылда деремнеде улус јок дейле, Каракол јурт јок деп чотогон, је 2000 јылдардыҥ бажында јуртты ойто орныктырар деп аймактыҥ админстрациязы јӧп чыгарган.
Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ .. % орустар, .. % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.