cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни (17 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 321 кӱни (високосный јылда 322 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 44 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Катал (суу)
Катал (Катал) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Катал (Катал).
Физико-географиялык темдектери
Катал суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Јазатыр сууныҥ оҥ јарадыла 58 км киреде Катал сууныҥ оозы. Узуны — 12 км.
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни (18 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 322 кӱни (високосный јылда 323 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 43 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни (19 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 323 кӱни (високосный јылда 324 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 42 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 6 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни (21 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 325 кӱни (високосный јылда 326 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 40 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни болгон.
Кумургул-Ойык (суу)
Кумургул-Ойык (Кмургулоюк) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Физико-географиялык темдектери
Кумургул-Ойык суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Шабла сууныҥ сол јарадыла 35 км киреде Кумургул-Ойык сууныҥ оозы. Узуны — 12 км
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Ялбакова, Карагыс
Карагыс (Елизавета Чаҥкышевна) Ялбакова (чык. ӧйи јаан изӱ айдыҥ 9 кӱнинде 1946 јыл, Јоло јурт, Ойрот автоном область, ССРС), сӧӧги тодош — Алтайда, Россияда, телекейде ады јарлу кожоҥчы, Алтайда Ленинский комсомолдыҥ сыйыныҥ лауреады (1981), Л.И.Алаевала кожо «Кӱӱниҥ ӱредӱчилерине керектӱ методикалык ајарулар» деп бичиктиҥ соавторы, «Мениҥ ӱредӱчим» деп бичик ле бир канча кожоҥдордыҥ авторы (2007), «Алтай» деп эстрадалык ансамбльдыҥ солисти, Алтай Республиканыҥ нерелӱ кижизи (2016), Алтай Республикада культураныҥ министры (2000) ), Россия Тергеезиниҥ нерелӱ артисти (02.03.1989), кӧп тоолу сыйлар ла кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан, портреттери, фотојуруктары јарлу журналдар, альманахтар ла бичиктерде кепке базылган («Советская культура» ж/л (1972), «Эл-ойын — јондык байрам» деп брошюрада фотојуругы (2006), «Люди эпохи ХХ века» деп энциклопедияда (2002 ј. 184 стр.) ла о.ӧ. «Алтайдыҥ алтын ӱни» (Золотой голос Алтая) «Алтайдыҥ тоорчыгы» (Соловей Алтая) деп кожоҥчыны албаты адаган.
Биографиязы
Карагыс Ялбакова Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында 1946 јылда јаан изӱ айдыҥ 9 кӱнинде чыккан, јаш тужы Шибееде ӧткӧн. 1957 јылда ол Областной национальный школго ӱренерге келген. Мында Лизаныҥ јайалтазы оноҥ ары кӧҥжиген, ол областьтыҥ радиокомитединде балдарга учурлаган берилтелерде туружып, кӱӱлик школдо скрипкага ӱренип, хордо кожоҥдоп, конкустар ла олимпиадаларда, художественный самодеятельностьто эрчимдӱ туружып баштаган. Удабай бу школго оныҥ карындажы Николай, сыйындары Лида ла Надя ӱренерге келген.
Ада-энези
Адазы, Ялбаков Чаҥкыш Иванович, 1917 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында чыккан, тодош сӧӧктӱ кижи, зоотехник-селекционер, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, јажына ла Кеҥиниҥ совхозында зоотехник, кийнинде, амыралтага чыгала койчы болуп иштеген. Ол 1942 јылда јуунаҥ шыркалу јанып келген, бу ла јылда кыпчак сӧӧктӱ Елена Чочкинала биригип, биле тӧзӧгӧн. Елена 1915 јылда Шабалин аймактыҥ Ильинка јуртында чыккан. Ильинканаҥ Буландыкта јадып, билези Шибееге токтогон. Елена јетијылдык школ божоткон кийнинеҥ, Ойрот-Турада Кооперативный училище божодып, Кош-Агашта банкта кассир, Улаганда, Јолодо магазинде садучы болгон. Кожоҥдоор, гитарала ойноор, јайалталу, кеберкек кыс болгон. Чаҥкыш Иванович ле Елена Андреевнаныҥ (адазыныҥ алтай ады Бадык) билезинде 4 кыс ла бир уул чыдаткан.
Ӱредӱзи
Горно-Алтайскта областной национальный школды божодоло, ол Москвада культураныҥ институдыныҥ культурно-просветительский факультединиҥ дирижерско-хоровой бӧлӱгине кирген. Бу ӧйдӧ мында Валентина Толкунова, Геннадий Заволокин, Игорь Николаев, Леонид Агутин ӱренгендер. СССР-дыҥ калыктарыныҥ студенттери мында база кӧп болгон. Олордыҥ тилиле, культуразыла таныжып, казактап, башкирлеп, узбектеп кожоҥдоп баштаган. Јаҥы јерге темигип, ӱредӱге јилбиркеп, Лиза уур-кӱчти ӧдӱп чыгатан. Ыраак Москвада јерлештериле туштажып, чайлап, куучындажып, солундарла ӱлежип, кожоҥдожып, ӱлгерлер кычырып туратан. Ӱӱрелери Тамара Мендошева, Татьяна Тайпина, Валентина Чичиекова, Зоя Анатова, Светлана Кандаракова, Любовь Пустогачева ла Луиза Торбогошевала кожо киного, театрга, выставкаларга јӱретен. Туулу Алтайдаҥ керектериле келген бичиичилер Переделкиного келетен, студенттер олорго база јолугатан. Шатра Шатинов, Паслей Самык, Кӱӱгей Тӧлӧсов ло Эркемен Палкин Алтай јеринеҥ эрӱ салкын ла јастыҥ тыныжын экелетен. Бу ла ӧйлӧрдӧ Лиза јайаандык ижине керектӱ Карагыс деп псевдоним алган. Москвада ӱренип турган студенттер театрлар ла выставкаларга јӱрер учурлу болгон. Карагыс Ялбакова ол ӧйдӧги јарлу артисттердиҥ Карел Готтыҥ, Анна Германныҥ, Батыр ла Фарух Закировтордыҥ, Бибигуль Толегенованыҥ, Дин Ридтиҥ, Готлиб Ронинсонныҥ, Владимир Высоцкийдиҥ концерттерин кӧргӧн. МГИКТЕ јарлу ӱлгерчилер туштажулар ӧткӱретен, олордыҥ ортодо јууныҥ туружаачызы Эдуард Асадовтыҥ эҥиринде Карагыс Тӧрӧли, ар-бӱткен, чындык керегинде јаш-ӧскӱримге учурлалган ӱлгерлерин ӧкпӧӧрип уккан. Јайгы амыралтаныҥ ӧйинде студент кыс темирјолдо проводник болуп, ороонныҥ телкемдериле Москванаҥ ала Ыраак Кӱнчыгышка јетире маҥтадып иштеген. Москва артистке кӧп солун туштажулар ла таныштар берген. Кӧп јарлу артисттерге ол нӧкӧр болуп арткан.
