cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Том-Тура
Промышленность
Машиностроительный предприятиелер — НПЦ «Полюс», ПО «Контур», «Томский подшипник» (2010 јылда јабылган), «Манотомь» (манометровый завод), «Сибэлектромотор», «Томский инструмент», «Томский электротехнический завод», «Томский электромеханический завод», «Томский электроламповый завод», «Томский завод электроприводов», ЭлеСи, «Микран», билим-производственный предприятие «Томская Электронная Компания».
Туралар тудары ла строительный материалдар јанынаҥ мындый предприятиелер иштейт: «Комфорт-Т», «Томский домостроительный компания», «Томский промышленно-строительный компания» ла о.ӧ.
Производство медицинский техника — НПО «НИКОР».
Онойдо ок каланыҥ јеринде спичечный фабрика «Сибирь», «Сибкабель», «Томсккабель», «Томский завод резиновой обуви», «Сибирская карандашная фабрика» (2020 јылдыҥ бажында јабылган).
2012 јылда кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱнинде «Томсккабель» Том-Тураныҥ мэриязы ла Каланыҥ ӧзӱми агентстволо медеплавильный завод тудар деп јӧптӧжӱ тургускан. Јаҥы промышленный паркка 105 га јер берилер, томский ОЭЗ-ниҥ тӱндӱк јанында.
Энергетика
Том-Тураныҥ энергосистемазы Сибирде озогы системалардыҥ бирӱзи, оный тӱӱкизи 1896 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинеҥ башталат, ол тушта Том-Турада баштапкы электростанция тудулган Томская ТЭЦ-1 (1896). 1943 јылдыҥ кӱӱк айында тудуп баштайла, 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28 кӱнинде Томская ГРЭС-2|ГРЭС-2]] ачылган, 1982 јылда дезе Томская ТЭЦ-3 тудулып баштайла, 1988 јылда ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱнинде оныҥ баштапкы котёлы иштеп баштаган.
Кинотеатрлар
Калада бир канча кинотеатр бар, онойдо ок ойноор тӧс јерлер, ондо кинозалдар: «Киномакс (кинотеатр)» (алдындагы кинотеатр «Родина»), «Киномир» («Октябрь» деп ойынду јерге кӧчкӧн) (алдында Горькийдиҥ кинотеатры), «Аэлита» (алдында кинотеатр «Пионер», оноҥ озо — «Юный зритель»), культурный тӧс јер «Fакел» , ойынду јер «Шарики» , торгово-развлекательный тӧс јер «Мегаполис» ле кинотеатр «Кинополис», кинотеатр «Goodwin Cinema» ТРЦ-да «Изумрудный Город». Эмдиги ӧйдӧ алдында болгон кинотеатр «Сибиряк» јабылган, 2014 јылда бызылган, кинотеатр «Сибирские огни» (алдында — Иван Черныхтыҥ кинотеатры, оноҥ озо — кинотеатр «Темп») эжиктер садар магазин болуп калган.
Алдында Том-Турада јайгы кинотеатрлар болгон, мында киноны ачык теҥериниҥ алдында кӧргӱскен. Мындый кинотеатрдыҥ бирӱзи Ак кӧлдиҥ (Белое озеро) јанында болгон (эмди ондо Н. Рукавишниковко кереес тургузылган), экинчизи Городской садта, ӱчинчизи — Басандайкада, Пригородный оромдо, 2000-чы јылдарда Бердский оромдо «Мегаполис» деп торгово-развлекательный јерде парковкада ачык кинозал иштеген.
Совет ӧйдӧ кӧп кинозалдар дом культуры ла клубтарда болгон.
Спорт
Том-Турада аквалангисттердиҥ ТГУ «Скат» деп спортивный клубы бар. Клубты 1959 јылда Томский государственный университети божоткондор тӧзӧгӧн. Канча јылдардыҥ туркунына клуб јаан маргандарда кӧп кайралдар ойноп алган, бир канча спорттыҥ устарын белетеген, Россияныҥ баштапкы, СССР-дыҥ, Европаныҥ ла телекейдиҥ суу алдында маргаандарла чемпиондорын таскаткан.
«Томичка-Юпитер» деп ӱй улустыҥ командазы волейболло Ӱстӱги Лигада «Б», Сибир зонада ла Ыраак Кӱнчыгышта Россияныҥ Чемпионадында турушкан. Айылда матчтарын команда «Юпитер» деп спортивный комплексте ӧткӱрет. 2010 јылда Јеҥил атлетикала јабык стадион (манеж) тудулган, «Кедр» стадионныҥ јанында. С начала 2011 года в городе работает ледовый дворец «Кристалл».
Онойдо ок Томский политехнический университет туткан 11-метр скалодром бар, эталонный олимпийский трассалу, бир канча боулдеринговый залдар бар.
Российский јуунты командага Гребной канал тудар деп проект бар.
