cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боочы-Арка
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Аргамјы (Аргамјыныҥ кош суузы)
Аргамјы Аргамджи  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Армакчы деп чӧстӧҥ барган, аргамджи — волосяная веревка.
Физико-географиялык темдектери
Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јериле агат. Аргамјы сууныҥ сол кош суузы, (Кара-Чадтыҥ бассейны). Ӱкек тепсеҥде агып јаткан Аргамјы деп атту тӧрт сууныҥ эҥ ле кӱнбадыш суузы (Ӱкек). Сууныҥ узуны 13 км, Таван-Богдо-Ула деп мӧҥкӱ тоштоҥ бу суу башталат. Тӱндӱк јаар агат, база бир Аргамјы деп атту сууга, ол Касту кӧлгӧ (Гусиное озеро) кожулгалакта, кирип јат. Јуугында јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Аргамјы (Калгутыныҥ орто кош суузы)
Аргамјы Аргамджи  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Армакчы деп сӧстӧҥ барган, аргамджи — волосяная веревка.
Физико-географиялык темдектери
Туулу Алтайдыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јериле, Ӱкек тепсеҥде агат. Калгутыныҥ оҥ кош суузы. Узуны 10 км, суу састалган тепсеҥнеҥ башталат. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар агат. Калгуты сууныҥ агыныныҥ 27-чи километринде кожулат. Бу Калгуты сууныҥ бир ле оҥ кош суузы. Аргамјы деп атту тӧрт сууныҥ бирӱзи. Јуугында јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Аржан (суу)
Аржан Аржан — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Физико-географиялык темдектери
Аржан суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Ол Јазатыр сууныҥ оҥ јаныла, оозынаҥ 45 км јерде башталат. Узуны 12 км.
Јуугында јурттар јок.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Ябыштаев Тенгис
Ябыштаев Тенгис - кыпчак сӧӧктӱ алтай эр. Кандидатский диссертация бичийт алтай јондык кыймыгулар керегинде.
Яманова, Айсулу Васильевна
Яманова Айсулу (Сыдыкова Августа Васильевна) (1963) — ӱлгерчи.
Биографиязы
Яманова Айсулу Васильевна тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде Оҥдой аймакта Шибее јуртта чыккан. Маймадагы СПТУны божоткон. 2014 јылда ГАГУныҥ алтаистика ла тюркология факультедин заочно божодып јат.
Јайаандык ижи
Баштапкы јуунтызы «Кӧпӧгӧш ортолык» 2015 јылда кепке базылат. Ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, «Ажуда» газетте кӧп катап кепке базылып чыккан. Балдардыҥ «Солоҥы» деп журналда чӧрчӧги чыккан. 2006 јылда чыккан «Алтай Улгерлик» 19-21 ч. ч. деп антология да база чыккан. «Листок» газетте № 31, 03.08. 2016 јылда чыккан «Јӱрӱмниҥ јолы-Дорога жизни» деп јетирӱ аналитикалык бӱктиҥ 4 стр. А. Јанчыковтыҥ «Ӱлгерчиниҥ байлыгы оныҥ кӧксинде» деп статья чыккан.
Тургуза ӧйдӧ Айсулу Яманова Оҥдой аймакта Кеҥи јуртта јадып јат.
Тайанты
Тайанты - (орус. ссылка) тексттеҥ алган ӱзӱк эмезе тузаланган источникти темдектеп кöргӱскени.
Казахстан
Казахстан (Қазақстан) — Азияда тергее. Площадь 2 724 902 км², эл-јонныҥ тоозы: 25 000 000 кижи (2022). Тӧс калазы — Астана, окылу тили — казах тил, акчазы — тенге.
Казахстанда казахтар (73,01 %), орустар (18,42 %), узбектер (3,29 %), уйгурдар (1,48 %), украиндер (1,36 %), татарлар (1,06 %) ла ӧскӧ кижилер јӱрет.
Казахтар кош-агаштыҥ
Казахтар кош-агаштыҥ - Алтайыста јадып турган казахтар. Тӧрӧли Казахстан.