Билези
Карагыс кӧп балдарлу биледе чыдаган. Балдардыҥ јааны болуп јат, сыйны Лида ла Надя, карындажы Николай. Бастыра јӱрӱмине кожо чыккандарына, тӧрӧӧндӧрине болужып јӱрет. Уулы Айлан Соня деп кысту. Елизавета Чаҥкышевнаныҥ Соня баркызы јаанагы ла чылап шахматла ойноорго сӱӱр, тилдерле јилбиркейт.
Ижи
Елизавета Чаҥкышевна Ялбакова школдыҥ кийнинеҥ Москвада институт культурыныҥ дирижёрско—хоровой факультедин божодып (1967), 1971 јылда эстрадный искусствоныҥ Текшисоюзный мастерскойында ӱренген.
1967—1968 јылдарда — Горно-Алтайскта областной дом народного творчестваныҥ методисти.
1968—1972 јылдарда — Горно-Алтайский областной концертный бригаданыҥ солисты.
1972—1974  јылдарда — Горно-Алтайский облисполкомныҥ телевидение ле радиовещаниезиниҥ комитединиҥ дикторы.
1974—1977 јылдарда — Горно-Алтайский облисполкомныҥ концертно-эстрадный бюрозыныҥ солист-вокалисти.
1977—1979 јылдарда — Горно-Алтайский автоном областьтыҥ Улаган аймагында ВЛКСМ-ныҥ райкомыныҥ делопроизводитель-машинисти.
1982 јылдаҥ 1993 јылга јетире — Горно-Алтайский облисполкомныҥ концертно-эстрадный бюрозыныҥ солист-вокалисти.
1993—1997 јылдарда — Государственный филармонияныҥ «Алтай» ансамблиниҥ солист-вокалисти (Горно-Алтайск).
1997—2000 јылдарда — ООО «Ажуныҥ» башкараачызы.
Кожоҥчы ас туштаар тембрлу ӱндӱ — колоратурный сопрано. Оны алтайыстыҥ тоорчыгы деп тегиндӱ адабаган. Елизавета (Карагыс) Ялбакова алтай кӱӱчилердиҥ Андрей Анохинниҥ, Борис Шульгинниҥ, Александр Тозыяковтыҥ, Владимир Хохолковтыҥ кожоҥдорын сценага чыгарган. Оныҥ 100-теҥ артык кожоҥдоры, бир канча кӱӱлик альбомдоры бичилген. Евгений Борисов башкарган «Сибирь» деп орыс калыктыҥ ойноткыларыныҥ оркестрыла кожо (Барнаул),  Новосибирсктиҥ радио ло телевидениезиниҥ оркестрыла кожо Карагыс Ялбакова кӧп кожоҥдор бичип, Сибирдиҥ калаларыла гастрольдоп јӱрген, калыктар ортодо конкурстарда турушкан, Польша, Бельгия, Вьетнам, Люксембург, Турцияда ӧткӧн фестивальдарда турушкан
Ялбакова Е.Ч. телекейдиҥ сценический площадкаларында кожоҥдоп, алтай культураны кӧдӱреринде јаан иш ӧткӱрген. Јайаандык ижинде бийик једимдери, калыктар ортодо најылык ла амыр-энчӱ учун јаан ижи учун, Карагыс Ялбаковага «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп нере берилген (2016).
Јайаандык ижи
«Меня всегда поражала ее колоссальная энергия, с которой она берется за любую творческую работу. Замечательная артистка! Высоко образованна и пунктуальна. Я пытаюсь научиться у нее многому. Очень хочется, чтобы эта неиссякаемая энергия и любовь к творчеству оставались в ней надолго». Александр Трифонов.
Кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни (22 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 326 кӱни (високосный јылда 327 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 39 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни болгон.
Кайыр (суу)
Кайыр Коир(в верховье Караайры) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Физико-географиялык темдектери
Кайыр суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыт сууныҥ сол јарадыла 37 км киреде Кайыр сууныҥ оозы. Узуны — 22 км
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӱчӱрген айдыҥ 23 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 23 кӱни (23 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 327 кӱни (високосный јылда 328 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 38 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 10 кӱни болгон.
Кӧкӧрӱ (суу)
Кӧкӧрӱ Кокоря — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни (25 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 329 кӱни (високосный јылда 330 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 36 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни (24 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 328 кӱни (високосный јылда 329 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 37 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни (20 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 324 кӱни (високосный јылда 325 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 41 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 12 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни болгон.
Кӧкӧрӱ (суу)
Этимологиязы
Кӧкӧрӱ — (ӧскӧ бичилгени Кокури).
Кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 11 кӱни болгон.
Кӧкӧрӱ (суу)
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни (27 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 331 кӱни (високосный јылда 332 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 34 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни (26 ноября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 330 кӱни (високосный јылда 331 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 35 кӱн арткан.
Кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 13 кӱни болгон.
Јӱс-Тыт (суу)
Јӱс-Тыт (Юстыт) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Юстыт (в верховье Богуты и Правые Богуты, Байзин ; устар. Юстыд
Јӱс-Тыт, јӱс — сто, тыт — лиственница, означает сто лиственниц, много лиственниц, лиственничный лес. Сууныҥ коолында тыт агаштар ӧзӧт. Орто чактарда бу ӧзӧкто кӧп агаштар ӧскӧн, је темир кайылтышла кожо агаштар кезилип јоголгон деп бодоштыру бар, ӧскӧ бичилгениле Юстыд.
