cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шабалин
Тӱӱкизи
Јурт 1833 јылда тӧзӧлгӧн. Орус кӧчкиндер мында 1860 јылда табылган. В. В. Радлов кӱӱк айдыҥ 22 кӱнинде 1860 јылда бичиген: «…Мы добрались до заимки калмыка Балгасаина. Стоит она прямо на берегу Себе, в котловине размером несколько квадратных верст. На противоположном берегу отвесной стеной высятся скалы. Сама долина ровная, ее почвы превосходны для земледелия, но почти не возделанные, так как местные жители сеют лишь понемногу ячменя. Вокруг заимки стоят 12-14 строений. В одних живут крещенные и не крещенные алтайцы, другие служат Балгасаину, хозяину амбара. … О возникновении заимки я узнал вот что: наш хозяин Балгасаин при прощении выговорил себе разрешение поселиться в этой долине. Так и поселился здесь лет 10 назад с дюжиной семейств. Балгасаин считался богатым, у него довольно большие стада. Остальные алтайцы кормились его богатством. … Проезжая по этой долине в следующий раз (1870) я обнаружил здесь довольно большую деревню Шебалино, ее крестьяне сумели лучше использовать плодородные почвы, чем кучка алтайцев… … Интересно наблюдать, как все дальше продвигается русское население. Эти люди осели здесь, не имея на то ни малейшего права, а калмыки отступали из страха. Жители деревни Шебалина жили в постоянном страхе, что их выгонят …»
Шибиликке эҥ озо келгендер Василий Яковлевич Бедарев база 7 кижи. Мында бир канча складтар болгон којойымдардыҥ, тоолу ла алтай айылдар. Алексей Попов эҥ ле бай којойым болгон. Ол бир сезонго тӱк, тере, алу, аҥныҥ мӱӱзин јууп 60-70 муҥ кирелте алатан, ол тушта бу сӱреен јаан акча болгон.
Поповто эки маральник: Шибилик ӧрӧ Јекјиек јаар. Мында алтай којойым Чендеков база јаан саду ӧткӱрген, ондо тере уужаар заводтор, јаан эмес сарју соготон заводтор ло теермендер болгон. В. И. Плетнев куучындаган:"«Мои дяди – братья Плетневы рано утром уходили на кожевенный завод Чендекова, где работали по 16 часов в сутки. И за это получали гроши, на которые нельзя содержать семью»."
1893 јылда Шабалин Сростинский волостьтыҥ Јаш-Тураныҥ округына кирген. Алтайский духовный миссияныҥ отчедында бичилген: 64 крестьян ла 6 крестьян эмес кижи, 440 кижи, 528 десятина јер.
Јуртта: серкпе, калаш садар (хлебозапасный) магазин, 2 лавка, 3 тере уужаар завод, церковно-приходской школ. Бу школды 1889 јылда бу јердиҥ священниги ачкан. Андрей Дуденков ӱредӱчи болгон, 39 уулчак ла 11 кызычак ӱренчиктер. 1914 јылда албаты просвещениениҥ миссионерский школы ачылган, мында ӱредӱчилер болуп священник Иннокентий Чевалков (100 салковой иш-јалы) ло Ефросиния Колесникова (456 салкой) иштеген, 48 уулчак. Бу ла ӧйдӧ кыстардыҥ школында 30 бала ӱренген, ӱредӱчи Вера Кречетова болгон. 1937 јылда мында орто ӱредӱлӱ школ ачылган, баштапкы директоры Виктор Алексеевич Михайлов болгон, ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јада калган. 1946 јылда Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында интернат ачылган, государственный јеткилдештӱ.
Эл-јон
1893 јылда Шабалинниҥ эл-јоны 440 кижи (70 айыл). 1926 јылда — 1384 кижи, олордоҥ 695 эр кижи ле 689 ӱй кижи.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4912 кижи болгон, олордыҥ 64 % орустар, 33 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Археологиялык
Јебрен корумдар ла таш бичиктер.
Јенишке-Тал (суу)
Јенишке-Тал (Дженишкетал ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Тал тальник, ӧскӧ бичилгени Дженишке-Тал — чичке тал
Физико-географиялык темдектери
Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Узуны — 39 км. Чуй сууныҥ айрызы (протока реки Чуя). Сууныҥ оозы Таркаты (Кадынныҥ кош суузы) сууныҥ оҥ јарадынаҥ 4 км кире јерде. Јуук деген јон јаткан јерлер Кош-Агаш јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Ороондордыҥ тоозы
Эмдиги ӧйдӧ 193 Бириктирген Нациялар Организациязыныҥ (БНО ООН) турчылары болуп јат, 2  — эл-тергее ширтеечи. Агару Престол (Ватикан) ла эл-тергее Палестина Международный правоныҥ субъекттери болуп, БНО-ныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ јаантайынгы ширтеечилери болот, је олор БНО-ныҥ турчылары эмес.
На данный момент в состав Организации Объединённых Наций входят 193 государства-члена и 2. Святой Престол (Ватикан) и Государство Палестина являются субъектами международного права и постоянными наблюдателями Генеральной Ассамблеи ООН, не являясь членами ООН.
Онго јуук эл-тергее тӧзӧлмӧлӧр таҥынаҥ ороондор болуп јат, бойыныҥ јериле башкарып, оны корулап јат, је олордыҥ кезиги ӧскӧ эл-тергеелерле Международно-правовой јанынаҥ јӧптӧлбӧгӧн, эмезе јӧптӧгӧн ороондордыҥ тоозы ас, темдектезе, БНО-го  кирерге, 2/3 государствоныҥ јӧби керек, олор  БНО-ныҥ турчылары болор керек.