2013 јылдыҥ јаҥар айында Томский Академгородоктыҥ јанында чанаа трасса тудулган. 2 јыл кийнинде база бир узуны 10 км трасса тудулган, «Буревестник» стадионноҥ ала Аникино јуртка јетире.
Архитектуралык ла тӱӱкилик
Том-Турада архитектурный стильде орус зодчество ло модерн (агашла), сибирский барокко, классицизм ле модерн (ташла). Том-Тураныҥ агаш модернин «Forbes» журнал «Шесть достопримечательностей России, которые скоро исчезнут» деп списокко кийдирген. Онойдо, сибирский барокко деп стильле Воскресенский серикпе тудулган (Воскресенский кырда), классицизм стильле тудулган ТГУ-ныҥ баш корпусы. Јарлу кереестердиҥ ортозында: Окружной судтыҥ туразы (1904), ТГУ-ныҥ Билим библиотеказыныҥ туразы (1914), П. И. Макушинниҥ адыла адалган Билимниҥ Туразы (1912), «Кызыл корпус» ТГАСУ (1904), Биржевой корпус (1854), Каланыҥ ломбардыныҥ туразы (1912), Т. Т. де Вильнёв деп коменданттыҥ туразы (XVIII чактыҥ учы), Губернатордыҥ туразы (1852), Шатерлу тура (1902), Дракондорлу тура (1917), Л. Д. Желябо деп којойымныҥ тураларыныҥ ансамбли (1895) ла о.ӧ.
Соляная тепсеҥниҥ толугында П. Макушин туткан Билимниҥ туразын (Дом науки) темдектеер керек. Тура архитектор Крячковтыҥ проектиле 1911—1912 јылдарда тудулган. Бу тура Том-Тураныҥ Петр Макушин деп просветитель ле меценат кижиниҥ акчазына тудулган. Архитектураныҥ сӱрекей јараш кереези — Дом офицеров, оны 1898—1900 јылдарда архитектор Лыгин туткан.
Ушай сууны кечире таш кӱр каланыҥ ортозында база бир кереези болуп јат. Ленинниҥ тепсеҥинеҥ ыраак јок Биржевой корпус (1852—1854 јј.). Мында којойымдар јуулыжып саду ӧткӱретен, мында ла алмарлар болгон. Эмдиги ӧйдӧ мында Российский академия правосудияныҥ филиалы.
Ар-бӱткендик
. Том-Турада ла јаказында архитектуралык кереестердеҥ ӧскӧ культурала, тӱӱкиле, ар-бӱткенле тудуш кӧп јилбилӱ кереестер бар.
Том-Тураныҥ јарлу кереестериниҥ бирӱзи Университетская роща ТГУ, оныҥ јанында ӱредӱ корпустар ТГУ ла СГМУ, онойдо ок НИИ. Бу роща 1885 јылда јазалган, ТГУ-ныҥ баш корпузы тудулып турар тушта (ол тушта — Императорский Томский университет). Рощада ийне бӱрлӱ агаштар отургызылган: чиби, јойгон, карагай, бу агаштарла кожо јодро, бузина, калина база. Кийнинде Европанаҥ, Тӱндӱк Американаҥ, Ыраак Кӱнчыгыштаҥ экелген агаштарды отургыскан: вяз гладкий, эрмен черешчатый, липа мелколистная, ирга ольхолистная ла о.ӧ. Сразу после входа через главные ворота Тӧс каалганаҥ кирип ле келзе рощада газондорлу, клумбаларлу, јолдорлу ачык јер бар. Тӧс аллея ТГУ-ныҥ баш корпусы јаар барат. Мында Кезер таш («Каменная баба») турат, оны 100 јыл кайра Алтай-Саянныҥ ла Казахстанныҥ чӧлдӧринеҥ Том-Тураныҥ баштапкы билим экспедициялары Томский университетке экелген. Ленинниҥ проспектинеҥ ала роща ташла чеденделген, коштой агаштар ла тайаларды бульвар эдип отургыскан.
Саҥ-башка кереестер
Каланыҥ Советский ле Кировский райондорында эҥ ле кӧп кереестер тургузылган.
Том-Тура телекейде
Том-Тура кала (Томск) бойыныҥ адын масс-культураныҥ персонажына, космический объектке, атомный подлодкага, онойдо ок кӧп топонимдерге берген:
Јарлу улузы
«Том-Тураныҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп нерелӱ ат адаары XIX чактаҥ ала келген, клага аҥылу-бийик једимдер экелгени учун. После установления советской власти и упразднения городского самоуправления присвоение звания было приостановлено до 29 марта 1967 года.
Јаҥар айдыҥ 12 кӱни
Јаҥар айдыҥ 12 кӱни (12 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 346 кӱни (високосный јылда 347 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 19 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 14 кӱни
Јаҥар айдыҥ 14 кӱни (14 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 348 кӱни (високосный јылда 349 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 17 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 1 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 15 кӱни
Јаҥар айдыҥ 15 кӱни (15 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 349 кӱни (високосный јылда 350 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 16 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаҥар айдыҥ 18 кӱни
Јаҥар айдыҥ 18 кӱни (18 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 352 кӱни (високосный јылда 353 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 13 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 5 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 16 кӱни
Јаҥар айдыҥ 16 кӱни (16 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 350 кӱни (високосный јылда 351 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 15 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 3 кӱни болгон.