Физико-географиялык темдектери
Јӱс-Тыт суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чихачевтыҥ сындарында кӧп кӧлдӧрлӱ јердеҥ, Оҥ Богуты деп кӧлдӧҥ чыгара агат, 15 км јердеҥ Сол Богутыла биригеле Богуты деп атту боло берет, оноҥ Адай деп кӧлди кечире агала, Ористы, Чаган-Гол, Нарын-Гол деп сууларга кожулып, суу Јӱс-Тыт деп атту боло берет.Чуй ла Јӱс-Тыт Чуйдыҥ чӧлинде биригет. Јӱс-Тыт сууныҥ узуны — 103 км.
Јуук деген јон јаткан јерлер Тожоҥты, Јаҥы-Аул, Кӧкӧрӱ, Тӧбӧлӧр, Ак-Тал, сууныҥ оозынаҥ арак јок Кош-Агаш јурт турат. Карасуулар бар — Калан ла Аркалудалык.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Коды: 13010100312115100005162
Јаҥар айдыҥ 2 кӱни
Јаҥар айдыҥ 2 кӱни (2 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 336 кӱни (високосный јылда 337 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 29 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни
Кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни болгон.
Кӧк Ӧзӧк (суу)
Кӧкӧзӧк (Кокузек) Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Кӧк-Ӧзӧк — Кӧк — голубой синий; Ӧзӧк — река, ручей, лог — буквально синий голубой лог, долина. ( Ӧскӧ бичилгени — Кокузек, Кок-Узек, Кокозек).
Физико-географиялык темдектери
Кӧк Ӧзӧк суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Тӱштӱк Чуйдыҥ сындарынаҥ башталып, Чуйдыҥ чӧлин бӱдӱнге кечире агып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1736 метрге бийик, Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадыла, Ортолык јурттыҥ јанында Кӧк Ӧзӧк сууныҥ оозы. Узуны — 55 км, суу-бассейниниҥ текши јери 710 км².
Бассейны
Јуук деген јон јаткан јерлер Ортолык јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Корумду (суу)
Корумду (Корумту) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Корумду — Крутая, с курумами гора.
Физико-географиялык темдектери
Корумду суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Бар-Бургазы сууныҥ оҥ јарадыла 33 км киреде Корумду сууныҥ оозы. Узуны — 14 км.
Јуук деген јон јаткан јерлер .. јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 3 кӱни
Јаҥар айдыҥ 3 кӱни (3 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 337 кӱни (високосный јылда 338 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 28 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кошбулак (суу)
Кошбулак (Кошбулак) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Кошбулак река протока, приток.
Физико-географиялык темдектери
Кошбулак суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Кӧксу сууныҥ сол јарадыла 27 км јерде Кошбулак сууныҥ оозы. Узуны — 15 км.
Јаҥар айдыҥ 5 кӱни
Јаҥар айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни болгон.
Кужуртубулак (суу)
Кужуртубулак (Кужуртубулак) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ӧскӧ бичилгени Кужурту-Булак.
Физико-географиялык темдектери
Кужуртубулак суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Кӧксу сууныҥ оҥ јарадыла 19 км јерде Кужуртубулак сууныҥ оозы. Узуны — 15 км.
Јаҥар айдыҥ 4 кӱни
Јаҥар айдыҥ 4 кӱни (4 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 338 кӱни (високосный јылда 339 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 27 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 6 кӱни
Јаҥар айдыҥ 6 кӱни (6 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 340 кӱни (високосный јылда 341 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 25 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 6 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 6 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 23 кӱни болгон.
Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)
Шабла (Шавла) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Шабла — от алтайского шаала, чаал — молодое дерево.
Физико-географиялык темдектери
Шабла суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарынаҥ башталып, Аркыт сууныҥ оҥ кош суузы болуп јат. Узуны 58 км, бассейнныҥ текши јери 882 км². Шабла суу талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2401 м кире бийикте мӧҥкӱ тоштоҥ бӱткен ады јок кӧлдӧҥ чыгара агат. Баштапкы бӱдӱн јарым километрди суу саштардыҥ алдыла агат, оноҥ јердиҥ ӱстине чыгат, табынча тӧмӧндӧп, база бӱдӱн јарым километр јерди ӧдӧлӧ, 2163 метрде кӧлгӧ кирет, ойто ол кӧлдиҥ тӱндӱк јанынаҥ чыгара агып, 2 км бажынаҥ Шабланыҥ кӧлине талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1984 м бийик јерде кожула берет. Кӧлди кечире агала, узак эмес јерге Шабла тӱс јердиҥ суулары чылап, араайынаҥ јайым агынду болот. Оноҥ ары кайда да 500 м бажында суу кенейте 150 метрге тӧмӧн јӱткӱйт, учуп тӱжет, кӧлди тӱндӱк јанынаҥ туйуктаган каскактаҥ ажып, адылып тӱжет. Мыныҥ кийнинде сол јанынаҥ ого кош суу биригет (кезик карталарда Сол Шабла суу), суузы толуу болуп, јайым токыналу агат. Агыныныҥ тӱргени бу бӧлӱкте 2—3 м/с боло берет. 10 км-деҥ Шабла сууга оҥ јанынаҥ Ыштукол суу кирет (1600 м бийикте), оноҥ кӱнбадыш јаар кенейтетбуура согот. Бу тушта сууныҥ јалбагы 10—12 м. Оноҥ ары Шабла тереҥ ӧзӧклӧ, Шабланыҥ сын-тайгазыныҥ тӱндӱк кыйузыла агып, јолой он ӱчтеҥ артык кисинек кош сууларла биригип, кайда да 50 км-деҥ Аркыт сууга кирет.
Јуугында јурт јок.
Туризм
Мӧҥкӱ тоштордоҥ агып тӱшкен бастыра суулар чылап, Шабланыҥ суузы кӱнниҥ экинчи јарымында эмеш кӧптӧй берет, таҥ алдында ойто астай берет, тош кайылганынаҥ камаанду. Шабланыҥ суузы бӱрӱҥкий («ледниковая муть»), ичетен сууны оок суулардаҥ алза торт. Јойу туристтерге бу сууны кечетени кӱчке келижет.
Ыштыкол ло Аркыт суулардыҥ ортозында эки кире кечӱ бар, је отчет эткен улус кыйалта јоктоҥ страховкалу болзын, эмезе, навесной переправа јазазын деп рекомендация берет.