Около десятка государственных образований фактически являются самостоятельными государствами, контролируя и осуществляя управление своими территориями, но либо не признаны другими государствами, либо признаны недостаточным их количеством (например, для вхождения в ООН образованию требуется признание 2/3 государств, входящих в организацию).
Јер-телекейдиҥ башка-башка бӧлӱктеринде ондый региондор бар, олордыҥ эл-јоны таҥынаҥ эл-тергее болорго тартыжып јат. Во многих частях света существуют регионы, население которых борется за признание их самостоятельной государственности.
В то же время не следует приравнивать государства мира к виртуальным государствам, которые не имеют территории и какой-либо этнической и исторической легитимности.
Статус и категория некоторых территорий и образований не могут быть однозначно идентифицированы.
На данный момент в состав Организации Объединённых Наций входят 193 государства-члена и 2 государства-наблюдателя. Святой Престол (Ватикан) и Государство Палестина являются субъектами международного права и постоянными наблюдателями Генеральной Ассамблеи ООН, не являясь членами ООН.
Во многих частях света существуют регионы, население которых борется за признание их самостоятельной государственности.
Частично признанные государства
Государства, признанные хотя бы одним государством — членом ООН.
Непризнанные государства
Государства, не признанные ни одним государством — членом ООН.
Владения
Образования, имеющие постоянное (коренное) население и собственное гражданство.
Ары-Мыйту
Ары-Мыйту (Замульта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ары та сторона. Мый кот. Туу гора.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймон ичи чӧлдӧ, Мыйту сууныҥ оҥ јарадында, Казахстанныҥ гран кыйуларына јуук турат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
Элбек чӧл јалаҥдарында кыралар, јайым одор кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Мозер, Мей-Бритт
Мей-Бритт Мозер (May-Britt Moser; 1963 јылдыҥ чаган айыныҥ 4-чи кӱнинде, Фоснавегте, Норвегияда чыккан) — норвеж психолог, нейрофизиолог. Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2014). Норвеж билим академияныҥ турчызы, Леопольдинаныҥ турчызы (2016), США-ныҥ Национал билимниҥ академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2014), Американ философ биригӱниҥ турчызы (2015).
Ары-Мыйту
Ӧзӱмдери
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мозер, Мей-Бритт
Нейрокомпьютерный тоолоштыҥ тӧс јери, Норвеж университете естественный ла технический билимдердиҥ Тронхеймде нейрокомпьютерный тоолоштыҥ тӧс јерин тӧзӧгӧн директоры, доктор, профессор (1995). Мей-Бритт ле Эдвард Мозерле кожо иштеп турган эш-нӧкӧрлӧр эҥ ле озо меениҥ аргаларын шиҥдеген баштапкы билимчилер болгон, олор экӱ 1996 јылда ӧрӧ айдылган университетте иштегендер, 2002 јылда олор «Сагыштыҥ биологиязыныҥ тӧс јерин» тӧзӧгӧн («Центр биологии памяти»), 2007 јылда — Кавлиниҥ институдын ачкан.
Ары-Мыйту
Ӧзӱмдери
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган.
Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Јаҥы, Раздольная, Ийнебӱрлӱ, Кӧкчаҥкыр, Јажыл, Майдыҥ, Проточный, Тӧс.
Мозер, Мей-Бритт
Биографиязы
1990 јылда психология јанынаҥ, 1995 јылда — философияныҥ нейрофизиология јанынаҥ докторыныҥ степенин алган, Ослодо университетте, (Пера Андерсенниҥ башкарузыла). 1994 јылдаҥ ала 1996 јылга јетире Ричард Моррисле кожо Неврологияныҥ тӧс јеринде Эдинбургский университетте ӱренген, Лондондо, Университетский колледжте Джон О'Кифтиҥ кычырганыла лабораторияда иштеген. 1996 јылда Норвегияда биологический психологияныҥ доценти болуп, Норвежский университет естественных и технических наукта Тронхеймде иштеген, 2000 јылда неврологияныҥ профессоры боло берген, коштойынаҥ ла 2002 јылда Санааныҥ биологиязыныҥ тӧс јериниҥ тӧзӧӧчизи ле со-директорына тудулган. 2007 јылда — Кавлиде системныйй неврологияныҥ институдында иштеген. 2014 јылда Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын эжиле, Эдвард Мозерле, кожо иштеген Джон О'Кифле кожо алгандар.
Ары-Мыйту
Тӱӱкизи
Јурт 1829-30 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмди бу јаржактардыҥ чӱм-јаҥы ла јаткан јадыныныҥ окылу эмес (неофициальный) тӧс јери. Деремнеге кирип ле келзе Илья Пророктыҥ серкпези. Јаржактардыҥ тӱӱкизи мындый олор Арасейдиҥ ӧзӧгинеҥ, Керженец деп јердеҥ келген улус, христиан кудай јаҥында (раскол) эки јара бӧлинерде, бу улсты «кержаки, старообрядцы-безпоповцы» деп айдыжатан, качкынтып келген улус. Мӱргӱӱлди эмдиге јетире община јуулза ӧткӱрет.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 197 кижиниҥ 96 % орустар болгон.