Кӱркӱрек (суу)
Этимологиязы
Кӱркӱрек шумная, говорливая, грохочущая.
Физико-географиялык темдектери
Кӱркӱрек суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Актуру сууныҥ сол јарадыла 6 км јерде Кӱркӱрек сууныҥ оозы. Оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1817,6 м бийик. Кӱркӱрек кырдыҥ мӧҥкӱ тожыныҥ эдегинеҥ башталат. Тӱндӱк-кӱнчыгыш јаар, Ыштукӧл ӧзӧкккӧ јетире агып, ойто тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар ууланат. Јуугында јон јаткан јурттар јок. Јаан кош суузы — Корымду, карталарда Кӱркӱректиҥ алтыгы агыны Корымду сууныҥ деп бичилген.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Суу-объекттиҥ коды — 13010100312115100005643.
Јаҥар айдыҥ 19 кӱни
Јаҥар айдыҥ 19 кӱни (19 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 353 кӱни (високосный јылда 354 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 12 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 6 кӱни болгон.
Курук (суу)
Курук (Курук) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Јаҥар айдыҥ 20 кӱни
Јаҥар айдыҥ 20 кӱни (20 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 354 кӱни (високосный јылда 355 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 11 кӱн арткан.
Курук (суу)
Физико-географиялык темдектери
Курук суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Таркаты сууныҥ оҥ јарадыла 72 км јерде Курук сууныҥ оозы. Узуны — 17 км.
Јаҥар айдыҥ 20 кӱни
Јаҥар айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Курук (суу)
Физико-географиялык темдектери
Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Јаҥар айдыҥ 17 кӱни
Јаҥар айдыҥ 17 кӱни (17 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 351 кӱни (високосный јылда 352 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 14 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 4 кӱни болгон.
Кӱрлей (суу)
Курлей — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Кӱрлей —
Физико-географиялык темдектери
Кӱрлей суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чуй сууныҥ айрызы Јенишкетал деп сууныҥ сол јарадыла 23 км јерде Кӱрлей сууныҥ оозы. Узуны — 11 км. Јуугында јон јаткан јурттар ...
Кӱркӱре (Аркыттыҥ кош суузы)
Куркуре — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Кӱрлей (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӱркӱре (Аркыттыҥ кош суузы)
Этимологиязы
Кӱркӱре шумная, гремучая,
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 21 кӱни
Јаҥар айдыҥ 21 кӱни (21 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 355 кӱни (високосный јылда 356 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 10 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 8 кӱни болгон.
Один из дней, на которые в северном полушарии приходится зимнее солнцестояние, а в южном — летнее (вследствие високосного сдвига даты солнцестояния в разные годы могут отличаться на 1—2 дня).
Јаҥар айдыҥ 23 кӱни
Јаҥар айдыҥ 23 кӱни (23 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 357 кӱни (високосный јылда 358 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 8 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 10 кӱни болгон.
Куру Ӧзӧк (суу)
Куру Ӧзӧк  (Куруозек) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Куру Ӧзӧк —
Физико-географиялык темдектери
Куру Ӧзӧк суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Бар-Бургазы сууныҥ оҥ јарадыла 26 км јерде Куру Ӧзӧк сууныҥ оозы. Узуны — 26 км. Јуугында јон јаткан јурттар ...
Јаҥар айдыҥ 22 кӱни
Јаҥар айдыҥ 22 кӱни (22 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 356 кӱни (високосный јылда 357 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 9 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 9 кӱни болгон.
Один из дней, на которые в северном полушарии приходится зимнее солнцестояние, а в южном — летнее (вследствие високосного сдвига даты солнцестояния в разные годы могут отличаться на 1—2 дня).
Кызылкайа (суу)
Кызылкайа (Кызылкая) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимология
Кызылкайа Кызыл — красный и Кайа — скала, утёс. Кызыл-Кайа — букв. красная скала, утес.
Физико-географиялык темдектери
Кызылкайа суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Талтура тууныҥ келтейинеҥ башталып, Кӧлдӱойык деп кӧлди кечип, кӧп тоолу суулар ла суучактарга кожулып, тӱжӱре агат. Кар кайылар ӧйдӧ сууныҥ ӧҥи бӱрӱҥкий, арткан ӧйдӧ суузы јарык, ару. Орто агынында суу кызык јерле агып јат (каньон), бир канча учарлу. Алтыгы агынында сууны субактап одорлу јерлерди сугарадылар.