Суу объекттиҥ системазы: Аркыт суу → Кадын → Оп суу → Карский талай.
Куукарагай (суу)
Куукарагай (Куккарагай) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
ӧскӧ бичилгени Кук-Карагай , Куккарагай высохшая сосна.
Физико-географиялык темдектери
Куукарагай суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Јазатыр сууныҥ оҥ јарадыла 37 км јерде Куукарагай сууныҥ оозы. Узуны — 12 км.
Чаган айдыҥ 1 кӱни
Чаган айдыҥ 1 кӱни (1 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ баштапкы кӱни. Јылдыҥ учына јетире 364 кӱн арткан (високосный јылда 365 кӱн).
Чаган айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 19 кӱни болгон.
Алтай Республика
1821 — Алтайский приходно-расходный касса уездный финансовый отдел болуп солунган, эмдиги ӧйдӧ Алтай Республикада финанстардыҥ Министерствозы
Курай (суу)
Этимологиязы
Курай название степного растения, травы , ӧскӧ бичилгени Курайка.
Физико-географиялык темдектери
Курай суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Тӱндӱк Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ ортозыла ӧткӱре агып, Курайдыҥ чӧлиле Чуйга ууланат. Бу сууныҥ узуны — 21 км. Кызылташ суула биригеле, Чуйдыҥ суузына кожулат.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Калкин, Алексей Григорьевич
Алексей Григорьевич Калкин (кандык айдыҥ 3 кӱни 1925 — куран айдыҥ 18 кӱни 1998, Јабаган) — кайчы. СССР бичиичилеринҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1978), Алтай Республиканыҥ кайчызы (1995), эҥ јарлу кай чӧрчӧги — «Маадай Кара». Сӧӧги — саал.
Биографиязы
Алексей Калкин кандый айдыҥ 3 кӱнинде 1925 јылда Ойрот автоном областьтыҥ Улаган аймакта Паспарты јуртта чыккан. Јаш туштаҥ ала кӧстӧҥ уйан болгон. Ӱренерге келишпеген, је оныҥ таадазы ла адазы Туулу Алтайда јарлу кайчылар болгон учун, ол оогоштоҥ ло ала калыгыныҥ оос чӱмдемелдеринде ле кай чӧрчӧктӧринде болгон.
1978 јылдарда СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзине алынган, 1995 јылда Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан.
Алексей Григорьевич алтай калыктыҥ чӧрчӧктӧрин кайлаган, анчада ла «Маадай Кара» деп эпос учун «Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы» деп нерени алган баштапкы кайчы болуп јат. Алтай Республиканыҥ Јабаган јуртында куран айдыҥ 18 кӱнинде 1998 јылда јада калган.
Јайаандык ижи
А. Калкин јаштаҥ ала јарлу кайчыларды О.Чолтуковты, Д.Тобоковты, Т.Токтогуловты угар аргалу болгон. Оны баштап ла јебреннеҥ бери јарлу, сӱрекей ӱнгӱр телеҥит-кайга ӱреткен кижи укту-тӧстӱ кайчы — бойыныҥ адазы болгон 22 ле јаштуда Калкин Туулу Алтайдыҥ эҥ артык кайчызы боло берген, 23 јаштуда Москвада текшиороондык кӧрӱде јарлу боло берген. Ол ло тушта баштапкы катап Калкинниҥ «Маадай-Кара» деген алтай монументал эпосты кайлаганын бичигендер. «Маадай-Кара» — телекейлик учурлу эл-поэтикалык кереес деп чотолот. Орус тилге кӧчӱрилген (поэтический кӧчӱрижи Плитченко Александр Ивановичтиҥ), тувин, монгол ло кыргыс тилдерге кӧчӱрилген.
А. Г. Калкинниҥ репертуарында 30-таҥ артык кай чӧрчӧк, ол феноменал сагышту кижи болгон, кажы ла кай бир муҥнаҥ ала он муҥга јетире строкту болгон, кӧп тоолу чӧрчӧктӧр, соојындар, мифтер, кеп куучындар, куучындар ла кожоҥдор билетен. 1997 јылда «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» деп бичиктиҥ 15-чи томында «Очы-Бала» деп эпостыҥ калганчы версиязы кепке салынган, Новосибирск калада 1987 јылда бичилген.
А. Г. Калкин јаҥыс ла озогы эпос билер кайчы эмес, онойдо ок ол эл-ӱлгерчи-импровизатор.
Јаҥар айдыҥ 7 кӱни
Јаҥар айдыҥ 7 кӱни (7 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 341 кӱни (високосный јылда 342 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 24 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 8 кӱни
Јаҥар айдыҥ 8 кӱни (8 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 342 кӱни (високосный јылда 343 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 23 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни болгон.
Јаҥар айдыҥ 9 кӱни
Јаҥар айдыҥ 9 кӱни (9 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 343 кӱни (високосный јылда 344 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 22 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Јаҥар айдыҥ 10 кӱни
Јаҥар айдыҥ 10 кӱни (10 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 344 кӱни (високосный јылда 345 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 21 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни болгон.
Кулагаш (суу)
Этимологиязы
Кулагаш место с горелым лесом.
Физико-географиялык темдектери
Кулагаш суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыттыҥ сол јарадыла 57 км киреде Кулагаш сууныҥ оозы, узуны 19 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ сууныҥ оозы 1206 метрге бийик. Кулагаш суу эки башту, тоштҥ кайылган суулар биригип, агып тӱшкен.образуется двумя истоками ледникового происхождения. Сол (орографический) бажы (сол Кулагаш) Кадын-Бажы сындардыҥ мӧҥкӱ тожынаҥ, Сол Кулагаш деп боочынаҥ (Кулагаш ла Кӱркӱре ӧзӧктӧрдиҥ ортозында ажу) башталат, Кулагаш ӧзӧкти ле Орто Чаган (Кӧксуныҥ кош суузы) бириктирет. Оҥ јанындазы (орографический) бажы (оҥ Кулагаш) кӱнчыгыштай 6—7 км киреде, ӧскӧ тоштоҥ башталат. Ол тош оҥ Кулагаш ла Кошбулак (Кӧксуныҥ кош суузы) суулардыҥ ортозында јадат. Эки суу биригеле, Кулагаш суу болуп, тӱндӱк-кӱнчыгыш јаар агат.