Мозер, Мей-Бритт
Биографиязы
2016 јылда Greenpeaceде ачык самарага кол салган Организации Объединенных Нацийге, телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларына генетически модифицированный организмдерле урушпазын деп (ГМО).
Ары-Мыйту
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал ла марал аҥ азыраары, аҥныҥ мӱӱзи кайнаткан суула эмденери (пантовые ванны).
Туризм, Мыйтуныҥ кӧлдӧрине барјаткан улус јуртка токтоп, базаларда амырайт.
Јеерентай (суу)
Этимологиязы
Јеерен тай — рыжий конь.
Физико-географиялык темдектери
Јуук деген јон јаткан јерлер Бел-Ажу.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Жолио-Кюри, Ирен
Ире́н Жолио́-Кюри́ (Irène Joliot-Curie, кыс ӧбӧкӧзи — Кюри; 1897 јылдыҥ сыгын айыныҥ 12-чи кӱнинде, Парижте — 1956 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде, Парижте) — француз физик, Нобельдиҥ химияла сыйын Фредерик Жолиоло кожо алган (1935), Мария Склодовская-Кюри ле Пьер Кюриниҥ јаан кызы, Фредерик Жолио-Кюриниҥ эш-барааны. Нобельдиҥ сыйыныҥ баштапкы лауреады — Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттарыныҥ балазы. Венера деп планетада Жолио-Кюриниҥ адыла кратер адалган.
Бала тужы
Кызычакты кичинек тужында таадазы (адазыныҥ адазы) Эжен Кюри, эмчи кижи, (1827—1910) чыдаткан, не дезе Ирен бир јашту болордо, Мария Склодовская-Кюри радий деп элементти ачкан, экпиндӱ билим ижи учун кызына ӧй јок болгон Де Агостини таадазыныҥ клерикал политикага удура кӧрӱмин Ирен уулалткан.
Ирен 10 јаштуда кооператив школдо ӱренип баштаган, бу школды энези јаба иштеген улусла кожо ачкан болгон, ол тоодо физиктер: Поль Ланжевен ле Жан Перрен, олор бу школдо балдар ӱреткен. Эки јылдаҥ Ирен Севинде колледжке кирген, Баштапкы телекейлик јууныҥ алдында оны тӱгескен.
Ижиниҥ башталганы
Ирен Парижский университетте Сорбоннада ӱредӱзин уулалткан. Је бир канча ӧйгӧ ол ӱредӱзин токтоткон, не дезе кыс госпитальда медсестра болуп иштеп, энезине рентгенограммалар эдерге болушкан.
Јууныҥ кийнинде Ирен Кюри ассистент-шиҥжӱчил болуп, Радийдиҥ институдында иштеген, бу институтты энези башкарган болгон. 1921 јылдаҥ ала Ирен алдынаҥ бойы шиҥжӱлер эдип баштаган. Баштапкы иштери радиоактивный полоний деп элемент аайынча болгон, бу элементти оныҥ ада-энези јирме јылдаҥ кайра тапкан болгон. Атомныҥ бӱдӱмин билерге радиация деп немени шиҥдеер керек болгон, Ирен Кюри: флуктуацию, альфа-частиц, протон, нейтрон, гелий. Баштапкы катап атом структуразын шиҥдеерин англий физик Эрнест Резерфорд баштаган. 1925 јылда бу иш учун Ирен Кюри доктордыҥ степенин алган.
Фредерик Жолиоло кожо ижи
Оноҥ ары шиҥжӱлӱ иштерин уулалтып, Жолио-Кюрилер эҥ јаан ачылтазына келгендер. Борло (элемент) алюминийди альфа-частицаларла шыбалап, олордоҥ позитрондордыҥ чыгарын шиҥдеген (1932), (американ физик Карл Д. Андерсонло кожо). Кийнинде Жолио-Кюри јартына чыккан: алюминий ле бор ӧскӧ химический элемент боло берет, ӱстине бу элементтер радиоактивный: 2 протон ло 2 нейтрон, альфа-частицалар, алюминий радиоактивный фосфор боло берзе, бор — радиоактивный изотоп азот боло берер. Кыска ла ӧйгӧ Жолио-Кюри кӧп јаҥы радиоактивный элементтер тапкан.
Фашизмди кезем јаратпас улус, Жолио-Кюрилер 1934 јылда Французский социалистический партияга киргендер, кийнинде коммунисттер болгон.
Эш-бараандарда кыс ла уул балдар: кызы — Элен Ланжевен-Жолио (1927 јылдыҥ, физик-ядерщик) уулы — Пьер Жолио (Pierre Joliot) 1932 јылда чыккан, биолог.
Нобельдиҥ сыйын алган кийнинде
1935 јылда Ирен Жолио-Кюри ле Фредерик Жолиого Нобельдиҥ химияла сыйын экилезине јаба берген, јаҥы радиактивный элементтер тапкан учун. Швед каандык билим академия адынаҥ айткан сӧзинде К. В. Пальмайер Жолио-Кюриге эске алынып айткан, 24 јыл кайра Ирен энезине Нобельдиҥ сыйын берген церемонияда болгон. Эш-нӧкӧрӧрлӧ кожо бу јакшынак јаҥжыгуны уулалтып јадаар деп айткан.
