cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кӧмӱр
Тӱӱкизи
Бу ла ӧйдӧ окружной тӧс јердиҥ адын солыыр деп сурак кӧдӱрилген. Нениҥ учун дезе: округ Кузнецкий болордо, окружной тӧс јер — Щегловск болгон, оныҥ јанында темирјол станция дезе — Кӧмӱр деп атту болгон. 1927 јылда ӱлӱрген айдыҥ 24 кӱнинде года каланыҥ соведи Щегловск кала ла Кӧмӱр станцияны деп адаар деп јӧп чыгарып, ВЦИК ле окрисполком бу јӧпти јаратсын деп сураган. Је бу суракты Томский темирјолдыҥ башкарузы кезем јаратпаган, не дезе ондый ла «Кузнецк» деп атту база эки станция бар болгон, кош јетиреринде булгалыштар болуп јат деп јетирген.
1930 јылда Щегловск каланыҥ Кӧмӱр (Кемерово) деп адын солыыр деген јӧп чыккан. Бу суракты тергеениҥ башкарузыла јӧптӧӧргӧ јылдаҥ артык ӧй ӧткӧн. 1932 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде ВЦИК-тиҥ Президиумы Щегловск каланы Кӧмӱр кала эдип адын солыыр деп јӧптӧйлӧ, СССР-дыҥ Президиумына аткарган. 1932 јылда тулаан айдыҥ 27 кӱнинде Президиум ЦИК Союза ССР тургускан: ВЦИК-тиҥ президиумыныҥ баштанузын јарадар, Кӱнбадыш-Сибир кырайдыҥ Щегловск калазын Кӧмӱр (Кемерово) кала деп адын солыыр.
2012 јылда Текшироссиялык «Самый благоустроенный город России» кӧрӱниҥ турултазыла Кӧмӱр кала ӱчинчи јерге чыгып, Россия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ III степеньдӱ дипломын алган.
Кебедели
Кӧмӱр каланыҥ кебедели француз бӱдӱмдӱ геральдикалык куйакка тӱҥей. Куйак эки бӧлӱктеҥ кызыл ла кара ӧҥдӱ. Куйактыҥ ортозында — химической реторттыҥ стилизованный јуругы, јурук шестерня ла мажактардыҥ ӱстинде. Куйактыҥ ӱсти јанында каланыҥ ады — Кӧмӱр. Стилизованный химический реторттыҥ јуругы, шестернялар химический ле машиностроительный промышленностьтыҥ  отрасльдарын керелейт — каланыҥ ӧзӱминиҥ тӧс промышленный ууламјылары. Аштыҥ мажактары јердиҥ тӱжӱмин керелейт, каланыҥ химический предприятиелеринде эдилген минерал удобрениелерди тузаланарыла тудуш.
Тузаланган ӧҥдӧр база башка учурлу. Кызыл — јалтанбас, державность, мак, тӧрӧли учун тӧгӱлген кан, энергия,кӱч. Кара — ташкӧмӱрди керелейт, областьтыҥ байлыгыныҥ тӧс јери Кӧмӱр кала. Сары (алтын) — байлыктыҥ, килеҥкейдиҥ, јалакайдыҥ, турумкайдыҥ, бӧкӧниҥ кереези.
Маанызы
Тӧрт толукту эки катту бӧс тууразы ла сыны 2:3, воспроизводящее фигуры из герба города Кӧмур каланыҥ кебеделиниҥ ӧҥдӧрине тӱҥей кызыл, кара, сары ла ак.
Эмблема
Кӧмӱр каланыҥ эмблемазы 2004 јылда јӧптӧлгӧн. Бу эмблема кузнецкий кӧмӱрди озо тапкан Михайло Волковко учурлалган кереестиҥ јуругы, 1968 јылда Кӧмӱрде рудниктиҥ 50 јылдыгына учурлаган байрамда XVIII чакта сибирде руда табаачы кижиниҥ тепсеҥинде тургузылган. Волковтыҥ скульптура постаменти кайа эдип стилизовать эткен, кийни јанында ӱчтолык кӧмӱр терриконды керелеген. Ӱчтолык эки ӧҥдӱ — кара (ӱчтолыктыҥ алды, сол јаны) ла јажыл. Ӱчтолыкта диагональла сол јанынаҥ «Кӧмӱр» деп бичилген. Ӱчтолыктыҥ кара јанында каланыҥ тӧзӧлгӧн јылы — «1918».
Куран айдыҥ 22 кӱни
Куран айдыҥ 22 кӱни (22 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 234 кӱни (високосный јылда 235 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 131 кӱн арткан.
Кӧмӱр
Экономиказы
2013 јылда Кӧмӱр кала «Бизнесте эҥ артык 30 кала» («30 лучших городов для бизнеса») деп рейтингте 8-чи јерде турат, Forbes деп орустап чыккан журнал бичийт.
Куран айдыҥ 22 кӱни
Куран айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӧмӱр
Экономиказы
2017 јылда Кӧмӱр каланыҥ коштой Лесная Поляна деп спутник-кала Россияда комплексный ӧзӱмниҥ тадама проекти деп адалган.
Куран айдыҥ 22 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кӧмӱр
Экономиказы
Кӧмӱр калада јакшы конкурентность, бу айалга инвесторлорго јарамыкту болот: бойыныҥ акча-манадын, материал ла интелектуал ресурстарын эптӱ тузаланары. Калада инвестиционный политиканыҥ амадузы инвестицияларды Кӧмӱрдиҥ экономиказына, предприятиелерине салары, производствоныҥ модернизациязына, товарлар ла услугаларга, калыктыҥ доходторын, каланыҥ бюджедин кӧптӧдӧргӧ. Инвестиционный политиканыҥ ла Кузбассттыҥ предпринимательствозыныҥ департаменти инвестицияларды каланыҥ экономиказыныҥ кирелте тӧс экелер айалга деп чотойт, тӧс фондторды јаҥыртары, иштенер айалгаларды оҥдолторы, товарлардыҥ чыҥдыйын кӧдӱрери
Каланыҥ администрациязыныҥ тӧс амадузы: инвестиционный климатка јарамыкту айалга тӧзӧӧри, инвесторлор ло башкару, надзорный организациялар, бӱдӱрер јаҥ, федерал јаҥла колбуда иштеери. Кӧмӱр калада јаан орус компаниялардыҥ штаб-квартиралары бар: «Кузбассразрезуголь», «Кузбасская топливная компания», «Сибирский цемент», «Сибирский деловой союз», «Промстрой», «Кемеровогражданстрой», «РегионМарт».
Калада 2 регионал банк бар:
Экономиканыҥ структуразы
Кӧмӱр каланыҥ экономиказыныҥ структуразында сфера услуг јаан јерде, ол общественный сектор (ӱредӱлик, эмчилик, госбашкару). Бого коштой обрабатывающий производстволор јакшы кеминде, бу тоодо курсак промышленность, химический промышленность, кокстыҥ производствозы.
Эл-јонныҥ кирелтези
Кӧмӱр калада јаан ла кичинек организациялардыҥ ишмекчилериниҥ ортоайлык номинал ишјалы:
Јондык транспорт
Кӧмӱрдиҥ транспортный ээлеминде 72 автобусный маршрут (ол тоодо 8 — сезонный), 63 — пригородный (ол тоодо 35 — сезонный), 29 — таксомоторный маршруттар, 5 — трамвайный ла 8 троллейбусный маршрут.
Кӱнӱҥ сайын калада 686 транспортный единица иштейт, ол тоодо:
Јондык транспортто билеттиҥ баазы — 30 салковой наличный акчала, 25 салковой безналичныйла тӧлӧзӧ (2022 јылда тулаан айдыҥ 1 кӱнинде). Кӧмӱрдиҥ трамвайларында пассажиропоток кӧптӧдӧргӧ тӧлӧмир јок Wi-Fi иштейт.
Темирјол транспорт
Калада трамвайлар јӱрет. Кӧмӱрде Кӱнбадыш-Сибирский темирјолдыҥ станциязы бар. Мында каланыҥ тӧс темирјол вокзалы бар.