Кулагаш ичинде јол јок, сууныҥ бажында сол келтейиле эски орык јол туштайт, айулар бу јолло база јӱредилер. Оҥ јарадыла ат јорткодый јол бар, оозында эски кыштуныҥ јанында башталат ол јол. Бийик кырлар ортодо кызык ӧзӧктӧр таскыл-јалаҥдарлу (висячими долинами) јер. Кулагаштыҥ јаан деген кош суузы Сарысу.
Кулагаштыҥ оозынаҥ 5,5 км ӧрӧ, сол јаратта, кижи ӧдӱп болбос, табылганы удабаган, кыймыктанып јадар јеткерлӱ (подвижная и камнеопасная осыпь) корум таш бар. Сол јаратла барза, ол јердеҥ ӧрӧ кечер керек. Сууны кечкедий чичке јер бар. Јеткерлӱ эмес кечӱлер јӱк ле сууныҥ бажы јаар бар, суу кирӱ тушта суу јайылган јерде јойу кечкедий.
Кулагаш аккан ӧзӧкти ӧдӱп барарга эки кӱннеҥ ас эмес ӧй керек.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 11 кӱни
Јаҥар айдыҥ 11 кӱни (11 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 345 кӱни (високосный јылда 346 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 20 кӱн арткан.
Јаҥар айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱни болгон.
Куранду (суу)
Этимологиязы
Куранду —
Физико-географиялык темдектери
Куранду суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Ӱнгӱр сууныҥ оҥ јарадыла 22 км јерде Куранду сууныҥ оозы. Узуны — 13 км. Јуугында јон јаткан јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаҥар айдыҥ 13 кӱни
Јаҥар айдыҥ 13 кӱни (13 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 347 кӱни (високосный јылда 348 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 18 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни болгон.
Том-Тура
Том-Тура (Томск) — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ кӱнчыгыш јанында, Томский областьтыҥ ла аташ Томский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Том сууныҥ (Оптыҥ кош суузы) јарадында турган кала. Сибирде озогы калалардыҥ ортозында јаан деген ӱредӱлик, билим ле инновационный тӧс јер : 9 бийик ӱредӱ берер ВУЗ, 15 [билим-исследовательский институт (НИИ), (особая экономическая зона) Технико-внедренческая зона ла 6 бизнес-инкубатор. Сибир ле дальневосточный калалардыҥ ассоциациязыныҥ турчызы ла «Азияныҥ баш калаларыныҥ ассоциациязыныҥ турчызы». Кала агаш архитектураныҥ кереестери ле XVIII—XX чактыҥ таш архитектуразыныҥ кереестериле бай. Том-Тура, оныҥ спутник-калазы Северск ле пригородторыла кожо Том-Тураныҥ кала агломерациязына кирет эл-јоны 786 муҥ кижи (2019). Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2 кӱнинде чыккан Јӧбиле «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген («Город трудовой доблести»).
Физико-географиялык темдектери
Том-Тура Кӱнбадыш-Сибирский равнинаныҥ јаказында, Кузнецкий Алатауныҥ јаказында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ оҥ јарадында, Опко киргенинеҥ 50 км ыраагында турат. Кала тайганыҥ кырында турат: тӱндӱктей Аба јыш ла сас, тӱштӱктей — широколиственный ла колышкан агаш аразы ла лесостепь. Москвага јетире — 3,5 муҥ км. Том-Тураныҥ тӱндӱк јанында 12 км киреде Северск (Томский область) кала турат, јабык (ЗАТО,закрытый), совет ӧйдӧ «Томск-7» деп адалган, неформальный куучында «почтовый», «пятый почтовый» деп айдыжатан.
Каланыҥ текши јери — 294,6 км². Лев Толстойдыҥ оромы Том-Турада 85-чи меридианда кӱнчыгыш долготада турат.
Рельеф
Рельеф калада тӱс эмес. Том-Тура бойы Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Том-Турада сууныҥ коолында мындый бӧлӱктер бар: пойма, терраса ла междуречье Том сууныҥ водоразделы — Кичӱ Киргизка ла Том — Ушай.
Том сууда бар:
Сууныҥ коолы кайыр јараттарла јуукаларла кезилген. Кала тудулып баштаганынаҥ ла ала улай ла айландыра агаш кезилген, јолдор салынган, кыраларга јер арчылган. Суу кӧпчиштеҥ аргаданарга улус јараттарды кӧдӱрип, баштапкы надпойменный террасаны (Заозёрье) тобракла ӧрӧ кӧдӱрген. Табынча рельеф кӧдӱрилип тӱзелген.
Је, тӱҥей ле калада бийиктей ле јабыстай јерлер бар, кайда да 60—70 м. «Кала кезем континентал климатту зонада турган учун, кезилген рельеф, јердиҥ алдында кара суулар кыртышка јуугы, јадагай породалар, сууга белен јайрадылары јуукалар, јемирилиштер (оползни) бӱдерине јарамыкту». Јуукалар калада кӧп туштайт.
Юрточный кырдыҥ тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱштӱк јаны јемирилер јеткерлӱ (оползнеопасный). Кроме того, Каштак ла Воскресенский деп кырларды айландыра јеткерлӱ јуукалар бар. Технико-внедренческий зонада тӱштӱк площадкалары база јеткерлӱ јуукаларлу деп чотолот. Черемошники ле Татарская слобода суу кӧпчип јайылар јерлерге кирет. Юрточный ла Воскресенский кырлар кӧп сабада техногенный суу кӧпчишке алдыртат.
Онойдо ок Том-Турада курч сурак — јеткерлӱ јемирилиш (оползень). Анчада Лагерный сад деп јерде бу сурак курч турат. Оползень 1,5 км чӧйилет. Шылтагы — Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ коолында агаштарды Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта промышленностько керектӱ болордо кескени (агаштардаҥ древесный уголь јазаган).
Кырларда оползание кижи ар-бӱткенге киришкенинеҥ тыҥыйт. Темдектезе, баш-аптеканыҥ кийнинде турган автобазаныҥ тудумдары Юрточный кырдыҥ эдегинеҥ јылбырайла јемирилип келтӱшкен, 1970 јылдарда.