Јабаганныҥ јурт јеезези
Јабаганныҥ јурт јеезези (Ябоганское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јер — Јабаган јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча Јабаганныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Јабаганныҥ чӧлинде јадат. Тӧс јурты Јабаганныҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Оро јурт болзо, тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Јабаган-Бажы јурт турат. Айландыра кырлары Алтынду, Чакыр, Алмысту боом, Јабаганныҥ боочызы. Бийиктей Тӧгӧриктиҥ тайга-сындары. Јабаган-Бажыныҥ, Ороныҥ суулары биригип, тӱштӱк-кӱнбадыш јаар агып, Канныҥ суузына киреле, Чарыштыҥ суузына кожылат. Јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Кан ичиниҥ чӧлдоринде јадат. Мында элбек јалаҥдарды кыраларда јакшы тӱжӱмдӱ аш бӱдетен. Ачык јер учун бу ак јалаҥдарда кышкыда кар јатпас, салкын ӱзе учура берер. Кӱс те салкындак болот, кара тобрагы теҥериге чыгара шуурып јадар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1123—1319 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1966 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Теҥери
Теҥери — јердиҥ ӱстӱнде алтайдыҥ тил.
Эски Кебезен
Эски Кебезен (Старый Кебезень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Эски Кебезен старая лодка.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында турат. Айландыра турган кырларыныҥ эҥ бийиги 1000 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Пеже, Ӱч-Сӱӱри, Спырна деп туулар айландыра турат. Кебезен јурттаҥ 1 км јанында, Ӧӧн сууга јетре 1,5 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 466 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Ӧзӱмдери
Тайгаларында кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт.
Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.
Јери ле јолдоры
Јурттаҥ 1 км јерде регионал учурлу кӧӧлик Улалу — Артыбаш (Алтын Кӧл) деп јол ӧдӧт, темдеги 84К-11 «Јаш-Тураныҥ — Турачак — Јар-Айыл».
Тӱӱкизи
1852 јылда јурт тӧзӧлгӧн. В. В. Радлов миссияга 1861 јылда кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде келип јӱреле, бичиген: "«Миссионерский центр у Кебизена открылся в 1851 г., его задача — действовать среди живущих к северу и западу от Телецкого озера черневых татар»." Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. Кебезенде агашпрохоз ачыларда, агашты Јаш-Тура јаар Ӧӧн суула агызар (сплавное хозяйство) иш башталган. Кӧп ишчилер керек болгон учун, Бастыра Алтайдаҥ, кодхоз-совхозтордоҥ улус алдыртып иштеткен. 60 јылдарда кебезен јурт элбеп јаанаган. Кебезенде агашсплавта иштеген улустыҥ кӧп тӱӱкилик кожоҥдоры арткан. 1852 јылда јаҥы креске тӱшкен тубаларга миссия тура тударга, адару азыраарга болушкан. XIX чактыҥ 80-чи јылдарында Кебезенде кӧп сабазы тубалар болгон. Олор бойлорын «Јыш-кижи» дежетен («лесной человек»), адын, сӧӧгин айдатан. 1892 јылда кӱчјрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Кебезенде архимандрит Макарийдиҥ 100 јажы ла миссияныҥ ижи темдектеген. 1856—1857 јылда С. В. Ландышевке баштадып, јаҥы Кебезенде серикпе тудулган. 1880 јылда Ядринцев Н. бичиген: "«18 верстах от озера находится, однако, небольшое миссионерское селение Кебезень с жалкими избами и шалашами крещеных инородцев, здесь же помещается церковь и дом миссионера, почтенного старца, который, кроме духовных врачеваний, лечит окружающее население от зобов, давая настой грецкой губки. Этот первый оседлый стан переполнен сбродным людом: торгашами, обруселыми татарами, разными спекулянтами и хищниками черни, здесь же живут некоторые русские рыбопромышленники…»" Во время деятельности во главе Миссияныҥ јааны архиепископ Владимир (Петров) болордо, (1865—1883) 1882 јылда П. Терехин деп којойымныҥ акчазына «Покров Пресвятой Богородицы» деп серикпе тудулган.
Ук-калыктары
Тубалар, алтайлар ла орустар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 164 кижи болгон, олордыҥ 66 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Аккӧл (Акалаканыҥ кош суузы)
Аккӧл Аккол, , — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Аккӧл эки сӧстӧҥ турат: Ак, кардый белый, снежный, Кӧл озеро, Аккӧл — белое озеро, белоснежное, мутно белое, текущее проточное озеро, тоштоҥ кайылып бӱткен, ак, аксымак, агынду кӧл. «...Сӱттий ак Аккӧл (суу) алтыгы агынында токынаалу ла јетире ле тереҥ». (ӧскӧ бичилгени (Акколь, Ак-Кол )
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Государстволык сууныҥ реестрында объекттиҥ коды — 13010100312115100004356.