Кейде транспорт
Кӧмӱр каланаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде 2,5 километр киреде Кӧмӱрдиҥ аэропорты, бир взлётно-посадочный полосалу, искусственный покрытиелӱ узуны 3200 метр. Аэропорт орус лётчик-космонавт Алексей Леоновтыҥ адыла адалган, оныҥ тазыл-тамыры Кузбасстаҥ. Аэропортко јетире эки автобусный маршрут — 101 ле 126.
Кӧӧлик транспорт
2006 јылда ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱниинде Кӧмӱр калада эксплуатацияга Кузнецкий кӱр кирген — Сибирде эҥ јалбак кӱрлердиҥ бирӱзи (40,5 м), Коммунальный деп эски кӱрдиҥ ордына. Оныҥ узуны 634 м. Оны 1990 јылдыҥ кӱзинде тудуп баштаган болгон, је оноҥ токтоп калган. 2005 јылдыҥ кӱчӱрген айында кӱрди ойтодоҥ тудуп баштаган, эки јылга тударга сананган кӱрди 11 ле айга бӱдӱрген. Оноҥ ӧскӧ, Кӧмӱрде Том сууны кечире экинчи кӱр бар — Кузбасский. Ол ажыра федерал трасса одӱп јат. Келер ӧйдӧ каланыҥ Кӱнбадыш јанында ӱчинчи кӱр тудулары темдектелет, бу кӱр каланыҥ магистральдарын когызадып, Кемеровский кольцевой кӧӧлик јолыла биригер.
Кӧмӱрдиҥ тӧс аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар: Кӧмӱрдиҥ Заводский аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар — Сибяряк-Гвардеецтердиҥ оромында, Автозаводской ло Камышинский оромдордо.
Кӧмӱр калада јондык транспортко бойыныҥ алдынаҥ јӱрер јолдор темдектелген Ленинниҥ проспектинеҥ ала Соборный ором ло Строительдердиҥ бульварына јетире. Онойдо ок велојолдор бар — олордыҥ узуны сол јараттаҥ оҥ јарат јаар база велојолдор тудар деп пландар бар. 2015 јылда калада Советский проспектте Октябрьский проспекттиҥ бажынаҥ Красный оромго јетире реверсивный движение ачылган.
Кӧмӱр калада бастыра светофор стойкалар јаркынду-кыскылтым ӧҥдӱ, јолдордо јеткер болбозын деп амадулу мындый јаркынду ӧҥлӧ будулган. Светофорный стойкалардаҥ ӧскӧ, калада јолдо јеткер болбозын деп јондык транспорты база табынча мындый ӧҥдӱ болуп барат.
Эмчилик
Калада бюджетный ла таҥынаҥ эмчилик учреждениелер бар:
Газеттер ле журналдар
СМИ-ниҥ рейтингинде Россияныҥ 75 јаан калаларыныҥ ортозында  Кӧмӱр 44-чи јерде (неделе сайын чыгар  общественно-политический печатный СМИ-ниҥ (378 650 экземпляр) тиражтары аайынча),  «доступность негосударственных СМИ» — 44-чи јерде. Лидерлердиҥ ортодо бизнес керегинде федерал журнал «СТАНДАРТ КАЧЕСТВА» темдектелет (2005 јылдаҥ ала).
Спорт
285 муҥнаҥ артык кижи Кӧмӱр калада физкультура ла спортто туружат, каланыҥ кажы ла экинчи кижизи. Јылдыҥ ла калада муҥнаҥ артык маргаан ӧткӱрилет, ол тоодо: 20-неҥ артык всероссийский маргаандар; 25-теҥ артык маргаандар Сибирский федеральный округтыҥ; 65-теҥ артык областной маргааандар; 690-наҥ артык каланыҥ ла аймактыҥ маргаандары.
Маргаандарда 90 муҥнаҥ артык улус туружат. Калада спорттыҥ 81 бӱдӱми, ол тоодо 21 бӱдӱм олимпий программала. Кӧмӱрде спорттыҥ бӱдӱмдериле 54 федерация иштейт. Спортинвентарьдыҥ 40 пункты иштейт, 5 стадиондо тӧлӧп тудунар, 30 клубта тӧлӧбӧй тудунар инвентарь.
Кӧмӱр калада : Спортивный тӧс јерде 11 спортивный зал: трибуналарлу универсал спортивный зал 1300 јерлӱ:
Калада спортивный клубтар:
Микеланджело
Микела́нджело Буонарро́ти, толо ады Микела́нджело ди Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (онойдо ок Микельанджело) ; Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; (тулаан айдыҥ 6 кӱнинде 1475 јылда, Капрезеде, Флорентий республикада — кочкор айдыҥ 18 кӱнинде 1564 јылда, Римде) — итальян Возрождениениҥ јурукчызы, XV — XVI чактардыҥ философы, ӱлгерчизи, скульпторы, архитекторы, айлаткыш кӧгӱстӱ кижизи. Возрождение эпоханыҥ ла јурукта эрте-барокконыҥ јарлу деген узы. Јайаандык иштери Микеланджело-ус тирӱ ле тушта Возрождение кеендикте ӱстӱги бажы деп баалалган. .
Биографиязы
Микеланджело 89 јаш јажаган, бӱдӱн эпоха, Бийик Возрождениенеҥ ала Контрреформацияныҥ башталганына јетире. Бу ӧйгӧ он ӱч римский папалар солынган  — Микеланджело олордыҥ тогузына иш-заказ бӱдӱрген. Оныҥ јӱрӱми ле јайаандык ижи керегинде кӧп документтер арткан — ол ӧйдиҥ улузыныҥ јурукчы керегинде бичигени, Микеланджелоныҥ бойыныҥ самаралары, договорлор, оныҥ бойыныҥ (личные) ла профессионал бичимелдери. Микеланджело онойдо ок кӱнбадышевропей кеендиктиҥ баштапкызы болгон, оныҥ биографиязы тирӱ ле тужында бичилген.
Санкт-Петербург
Санкт-Петербург — Россия тергееде федерал учурлу, Тӱндӱк-Кӱнбадыш федерал округта кала. Кала 1914 јылда куран айдыҥ 31 кӱнинеҥ ала 1924 јылда чаган айдыҥ 26 кӱнине јетире «Санкт-Петербу́рг» деп атту болгон Петрогра́д, 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинеҥ ала 1991 јылдыҥ сыгын айыныҥ 6 кӱнине јетире  — Ленингра́д болгон, тегин куучында — Питер дежетен, кыскарта — СПб. Эл-јоныныҥ тоозыла Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортодо экинчи јерде. 1703 јылда кандык айдыҥ 27 кӱнинде Пётр I каан тӧзӧгӧн. 1714—1728 ла 1732—1918 јј. — Россия тергеениҥ тӧс калазы. Кала Финский заливтиҥ јанында Нева сууныҥ јарадында турат. Ленинградский областьла кыйулажат, онойдо ок Финляндияла, Эстонияла талай-кыйуларлу.
Питер ӱч революцияныҥ тӧс јери болгон: 1905—1907 јылдыҥ Революциязы, Февральский революция ла 1917 јылдыҥ Октябрьский революциязы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тужында 1941—1944 јылдарда Ленинград 872 кӱн блокадада болгон, миллионго јуук кижи божогон. 1945 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Ленинградка герой-кала деп нере берилген. 2018 јылдаҥ ала Санкт-Петербургла кожо ӱч кала «Јуучыл мактыҥ калалары» деп атту: Кронштадт, Колпино, Ломоносов.