Јаҥар айдыҥ 25 кӱни
Јаҥар айдыҥ 25 кӱни (25 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 359 кӱни (високосный јылда 360 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 6 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 12 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 24 кӱни
Јаҥар айдыҥ 24 кӱни (24 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 358 кӱни (високосный јылда 359 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 7 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 11 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 28 кӱни
Јаҥар айдыҥ 28 кӱни (28 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 362 кӱни (високосный јылда 363 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 3 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 15 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 26 кӱни
Јаҥар айдыҥ 26 кӱни (26 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 360 кӱни (високосный јылда 361 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 5 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 13 кӱни болгон.
Проект:1000 эҥ учурлу статьялар/Таблица
Статьялардыҥ кеми сӱр-темдектерле берилген, оны статьяныҥ кеми байтла кӧргӱскениле булгабас керек. Кириллический алфавиттерле берилген статьялардыҥ кемин байтла кӧрзӧ, сӱр-темдектерлӱ кеминеҥ бӱдӱн-јарым катап кӧп болот.
Јаҥар айдыҥ 29 кӱни
Јаҥар айдыҥ 29 кӱни (29 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 363 кӱни (високосный јылда 364 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 2 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кызылташ (суу)
Кызылташ (Кызылташ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
(устар. Кызыл-Таш )
Физико-географиялык темдектери
Кызылташ суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чуй сууныҥ оҥ јарадыла 122 км јерде Кызылташ сууныҥ оозы. Узуны — 24 км. Кош суулары: Јуугында јон јаткан јурттар Курай ла Кызылташ.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 27 кӱни
Јаҥар айдыҥ 27 кӱни (27 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 361 кӱни (високосный јылда 362 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 4 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 14 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 30 кӱни
Јаҥар айдыҥ 30 кӱни (30 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 364 кӱни (високосный јылда 365 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 1 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 1 кӱни
Куран айдыҥ 1 кӱни (1 августа)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 213 кӱни (високосный јылда 214 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 152 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 30 кӱни
Јаҥар айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 1 кӱни
Куран айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 30 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 17 кӱни болгон.
Кускуннур (суу)
Кускуннур (Кускуннур) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
«Кускуннур» («Кыскунур»), кыска — короткий, нуур — озеро.
М. В. Тронов суу керегинде бичиген: «Кыскынор јалбак, тереҥ ле узун (20 км) ӧзӧктӧ, је суу бойы јаан эмес, суузы сӱреен ару».
Физико-географиялык темдектери
Кускуннур суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чаганузун сууныҥ сол јарадыла 30 км јерде Кускуннур сууныҥ оозы. Узуны — 26 км. Оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1961 м бийик. Јуугында јон јаткан јурттар ...
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Куран айдыҥ 2 кӱни
Куран айдыҥ 2 кӱни (2 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 214 кӱни (високосный јылда 215 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 151 кӱн арткан.
Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)
Не следует путать с Кызылшыҥ — притоком реки Чаганузун. У этого топонима есть и другие значения, см. Бугузун.
Куран айдыҥ 2 кӱни
Куран айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни болгон.
Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)
Кызылшин (устар. Кызыл-Шин, Кош-Тал, Коштал, в верховье Бугузун) — река в России, протекает по Республике Алтай. Устье реки находится в 217 км по правому берегу реки Чуя. Длина реки составляет 79 км, площадь водосборного бассейна — 1560 км².
Данные водного реестра
По данным государственного водного реестра России относится к Верхнеобскому бассейновому округу, водохозяйственный участок реки — Катунь, речной подбассейн реки — Бия и Катунь. Речной бассейн реки — (Верхняя) Обь до впадения Иртыша.
Кочкор айдыҥ 1 кӱни
Кочкор айдыҥ 1 кӱни (1 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 32 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 333 кӱн арткан (високосный јылда 334 кӱн).
Кочкор айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 19 кӱни болгон.
Бу кӱнде чыккандар
1946 — Каланаков М. К. — спортчы, тренер, СССР-да мастер спорта (1972), Судья Всероссийской национальной категории (1979), Заслуженный тренер РСФСР (1986), Заслуженный тренер Республики Алтай (2004), Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи (2013). Алтайда грек-рим ле алтай кӱрештиҥ тӧзӧӧчизи. Эл-Ойында маргаандар аайынча тӧзӧӧчилердиҥ бирӱзи.
Јаҥар айдыҥ 31 кӱни
Јаҥар айдыҥ 31 кӱни (31 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 365 кӱни (високосный јылда 366 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 0 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 18 кӱни болгон.
31 декабря — последний, 365-й день года (366-й в високосные годы) в григорианском календаре.
Один из двух дней года, в которые может быть добавлена високосная секунда (другой такой день — 30 июня).