Улус-Чаргы
Улус-Чаргы (Улусчерга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Улус-Чаргы
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чандыр ла Улус-Чаргы суулардыҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 625 метрге бийик.
Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ. .
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (белая куропатка), аҥыр (огарь), баарчык (скворец), бӧднӧ (перепелка), јелечи (трясогуска), јаҥалбай (чиж), јылантык (вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (крохаль), боро ылаачын (кречет), кӧкӧлик (каменная куропатка), ала ылаачын (балобан).
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Улус-Чаргыда 5 ором: Октябрдыҥ, Советский, Чаҥкыр, Школдыҥ, Јииттердиҥ. «Улус-Чаргы – Ильинка – Тураты «(идентификационный темдеги 84К-121) ле «Улус-Чаргы — Могойты» ( идентификационный темдеги 84К-107) деп јолдор ӧдӧт.
Бу јол Р-256 "Чуйдыҥ трагы" деп федерал-кӧӧлик јолго кирет.
Тӱӱкизи
Јурт 1886 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт эки бӧлинген болгон: Чанкыр ла Алты јаны. Кӧп сабазы телеуттар болгон Исаковтор, Шадеевтер ле Шабураковтордыҥ билелери. ХIХ чактыҥ учында јуртта церковно-приходской школ иштеген.
1933 јылда баштамы школ ачылган. Јурттыҥ алты јанында Орыска Шабураков деп бай (эмдиги кабинет прикладного искусства) јаткан, 4 кысту, 5 уулду. Олордо 40 айгыр мал,биле орус каанныҥ черӱзин атла јеткилдейтен. Граждан јууныҥ ӧйинде 1919 јылда билениҥ 14 эр кижизин погром тушта ӧлтӱрген (кызылдар ба актар ба јарт јок), тирӱзи качкан. Шабуракова Софья Николаевна Орыска байдыҥ баркызы болгон, 15.03.1918 јылда Улус-Чаргыда чыккан.
1926 јылда Улус-Чаргыда сельсоветке кирген: Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ (1886) – 24 биле, 74 кижи; Кулга (1866) – 65 биле, 132 кижи; Каялда (1906, школ бар) – 28 биле, 118 кижи; Алтыгы-Кӧкӧйӧ (1856) – биле 9, 50 кижи; Мукур-Чаргы (1856) – 23 биле, 122 кижи, Могуты јурт – 71 биле, 348 кижи; Чаргыда конный заводтыҥ заимказы (1866) Могойты сууныҥ јанында болгон. Улус-Чаргыда тооалыш болгон јылда 111 кижи болгон, 48 биле. 1930-чы јылдарда промартель тӧзӧлгӧн: пимокатный, шерстобитный, кӱдели (лен), койдыҥ тӱгиле иштеер цехтер. Арба, картошко, кӱнкузук ӧскӱретен. 1950 јј. промартель јабылган. 1965 јылда јаҥы школ тудулган, 1972 јылда – интернат, ондо 50 бала болгон. Школдо 120 ӱренчик.
Ук-калыктары
Јуртта орус ла алтай улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 295 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 36 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Јылкы, уйлар, кой ло эчкилер азыраары, адару тудары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Мюрдаль, Альва
А́льва Мю́рдаль (Alva Myrdal; 1902 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнинде, Уппсалада — 1986 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде, Стокгольмда) — швед дипломат, политик ле социолог; Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын (1982 јылда Альфонсо Гарсия Роблесле кожо алган). Гуннар Мюрдаль — Альваныҥ эш-нӧкӧри база Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады, экономист кижи, энези Яна Мюрдаль.
Билези ле ӱредӱзи
Упсала деп јерде Лова Ларсон ло Альберт Реймердиҥ (строительный подрядчик, социал-демократ ла кооператив кыймыгуныҥ активисти) буржуазный биледе чыккан. Альва бойы база бу кыймыгуныҥ Швецияныҥ Социал-демократ партиязыныҥ (СДПШ) турчызы болгон.