Этимологиязы
Апостол агару Пётрдыҥ адыла адаган да болзо, табынча Петр I каанныҥ адыла бодоштырылган. Кала Российский империяныҥ табылганыныҥ тӱӱкилик ле культуралык кереези, Россия эмдиги тӱӱкиде европейский улу держава. XVIII чактыҥ бажында каланыҥ ады Сан(к)т-Питер-Бурх деп бичилген. Кала тудуларда адын канайда бичилери керегинде јӧп тургузылбаган, је Петр I каанныҥ самаралары ла «Ведомости» деп окылу газетте кала «Сан(к)т-Питер-Бурх» деп голландский вариантла бичилген (Sankt Pieter Burch — «Город Святого Петра»). «Санкт-Петербург» деп баштапкы катап «Ведомости» газетте 1724 јылда бичилген. Баштапкы телекейлик јуу тушта Санкт-Петербургты 1914 јылдыҥ куран айында (на волне антигерманских настроений) Николай II каан каланыҥ адын Петроград деп солыган. 1917 јылда Николай II каан јаҥнаҥ мойноп ийген, јаҥ большевиктерге кӧчкӧн. Граждан јууныҥ ӧйинде јарманныҥ фронты јуук болгон учун В. И. Ленинниҥ башкарузы Москвага кӧчкӧн, 1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 5 кӱнинде кала тӧс кала деп статусын Санкт-Петербург јылыйткан. 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинде, В. И. Ленин божогон кийнинде, СССР-дыҥ Советтердиҥ Весоюзный II съезди Петросоветтиҥ сурагыла Петроградты Ленинграддеп адаган.
Гидрографиязы
Санкт-Петербургтыҥ суулары ла каналдарыныҥ узуны јаба 282 км, олордыҥ ӱстиниҥ площади каланыҥ текши јериниҥ 7 % болот. Кала тӧзӧлгӧнинеҥ ала оныҥ гидрологиязы тыҥ кубулган. Јабыс састу јерде тудулган учун кургадарга кӧп каналдар, буунтылар эдерге келишкен. Казылган тобракла јараттарын кӧдӱрген. XIX чактыҥ учында Неваныҥ дельтазында 48 суу ла канал, 101 ортллык болгон. Кала јаанап кӧдӱрилген сайын кӧп суу-каналдар киртип, тайызап кӧмӱлген. XX чакта кӧмӱлген суулар ла каналдар кӧптӧп, ортолыктардыҥ тоозы 42-ге тӱшкен. Тӧс суу магистрали каланыҥ: Нева суу, ол Финский заливте Невский губала Балтийский талайга барып кирет. Дельтаныҥ јаан ла деген јеҥдери: Јаан Нева ла Кичӱ Нева, Јаан Невка ла Кичӱ Невка, Орто Невка ла Кичӱ Невка, Фонтанка, Мойка (суу), Екатерингофка, Крестовка (Орто Невканыҥ кош суузы), Карповка (Неваныҥ јеҥи), Ждановка (суу), Смоленка (суу), Пряжка (суу), Кронверкский пролив; каналдар: Морской канал, Обводный канал, Грибоедовтыҥ каналы ла о.ӧ. Неваныҥ дельтазында јаан деген ортолыктар: Васильевский, Петроградский, Крестовский ле Декабристтердиҥ ортолыгы. Финский заливте јаан ортолык: Котлин. Калада суу-каналдарды кечире 800 кӱр (предприятиелердиҥ кӱрлерин чотобозо), ол тоодо јойу кечер 218 кӱр ле 22 ачылып јабылар кӱр. Ол тоодо Кронштадтта — беш, Пушкин калада — 54, Петергофто — 51, Павловскта — 16, Ломоносов калада — 7 кӱр. Эҥ ле узун кӱр: Јаан Обуховский (вантовый) кӱр (2824 м), эҥ ле јалбак кӱр: Мойка сууда Чаҥкыр кӱр (Синий мост) (99,5 м).
Ӧзӱмдери
Калада ар-бӱткенниҥ корулу јети јери бар: ӱч тергеелик ар-бӱткен заказник («Юнтоловский заказник», «Гладышевский заказник», «Северное побережье Невской губы») ла тӧрт ар-бӱткендик кереес («Дудергофские высоты», «Комаровский берег», «Стрельнинский берег», «Сергиевка (јурт)»). Санкт-Петербургтыҥ Тӧс ӱлекеринде база беш заказник ле эки ар-бӱткендик кереес јазаар јери бар.
Санкт-Петербург — Россияныҥ экономикалык, билим ле культуралык тӧс јери, јаан транспортный узел болуп јат. Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик тӧс јери ле ондо кереестер ле комплекстер Россияда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ тоозына кирет (список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО) ; олор туризмниҥ јаан учурлу тӧс јери. Эҥ ле јарлу, јаан тӱӱкилик учурлузы: Государстволык Эрмитаж, Кунсткамера, Мариинский театр, Российский национал библиотека, Государстволык Русский музей, Петропавловский шибее, Исаакиевский собор, Невский проспект. 2019 јылда Санкт-Петербургка 10,4 миллион турист келип јӱрген.
Этимологиязы
Санкт-Петербург (Агару Петрдыҥ калазы), эҥ ле озо каланы тӧзӧгӧнинеҥ 1703 јылда кӱӱк айдыҥ 27 кӱнинеҥ ала 1914 јылда куран айдыҥ 31 кӱнине јетире каланыҥ ады Нидерланд тилле Sankt Pieter Burch, (Сан(к)тпитербурхъ) болгон; Апостол Пётрга учурлай, Петр I каанныҥ байаназы-коручылы (небесный покровитель). Бажында ла Койон ортолыкта (Заячий остров), 1703 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ ортозында тӧзӧлгӧн Петропавловский шибее онойдо адалган, је удабай бу ат шибеенеҥ бастыра ортолыкка јайылган. Каланыҥ ады керегинде окылу акт јок болгон учун, Петр каанды айландыра иностранец-болушчылар ӧскӧ тилдӱ: немец, швед, нидерланд (голланд), англий тилдерле (онойдо ок императордыҥ орус болушчылары база ол тилдерди тузаланган учун), XVIII чактыҥ баштапкы тӧрт јарымында бичимелдерде каланыҥ ады јӱзӱн-башка берилген (30-таҥ артык вариант). Каланыҥ адыныҥ бастыра компоненттери: Санкт, Сант ла Сан; Питер ле Петер (кезикте энчилеечи кубулткышта:Питере, Петере); бург, бурк ла бурх. Топоним бойы бир де, эки де, ӱч те сӧс эдип бичилетен. Онойдо, Петр I каанныҥ самара бичигенинде мындый варианттар туштайт: Санктъпетерсъбурк (20.VII.1703), Сантпитербурх (20.IX.1703), Питербурх (17.V.1706), Санктпетерзбурк (20.XI.1710), Санкт-Питер-Бург (28.IV. 1714), Санктъ Питербурх (13.1.1720). «Санкт-Петербургские ведомости» деп газетте каланыҥ ады мындый варианттарла туштайт: Санктпитербурх (XII. 1703), Сантъпитербург (I.1704), Санктпитерзбурк ла Санктъпетерзбурк (V, VI.1711), је кӧп сабада — Санктъпитербурх, јӱк ле 1724 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ ала «Ведомости» -Питер-диҥ ордына -Петер деп бичип баштайт. Мыны кӧргӧндӧ, каланыҥ эмдиги улай ла тузаланып турган кыска неофициальный ады «Питер», туку 1724 јылдаҥ келген. Петр I каан божогон кийнинде, су-немец формала бичилгени «Санкт-Петербург» 1914 јылга јетире болгон. Неофициал тилле каланы Петербург дежетен, просторечиеде — Питер.
Кудай јаҥы
Социологиялык шиҥжӱ аайынча Санкт-Петербургтыҥ улузыныҥ тал ортоноҥ кӧби кудайга бӱдет (ВЦИОМ-ныҥ јетиргениле 2002 јылда 67 %). Православныйлар кӧп сабазы (57 %) болгон, экинчи јерде мусульмандар, оноҥ протестанттар ла католиктер. Ӧскӧ кудай јаҥнаҥ буддисттер ле о.ӧ. Калада бастыра јаба 268 община конфессиялар ла религиозный биригӱлер: орус православный серикпелер (131 биригӱ), Пятидесятниктер, Христиан евангельский јаҥ (23), Россияда Евангелическо-Лютеранский серикпе (19), Евангельский христиан-баптисттер (13), старообрядческий, Римско-Католический серикпелер, Армян Апостольский серикпе, адвентисттердиҥ, иудейлердиҥ, буддийлердиҥ, мусульмандардыҥ, бахайлардыҥ.