Сол Богуты (суу)
Сол Богуты (Левые Богуты (Левый Богуты, Левая Богуты ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ӧскӧ бичилгени Четь-Богуты )
Физико-географиялык темдектери
Сол Богуты суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чихачевтыҥ сындарынаҥ кӱнбадыш јанынаҥ башталат оныҥ осевой тууразынаҥ, сууныҥ бассейнында бир канча мӧҥкӱ тоштор бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 3071 м бийикте ады јок кӧлдӧҥ чыгара аккан, Оҥ Богуты суула биригип, Богуты суу башталат, је кезик јерде башка бичилген: Оҥ Богуты Јӱстыттыҥ участогы деп чотолот, кезиктери олордыҥ бириккенин Чуйдыҥ башталганы деп бичийт, кезиги Богуты суу башталат деп јартайт. Сол Богутыныҥ узуны16 км. Орто агынында сууныҥ урезыныҥ бийиги —2727,1 метр. Оозында агынныҥ тӱргени — 1 м/с, јалбагы — 6 метр, тереҥи — 0,3 метр, тӱби ташту. Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Суу-объекттиҥ коды — 13010100312115100005100.
Алтыгы Карасу (Чуйдыҥ кош суузы)
Алтыгы Карасу (Нижний Карасу) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Алтыгы Карасу
Физико-географиялык темдектери
Алтыгы Карасу суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чуй сууныҥ оҥ јарадыла 68 км јерде Алтыгы Карасу сууныҥ оозы. Узуны — 13 км.
Јуугында јон јаткан јурттар ...
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Нарынгол (суу)
Нарынгол (Нарын-Гол)  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимология
Нарынгол от нарийн — тонкий, узкий. Старомонгольская форма — нарын; второй корень от коол — река, речное русло, долина реки. В итоге — тонкая река, протока, сухое речное русло. Ӧскӧ бичилгени — Нарын-Коол, Нарым-кол, Норонгол.
Физико-географиялык темдектери
Нарынгол суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Сууныҥ бажы Чихачевтыҥ сындарыныҥ кӱнчыгыш јанында, Кара-Ойык кырдыҥ тужында. Сууныҥ јолында бир канча кӧлдӧр туштайт, олордыҥ эҥ ле јааны Киндиктӱкӧл. Богуты суу ла Нарынгол суу биригип, Јӱстыт суу башталат. Јуугында јон јаткан јурттар ...
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. .
Мажой (суу)
Мажо́й (Мажой ) (Маше́й ;) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ӧскӧ бичилгени Маша-Юл.
Физико-географиялык темдектери
Мажой суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Маашей бажы сын тайгада Машей деп мӧҥкӱ тош бар, оноҥ суу агып баштаган. 2012 јылга јетире Маашей кӧл болгон, је ол кӧл быза теебилип тӧмӧн ага берген. Чуй сууныҥ сол јараттай 94 км киреде Мажойдыҥ оозы. Сууныҥ узуны — 22 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ оозы 1424,9 м. Мажойдыҥ оозында, Чуйда Мажойский каскад бар, ондо улай ла спортчылар маргаандар ӧткӱрет «Мажой-ралли».
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кызылшыҥ (Чаганузунныҥ кош суузы)
Кызылшыҥ Кызылчин — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Караайры темная протока (Караайры бажында ).
Физико-географиялык темдектери
Караайры суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чаганузун сууныҥ оҥ јарадыла Караайры сууныҥ оозы. Узуны — 20 км, оозыныҥ ӱсти јанында 16 км јерде ого Агайры суу кожулат. Суу-объекттиҥ системазы: Чаганузун → Чуй → Кадын → Оп → Карский талай. . Бу јерде полиметалический рудалар кӧп, оныҥ учун айландыра кырлар чоокыр — кызыл, сары кӱреҥ, јажыл ӧҥдӱ.
Јуугында јон јаткан јурттар Чаган-Узун, ого Чуйдыҥ трагынаҥ ала 7,5 км.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Озек (суу)
Озек (Озек) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Озек (Ӧскӧ бичилгени Язъек).
Физико-географиялык темдектери
Озек суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Ирбисту сууныҥ оҥ јарадыла 19 км јерде Озек сууныҥ оозы. Узуны — 12 км.
Јуугында јон јаткан јурттар ...
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Оленджулар (суу)
Этимологиязы
Оленджулар (Ӧскӧ бичилгени Юленжулар, Юлен-Джулар).
Физико-географиялык темдектери
Оленджулар суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Карагай сууныҥ сол јарадыла 8 км јерде Оленджулар сууныҥ оозы. Узуны — 12 км.
Јуугында јон јаткан јурттар ...
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Чаган айдыҥ 3 кӱни
Чаган айдыҥ 3 кӱни (3 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 3 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 362 кӱн арткан (високосный јылда 363 кӱн).
Чаган айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 21 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 2 кӱни
Чаган айдыҥ 2 кӱни (2 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 2 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 363 кӱн арткан (високосный јылда 364 кӱн).
Чаган айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 20 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 3 кӱни
Куран айдыҥ 3 кӱни (3 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 215 кӱни (високосный јылда 216 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 150 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни болгон.
Леонардо да Винчи
Изобретениелери
Сананып тапкан эдимдериниҥ (изобретениелериниҥ) тоозы ла Леонардо да Винчи тапкан деп бодоштырулар:
Куран айдыҥ 4 кӱни
Куран айдыҥ 4 кӱни (4 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 216 кӱни (високосный јылда 217 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 149 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни болгон.