Бакалаврдыҥ степенин (1924) Стокгольмда университетте алган, ондо ол социология, философия, психологи ла педагогика ӱренген. Оныҥ кийнинде Альва ӱч јылдыҥ туркунына Лондондо, Лейпцигте ле Стокгольмдо ӱренген. 1929—1930 јылдарда ол ӧгӧниле кожо США-да Рокфеллеровский фондтыҥ стипендиязына ӱренгендер, оныҥ кийнинде Женевада, учы-учында магистрдыҥ степенин Упсальский университетте 1934 јылда алган. Бу ла јылда Мюрдаль эш-бараандар «Јонныҥ јӱрӱминде бускалаҥ» деп («Кризис в проблеме населения» (Kris i befolkningsfragan) шиҥжӱ ижин јарлагандар, бу иш кийнинде демографиялык билимде јаан учурлу болгон, «шведский модель социализмди» бӱдӱрерге салтарын јетирген. Эш-нӧкӧри (1924 јылдаҥ ала) — Гуннар Мюрдаль — Нобельдиҥ экономика ла сыйыныҥ лауреады. Кыстары — Сиселла Мюрдаль-Бок (1934 јылда чыккан), Гарвардского университеттиҥ философияныҥ профессоры ла Кай Фёльстер, социолог. Уулы — Ян Мюрдаль (1927 јылда чыккан), журналист ле бичиичи.
«Шведский модельди» бӱдӱреечилер
Бу ла ӧйдӧ Швед социал-демократтар баштапкы катап башкарузын бойлоры кӧстӧп, социал реформаларын ӧткӱрип баштагандар. Мюрдаль башкаруда јон јадар јерлер аайынча комитетте ишке кӧстӧлгӧн, 1935 јылда Королевский комиссияныҥ эл јонныҥ сурактары аайынча советниги боло берген. 1943 јылда СДПШ-тыҥ комитедине кирген, мында јууныҥ кийнинде ороонныҥ ӧзӱминиҥ программазы кӧрӱлген, онойдо ок Пера Альбин Ханссонныҥ башкарузыныҥ комиссиязына (элдер ортодо јууныҥ кийниниҥ болуш эдер программалары ла реконструкция аайынча )кирген. Бого ло коштой ӱредӱликте тегин ле ӱредӱчиниҥ ижинеҥ баштайла, бойы тӧзӧгӧн Баштамы ӱредӱниҥ институдыныҥ директоры болуп (1936—1948) иштеген, ӱредӱликте прогрессивный эп-аргалар учун болгон. 1946 јылда ӱредӱликте реформалар аайынча Королевский комиссияга кирген, онойдо ок Телекейлик советтиҥ удурум комиссияшыҥ башкараачызы (школго јеткелек балдардыҥ ӱредӱзи аайынча). Экинчи телекейлик јууныҥ ӧйинде качкын, кӧчкиндердиҥ нейтрал Швецияга келип токтогон сурактарыла иштеген. Швед граждан биригӱлердиҥ (Европага культура јанынаҥ болуш эдер) вице-председатели болгон.
Социал феминист кижи, Альва Мюрдаль ӱй улустыҥ политикалык ла экономикалык эриктери учун болгон. Ол ӱй улустыҥ ижи учун тергеелик, комиссиязыныҥ окылу секретари болгон, Стокгольмдо ишмекчи ӱй улустыҥ бирлигиниҥ вице-председатели болгон (1935—1936). Бого коштой социал јеткилдеш аайынча, ӱредӱлик ле эр, ӱй кижилердиҥ эриктери тӱҥей болоры деген сурактарды јаҥырта кӧрӧри, 30-чы јылдарда  Альва Мюрдаль  «Албатыныҥ генофондын јарандырарга болуп, једикпес-ору улусты акталаар» керек деп кычырган   «улучшению генофонда нации» путём стерилизации «неполноценных». Альва Мюрдаль, 1930-чы јылдарда стерилизацияныҥ баш идеологы болгон, 1982 јылда кижиликтиҥ алдына гуманитар једимдери учун Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады болгон, манифест чыгарган, ондо ороонныҥ «једикпес»(«неполноценные») улузыныҥ кӧптӧп-ӧзӧрин токтодорын ајаруга алары: «Общество заинтересовано в том, чтобы свобода размножения неполноценных была ограничена… Даже если оставить в стороне долгосрочные преимущества — улучшение генофонда нации — общество уже вздохнёт спокойнее, когда такие особи перестанут появляться на свет».