Экономиказы
Санкт-Петербург — Россия Федерацияныҥ јаан учурлу экономикалык тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Каланыҥ Валовый региональный продукты (ВРП) 2015 јылда Росстаттыҥ статистиказы аайынча 3,024 трлн салкой болгон (2013 јылда — 2,491 трлн салковой). Экономиканыҥ тӧс бӱдӱмдери (ВРП 2014 јылда) : Россияда каланыҥ регионал финансовый рынкогы кемиле экинчи јерде турат. Мында Санкт-Петербургский валютный биржа, товарный биржа «Санкт-Петербург», Фондовый биржа Санкт-Петербург, Санкт-Петербургский международный товарно-сырьевой биржа иштейт. Калада 31 банк (јаан дегендери: ВТБ, «Россия (банк)», «Санкт-Петербург (банк)», «Таврический (банк)», Балтинвестбанк) ла ӧскӧ региондордыҥ банктарыныҥ 100-теҥ артык представительстволоры Mercer бичигениле, 2017 јылда Санкт-Петербург калаларда јӱрӱмниҥ чыҥдыйыныҥ телекейлик рейтингинде 231 јердиҥ ортозында 176-чы јерде.
Промышленность
Промышленный предприятиелерде ишмекчилердиҥ тоозы статистика аайынча 2018 јылда 346,9 муҥ кижи (99,8 % 2017 јылда), промышленностьто ишчилердиҥ ортоайлык ишјалы — 65,4 муҥ салковой (109,7 % 2017 јылда).
Туризм
Туристический бизнес каланыҥ экономиказында јаан учурлу, Россия ла гран ары јаныныҥ айылчыларын уткууры, оныла колбулу сфера обслуживанияныҥ ӧзӱми база. Кала тӱӱкилик-культурный энчизиле бай, бу айалга туризмди калада экономиканыҥ тӧс отрасль эдер арга берет. Европаныҥ эҥ-ле кӧп туристтер јӱрер калаларыныҥ ортодо Санкт-Петербург 2012 јылдыҥ турулталарыла 10 јерде (2010 јылда — 7-чи јер) болгон.
2018 јылда Санкт-Петербургка 8,5 миллионго шыку турист келген (2017 јылда — 7,5 миллион), олордоҥ Россияныҥ туристтери — 5,5 миллион кижи, ӧскӧ ороондордоҥ — 4,9 миллион кижи. 2016 јылда 6,9 миллион турист (Тӱндӱк-кӱнбадыш федерал округтыҥ јериле ӧткӧн иностранный граждандардыҥ тоозы 2016 јылда 2847,2 муҥ кижи болгон кӧп сабазы Финляндия, Германия, США, Швеция ла Францияныҥ туристтери. Калада 260-наҥ артык јаан ла кичинек гостиницалар ла мини-отельдер, 27 муҥ кыптар (ол тоодо «Гранд Отель Европа» деп гостиница, «Астория», «Коринтия Санкт-Петербург», «Прибалтийский (гостиница)», «Пулковский (гостиница)», «Санкт-Петербург (гостиница)», «Москва (гостиница)», «Россия (гостиница, Санкт-Петербург)», «Октябрьский (гостиница)», «Азимут (гостиница»), пансиондор. Васильевский ортолыкта јаҥы Морской пассажирский порттыҥ терминалы ачыларда туризмге кыска ӧйгӧ јӱрер визовый режим эдилерде, кала Европаныҥ круизный туризминиҥ база бир тӧс јери боло берген. 2016 јылда тӱндӱк столицага 457 муҥ круизный турист келип јӱрген (209 судозаход).
Экономиказы
Санкт-Петербургтыҥ экономиказына 2012—2017 јј. 2,8 триллиона салковой кирген.
Темирјол
2001 јылда Санкт-Петербургта телекейде јаан Санкт-петербургский трамвайный сеть иштеген. Калганчы јылдарда кезем кыскарган. Калада онойдо ок Санкт-петербургский автобусный ла троллейбусный линиялар иштейт.
Экологиязы
Россия Федерацияныҥ экологиия ла ар-бӱткен ресурстардыҥ Министерствозыныҥ экологиялык рейтинги аайынча 2011 јылда Санкт-Петербург экинчи јерде болгон. Калада атмосфераныҥ кейиниҥ мониторингин ӧткӱрер 21 автоматикалык станция бар. Атмосферага јайылган кирлӱ кей 2009 јылда 625,3 муҥ тонна болгон. Бир кижиге бир јылда 135,9 кг, единиц площади — 434,5 т бир км²-ге. Бастыра каршулу кирдиҥ 91,9 % -тин транспорт берет. 2009 јылда бу айалга 1 % кӧптӧгӧн, стационар источниктердеҥ — 9,8 %.
Ӱредӱлик ле билим
2012 јылдыҥ дошкольный образованиезинде 1054 детсад ла ясли болгон. Олор бастырага јуук муниципалитеттиҥ балансында болгон. Калада 690 ортоӱредӱлик учреждение, ол тоодо 609 школ, олордыҥ 135 предметерди тереҥжиде ӱредер, 72 гимназия, 45 лицей, 21 эҥирги школ, 40 коррекционный школ, 8 школ-интернат, 19 спецшкола, 58 допобразованиениҥ учреждениелери, 48 баштамы ла орто профессионал образованиениҥ учреждениелери. Олордыҥ ортодо А. Я. Ваганованыҥ адыла адалган орус балеттиҥ Академиязы, М. П. Мусоргскийдиҥ адыла адалган Санкт-Петербургский музыкальный колледж, военный заведениелердеҥ Санкт-Петербургский суворовский јуучыл училище, Нахимовский военно-морской училище, Петр Великийдиҥ военно-космический кадетский корпусы, Морской кадет корпус ла о.ӧ. .
Санкт-Петербургта 56 государстволык ла 45 таҥынаҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелер иштейт, ол тоодо јарлу Санкт-Петербургский государственный университет, Санкт-Петербургский государственный архитектурно-строительный университет, академик И. П. Павловтыҥ адыла адалган Санкт-Петербургский государственный медицинский университет, Император Александр I адыла адалган Петербургский государственный университет путей сообщения, Санкт-Петербургский государственный морской технический университет, проф. М. А. Бонч-Бруевичтиҥ адыла адалган Санкт-Петербургский государственный университет телекоммуникаций, Санкт-Петербургский государственный политехнический университет, Санкт-Петербургский государственный технологический институт (технический университет), Санкт-Петербургский государственный электротехнический университет, Санкт-Петербургский государственный экономический университет, Санкт-Петербургский государственный горный институт, Санкт-Петербургский национальный исследовательский университет информационных технологий, механики и оптики, А. И. Герценниҥ адыла адалган Российский государственный педагогический университет, Санкт-Петербургский государственный лесотехнический университет, Санкт-Петербургский государственный институт кино и телевидения ла о.ӧ. Калада бир канча военный бийик ӱредӱлӱ заведениелер: А. Ф. Можайскийдиҥ адыла адалган Военно-космический академия, С. М. Кировтыҥ адыла адалган Военно-медицинская академия, Михайловский военный артиллерийский академия, Санкт-Петербургский военно-морской институт, Военный инженерно-технический университет, радиоэлектрониканыҥ Санкт-Петербургский высший военный училищези, Санкт-Петербургский институт ФСБ России ле о.ӧ. .