Климат
Климаттыҥ бӱдӱми — континентально-циклонический (европейско умеренный континентальный ла сибирский кезем- континентальныйдыҥ ортозында). Ортојылдык температура: 0,9 °C. Соок јок кӱндери — 110—120. Кыш кату ла узун, соок температураныҥ алтыгы учы −55 °C (1931 јылда чаган ай). Чаган айдыҥ орто температуразы: −17,1 °C, јаан изӱ айдыҥ орто температуразы: +18,7 °C. Чаган айдыҥ учында ла кочкор айда кыска ӧйгӧ јылулар болот (оттепели) +3 °C, јылуларды тӱндӱк Атлантиканаҥ циклондор экелет. Сезондордыҥ солынганы тӱрген болот, је ойто ло сооктор ло јылулар келет. Јыл туркунына јут-чыктыҥ кеми — 568 мм. Кӧп саба јут-чык јылу ӧйдӧ тӱжет. Том-Турада кӱкӱрттер орто тооло 24 катап болот, кандык айдыҥ учынаҥ ала башталып, ӱлӱрген айда токтойт. Кӱкӱрттер сӱрекей тыҥ, не дезе Орто Азия ла Тӱндӱктиҥ кейиниҥ температуратуралары кезем башкаланат, Васюганский састар база салтарын јетирет (бу састар јайгы ӧйдӧ кейди соодот), кӱкӱрттер кӧп сабада эҥирде болот. Салкынныҥ тӱргени 1,6 м/с, је јастыҥ бажында тыҥ салкындар болот 30 м/с, оыҥ шылтагы циклондордыҥ ла антициклондордыҥ улам ла солынып турганында, коштой атмосферный давление секирет. Тӱштӱк-кӱнбадыш ла тӱштӱк салкындар бийлейт — 50 % кире. Одыру (отопительный) ӧй ӱлӱрген айдаҥ ала кӱӱк айга јетире болот. 2014 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12 кӱнинде Том-Турада изӱниҥ температуразы ӱстӱги бажына +35,6 градуска јеткен, алдында рекорд 0,5 градуска јабыс 39 јыл кайра, 1975 јылда јаан изӱ айдыҥ 11 кӱнинде (+35,1 °С). Том-Турада сыгын айда температураныҥ абсолютный минимумы Москвага кӧрӧ (-8,5 градуска) кӧп.
Јыл туркунына Том-Турада кӱн ортодо 2048 час тийет (јаба 47 %). Јыл ичинде кӱн чалыбаган кӱндер — 92.
Ӧзӱмдери, аҥ-куштары
Каланыҥ јеринде бир канча јажыл массивтер (парктар, скверлер, садтар, аралдар) бар. Олордыҥ кӧп сабазы Ушайдаҥ тӱштӱктей: Лагерный сад, Городской сад, Сибирский ботанический сад, Университетский роща, Новособорный тепсеҥде Троицкий сквер, Буфф-сад, Игуменский парк, Елизаровтордыҥ оромыныҥ учында парк (Балтийский оромго эбир алдында). Онойдо ок калада бир канча аралдар бар: Михайловский роща, Каштак тууда кайыҥду роща, Иркутский трактыҥ учында Кӱнет роща (каланыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јаны). Том-Тураныҥ ортозында јетире јазалбаган бульварный кольцоныҥ проекты (1830 јыл): Кировтыҥ проспекти ле Дальне-Ключевский ором, олордыҥ јериниҥ кӧп јаны бульварлар. «Горзеленхоз» деп организация каланы јажыл ӧзӱмдерле јеткилдеери јанынаҥ иштейт, онойдо ок таҥынаҥ аргачы. В 2011 году на вертикальное озеленение улиц было выделено полмиллиона рублей.
Том-Тураныҥ јаказында Заварзинский лесной дачада телекейде эҥ ле јаан чымалыныҥ уйазы табылган (бийиги 2,5 метр высотой х 5,1 метр диаметры).
Экологиязы
Каланыҥ бастыра јанында промышленный предприятиелердиҥ санитарно-защитный зоналары бар, ол зоналардыҥ јеринде улус јадар туралар турат. Онойып, санитарно-защитный зонага Сосновый Бордыҥ, Заозёрьениҥ, Каштака-III-тиҥ, Телецентрдиҥ, Высотныйдыҥ, Иркутский тракттыҥ, «Сибирь» деп (сереҥке эдер фабрика) Сибирский оромныҥ, Кировтыҥ проспектиниҥ, «Томский пивоныҥ», Нахимовтыҥ оромыныҥ туралары кирет.
Том-Тура калада ар-бӱткен корулаар комитеттиҥ јетиргениле калада ла Томский областьта 2007 јылда год, атмосферный кей бастыра јерде киртиген. Кӧп сабада каланы айландыра аралдарда, промышленный предприятиелердеҥ ыраакта да кей тыҥ киртиген деп темдектелет. Анчада каланыҥ ортозында Воскресенский кыр, Каштак, Томск-II, Высотный, Сибирский оромныҥ ичи, Алтыгы Елань, Тӱштӱк площадь ла Степановка тыҥ киртиген кейлӱ. Кезик аймактар ӧткӱре тыҥ киртиген кейлӱ. Ондый аймактардыҥ тоозына Бердскийдиҥ оромдоры, ПАТП-2, Иркутский тракт, сереҥкефабрика «Сибирь», ТНХК, Татарский слобода, онойдо ок Ӱстӱги Елань, Юрточный кыр ла ГРЭС-2. Атмосферада оксид углероданыҥ кеми база ӧйинеҥ ӧдӧ берген. Кӧп кӧӧлӱктер турган јерде — јолдордыҥ белтиринде — оксидтиҥ концентрациязы он катапка ӧйинеҥ ӧдӧ берген. Эҥ кирлӱ кей Бела Кунныҥ ла Иван Черныхтыҥ оромдорыныҥ белтири, Фрунзениҥ проспектиниҥ ле Красноармейский оромыныҥ, Ленин ле Фрунзениҥ проспекттериниҥ, Иркутский тракт ла Суворовтыҥ оромыныҥ, Телецентрдиҥ, Комсомольский проспекттиҥ ле Герценниҥ оромыныҥ белтири, 4-чи поликлиниканыҥ оромы.