Эски Чечкаб
Эски Чечкаб (Иске Чәчкаб, Старые Чечкабы) — јурт Россияда Татарстан Республиканыҥ Кайбыч аймагында кирет.
Орто Чаган (суу)
Орто Чаган Орошаган  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Орто Чаган Средний Чаган (Ӧскӧ бичилгени Орочаган, Орто-Чаган)
Физико-географиялык темдектери
Орто Чаган суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Кӧксу сууныҥ сол јарадыла 41 км јерде Орто Чаган сууныҥ оозы. Узуны — 20 км.
Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Чуваш тил
Чуваш тил (чуваш. чӑваш чӗлхи) — чуваш калыктыҥ тили. Чувашия Республикада окылу тил деп чотолот.
Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 1,3 млн кижи. Чуваш тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.
Ортолык (Јенишке-Талдыҥ кош суузы)
Ортолык Ортолык — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ортолык остров.
Физико-географиялык темдектери
Ортолык суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Јӱстыттыҥ айрызы болот. Чуй сууныҥ айрызы Јенишке-Талдыҥ оҥ јарадыла 11 км јерде Ортолык сууныҥ оозы. Узуны — 27 км.
Јуугында јон јаткан јурттар Ортолык, Чаган-Узун.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Суу-объекттиҥ коды — 13010100312115100005469.
Куран айдыҥ 5 кӱни
Куран айдыҥ 5 кӱни (5 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 217 кӱни (високосный јылда 218 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 148 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 7 кӱни
Куран айдыҥ 7 кӱни (7 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 219 кӱни (високосный јылда 220 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 146 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 6 кӱни
Куран айдыҥ 6 кӱни (6 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 218 кӱни (високосный јылда 219 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 147 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 7 кӱни
Куран айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 6 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни болгон.
Ористы (суу)
Ористы (Ористы) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ористы (Ӧскӧ бичилгени ..).
Физико-географиялык темдектери
Ористы суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Јӱстыт сууныҥ оҥ јарадыла Ористы сууныҥ оозы. Узуны — 11 км. Богуты тууныҥ тӱштӱк келтейинеҥ башталат, кырда кӧлди кечире агала, кӧп тоолу айрылчыктарыла Богуты сууга оҥ јанынаҥ кирет.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Куран айдыҥ 10 кӱни
Куран айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 11 кӱни
Куран айдыҥ 11 кӱни (11 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 223 кӱни (високосный јылда 224 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 142 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 12 кӱни
Куран айдыҥ 12 кӱни (12 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 224 кӱни (високосный јылда 225 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 141 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 13 кӱни
Куран айдыҥ 13 кӱни (13 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 225 кӱни (високосный јылда 226 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 140 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 4 кӱни
Чаган айдыҥ 4 кӱни (4 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 4 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 361 кӱн арткан (високосный јылда 362 кӱн).
Чаган айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 22 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 9 кӱни
Куран айдыҥ 9 кӱни (9 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 221 кӱни (високосный јылда 222 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 144 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 8 кӱни
Куран айдыҥ 8 кӱни (8 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 220 кӱни (високосный јылда 221 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 145 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 14 кӱни
Куран айдыҥ 14 кӱни (14 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 226 кӱни (високосный јылда 227 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 139 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 15 кӱни
Куран айдыҥ 15 кӱни (15 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 227 кӱни (високосный јылда 228 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 138 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 14 кӱни
Куран айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 15 кӱни
Куран айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 14 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 1 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 15 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 2 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 16 кӱни
Куран айдыҥ 16 кӱни (16 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 228 кӱни (високосный јылда 229 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 137 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 3 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 17 кӱни
Куран айдыҥ 17 кӱни (17 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 229 кӱни (високосный јылда 230 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 136 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 4 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 20 кӱни
Куран айдыҥ 20 кӱни (20 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 232 кӱни (високосный јылда 233 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 133 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 7 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 21 кӱни
Куран айдыҥ 21 кӱни (21 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 233 кӱни (високосный јылда 234 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 132 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Куран айдыҥ 19 кӱни
Куран айдыҥ 19 кӱни (19 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 231 кӱни (високосный јылда 232 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 134 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 6 кӱни болгон.
Куран айдыҥ 18 кӱни
Куран айдыҥ 18 кӱни (18 августа) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 230 кӱни (високосный јылда 231 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 135 кӱн арткан.
Куран айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 5 кӱни болгон.
Кӧмӱр
Кӧмӱр Кемерово — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) ло Искитим суулардыҥ јараттарында турган кала. Кузбасстыҥ Кемеров областьиниҥ ле Кемеров аймактыҥ (муниципал округ) администрациялык тӧс јери. Аймакка (округка) кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ Россияда эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥнаҥ кӧп калаларыныҥ ортозында 30-чы јерде, текши јери 100 квадратный километрдеҥ јаан калалардыҥ ортозында 50-чи јерде турат.