Музейлер
Санкт-Петербургта 200-теҥ артык музейлер ле олордыҥ филиалдары иштейт, ол тоодо Государственный Эрмитаж (ӱч миллионго шыку кеендик иштер ле телекейлик культураныҥ кереестери), Орус Государственный музей (орус кеендиктиҥ эҥ ле байлык музеи), Центральный военно-морской музей, Россияныҥ художествозыныҥ Академиязыныҥ музейи, городской скульптураныҥ Государственный музейи, Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкизиниҥ Государственный музейи, Петр Великийдиҥ антропология ла этнографияла музейи (Кунсткамера), «Рерихтердиҥ билезиниҥ музей-институды», дворцово-парковый музей-заповедниктер: Петергоф (дворцово-парковый ансамбль), Ораниенбаум (дворцово-парковый ансамбль), Царское Село (музей-заповедник), Павловск (музей-заповедник), Арт-центр «Пушкинская, 10», Эрарттыҥ эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ музейи, А. С. Пушкинниҥ Текшироссиялык музейи, Ленинградтыҥ обороназыныҥ ла блокадазыныҥ Государственный мемориальный музейи ле о.ӧ.; выставочный комплекс «Ленэкспо».
Транспорт
Санкт-Петербург — Россияныҥ тӱндӱк-кӱнбадыжында јаан деген транспортный узел, Москваныҥ кийнинеҥ ороондо экинчи јерде. Бого темирјолдор кирет, талай ла суу транспорт, кӧӧлик јолдор ло авиалиниялар. Каланы кечире: эки евразий транспортный коридор «Тӱндӱк — тӱштӱк» ла «Севсиб», паневропейский транспортный коридор № 9, европейский автомобильный маршрут E 18, Скандинавияны Россияныҥ ортозыла колбойт. 2010 јылда Санкт-Петербургта тартылган кош: темирјолло 101 миллион тонна, трубопроводныйла 85 миллион тонна, талайла 9 миллион тонна, кӧӧлик јолло (таҥынаҥ предпринимательство јокко) 4 миллион тонна, ичиндеги суу јолло 1,2 миллион тонна.
Кӧӧлик јолдор
Каланы айландыра кӧӧлик магистральдарды когызадарга транзит транспортко кольцевой кӧӧлик јол тудулган (КАД). Санкт-Петербургты ӧскӧ региондорло колбойтон тӧс трассалар (Финский заливтеҥ кӱнниҥ аайыла): Приморский шоссе, Выборгский шоссе (Санкт-Петербург), Приозерское шоссе, Рябовское шоссе, Мурманское шоссе, Петрозаводское шоссе, Московское шоссе (Санкт-Петербург), скоростная автомагистраль Автомагистраль Москва — Санкт-Петербург, Пулковское шоссе — Псков (автодорога), Таллинское шоссе, Петергофское шоссе. Санкт-Петербургтыҥ администрациязыныҥ Транспортной инфраструктураныҥ ӧзӱми аайынча комитединиҥ јетиргениле 2017 јылда сыгын айда каланыҥ ичбойында јолдорыныҥ 37 % коомой айалгада; 2020 јылга мындый једикпести 20 % астадар деп амадайдылар.
Туризм
2016 јылдыҥ јаҥар айында Санкт-Петербург туриндустрия аайынча World’s Leading Cultural City Destination деп номинацияла World Travel Awards деп сый алган (2016), «Туристическая столица мира».
Ӱредӱлик ле билим
Санкт-Петербург — Россияда јаан билим-ӱредӱлик тӧс јерлердиҥ бирӱзи, мында ороонныҥ 10 % билим потенциалы: бу 350 билим организация, ол тоодо 70 организация РФ-ныҥ Билим Академиязыныҥ ла о.ӧ. государстволык академиялар, ондо 170 муҥ билим сотрудниктер, ол тоодо 9 муҥ билимниҥ докторлоры, 26 муҥ билимниҥ кандидады. Россия Федерацияда кала билим-ӱредӱлик сферада улустыҥ тоозыла экинчи јерде. Мында Санкт-Петербургский билим тӧс јер (Санкт-Петербургский научный центр Российской академии наук), 60-наҥ артык академический институттар ла ӧскӧ билим-шиҥжӱ ӧткӱрер учреждениелер; кӧп тоолу Научно-исследовательский институттар. Каланыҥ тӱштӱк јанында Пулковская обсерватория иштейт (астрономическая обсерватория Российской Академии наук).
Темирјол
1955 јылдаҥ ала Петербургский метрополитен иштейт. 2019 јылдыҥ бажында Петербургский метрополитенде беш линияда 72 станция болгон, јети пересадочный узел, линиялардыҥ узуны 124,7 км.
Спорт
Калада профессионал клубтар:
Архитектуралык
1990 јылда Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик ортозы ла пригородто дворцово-парковый ансамбльдары Россияда ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик энчилериниҥ объекттериниҥ тоозына кийдирилген. Государствоныҥ корузында 8 муҥга шыку архитектураныҥ кереестери кирет. 2005 јылда Петербургская стратегия сохранения культурного наследия јӧптӧлгӧн. Каланыҥ Архитектуралык ансамбли оныҥ Улу бӱдӱмин кӧргӱзет, тӱс оромдор, элбек тепсеҥдер, садтар ла парктар, суулар ла кӧп тоолу каналдар, набережныйлар, кӱрлер, узорлу оградалар, монументал ла декоратив скульптуралар. XVIII—XX чактардыҥ Архитектурный ансамбльдары: Петропавловский крепость, Александро-Невский лавра, Смольный институт, Дворцовый тепсеҥде Зимний дворец, Адмиралтейство, Невский проспект, Васильевский ортолыктыҥ стрелказында Биржаныҥ туразы, Сенатский тепсеҥ Медный всадник, Петр I каанга кереес, Зодчий Россиниҥ оромы ла Островскийдиҥ тепсеҥи, Искусствоныҥ тепсеҥи, Исаакиевский тепсеҥ ле XX чакта табылган Площадь Восстания.
Петербургтыҥ тӱрген ӧзӱми кайкамчылу болгон, качан ӧскӧ калалар канча чактарга јаанаган. Пётр I каан каланы Венеция ла Амстердам чылап тударга амадаган: таш оромдордыҥ ордына каналдар, ло каналдарла улус јеҥил керептерлӱ јӱрер. Санкт-Петербургты тудар Генеральный планныҥ авторы (1716 јылда) итальян архитектор Доменико Трезиниболгон: јаҥы тӧс каланыҥ тӱс оромдоры, јалбак «прошпекттери» аҥылу болгон. Петр I каан бойы Невский проспект, Адмиралтейство, Петропавловский крепость тудулар јерлерди кӧстӧгӧн, кату градостроительный дисциплина тургускан. Бастыра тураларды таштаҥ тудар деп Јасак чыгарган (бу ла ӧйдӧ ороондо ӧскӧ калаларда тураларды таштаҥ тударга јаратпаган). Ол ӧйлӧрдӧ Петровский барокко деп стиль јайылган, бу стильле иштеген архитекторлор итальянецтер Д. Трезини, Дж. М. Фонтана, Н. Микетти, француз Жан-Батист Леблон, немцтер А. Шлютер, Г. Маттарнови, орус М. Земцов. Бу стильле туткан бир канча тура арткан: Петропавловский шибее ле Петропавловский собор, Петр I каанныҥ Јайгы ӧргӧӧзи, Кунсткамера, Он эки коллегияныҥ туразы, Меншиковтыҥ ӧргӧӧзи. XVIII чактыҥ ортозында Елизаветаныҥ бароккозы деп стиль кӧптӧгӧн: Ф. Б. Растрелли (Зимний дворец, Смольный монастырь, Јаан Петергофский ӧргӧӧ Петергофто, Јаан Екатерининский ӧргӧӧ Царский Селодо), Чевакинский Савва Иванович (Никольский морской собор).
Промышленность
Промышленностьтыҥ тӧзӧгӧзи болуп 700-теҥ артык јаан ла орто предприятиелер, онойдо ок 20 муҥ кичӱ предприятиелер иштейт. 2016 јылда аткарылган продукцияныҥ кеми 2340,5 миллиард салкой болгон, алдында јылга кӧрӧ 6,9 % кӧп. Аткарылган продукцияныҥ 30 %-ти транспортко, машиналар ла башка-башка бӱдӱмду оборудованиеге келижет, 15,7 % — курсак-тамак, суузындар, таҥкы, 5,7 % — металлургияныҥ эдимдери ле темирдеҥ эдилген продукция.