Тӧрт промышленный предприятие — Томская ТЭЦ-3, Томская ГРЭС-2, ЗАО «Метанол» ло ОАО «Томскнефтехим завод» — бир јылга 13,5 муҥ тонна выброс эткен, бу каланы киртидип турган бастыра веществолордыҥ тал орто кирези. Атмосфераны киртидип турган предприятиелердиҥ тоозында Томсклесдрев, Томсктеплосеть, Томск-авиа, Томь-Аппарель, спичфабрика «Сибирь», ТЗКМиИ, Горэнерго, ТЗРО; алдында јабылгалакта ол тоого Томский шпалопропиточный завод (ШПЗ) база кирген.
Татарский слободада јаҥыдаҥ ар-бӱткенниҥ корулу јерлерин эдер деп проект тургузылат (Томныҥ јаказында), Ушайдыҥ коолында Каменный деп кӱрдеҥ Академический переездке јетире, Солнечный ла Иркутский трактыҥ ортозында, Киргизканыҥ коолында, онойдо ок Сенной курьяныҥ јанында. 2010 јылдаҥ ала бир канча кӧлдӧр лӧ Ушай сууныҥ ӱзӱги арчылган. 2011 јылда Сенной Курья арчылган. С 2011 г. планируется очистка Сенной Курьи.
Сууда амыраар јерлерде сууныҥ чыҥдыйы арузы санитарный нормага јетпейт, Том сууныҥ сол јарадында Семейкин ортолыкта суу ару (Алтыгы Складтардыҥ тужы).
Кудай јаҥы
Том-Турада 2006 јылдыҥ кандык айында российско-германский саммитке белетенеринде, эки ле айга 1936 јылда бызылып калган серикпениҥ ордына карагай агаштаҥ эткен јаҥы лютеран серкпе тудулган.
Тӱӱкизи
1604 јылда чаган айдыҥ 20 кӱнинеҥ ала Москвада Борис Годунов каанга Тоян деп князька баштаткан эуштинский татарлардыҥ посольствозы келген, олорды оус подданствого алып, Энесайдыҥ кыргыстары ла ойрот-калмыктардыҥ јуулажынаҥ, табаруларынаҥ корулазын деп баштанган. Бу баштануга кару берип Борис Годунов эуштинский татарлардыҥ јерине кала тутсын деп бичикке кол салган. 1604 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25 кӱнинде Борис Годунов Сургутта казактардыҥ јааны Гаврила Писемский ле стрелецтердиҥ Тобольскта јаанына Василий Тырковко Том сууныҥ јарадында кала тӧзӧзин деп јакылта берген. Татарлардыҥ јеринде кала тудуп, айландыра аш салзын, айландыра јаткан калыктарды орус каанныҥ подданствозына кийдирзин деп јакыган. 1604 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27 кӱнинде шибее тудар иш токтогон. Је 1648 јылда эски острог бызылган, Том сууныҥ оҥ јарадында, тӱштӱк мыста Воскресенская туу (Том-Тура), Оп сууга киргенинеҥ 60 километр јетпей јӱрӱп, тайганыҥ јаан эмес Ушай деп суузыныҥ оозынаҥ ыраак јок јаҥы шибее (острог) тудулган. Том-Тура кала јаан стратегический ле военный учурлу тӧс јер боло берген, XVII чактыҥ туркунына тургун калыктыҥ амырын корулап јеткилдеген — 1614, 1617, 1657 ле 1698 јылдарда кӧчкӱндердиҥ табаруларына удурлашкан.
Том-Тура администрацмялык јанынаҥ бажынаҥ ала Тобольский разрядтыҥ тӧс јери болгон, 1629 јылдаҥ ала. 1719 јылда Том-Тура Енисейская провинцияга кирген болгон, 1726 јылда — Тобольский провинцияга, 1782 јылда Тобольский наместничествоныҥ областной каланыҥ статусын алган.
Москванаҥ башталып, Том-Тура ажыра ӧдӱп, Забайкальеге јетире Сибирдиҥ трагы ачыларда (1984), Том-Тура транзит садуныҥ учурлу тӧс јери боло берген, 1738 јылда Том-Турада ямская служба табылган. Табынча кала јаанап, статусы регионал администрациялык тӧс јер боло берген, 1804 јылда сӱреен јаан Томский губернияныҥ тӧс јери боло берген, бого эмдиги Алтай Республиканыҥ, Алтай кырайдыҥ, Кӧмӱр областьтыҥ, Новосибир областьтыҥ ла Томский областьтыҥ, Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ, Хакасияныҥ кӱнбадыш јаны, Красноярский кырайдыҥ јерлери кирген болгон.
XIX чактыҥ учында инженер-путеец Н. П. Меженинов Транссибирский темирјол магистраль тударын башкарган, Среднесибирский участогын магистральдыҥ, тӧс темирјол линия ол тушта Том-Туранаҥ чик јок тӧмӧн тӱштӱктей ӧдӧтӧн болгон, Том-Тураны дезе башка кош-јолло бириктирер деп јӧптӧлгӧн. Ол јол 1896 јылда тудулган. Бу јол тупиковый болгон учун, кала транспортный узел болбой барган.
XIX чактыҥ экинчи јарымында — XX чактыҥ бажында Том-Тура Сибирский областничестводо идеологияныҥ тӧс јериниҥ бирӱзи болгон, лидерлердиҥ бирӱзи — јарлу орус билимчи Потанин Григорий Николаевич болгон. 1905 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20 кӱнинде черносотенецтердиҥ погромдоры Том-Турада Королёвский театры ла темирјолдыҥ управлениезин ӧртӧп салган, ондор тоолу кижи божогон. 1917 јылда куран айдыҥ 2 кӱнинде, Февральский революция ла Октябрьский революцияныҥ ортозында, общественный организациялардыҥ сибирский конференциязында Том-Турада «Постановление по вопросу об автономном устройстве Сибири» деп сурак турган. Ол ло јылдыҥ ӱлӱрген айында Том-Турада Сибирский областной совет тудулган.