Нобельдиҥ сыйын алганнаҥ бир јыл бололо, Жолио-Кюри Сорбоннаныҥ профессоры боло берген, 1932 јылдаҥ ала ол ондо лекциялар кычырган болгон. Ирен Она также сохранила за собой должность Радийдиҥ институдында радиактивностьты шиҥдеер ижин оноҥ ло ары уулалткан.1930-чы јылдарда Жолио-Кюри, уранла иштеп, бир канча ачылталар эткен. Немец физик Отто Ган бу ла опыттарды ӧткӱрип, кожо иштеген Фриц Штрассман ла Лиза Мейтнерле кожо 1938 јылда уранныҥ атомын расщеплять эткендер.
Жолио-Кюри ол ортозынаҥ политикалык ижин элбеткен, 1936 јылда тӧрт айдыҥ туркунына Леон Блюмныҥ башкарузында билимниҥ шиҥжӱ керектери аайынча статс-секретариниҥ болушчызы болуп иштеген. . Несмотря на германскую оккупацию Францияга јарман черӱлер 1940 јылда кирип те калган болзо, Ирен ле эжи Парижте артып калган, Жолио Сопротивление кыймыгуда турушкан. 1944 јылда гестапо ого серемји эткен, бу ла јыл Жолио јажынып, оноҥ ары јуулашкан. Ирен дезе эки балазыла Швейцария јаар качкан, ондо Франция јайымдалганча арткан.
1946 јылда Ирен Жолио-Кюри Радийдиҥ институдыныҥ директоры эдип кӧстӧлгӧн. 1946 јылдаҥ ала 1950 јылдарга јетире Францияныҥ атом энергия аайынча комиссариадында иштеген. Јаантайын ӱй улустыҥ социал ла интеллектуал керектерин ајарган кижи, ол француз ӱй улустыҥ национал биригӱзинде ле Телекейлик амыр-энчӱ учун биригӱде иштеген. 1950-чи јылдарда оныҥ су-кадыгы коомойтыган, радиацияныҥ шылтагынаҥ болгодый. Ирен Жолио-Кюри Парижте 17 марта 1956 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде лейкемиядаҥ божогон. Нобельдиҥ сыйына ӱзеери ол кӧп университеттериниҥ кӱндӱлӱ степеньдериле кайралдаткан болгон, кӧп билим биригӱлердиҥ турчызы болгон. 1940 јылда Колумбий университет ого Барнардтыҥ алтын медалин берген, билимде бийик једимдери учун Ирен Жолио-Кюри Француз Почётный легионныҥ орденин алган.
Кебезен
Кебезен (Кебезень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кебезен — кеме, чалканду тилде кеве лодка.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Айландыра Ужубе-Јелбеген, Ӱч-Сӱӱри, Кивер, Солу, Сары-Чоҥмо, Пеже, Јаан Аталык деп туулар курчайт. Кебезенниҥ суузы Ӧӧн сууга кирет. Ӧӧн сууныҥ ол јанында јурттыҥ бир бӧлӱги. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 401 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Јараттай, Олјондо, Јаҥы, Школдыҥ, Тӧс, Јойгонду, Кӱски, Кебезенниҥ, Ортоштыҥ, Телецкий.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 715 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар, 28 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер, белетеери.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
Айты-Коолдыҥ јурт јеезези (Талицкое сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Айты-Коол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1169 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Ӧлӧти
Ӧлӧти (Улита) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ӱлегемниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ӧлӧти — Ӧлӧ туу, чоокыр кыр пестрая, разноцветная гора.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Јал-Мӧҥкӱ, Теректи, Ӱч-Эҥмек, Кадринниҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Чике-Таман боочыныҥ алдында, Ӧлӧти сууныҥ јарадында турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1017 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Айландыра аҥдык јерлер кӧп. Азулу аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, агас, суузар ла о.ӧ. Туйгактулардаҥ мында булан, марал, элик, тооргы, јуҥма јӱрет. Оок аҥдардаҥ ӧркӧ, кӱжӱл, јоонмойын, кӧрӱк, сарас, јараа ла о.ӧ. . Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Чуйдыҥ суузы балыкту, алдындазына кӧрӧ кезем астаган да болзо, эмди чараган, бел, ускуч, јылмай, сӧлӧм, чортон бар.
Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Олјон, Амырдыҥ, Советский.
Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында, 643-чи километринде турат. Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 20 км. Эл токтоду «Ӧлӧти» деремнениҥ учында.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 294 кижи болгон, 94 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Урсул (Кадынныҥ кош суузы)
Урсу́л (Урсул) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ суузы. Јоло ло Кайырлыктыҥ суулары биригип, Урсул суу башталат. Оҥдой аймактын јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет.
Физико-географиялык темдектери
Урсул Јоло ло Кайырлыктын суулары биригип, Оҥдой аймактыҥ јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет. Сууныҥ узуны 119 км, суу јуур площади — 3710 км². Теректӱниҥ сындарынаҥ агып тӱшкен суулардаҥ башталат. Јаҥмырдыҥ, кардыҥ сууларыла толот. Урсул башталганынаҥ ала Оҥдойго јетире 32 км. Тузаланган сууныҥ кеми — 16,8 м³/с. Урсулдыҥ ӱстӱги агынында јаан эмес суулар кожулат. Туйакты, Карагол, Ӧлӧти ичиле сууныҥ агыны токыналу. Урсулдыҥ алтыгы агыны каскак кырлардыҥ ортозыла агат, чакпынду, тӱрген учун, мында спортивный сплавла маргаандар ӧдӧт. Урсул — Кадын деп маршрут (4 категория сложности) Туулу Алтайда јарлу.