Театрлар, фестивальдар
Санкт-Петербургта 70-неҥ артык театр, ол тоодо Мариинский театр, Александринский театр, Михайловский театр, Г. А. Товстоноговтыҥ адыла адалган Јаан драма театр, Н. П. Акимовтыҥ адыла адалган комедияныҥ Санкт-Петербургский академический театры, Малый драматический театр (Европаныҥ театры), Ленсоветтиҥ адыла адалган Санкт-Петербургский академический театр, «Балтийский дом», имени В. Ф. Комиссаржевскаяныҥ адыла адалган Академический драматический театры, «Лицедеи» деп клоунаданыҥ театры, Санкт-Петербургский государственный цирк ле о.ӧ. 2011 јылда Санкт-Петербургта 1000-га јуук выставкалар, 120 премьера, 300-ке јуук фестиваль, олордыҥ ортодо: международный фестиваль балета «Мариинский», международный фестиваль искусств «Звёзды белых ночей», международный зимний фестиваль «Площадь Искусств», международный фестиваль балета «Dance Open», международный музыкальный фестиваль «Дворцы Санкт-Петербурга», международный фестиваль джаза «Свинг белой ночи», международный фестиваль искусств «От авангарда до наших дней», международный кинофестиваль «Фестиваль Фестивалей», международный фестиваль байкеров в Ольгино (исторический район), международный театральный фестиваль «Балтийский дом» , международный конкурс-фестиваль детско-юношеского творчества «Праздник детства».
Промышленность
Промышленностьтыҥ тӧзи: уур индустрия. Калада судостроительный предприятиелер база иштейт: «Адмиралтейские верфи» (Россия Федерацияныҥ Јуучыл-талайчы Флодыныҥ керептери, танкерлер, суу алдыныҥ кемелери), «Орто-Невский судостроительный завод» (катерлер, ВМФ-ныҥ тральщиктери), «Балтийский завод» (Морфлотко керептер, ледоколдор), «Тӱндӱк верфь» (ВМФ-ныҥ ла Морфлоттыҥ керептери). Машиностроениениҥ предприятиелери: «Компрессор (предприятие)» (компрессорный оборудование, нефтегазовый оборудование), «Ленинградский металлический завод» (паровой, газовый ла гидравлический турбиналар), «Электросила (завод)» (электромашиналар, генераторлор), завод «Электропульт», «Севкабель» (силовой кабельдер, медный прокаттар), «Кировский завод» (тракторлор, металлопродукцилар, сельскохозяйственный техника), «Арсенал (завод, Санкт-Петербург)» (космический спутниктер, артиллерийский установкалар, компрессорный станциялар), «Ижорский завод» (прокатный оборудование, специальный оборудование, атомный реакторлор), «Ленинец» (авиация ла јуу-јепселдиҥ оборудованиези, радиоэлектронный оборудование), «Светлана (компания)» (рентгеновский трубкалар, радиоэлектронный аппаратура, комплектующийлер), ЛОМО (оптический приборлор) ло о.ӧ. Транспортный машиностроение ӧзӱм алынган: «Вагонмаш» (пассажирский вагондор темирјолго ло метрополитенниҥ электровагондоры), Ford, Toyota, General Motors ло MAN компаниялар кӧӧлик заводтор, Россияда садылып турган кӧӧликтердиҥ 25 %-ти 2016 јылда 9 айдыҥ туркунына  чыгарылган. Јуу-јепсел чыгырар предприятиелер каланыҥ промышленный производствозында јаан кемдӱ. Калада кара ла ӧҥдӱ металлургия («Северсталь» компанияныҥ Ижорский трубный заводы) ла («Красный выборжец»), химический («ВМП-Нева»), јеҥил, полиграфический промышленность ӧзӱм алынган. Аш-курсак промышленностьтыҥ јаан предприятиелери: «Балтика (пивоваренный компания)» деп завод, алкоголь јок суузындар, минерал суулар, Heineken компанияныҥ пивзаводы, Степан Разинниҥ Пивоваренный заводы, Московский аймактыҥ хлебозаводы Fazer компанаяныҥ болот (хлебобулочный, мучнистый кондитерский эдимдер), Крупскаяныҥ фабриказы (конфет ле шоколад), эткомбинат «Парнас-М» (колбасный эдимдер, эттӱ консервалар ла полуфабрикаттар), «Кировтыҥ теермени» (крупа, кулур), сӱт комбинат «Петмол» (Danone), минерал сууныҥ заводы «Полюстрово», эткомбинаттар, кондитерский эдимдердиҥ предприятиези, балык продукция ла о.ӧ. .
Библиотекалар
Санкт-Петербургта 1100 библиотека (эҥ јаан дегени Российская национальная библиотека (Публичная), Библиотека Российской академии наук, Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина); 50-неҥ артык культурно-досуговый учреждение; 50-неҥ артык кинотеатрлар.
Эл-јон
2010 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжы аайынча Санкт-Петербургта 200-теҥ артык ук-калыктар (национальность ло народность) јуртайт: орустар — 3 миллион 909 муҥ кижи (бойыныҥ угын айткан бастыра улустыҥ 92,5 %), украиндер — 64 муҥ кижи (1,52 %), белорустар — 38 муҥ кижи (0,9 %), татарлар — 31 муҥ кижи (0,73 %), еврейлер — 24 муҥ кижи (0,57 %), узбектер — 20,3 муҥ кижи (0,48 %), армяндар — 20 муҥ кижи (0,47 %), азербайджандар — 17,7 муҥ кижи (0,36 %), таджиктер — 12,1 муҥ кижи (0,29 %), грузиндер — 8,3 муҥ кижи (0,2 %), молдавандар — 7,2 муҥ кижи (0,17 %), казахтар — 3,4 муҥ кижи (0,08 %), финндер— 2,6 муҥ кижи (0,06 %). Кадада 15 јаштаҥ ӧрӧ улустыҥ 31,7%-ти бийик ле јетире божотпогон бийик ӱредӱлӱ 26,7 % — орто специал ӱредӱ, 13,8 % — орто текши ӱредӱлӱ, 2287 кижи (0,06 %) — бичик билбес. 2017 јылдыҥ кӱӱк айында ишјоктордыҥ тоозы иштӱ улуска кӧрӧ 1,6 % болгон. Орто номинал ишјал, 2017 јылдыҥ кандык айында 53 272 салкой болгон (2016 јылдыҥ кандык айына кӧрӧ 112,2 %). Прожиточный минимум 2017 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱнинде 10 605,7 салковой болгон.
Кӱӱ
1981 јылдаҥ ала 1990-чы јылдардыҥ бажына јетире Ленинградта Ленинградский рок-клуб иштеген, калада рок-коллективтердиҥ легализациязы башталган. Клубтарды тӧзӧӧринде «Пикник (группа)», «Аквариум (группа)», «Зоопарк (группа)», «Мифы (группа)» деп группалар турушкан, кийнинде дезе «АукцЫон», «Кино (группа)», «Алиса (группа)», «Поп-механика», «ДДТ (группа)», «Ноль (группа)» ло о.ӧ. . Эмди калада клуб-музей Виктора Цоя, «Камчатка (котельная)», Богословское кладбищеге Цойдыҥ мӧҥкӱзине кӧп улус келет.
Этимологиязы
1991 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12 кӱнинде ӧткӱрилген опрос аайынча турушкан улустыҥ 54,86 % каланыҥ озогы адын ойто јандырзын деген. РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча (1991 јылда сыгын айдыҥ 6 кӱнинде № 1643-I) каланы ойто Санкт-Петербург деп адаган.