Этимологиязы
Кӧмӱр — алтай тилдеҥ кӧчӱрзе, уголь. Мурзаев В. Э. кемер деп сӧс тӱрк тилдердеҥ «обрыв, берег, утёс» деп кӧчӱрилет деп јартайт. Каланыҥ ады Кемерово деп јурттыҥ адынаҥ ары барган, кӧчкӱн кижиниҥ Кемеров деп ӧбӧкӧзиле адалган јурт болгон, — -ово деп кожулта кижиниҥ адынаҥ топонимический болуп кӧчкӧн деп Э. М. Мурзаев бодоштырат. Јурттыҥ адыла јанында Кемеровский рудник адалган. 1925 јылда Кемерово ло Щеглово деп коштой турган јурттардаҥ Щегловск деп кала тӧзӧлгӧн, 1932 јылда кала Кемерово деп рудниктиҥ адыла адалган. Бу калада јаткандарды: кемеровча́нин, кемеровча́не деп айдадылар.
Физико-географиялык темдектери
Кӧмӱр кала — Кемеровский областьтыҥ администрциялык тӧс јери, Москвага јетире кӧндӱре 2997 км, кӧӧлик јолдорло 3601 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Кузнецкий котловинаныҥ шак ла ортозында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууны экијараттай туруп јат. Кала Том сууныҥ орто агынында, ого Большая Камышная, эмезе Искитимка деп суу киргенинде турат. Каланыҥ Том сууныҥ эки башка јараттарында турган бӧлӱктери бой-бойыла эки кӧӧлик кӱрле колболот: Кузнецкий кӱр ле Кузбасский кӱр, ого коштой бир темирјол кӱр.
Рельеф
Каланыҥ јери тӱндӱк јанында увалисто-холмистый Кузнецкой котловинада, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейиниҥ чӧлдӱ-агаштарлу (лесостепной) јанында
Климат
Кӧмӱр каланыҥ климады кезем континентал.
Кузбасстыҥ тӧс калазында кышкы соок ӧй календарный кышка кӧрӧ 1,5 айга узун. Ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала кейдиҥ ортоайлык температуразы нольдоҥ тӧмӧн тӱжет, калганчы кышкы соок кӱн кандык айдыҥ 9 кӱнине келижет. Јай јетире ле јылу, чыкту болот, кезикте сӱреен изӱ де болот. Климатический јайдыҥ орто кеми Кӧмӱр калада кайда да 80 кӱн (ортоайлык температуразы +15 градустаҥ бийик кӱндерлӱ). Јай кайда да кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱнинеҥ ала башталат, куран айдыҥ 23 кӱнинде јай божойт.
Калада 2013 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде тӱште кар тӱшкен, тӱнде дезе кейдиҥ температуразы −2,8 °C болгон.
Экологиязы
Калада химический, машиностроительный ла кӧмӱр промышленностьтыҥ предприятиелери бар, олор айландыра ар-бӱткенге коомой салтарын јетирип јат Окылу берилтелерде калганчы 4 јылдыҥ туркунына предприятиелердиҥ јайган каршулу кейи астаган деп темдектелет, је ойто кӧӧликтердиҥ кӧптӧгӧниле кожо олордоҥ каршулу кей база кӧптӧйт. Је бу керегинде окылу тоо јок. Каланыҥ администрациязы јартайт: кейде ыш, кирлӱ туман бир кезикте каланыҥ ӱстинде салкын јок кӱндерде турат (роза ветров, безветренная погода).
Эл-јоны
Кӧмӱр каланыҥ эл-јоны јылда —  кижи.
2010 јылда калада кӧп сабазы орустар — 94,6 %, онойдо ок татарлар — 1,3 %, украиндер — 0,7 %, армяндар — 0,6 %, немецтер — 0,5 %, ӧскӧлӧри — 2,3 %.
Тӱӱкизи
Эмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде озогы јон јаткан јердиҥ ады баштапкы катап 701 јылда бичилген. «Хорографическая чертёжная книга Сибири» деп тобольский топограф ла географ Ремезов Семён Ульяновичтиҥ бичигени керелейт, «Чертеж земли Томского города» деп ижинде Щеглов деп јурт Томныҥ оҥ јарадында кӧргӱзилген. Россияда иштеген билимчи немец Д. Г. Мессершмидттиҥ дневнигинде Кӧмӱр деп јон јаткан јер баштапкы катап  јылда бичилген. Бу документ јон јаткан јердиҥ «Комаров», «Кемеров», эмдиги «Кӧмӱр» каланыҥ ады адалганы тӱӱкиге кирген.
Том суула Кузнецк, Том-Тура јаар 1734 јылда кӱскиде тӱшкен С. П. Крашенинников јолдо бичиген журналында јартайт: Кемерово јурт Щеглаков јурттаҥ 1 беристе јерде туратЩеглакова деревня, на правой стороне, от Багровой в 5 верстах, Красной камень, на той же стороне, от Щеглаковой деревни в 4 верстах. Длиною сей камень на 1 версту. На конце ево стоит Кемерово деревня, от Щеглаковой в 1версте.