Археологиялык кереестер
Муҥ јылдардын туркунына Урсулды јараттай кӧп укту албаты јуртаган. Олордын кийнинен кӧп тоолу корумдар арткан. Бу корумдардаҥ јебрен мӧнкӱлер ле јӱзӱн-јӱӱр эдимдер (таш маскалар, сӧӧктӧҥ эткен кӱректер, айак-казан, каҥзалар) табылган. Ого коштой јарангыштар (сӧӧктӧҥ эткен јӱстӱк, кӱлердеҥ эткен кӧп јарангыштар, карчагала сарлыктын сӧӧгинеҥ эдилген јарангыш-амулеттер) табылган. Табылган, кижиниҥ арткан-калган сӧӧктӧринеҥ кӧргӧндӧ, јебрен улус бийик сынду, талааркак оборлу, јалбак маҥдайлу, коҥжок тумчукту болгылаган. Урсулла кош суулары јараттай ширтелген кӧп корумдар каракольский культурага келижет.
Урсулды јараттай кӧп јебрен субактардын орды арткан.
Урсулдын бажында, Оҥдой аймакта јебрен јурт Кара-Бом баар . Карагол суунын учында база јебрен, таш чактын эрте ӧйиниҥ јурты бар Усть-Каракол, ол орто плейцетонныҥ экинчи јарымыла темдектелет (282—133 тыс. л. н.), Кара-бом — ӱстӱги плейцетонныҥ баштапкы јарымына келижет (120-50 тыс.л.н.) .
Урсул тергеелик суу реестрда
Тергеелик суу реестердин бергениле Урсул ӱстӱги Обьтыҥ бассейновый округына кирет, суула колбоолу јуртээлемдик иштер ӧткӱрер суу участогы Кадын, Урсулдыҥ суу подбассейини Бия ла Кадын суулар. Суу бассейини ӱстӱги Оп, Эрчиш сууга кожылганына јетире.а.
Урлу-Аспак
Урлу-Аспак (Урлу-Аспак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында, арка-тууга курчаткан турат. Кырлары тыҥ бийик эмес.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 642 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Тайгалары ан-кушту: айу, бору, тулку, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, орко, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, муркут, шонкор, куртук, чай, бодно, куук, уку, тарал, саныскан, карган, кускун.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт. Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Школдыҥ кош оромы, Олјондо, Куйумныҥ, Агашээлемниҥ, Майманыҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Кезик бичиктерде Урлу-Аспакты, Макарийдиҥ (Глухарев) болушчызы священник Стефан Ландышев тушта,јаҥы креске тӱшкен алтайлар јуулып тӧзӧгӧн деп айдылат. Је протоиерей С. Ландышевтиҥ послужной списокторында кайда да јурттыҥ ады јок, баштапкы бичилгени 1899 јылда, айдарда, Урлу-Аспак 1895—1897 јылдарда тӧзӧлгӧн болгодый, митрополит Мефодий (Герасимов) тушта.
1897 јылда Алтайский духовный миссияныҥ јамылулары јуртта мӱргӱӱр тура ла церковно-приходской школ туткан, бу школ миссияныҥ акчазына иштеген. Баштапкы ӱредӱчизи, Улалуда миссионер училищеде божоткон миссияныҥ псаломщиги Яков Игнатьевич Кумандин болгон. 90-чы јылдарда Урлу-Аспакта Јаш-Турада Бийский катехизаторский училище божоткон јиит улустар ӱредӱчи болуп иштеген.
1899 јылда Урлу-Аспак, Быстрянский инородный управада болордо, 3 крестьян биле, 29 крестьян эмес биле болгон. Ондо 77 эр кижи ле 96 ӱй кижи болгон. 300 десятина јерлӱ болгон.
1911 јылда јурт 1-кы Алтай дючин болуп, 46 биле-айылда, 108 эр кижи, 121 ӱй кижи болгон. Јуртта 1 лавка, И. Чепкинниҥ сарју эдер заводы ла 1 часовня болгон. Бу ла јылда Урлу-Аспакта, Александровский отделениениҥ, јаҥы школ ачылган. Микишкин деп кижи Урлуаспак ӧзӧктӧ (Майма сууныҥ коолында) ссуда учун 10 процент алган.
1916 јылда Урлу-Аспакта бир классту школдо, Александровский станда Мавра Кодялонова деп ӱредӱчи иштеген, ол Чамалда эки классту школды свидетельстволу божоткон. Мында 10 уулчак ла 7 кызычак ӱренген.
1926 јылда Урлу-Аспак јуртта 67 ээлем болгон, мында орус 148 эр кижи, 156 ӱй кижи јаткан. 1925—1927 јј. Урлу-Аспактаҥ Улалу јаар 50 кубический сажень агаш тартылган.
На 1 июля 1977 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала, администрациялык бӧлӱгени аайынча, Урлу-Аспак Майма аймактыҥ, Билӱлӱде јурт Соведине кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ 27 % орустар, алтайлар 72 % ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала отургызары. Туризм.
Ачык (суу)
Ачык (Ачик) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ачык — открытое место, поляна.