Јуу-јепселди јоголторы учун
Албатылар ортодо Ишмекчи ӱй ӱлӱстыҥ федерациязыныҥ вице-президенти болуп, узак ӧйгӧ ол ООН-до иштеген, онойдо ок ЮНЕСКО-до (1946 јылда ЮНЕСКО-ныҥ Парижский конференцииязында ол ӱредӱлик, билим, культура јанынаҥ турушкан); ӱредӱликтиҥ, јуу-јепселди јоголторы ла социал сурактар аайынча иштеген. 1947 јылдаҥ ала «Международное понимание через школы» деп проекттиҥ консультанты болгон. 1950—1955 јылдарда ООН-до јондык билимдер бӧлӱгинде башкараачы болгон (Нью-Йоркто). 1955—1961 јылдарда Швецияныҥ Индияда элчизи (посолы) болгон.
1962—1973 јылдарда Швецияныҥ јуу-јепселди јоголтор Женевский комитединде делегацияны башкарган. Женевада кожулбаган ла нейтрал ороондордыҥ группазын баштап, ол јуу-јепсел јоголторы јанынаҥ јаан учурлу иш эткен, «Соединенные Штаты ла Россия јуу-јепселди астадып турганы — тӧгӱн, ойын» деп бичигинде бойыныҥ политикалык кӧрӱмин айткан.
1962 јылда Риксдагтыҥ депутады эдип тудулган, 1967 јылда Таге Эрландердиҥ министрлериниҥ социал-демократ кабинедине окылу элчизи болуп кирген (јуу-јепселди астадары јанынаҥ), Улоф Пальмениҥ башкарузында портфель јок министри болуп, 1973 јылга јетире болгон. 1966 јылдаҥ ала Альва Мюрдальла башкарткан комиссия (Стокгольмдо јондор ортодо амыр-энчӱниҥ керектерин шиҥдеер институт) (СИПРИ) деп институт ачылзын деп сурак тӱргускан. Мюрдальдыҥ амыр-энчӱниҥ сурактарыла ижи учун ого бир канча сыйлар берилген, ол тоодо Нобельдиҥ ле Альберт Эйнштейнниҥ (1980).
Эјеган
Эјеган (Эдиган) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Куйустыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Эје старшая сестра, тётка, каан хан, царь.
Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
Ӧзӱмдери
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Аговая, Алтай, Каинзаринский, Меесте, Тӧс.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эјеган јурт Чамал аймакка кирген.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 228 кижи болгон, олордыҥ 48 % орустар, 51 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кееркемел
Кееркемел (искусство) — санат; кижи бойы сананып, чӱмдеп тапканы; кееркеде јазаганы (јураарында, кӱӱ кеелегенде эмезе чӱмдемел бичигенде).
Артыбаш
Артыбаш (Артыбаш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Артыбаш — артту баш, туу, боочылу кыр, гора с перевалом, седловидная гора.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында турат, Аба-Јыштыҥ ортозында. Јанында Кӧкуйа, Јыланду, деп туулар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал, ортјылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Тӧс, Агашту, Јыланду, Мӧҥӱн суу, Кайыҥду, Јаратту, Јаҥы, Меесте. Регионал учурлу кӧӧлик јолдор «Артыбаш — Улалу — Јаш-Тура», темдеги 84К-11.
Артыбашка јуук јурттар — Ыйык-Агаш Ӧӧн сууны кечире, Ново-Троицк 18 км, Пыжы-Оозы 18 км, Эски Кебезен 23 км, Јайлу 110 км, Шуй 75 км, Толый 37 км.
Тӱӱкизи
Јурт 1822 јылда тӧзӧлгӧн, кезик јерде ӧскӧ эдип бичилген. 1893 јылда Кергежский инородный волостьтыҥ Артыбаш ӧзӧгинде 20 айыл, ондо 48 эр кижи, 34 ӱй кижи деп С. П. Швецов бичиген. 1911 јылда Артыбашта 47 айыл, 151 эр кижи ле 149 ӱй кижи болгон.