Эмчилик
Калада 106 амбулаторно-поликлинический учреждение, 33 стоматологический поликлиника, башка профильдӱ 44 диспансер, 83 эмдеер стационар учреждение, 24 больница, 57 станция скорой помощи. Олор ортодо С. М. Кировтыҥ адыла адалган Военно-медицинский академия, Александровская больница (Санкт-Петербург), јуучыл ветерандарга госпиталь, каланыҥ психиатрический больницалары: П. П. Кащенконыҥ адыла адалган психиатрический больница, Агару Николай Чудотворецтиҥ психиатрический больницазы № 1, С. П. Боткинниҥ адыла адалган Клинический инфекционный больница, грипптиҥ НИИ-зи, Д. О. Оттыҥ адыла адалган Российский НИИ акушерства и гинекологии, Раухфустыҥ адыла адалган балдардыҥ эмчилиги, Н. Ф. Филатовтыҥ адыла адалган балдардыҥ клиникалык № 5 эмчилиги ле о.ӧ. 2005 јылдаҥ ала эмчиликтиҥ калада системазын јаҥыртары јанынаҥ национальный приоритетный проект «Здоровье» башталган,.
Физико-географиялык темдектери
Кала Российский Федерацияныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Приневская низинада турат. Тӧс јердиҥ координаттары: 59.95°N, 30.31667°W. Кала Нева сууны јараттай, Невская губада, Финский залив ле Невский дельтаныҥ кӧп тоолу ортолыктарында турат, ол тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар 90 км чӧйилген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ каланыҥ бийиги: ортозы: 1—5 м, тӱндӱк: 5—30 м, тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыш: 5—22 м. Калада эҥ бийик јер: Дудергофские высоты, Красное Селоныҥ јанында 176 м. Каланыҥ јеринде Кронштадтский футшток, нулевая отметка, бийиги ле тереҥиниҥ Балтийский система отсчёта, бир канча тергеелерде Нивелирный сетьтиҥ исходный пункты болот. XX-чакта каланы кечире јаткан Пулковский обсерватория ажыра ӧткӧн Нулевой меридиан Российский империяныҥ карталарында географический долготаныҥ точка отсчетазы болгон.
Суу транспорт
Каланыҥ ичинде Санкт-Петербург деп јаан порт бар, ого беш бассейн кирет (Восточный, Барочный, Пассажирский, рейд Лесного мола ла Угольный Гавань); ого коштой Василеостровский грузовой порт, Кронштадтский порт, порт Ломоносов. Бу порттор ажыра мындый кош аткарылат: нефтепродукт, металл, агаш груз, контейнерлер, кӧмӱр, руда, химический кош, металлолом. Јаан порттыҥ грузообороды 2010 јылдыҥ баштапкы јарымында 26,35 млн тонна (2009 јылга кӧрӧ 6,4 %-ке кӧп). Бу порт талайла Морской канал (Санкт-Петербург) ажыра колболгон, узуны 27 миль, керептер кирер јолы јыл айландыра ачык. Васильевский ортолыктыҥ кӱнбадыш учында морской пассажирский терминал иштейт, ого круизный лайнерлер ле паромдор келет.
Кызылјар
Кала Россияныҥ ортозында, Энесай сууныҥ эки јарадында, Кӱнбадыш-Сибир равнина ла Ортосибир плоскогорье ле Саянныҥ сындары  бириккенинде, Кӱнчышыш Саянныҥ эдегинде кызыкта турат.
Тӱӱкизи
Кызылјар ӧзӧк — јуртаарга эптӱ јер; јебрен улустыҥ јуртыныҥ орды мында XIX чакта табылган, палеолит эпохага келишкен (35 муҥ јыл кайра). Оноҥ до эрте ӧйдиҥ стоянкалары бар. Јебренде мында кет тилдӱ калык јаткан, ассан тилдӱлер, кот тилдӱлер, калмажтар, XVIII чакта олор јоголгон. Кийнинде, Энесай ла Кача сууныҥ ортозында аринцы ла качинцы калыктар јаткан. Олордыҥ јурты «Кызыл-яр-Тура» деп адалган «город красного берега». Бу јерде кийнинде Кызылјар кала тудулган, орустар 1608 јылда ол јерди билетен. Бу ла јылда Кетский острогтыҥ казактары, енисейский остяктар Урнук ла Намакка баштадып, аринский князь Тюльканыҥ јерине келип, оны «Тюлькинский землица» дежип, бого Красноярский острогты туткан, аралар качиндерле, енисейский киргизтерле јӧмӧжип, узак ӧйгӧ оруска калан тӧлӧбӧгӧн. Олор улай ла табару эдип турарда, казактар Енисейский воеводанаҥ болуш сураган. Дубенский ӱч јӱс казакты баштап, 1627 јылдыҥ учында Красноярский острогты туткан,. 1690 јылда Красноярский острог каланыҥ статусын алган.
Эл-јоныныҥ тоозы — кижи, Красноярский агломерацияда 1,5 миллионноҥ кӧп улус јуртайт.
1628 јылда тӧзӧлгӧн, озогы калалардыҥ јаан дегени болуп јат, Сибирде текши јери 100 квадрат километрдеҥ кӧп калалардыҥ бирӱзи. Сибирде алтын казып јӱткӱген («Золотая лихорадка в Сибири») тушта узак ӧйгӧ којойымдардыҥ ӧзӱм алынган Сибирде тӧс јери болгон. Россияда эҥ ле кӱнчыгыш миллионер кала болуп јат.
Тӱӱкизи
Красноярскта кӧп сабазы служилые люди ле олордыҥ билелери јаткан. 1733—1734 јылдарда Красноярскта Витус Беринг экспедицияга белетенип јаткан. 1734—1743 јылдарда калада немецкий јорыкчы ла билимчи Иоганн Георг Гмелин јаткан, ол тургун улустыҥ кылык јаҥы ла јаткан јадыны керегинде бичиген.
Физико-географиялык темдектери
Энесайдыҥ сол јарадында каланыҥ 742 муҥ 342 кижизи јуртайт, оҥ јарадында — 445 муҥ 429 кижи.
Промышленность
1943 јылдыҥ тулаан айдыҥ 23 кӱнинде Красцветмет предприятие норильский шламнаҥ платина ла палладий аффинировать эткен. 1945 јылда заводто промышленный масштабла благородный металлдарды (платина группа, алтын ла мӧҥӱн) кӧптӧдӧ чыгарып баштаган. 1946 јылда платинаныҥ баштапкы слитокторы, 1947 јылда — палладийдиҥ слитокторы эдилген.
Эмчилик
Эмдиги ӧйдӧ мында эмчиликте билим-шиҥжӱ ишти Научно-исследовательский институт медицинских проблем Севера СО РА ӧткӱрип јат ; оору улуска болуш јетирет, онойдо ок:
Библиотекалар
Калада мындый библиотекалар иштейт:
Билим
Калада Красноярский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук иштейт. Красноярскта Сибирский федеральный университет ачылган, мында Красноярский государственный университет], Красноярский государственный технический университет, Красноярская государственная архитектурно-строительная академия, Государственный университет цветных металлов и золота ла Красноярский государственный торгово-экономический институт бери киргилейт. Научно-исследовательские учреждения Сибирского отделения Российской Академии наук в Красноярском научном центре СО РАН: Ӧскӧ ведомстволордыҥ билим-шиҥжӱ учреждениелери:
Театр ла концертный залдар
Кызылјар каланыҥ театрлары
Архитектуралык
1990-чы јылдарда каланыҥ тӱӱкилик ортозы план јокко анаар ла туралар тутканынаҥ улам тыҥ солынган.
Новосибирск
Бу кала Новосибирский агломерацияныҥ тӧс јери. Сибирдиҥ јаан деген деловой, культуралык, транспортло, ӱредӱлик ле билим, саду јанынаҥ тӧс јери.
Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Указы аайынча 2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде калага «Город трудовой доблести» деп ат адалган.
Каланыҥ јааны (мэр) мында јаткан эл-јонныҥ текши ӱнберижиле тудулат. 2014 јылдаҥ кандык айыныҥ 23 кӱнинеҥ ала бу јамыда Локоть Анатолий Евгеньевич турат (КПРФ).
Кызылјар
Промышленность
Калада Россия ичинде јаан мусороперерабатывающий заводтордыҥ бирӱзи тудулган, муҥдар тоолу тонна сӱрее-чӧп (бытовой мусор) (бир конокко) јоголтор завод тудулган. Онойдо ок мусоросортировочный комплекстер бар.