Христиан јаҥ
Христиан јаҥ (гректеп Χριστός — «Майлалган», «Месси́я») — Кудай билдирткен јаҥы, оныҥ тӧзӧлгӧзинде Ӱч Бойлу Јаҥыс Кудайга јаҥдаары. Христиан јаҥду улус Јисус Христос ол Аргадаачы, килинчектердеҥ Толып Алаачы, кижи болуп Кудайдыҥ Уулы деп јаҥдап јат. 33-чи јылда кире Палестинада баштала берди.
Ачык (суу)
Физико-географиялык темдектери
Суу Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде агат. Узуны — 19 км. Шабла сууныҥ оҥ јаралында 17 км киреде Ачык сууныҥ оозы. Јуук деген јон јаткан јерлер… Јуугында јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государственный суу реестры аайынча Верхнеобской бассейновый округка кирет, сууэлем участогы — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын суулардыҥ. Суу бассейн — (Ӱстӱги) Оп Эрчишке киргенине јетире.
Христиан јаҥ
Христиан религиязы — эҥ јаан абраамдык ла телекейлик религия. Телекейде оныҥ туружаачылары 2,4 млрд кире. Кажы ла ороондо бир де болзо христиан ӧмӧлиги де бар. Тӧс ууламјызы: Чын јаҥ, Паба јаҥ, Јӧпсинбес јаҥ.
Јылаҥаш (суу)
Јылаҥаш Елангаш — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јылаҥаш голый, лишенный растительности(ӧскӧ бичилгени: Джаланаш, Елангаш, Джелангаш, Джеланаш, Јаан-Јалангаш Ялангаш, Елонгаш)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суу ала Эрчишке киргенине јетире.
Кан-Оозы
{{ЈЈЈ+Россия |статус                  = Јурт |оригинальное название   = {{lang-ru|Усть-Кан}} |герб                    = |флаг                    = | изображение            = Усть Кан - panoramio.jpg | описание изображения   = Усть-Кан |lat_deg = 50 |lat_min = 55 |lat_sec = 45 |lon_deg = 84 |lon_min = 45 |lon_sec = 45 |CoordScale = |регион                  = Алтай Республика |район                   = Кан-Оозы аймак |район в таблице         = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения           = Јурт јеезе |поселение               = Кан-Оозыныҥ јурт јеезези |поселение в таблице     = Кан-Оозыныҥ јурт јеезези{{!}}Кан-Оозыныҥ |внутреннее деление      = |вид главы               = |глава                   = |дата основания          = |первое упоминание       = |прежние имена           = |статус с                = |площадь                 = |вид высоты              = |высота центра НП        = 1053 |климат                  = орто-континентал |население             = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай) | тс }} |год переписи          = {{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай) | г }} |плотность               = |агломерация             = |национальный состав     = орустар 42 %, алтайлар 54 % |конфессиональный состав = |часовой пояс            = |телефонный код          = 38841 |почтовый индекс         = |почтовые индексы        = |автомобильный код       = |цифровой идентификатор  = |категория в Commons     = |сайт                    = }} Кан-Оозы (Усть-Кан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кан-Оозыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Кан-Оозы устье реки Кан.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Улужайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, тӧрт ӧзӧктиҥ белтиринде: (Чарас ичи, Јабаган ичи, Экинур ичи, Кырлык ичи), Кӧдӱргенниҥ суузы ла Чарыштыҥ суузы бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1053 метрге бийик.
Климады
Кан-Оозы јуртта ортодо-соок климат. Јут-чыктыҥ кеми јаан. Кёпенниҥ бӧлӱгениле — кургак кышту, јылу јайлу, чыкту континентал климат. Климатлык јай кичӱ изӱ айдыҥ ортозынаҥ ала куран айдыҥ ортозына једет, кыш — ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ, кандык айдыҥ бажына јетире болот.
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Бу тайгаларда мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агаш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 755,22 га. Кан-Оозы јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 737 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 828 м.
Кан-Оозы регионал трассада турат «Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду — Карагай — граница Казахстанныҥ» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121, узуны 257,600 км).
«Кан-Оозы — Коргон» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км). Кан-Оозынаҥ ары 6 км асфальт. Оноҥ ары јол сай-ташла јазалган.
Кан-Оозынаҥ ала Коргонго јетире талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 386 метрге башка (1012—626=386 м) Келтеҥиниҥ ӱстӱги бажы — 6,5 %, орто келтеҥи — 1,5 %. Бу јолдын Топчыган, Јаан Кайсын, Бичей, Мӧштӱ, Јоргол, Кӧдӱрген, Кӧмир, Кума, Чарыш, Тӱрген, Коргон деп суулары кечире 11 кӱр бар. Анайда ок «Кан-Оозы — Кара-Суу» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-110, узуны 6 км). Кан-Оозы «Солонешное — Кан-Оозы» деп трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-96, Республика Алтайда узуны 55,997 км). Кан-Оозынаҥ канча айры јолдор чыгат: Коргон јаар, Чакыр јаар, Экинур јаар, Јабаган јаар, Кырлык јаарКӧдӱрген јаар.
Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн.
Эл-јон
Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3528 кижи болгон, олордыҥ 42 % орустар, 54 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Келей
Келей (Келей) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Моты-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Келей.
Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуп јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. Јаан изӱ айда +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.