Совет јаҥ келерде, школдор ачылып, артельдер, колхозтор ачылган. 1930, 1932 јылдарда советский этнограф Сергей Александрович Токарев «Сары-Чагат» деп сӧӧктӱ улус јаҥыс Артыбашта туштайт деп темдектеген. Онойдо ок ол бичиген: «Прежде, лет 50 тому назад, на промысел ходили родами; Чагат с Чагат, Тибер с Тибер. Так было и в Артыбаше. На промысле сказывалась родовая вражда, друг у друга отнимали пушнину».
1941 јылда сельхозартель «Алтын Кӧл» звероводческий фермалу болгон.
1942 јылда Ойрот-Туранаҥ садовод Рачкин экелген «Пепин шафранный» деп алама ла «Лукашевка» деп грушаныҥ саженцызын улуска ӱлеп, јараттай оскӱрзин деп јакыган.
1942 јылда облсоветтиҥ исполкомы Артыбашта балык тудар завод тӧзӧӧр деп јӧп чыгарган. 50 муҥ акчаны катер тударга чыгарылган. 1949 јылда телефон јуртты аймактыҥ тӧс јуртыла колбогон. 1967 јылда Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында, турбазанаҥ эмеш ӧрӧ РАН-ныҥ СО-ниҥ Институт систематики и экологии животных Телецкий филиалы ачылган. Ол АН СО Президиумыныҥ 2.08.1960 ј. № 294 јӧби аайынча, билимчилердиҥ баштаҥкайыла ачылган. 1976 јылда «Артыбаш» деп контрольно-спасательный отряд тӧзӧлгӧн. 2002 јылдаҥ ала 2007 јылга јетире Артыбашта «Јӱрӱк Байрам» ӧткӱрилген.
2004 јылда мында алтай Эл-Ойын байрам ӧткӧн.
2004 јылдаҥ ала Артыбашта кӧлдиҥ суузыныҥ арузын шиҥдеери башталат. Сӱрее чачар јерлерди јазаары.
2010—2013 јылдарда водопровод ӧткӱрилген.
2013 јылда «Артыбаштыҥ јурт јеезези» туристтер кӧптӧгӧниле коштой јуртты јарандырып, айландыра ар-бӱткенди корулаары керегинде проект тургузат. Јурттыҥ улузы улай ла јуртын арутап чыгат.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 542 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар, кумандылар, тубалар ла алтайлар јуртайт).
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорамалар. Јылкы мал азыраары.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Камлак
Камлак (Камлак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Камлактыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Камлак — камдар јуулыжып Алтайын кӧдӱрип камдайтан јер. Камлак место, где много шаманов.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Себиниҥ ле Камлактыҥ суулары бириккенинде турат. Оныҥ узуны ӱч км. Јурттаҥ он беш км јерде Кӧкташта куй таштар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 411 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.
Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл. ле о.ӧ. Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (белая куропатка, аҥыр (огарь), баарчык (скворец), бӧднӧ (перепелка), јелечи (трясогуска), јаҥалбай (чиж), јылантык (вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (крохаль), боро ылаачын (кречет), кӧкӧлик (каменная куропатка), ала ылаачын (балобан).
Ӧзӱмдери
Тӱштӱкте аймактарга кӧрӧ мында мӧш, чиби, карагай, тыт агаштарла кожо јымжак агаштар кӧптӧдӧ ӧзӧт. Јайгыда аркалар, јалаҥдар кӧйу ла бийик ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелет. Ӧлӧҥчабынга ло малга одорлоорго јакшы. Чечек деп неме тен јӱзӱн ле јӱӱр: айкаајы-кункайлык-айчечек (альпийский мак), адарткы (клевер), айусырга-айукоҥко (водосбор), балтырган (борщевик), алаҥуш (чемерица), баргаа-јапшан (полынь), бастый (василек), буланат-эмеенчай (кипрей), быркырууш-тарланчечек-сӱтчечек (одуванчик). Јерјиилек, уйјиилек, кайыҥат, койјиилек, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат арка-јалаҥда кӧп. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Камлакта 13 ором: Алтай, Олјондо, Јараттай, Партизанский, Садту, Тӧс, Школдыҥ, Солоҥылу, Кырда, Кокышевтиҥ, Чечектӱ, Промышленный, Кӱнет. Чуйдыҥ трагы деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Јакалай јолдор.