Совет јаҥ Том-Турада 1917 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 6 кӱнинде тургузылган. 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинде ишмекчилердиҥ ле солдат депутаттардыҥ Томский губернский Соведи Сибирский областной думаны јылыйткан, 2 айдаҥ каланыҥ думазын јоголткон. Чехословацкий корпустыҥ тӱймеени болордо 1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31 кӱнинде Том-Турада Јаҥ Актарга (Белое движение) кӧчкӧн. 1919 јылдыҥ тулаан айында большевиктердиҥ јажытту группазы Карла Ильмерге башкартып, јепселдӱ тӱймеен эдерге сананган, је тутурткан, туружаачылары аттыртып салган. 1919 јылда јаҥар айдыҥ 22 кӱнинде Кызыл Черӱ калада совет јаҥды тургускан. Каланыҥ башкараачызы (голова) болгон калганчы кижи Александр Грацианов болгон.
1925 јылда Том-Тура Сибирский кырайга кирген, беш јыл ӧдӧрдӧ Кӱнбадыш-Сибирский кырай болуп солунган, 1937 јылда Том-Тура 7 јылдыҥ туркунына Новосибирский областьтыҥ калазы болгон. 1918 јылдаҥ 1944 јылга јетире Том-Тура регионал статусын јылыйтып, уйадай берген, эл-јоны бастыра тӱрген ӧзӱмдӱ Новосибирск ле ӧскӧ Транссибирский магистральда турган калаларга кӧчӱп баштаган. Калада индустриал предприятиелер јок, эптӱ транспортный коммуникациялар јок, арайынаҥ культурала тудуш јӱрӱм јабызаган. Је бу ла ӧйдӧ билим ле ӱредӱлик ӧзӱм алынып кӧндӱккен — Томский государственный университет ле Томский политехнический университет.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде Том-Тура јаар СССР-дыҥ европей јанынаҥ 30 кире предприятие эвакуацияга келген, бу предприятиелер каланыҥ тӧзӧлгӧзи боло берген: јууныҥ јылдарында калада промышленный производствоныҥ кеми ӱч катапка кӧптӧгӧн. Каланыҥ администрациялык статусы — 1944 јылда куран айдыҥ 13 кӱнинде Томский область тӧзӧлгӧн, Том-Тура областьтыҥ тӧс јери боло берген. Фронтто 229 муҥ томичтер јуулашкан, олордыҥ 63,6 муҥы јууда корогон, 176 јуучыл Герой Советского Союза деп нере алган.
1960—1980 јылдарда Том-Турада тӧс стратегиялык позициялары ла билим-ӱредӱлик комплекстери оноҥ ары тыҥыган. Томский областьта јок јердеҥ нефтяной промышленность ӧзӱп баштаган. Томский областька СССР-дыҥ нефтяной промышленностиниҥ Министерствозыныҥ проекттерин экелери, ол тоодо, регионал транспортный инфраструктураны тӱрген ӧҥжидери, Богашёво деп аэропортты тӱрген тудары. Кала нефть казып алар регионныҥ тӧс јери боло берген, калада эмдиги оборонный производствоныҥ (1960 јј.) электрониказы эдилген, советский атомный проекттиҥ бӧктӱ предприятиелериниҥ (Северск) сурактарын бӱдӱрген, каланы айландыра бир бӧлӱк предприятиелер (агропромышленный комплекс) иштеп кӧндӱккен, Том-Тураныҥ јонын курсак-тамак јанынаҥ јеткилдеери (куштар ӧскӱрер фабрикалар) , јаан чочкокомплекс (108 муҥ тын бир јылга), строительный индустрияныҥ предприятиелери ижин кӧндӱктирген (Томский домостроительный комбинат, завод ЖБК-100 ле о.ӧ.), Том-Тура культура јанынаҥ ӧзӧт. Калага бастыра ороонноҥ јурукчылар, поэттер, театр ла киноныҥ ишчилерин кычырган, широкоформат кинотеатр «Киномакс (кинотеатр, Томск)|Родина» ачылган, јабык тош стадион «Дворец Спорта» тудулган. Кӧп саба социально-экономический солунталар Советский Союзта период застоя тушта тудулган, је кӧп зарубежный тӱӱкичилер ле орус тӱӱкичилер ле политиктер бу бастыра једимдерди Егор Лигачёв (Томскта КПСС-тыҥ областной комитеттиҥ баштапкы секретари, 1964 јылдаҥ 1983 јылга јетире болгон) башкарган деп айдыжат.
Экономика
Том-Турада строительство, промышленность ло энергетика сфераларда, добывающий отрасльдарда 300-теҥ артык инновационный предприятиелер бар, олордыҥ 200 кирези инновационно-активный категорияга кирет, онойдо ок IT-бизнес сферада 200-теҥ артык компания иштейт: Элекард, Компания MC-Trade, группа компаний «Рубиус», «Студия Т», «Синтез Интеллектуальных Систем», «UserStory», «Zoom», ООО «Сибирские информационные системы», ООО «ИТ-Томск», «ТомскСофт», ООО «Томская Электронная Школа», Новинтех, Лаборатория Интервеб, ООО «Битворкс», UNIGINE Corp. ло о.ӧ. Олордыҥ валовый региональный продуктта долязы 13,5 %-теҥ кӧп. Јылдыҥ ла стартаптар ла кичӱ предприятиелердиҥ ӧзӱми 10-15 %. Олордыҥ ӧзӱми калада университеттердиҥ базазына билим-образовательный комплекстердеҥ камаанду. Калада штаб-квартира (КДВ групп) турат, компания Россияда 200 јаан деген частный компаниялардыҥ рейтингине кирет Forbes 2016.
Том-Тураныҥ финансовый рыногы федерал банкталда, Сбербанк 42 отделениелӱ, ВТБ 6 отделениелӱ, Газпромбанк 5 отделениелӱ ле о.ӧ.
Промышленность
Том-Турада промышленностьтыҥ башка-башка отрасльдарыла предприятиелер иштейт. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта калага 30 кире завод, јаҥы отрасльдар ачылган. Нефтегазовый отрасльдыҥ предприятиелери «Томскнефть», «Востокгазпром», «Газпром трансгаз Томск», «Газпромнефть-Восток», «Томскнефтехим», «Томскподводтрубопроводстрой», «Томскнефтепереработка».
Фармацевтический промышленностьтыҥ предприятиелери ФГУП НПО «Вирион» ло «Томскхимфарм». Пищевой промышленностьто аш-курсактыҥ «Томский» деп заводы, кондитерский фабрика «Красная звезда», «Томское пиво», дрожжевой завод, «Томские мельницы», «Сибирская аграрная группа», бир канча хлебозавод, эки птицефабрика.