Аҥ-кужы
Айландыра кырларыныҥ арка јанын агаштар бӱркеген, кӧп сабазы чет агаш, бийиктей мӧш агаш. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Тайгалары аҥду-кушту. Булан, элик, аҥ, тооргы, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон ло оок аҥдар. Кезик аҥ-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Айландыра кырлары мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агашла бӱркелген, арал-арказында јӱзӱн-јӱӱр тайалар ла јердиҥ јиилектери бар: бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, уйкӧс. Јалаҥдары чечектериле чоокырайган. Быркырууш чечек, калаш чечек, мӧт чечек, кӱн чечек, таҥдалай, буланат, чейне, марал чечек, ай чечек ле о.ӧ.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: артыш, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 44,7 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 26,2 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 12,4 га, јонго керектӱ тудумдар 0,6 га, производстволык јерлер 1,4 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 4,0 га, рекреационный учурлу 0,1 га. Келей јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 961 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 269 м. Јуртта 3 ором: Јаҥы, Минаковтыҥ Кудачы, Тан-Чолмон. Келейде 76 јаҥыс кат агаш тура, кажызы ла 2000 м² јерлӱ, 6 эки бӧлӱктӱ тура. Јурт ичинде јолдордыҥ узуны 8 км.
«Солонешный — Кан-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат (идентификационный темдеги 84К-96, узуны 56 км) , Келейдиҥ боочызынаҥ ыраак јок.
Келейге јетире ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Боочы — Келей; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келей; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Тураты — Келей.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 220 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Овцеводческая ферма. Туризм.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Шабалин аймак
Шабалин аймак (Шебалинский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — Шабалин јурт.
Географиязы
Шабалин аймак Алтай Республиканыҥ тӱндӱк кӱнбадыш јанында кырлар, ӧзӧктӧр, јалаҥдар ортодо јадат. Мында Себи-Бажыныҥ, Чаргыныҥ ла Ануйдыҥ сын- тайгалары теҥкейет. Чуйдыҥ трагыла барып јатса, Кадынды кечире кӱрдеҥ ары, Себи-Оозы јурттаҥ аймактыҥ јери башталат. Эски Чуйдыҥ трагы Јаш-Туранаҥ ала Алтайское деп јуртты ӧдӱп, Комаровское деп боочыны ажып, Чаргы јуртка јетире келген.
Гидрология
Шабалин аймактыҥ суулары
Шабалин аймактыҥ кӧлдӧри
Климады
Шабалин аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.
Аҥ-куштары
Чаргы јурттыҥ јеринде Евразияда јаҥыс мында бар Зубровый питомник СО РАН. Генетикалык эксперимент иштер ӧткӱрилет. Зубрлардыҥ тоозы эмди 30-таҥ бир канча муҥга јеткен.
Ӧзӱмдери
Чаргы јуртта 1980 јылда Сибирде РАН-ныҥ бӧлӱги тӧзӧлгӧн экспериментал ээлем эмдиге јетире иштейт. Мында уникал-ӧзӱмдердиҥ коллекциязы јуулган. Бу ӧзӱмдер талайдыҥ кеминеҥ бир канча бийик айалгада (условия высокогорья) ӧзӱп, адаптация генов ӧдӧт. Селекционный эксперименттер ӧткӱрилет.
Тӱӱкизи
Октябрьдыҥ революциязы ла Россияда Граждан јуунаҥ озо аймактыҥ јери Том-Тураныҥ губерниязында Бийдиҥ уездинде Шабалин волостько кирип турган болгон. 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Областька баштап тарый 24 волость кирген, табынча олордыҥ тоозы астаган, волостьторды ойто аймактар эдип адаган, олордыҥ бирӱзи Шабалин аймак болгон. 1962—1963 јылдарда аймактар ойто райондор эдип кубулган, Шабалин аймакты јоголткон, је бир јылдаҥ оны оны орныктырган.
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле (Минэкономразвития России) мындый болор:
Ук-калыктары
Шабалин аймакта алтай, орус ла о.ӧ. укту калыктар јуртайт.
Јурт јеезелер
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.
Шабалин аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 01.01.21 јылда 13714 кижи.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Аймакта экономиканыҥ бӱдӱмдери: агаш белетеш, агашла иштенери, мрамор табары, аҥныҥ мӱӱзиле иш и марал азыраары, эт-сӱт производство, јылкы мал азыраары, кой ӧскӱрери, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери. Аймактыҥ 38,4 % јери јурт-ээлемдерге келижет. XX чактыҥ 1990 јылдарына јетире аймак мал-аштыҥ тоозыла (јылкы мал, соок тумчукту мал, марал аҥ ла оок мал) республика ичинде ӱчинчи јерде болгон. XIX чакта јерлик аҥдарды аймактыҥ јеринде айылда азырап баштаган. Эмдиги ӧйдӧ В настоящее время на лугах Чаргыныҥ заказнигинде канадский зубрларды азырап ченелтелер ӧткӱредилер. 1930-чы јылдардаҥ ала (ХХ чакта) Москвада метрополитенниҥ станцияларын чӱмдеерге мраморло јеткилдеген. Ороктойдо месторождениедеҥ алган мраморло «Таганская» деп станция јарандырылган. Эмди карьер Чамал аймактыҥ јеринде, иштебейт.
Ердаков, Николай Чекнаевич
Николай Чекнаевич Ердаков (1926 јылдын тулан айынын 23 кӱнинде), Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында, богускан сӧӧктӱ, бастыра јӱрӱминде темир сулаачы (кузнец) болуп иштеген Ердаков Чекнайдын ла тодош ссӧӧктӱ, уй саачы Кандык деп келинниҥ биилезинде чыккан.