Кызылјар — Россияда промышленности јакшы ӧҥжиген јер. Мында 17 муҥнаҥ артык предприятие, организация ла учреждение. Баш отрасльдар: космический промышленность, цветной металлургия, машиностроение, деревообработка, транспорт, химический, пищевой, розничный ла оптовый торговля, услугалар. Кызылјарда Сибир федерал округта ФГУП «Ростехинвентаризация — Федеральное БТИ» представительствозы бар.
Архитектуралык
Красноярсктыҥ оромдоры тӱс, јердиҥ тӧрт јанына келиштире салынган. Широтный оромдор Энесайды кууй барган. Меридиональный оромдор тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар, Энесайдаҥ Покровский кыр јаар ууланган.
Физико-географиялык темдектери
Кызылјар — Орто ло Кӱнчыгыш Сибирде јаан культуралык ла экономикалык тӧс јер, Красноярский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери. Кала Энесай сууныҥ эки јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 287 метрге бийик. Кӱнчыгыш Сибир ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ эҥ јаан калазы болуп јат. Кала турган јаан Энесай суу Сибирди кӱнчыгыш ла кӱнбадыш јанына бӧлийт. Онойдо тал ортозынаҥ кала бойы база бӧлинген, Саянныҥ туузы калага тептире тӱшкен. Экономический географтар Кызылјарды Кӱнчыгыш Сибирде деп чотойт, Кӱнчыгыш-Сибирдиҥ экономикалык аймагына келиштирет.
Новосибирск
Новосибирск 1893 јылда тӧзӧлгӧн, каланыҥ статусын 1903 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде алган. Эл-јоныныҥ тоозы аайынча Новосибирск Россияныҥ Азиат келтейинде эҥ јаан кала болуп јат, онойдо ок Россияныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи деп статус јок. Кала Оп сууны экијандай турат, јанында Новосибирский водохранилище, Оп сууда плотинала бууган Новосибирский ГЭС бар. Каланыҥ текши јери — 502,7 км².
Кызылјар
Ӱредӱлик
Кызылјарда баштапкы ӱредӱ заведение латинский школ болгон, 1759 јылда ачылган. XXI чактыҥ бажында калада 147 общеобразовательный школ, ондо 124 муҥ школьниктер болгон. Ӱредӱчилери 8 муҥнаҥ артык. 2020 јылда калада 150 муҥнаҥ артык студенттер, 29 вуз, олор ортодо:
Промышленность
1942 јылда Сибирский завод тяжёлого машиностроения («Сибтяжмаш») баштапкы паровоз сериязы «Серго Орджоникидзе» эдип чыгарган.
Кӱӱлик ӧмӧликтер
Баштапкы симфонический оркестрды 1887—1888 јылдарда Сергей Михайлович Безносиков тӧзӧгӧн (Н. А. Римский-Корсаковтыҥ ӱренчиги). 2020 јылда калада иштеп турган:
Этимологиязы
Ономастика билим аайынча јон јаткан јердиҥ адын јердиҥ аайы беретен учурлу. Јурттарды баштап ла ондо јуугында суулардыҥ адыла адайтан; темдектезе, Енисейск Энесай сууныҥ адыла, Том-Тура Том сууныҥ адыла о.ӧ. Јаҥы острог Верхнеенисейский острог деп адалар учурлу болгон, эмезе Качинский острог деп. Баштап тарыйй ол документтерде онойдо ло Јаҥы Качинский острог деп бичилген. Байла, Кача сууда (Энесайдыҥ кош суузы) алдында кышту болгон, эмезе калан јуур јер болгон. Николай Латкин бичиген 1608 јылда Качи сууда острог бар болгон, Кетский острогтоҥ келгендер туткан. Герхард Миллер «Сибирдиҥ тӱӱкизи»  деп бичигинде «Јаҥы Качинский острог» ло «Јаҥы Качинский Красный острог» деп темдектейт.
Физико-географиялык темдектери
Кызылјар кала Россияныҥ миллионник калалары ортодо сӱреен јуунак кала. Кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар узуны 41 километр, тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 37 километр.
Новосибирск
Гидрографиязы
Каменканыҥ узуны 24 километр, Новосибир аймактыҥ Ленинский деп јуртынаҥ башталат; Опко эски темирјол кӱрдиҥ јанында кожулат. Бу сууны 5 км железобетон коллектордыҥ ичиле агыскан, коолын кумак кӧмгӧн. Плющиха суу, узуны 12 км, Иня сууга кожулат. Ельцовка 1-я — эҥ ле кыска суу, узуны — 6,5 км. Водосборный бассейны бӱдӱнге каланыҥ ичинде. Тула суу Новосибирсктиҥ сол јаныла агат, калада эҥ ле кирлӱ суу. Кӧп јанында каланыҥ предприятиелери сууларды киртидет. Ельцовка 2-чи суу Калининский, Заельцовский аймактардыҥ јериле агат, Новосибирсктиҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде.
1917 јылдыҥ кийнинде
Февраль революцияныҥ кийнинеҥ каланыҥ Народный собраниезине талдаштар ӧткӧн. Бого ло коштой Совет рабочих, солдатских и крестьянских депутатов база тӧзӧлгӧн. 14.12.1917 јылда городской управаныҥ туразына А. Петухов јепселдӱ отрядты башкарган большевик лидерлердиҥ бирӱзи једе конгон — онойып калада јаҥ Советтерге кӧчкӧн.
Кызылјар
Этимологиязы
XVII чактыҥ ортозынаҥ «Красный Яр» деп ат табылган. «Красный Яр» — деген јердиҥ адынаҥ — «Хызыл чар», качиндердиҥ тилинде јар кызыл ӧҥдӱ «яр — высокий берег или холм, утёс красного цвета». «Красноярск» деп каланыҥ статузын алар тушта адалган ат.
Физико-географиялык темдектери
Кызылјардыҥ почвазында, онойдо ок оныҥ спутник калаларында Железногорскта, Дивногорскта ла Сосновоборскта мӧкӱлик тош јок (вечная мерзлота), мынызы туралар тударга буудак јок айалга берет.
Архитектуралык
1820-чи јылдардыҥ бажында архитектор Вильям Гесте баштаган бюро каланыҥ перспективный генеральный планын јазаган.
Новосибирск
Гидрографиязы
Новосибирскти кечире телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи — Оп (суу) агат, тӱс јердиҥ суузы. Каланыҥ ичинде аккан бӧлӱгиниҥ јалбак ла деген јери 750—850 м, тереҥи — 3 м јетире, кзикте оноҥ кӧп. Кӱчӱрген айда тоҥоло, кӱӱк айдыҥ бажында тожы тӱжет, је суу-режимди Новосибирский водохранилище кичеейт. Новосибирский ГЭС-тиҥ алты јанында кышкыда тоҥбойтон каран-полынья болот, узуны 20-30 километр. Каланыҥ ичинде Опко кирген јаан деген кош сууларыныҥ бирӱзи Иня деп суу. Ӧско кош суулары — Ельцовка 1-я, Ельцовка 2-я, Зыря́нка, Ка́менка, Ельцо́вка, Плющи́ха, Тула́, Пашенка, олор каланыҥ ичинде тайыс ла кирлӱ болуп агат.
Тӱӱкизи
1916 јылда году Ново-Николаевск Алтай губернияныҥ губернский калазы боло берген. Алтайский губерния 1917 јылда тӧзӧлӧр учурлу болгон. Је Удурум башкару (Временное правительство) губернский кала эдип Барнаулды талдаган.
Кызылјар
Экологиязы
2016 јылда коомой ай-кӱн турган кӱндер (неблагоприятные метеорологические условия) Кызылјарда бир јылга бежен сегис кӱн болгон. 2017 јылда — 43 кӱн. 2018 јылда НМУ режим одус катап турган.
Эл-јоны
2012 јылда кандык айдыҥ 2010 јылдыҥ текшироссийский тооалыжы аайынча :