1734 јылдыҥ ӱлӱрген айында Г. Ф. Миллер Кӧмӱр јуртты Томныҥ Акаев деп кош суузыныҥ јанында деп чотойт: "Кемерово острогтоҥ 8 беристеде, кӱнчыгыш јаратта турат.
XIX чакта эмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде бир канча орус јурттар болгон: Усть-Искитим (Щеглово) јурт ла Кӧмӱр, Евсеев, Давыдов (Ишанов), Боровая, Красный Яр, Кур-Искитим (Плешки) деп јурттар. Октябрьский революцияныҥ кийнинде 1918 јылдыныҥ кӱӱк айыныҥ 9-17 кӱндеринде ишмекчилердиҥ, крестьяндардыҥ ла солдаттардыҥ Совединиҥ Щегловто съезди ӧткӧн, ондо Щеглов јуртты Щеглов деп уездный кала эдип јаанада тудары јӧптӧлгӧн. Је 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Щегловскта јаҥды белочехтер колго алган. 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 4 кӱнинде Удурум Сибир правительство советский учреждениелердиҥ декреттерин јоголткон.
Јаҥы Јаҥга Щегловсктыҥ статусын ойтодоҥ кӧрӧргӧ келишкен. 1918 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде Томский губернияныҥ јер управазы Щегловский волостной земствоныҥ баштанузын кӧргӧн, Сибирский башкару кала ла уездтиҥ статузын јӧптӧзин деп. Губернский Земский собрание јаан изӱ айдыҥ 11 кӱнинде 'Щегловский уезд'' тӧзӧлгӧн деп јӧптӧлгӧн, 1919 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде база катап јӧптӧгӧн. 1919 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде база катап јӧптӧлгӧн, је Удурым Сибир правительстволо эмес, Верховный правитель А. В. Колчактыҥ министрствозыныҥ соведы јӧптӧгӧн.
1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ учында Щегловскты Кызыл Черӱ колго алган. 1920 јылдыҥ бажында года калада ревком тудулган, которому также пришлось заниматься вопросом о городском Щегловсктыҥ статусын ревком ойто ло катап кӧргӧн. 1920 јылда кандык айдыҥ 27 кӱнинде ревкомныҥ јуунында «О восстановлении постановлений Советской власти, состоявшихся в 1918 году по поводу переименования села Щеглова в город» деп сурак кӧрӱлген. Губревкомды тӧс јерле колбу тудуп, Щеглов јуртты кала эдип јӧптӧӧрин сураган. 1920 јылда кӱӱк айда 14-16 кӱндеринде Щегловск калада Советтерге талдаштар ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 23 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездиниҥ соведи ле баштапкы съезди иштеп баштаган. 1920 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездный совединиҥ ишмекчилердиҥ, крестьяндар ла красноармейский депутаттардыҥ съезди 1918 јылдыҥ съездниҥ јӧбин ойто катап шиҥдейле, Щеглов јуртты Щегловск кала деп јӧптӧгӧн.
1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15 кӱнинде ВЦИК «Положение о городских и сельских поселениях» деп јӧпти чыгарган. Щегловск каланыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны јурт ээлемде иштеген учун Положениениҥ некелтелерине келишпей турган (25 % кӧп эмес), оныҥ учун кала деп статус келишпей турган, уездный статусын айрыткан. Је, Щегловск кала деп статузын корулап алган. 1925 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧбиле ол Сибирдиҥ калаларыныҥ тоозына кийдирилип, Сибирский крайдыҥ Кузнецкий округыныҥ администрациялык тӧс јери боло берген.
Је ондый да болзо, Щегловсктыҥ кала деп статусын артырар ба деп сурак јоголбой, турганча ла болгон. Бу статусты корулап аларга, каланыҥ јаандарына ишмекчилердиҥ тоозыныҥ процентин кӧдӱрер керек болгон. Олор Кӧмӱр деп јуртка ајару эткен, не дезе суу кечире јаткан бу јуртта рудник иштеген, ого коштой ондо темирјол јаан станция бар болгон. 1928 јылдыҥ чаган айыныҥ 23 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧби Кӧмӱр јуртты ишмекчи поселок эдип категориязын солыган, јуртсовет тударга комиссия тудулган. Је, 1928 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 12 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јаҥы јӧби аайынча «алдындагы Кӧмӱр јурт, Томский темирјолдыҥ станциязы, химический завод ло ондо поселок, Кемеровский рудник ле ондо поселок» Щегловск калага кожулган. Кӧмӱр јурт таҥынаҥ статусын јылыйткан, айдарда Кемеровский аймак база јоголгон. Сибкрайисполкомныҥ президиумыныҥ 1929 јылда кочкор айыныҥ 6 кӱнинде чыккан јӧби аайынча оныҥ јерлери бӱдӱнге Щегловский аймакка кирген.