Биографиязы
Чекнай ла Кандыктын билезинде ӱч бала болгон — Коля эн јаан уулы, ортон уулы Борис, тургуза ӧйдӧ Сугаш јуртта јадат, эҥ кичинек ӧлӧ кызы Маша, Талду јуртта јадат.
Јиит тужы
Николай мынайда эске алынат — 1943 јылдын кӱчӱрген айыныҥ 7чи кӱнинде, 17 јаштуда черӱчил молјуумды бӱдӱрерге Кызыл черӱге атангам. Ол ӧйдӧ бистиҥ билегис Кӧксу — Оозы аймактын Саксабай јуртында јатканыс. Саксабай јуртан бис јети кижи атанганыс, олордын ортозында мениҥ нӧкӧрлӧрим болгон, олор — Трубин Поликарп, Тужуков Чурпаш, Понамарев Дима. Бистин кажыгыска ла 10 кг арыштан берген. Бис оны Абай јурттыҥ јанында, Айулу деп јердин теерменине теермелеп алганыс. Ол кулурдан бис ботко кайнадып ичетенис. Ол ӧйлӧрдӧ тус алар јер јок болгон. Ботконы тус ла јок ичетенис. Бистерди абрага јееккен аттарла апарып јаткан. Баштапкы кӱн Сугаш јуртка конгоныс, онын кийнинде Кеҥиде, Туйактуда, Алтайский аймакта, Јаш турада конуп, јолысты оноҥ ары улалтканыс. Тискинчи Кӧксу — Оозынын Кудрявцев Николай деп кижизи болгон. Јаш Турада бисти мылчага јунуп, эртезинде, кӱчурген айдын 10 кӱнинде кош тартар поездке отургузып, Новосибирск областьтын Бердск калазына экелген. Мында мен баштапкы ла катап темир јолды, паровозты кӧргӧм. Бердск калада бисти јуучыл керектерге ӱреткен. Трехлинейка ла пулеметло адып, окоп казып ӱреткен. Оныҥ кийнинде бистерди Калининградский областьтыҥ Вышний Волочек калазына экелип, јууга кирерге белетеп, Каунас калага јетирген. Оныҥ кийнинде Кӱнчыгыш Пруссияда от — калапту јууга кирип јуулашкам. Мында бисти тӱштӱк Польшадӧӧн чачкан. Краковты, Несьти јайымдаганыс. Одер сууны кечеринде турушкам. Чехословакияны јайымдаарында турушкам. Јуу 1945 јылдын кӱӱк айыныҥ 9 кӱнинде тӱгенерде, бистиҥ часть Власовецтерди сӱрӱжип, кӱӱк айдын 13-15 кӱндерине јетире јуулашкан. Прагага 80 беристе јетпей бис англичандар ла американецтерге тушташканыс, туштажу сӱрекей сӱӱнчилӱ ле јылу болгон, бой — бойыска эземдик сыйлар сыйлаганыс.
Јууныҥ кийнинде јылдар
Јууныҥ кийнинде база 5 јыл Украинанын Сумский областьтында черӱде тургам. 1950 јылдын кӱчӱрген айында Саксабайга јанып келгем. Менеҥ озо јерлежим Казанцев Василий јанып келген болгон. Нӧкӧрлӧрим — Трубин Поликарп, Тужукоп Чурпаш от — калапту јууда јеҥ јастанып божогылаган. Эне — адам 40 лӧ јылдарда, јиит туштарында божогылап калган. Мен 1951 јылда Сорокина Степанидала кожо јурт тӧзӧгӧнис. Валера деп уул чыдатканыс. Валера Кӧксуда јуртап, эки кыс чыдаткан. 1954—1956 јылдарда Талду јуртта столяр болуп иштегем. Кӧп јылдар Калмыкияда јаткам, 18 јыл Тӱндӱк Кавказта јаткам. Карыган јӧптӧ јер — алтайымга сӱрекей кунугуп, арткан јӱрӱмимди алтайымда јӱрерге јанып келдим.
Николай Чекнаевич оорудан улам 2014 јылдыҥ јаан изӱ айында јада калган.
Усть-Бава
Усть-Бава (Огни) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезине кирет.
География
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 363 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол-тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Порошино деп кобы, Јараттай.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 21 кижи болгон, олордыҥ 76 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Чейнина, Ольга Алексеевна
Чейнина Ольга Алексеевна (кыс ӧбӧкӧзи Суразакова) 30 јылдыҥ туркунына Саратан јуртта эмчи болуп иштеген. 1983 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде «Ветеран Труда СССР» деп адаткан.
Биографиязы
Јаан јашту Орсулова Варвара Даниловнаныҥ эске алынганыла 1938 јылда,Саратан јуртта баштапкы эмчи болуп Чайкина Парасковья иштеген. 1941јылда ол Ада Тӧрӧл учун Улу јууга јӱре берген. Оныҥ кийнинде иштеерге Кольчикова Дарья Николаевна келген. 1943 јылда ол база јууга атанган. 1948 јылга јетире эмчи јуртта јок болгон, оноҥ Назарова Надежда Андреевна иштеген. 1949—1950 јылдарда Манеева Мария Николаевна иштеп келген. 1951 јылда Чеконов Иван Николаевич келген. 1954 јылда куран айдыҥ 9-чы кунинде ӱредӱзин божодоло Суразакова Ольга Алексеевна иштеп келген. Амыралтага барганча бу ла јуртта иштеген.