Тӱӱкизи
Јурт 1835 јылда тӧзӧлгӧн. Себи ле Камлак суулардыҥ бириккенинде орус Камлак тӧзӧлгӧн. Баштапкы поселенецтер: Авдеевтердиҥ, Горемыкиндердиҥ, Корчугановтордыҥ, Гордеевтердиҥ, Поповтордыҥ, Кадочниковтордыҥ билелери болгон.
Кумжулу јурт 1726 јылда тӧзӧлгӧн, ондо алтайлар јаткан. Сабашкиндер, Тӱкеевтер, Чендековтор, Дедеевтер, Кокышевтер, Карамаевтер Кумжулуда јаткан. Кийнинде Јаан Камлак (1866), Кичӱ Камлак (1868), эки заимка Гордеево (1861), Кумжулу Оозы-Камышла (1876), Шушкулар Оозы (1890) тӧзӧлгӧн. Эл-јоны аргалу чакту јаткан. Кажы ла биле мал-ашту (аттар, уйлар, койлор), кыраларлу, покосторлу, јайгы кышкы одорлу болгон. 1893 јылда Камлак јуртта 33 биле, крестьян эмес – 1, 217 кижи, мӱргӱӱл ӧткӱрер тура. Јылдар ӧдӱп табынча мында серкпе, школ ачылган. Алтайский Духовный миссияныҥ Мыйтуда серкпезинде Бийский уездтиҥ јон јаткан јерлеринде улустыҥ тоозы бичикте темдектелген: Камлакта биле 689, 439 кижи, хлебозапасный магазин, эки саду эдер лакпа бар. Бу ла бичикте айдылат јуртта 1894 јылда школ ачылган, башка туралу, ондо 16 уулчак ла 5 кызычак ӱренген. Министерский школдордыҥ отчетторында: 1906 јылда Камлакта школго Государственный Казначействао 820 салковой ло общество 70 салковой акча чыгарат. 1893 јылдаҥ ала Анна Николаевна Корнилова деп ӱредӱчи иштеген, ол јондык ӱредӱчи деп званиелӱ болгон. 1916 јылда бу школдо 19 уулчак ла 19 кызычак ӱренген. Школды 5 уулчак ла 1 кызычак божоткон. 1917 јылда Камлакта 12 уул, 24 кыс ӱренген, бастыразы орус. А. А. Ноняваныҥ отчедында грамотность коомой ӱредӱчилер керегинде айдат, је «в общем, картина получается довольно безотрадная и поэтому отрадно было встретить людей беззаветно преданных своему делу – это учительница из деревни Камлак…».
1935 јылда Камлаксктыҥ јуртсоведине: Орус Камлак, Кумжулу, Себи-Оозы (амыраар тура); 1958 јылда – Камлак, Кумжулу, Шушкулар. 1960 јылда Камлактыҥ, Акјулдыҥ Чаргыныҥ јуртсоветтери бириктирилген.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга Камлактаҥ 136 кижи барган, 80 кижи корогон, 57 кижи јанып келген.
Ук-калыктары
Јуртта орус ла алтай улус јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 635 кижи болгон, олордыҥ 78 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Турачак
Турачак (Турочак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Турачак — тура, эмезе јон јаткан јер (Том-Тура, Јаш-Тура кала) населенный пункт или маленькая избушка.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ јарадында турат. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары — јымжак агаш — кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту.
Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде. Кышкыда сӱрекей соок кей Сибирдеҥ («низовки») келет, онойдо ок соок кей Алтайдыҥ кырларынаҥ тӱнде («скатывания») тӱжерде, Турачактыҥ климады кату болот, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19,7 °C.
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, быжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 76 ором: Школдыҥ, Кайыҥду, Тӧс, Чеховтыҥ, Шукшинниҥ о.ӧ.
Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Воеводаларыныҥ бичигениле (служебный доклад), 1642 јылда Алтын Кӧлгӧ Том-Туранаҥ ла Кузнецктеҥ П. Сабанскийге башкарткан стрелецтер ле казактар аткарылган. Олордыҥ амадузы: тӧлӧстӧрди ойто ло бактырып, Бий сууда, эмезе Алтын Кӧлдӧ («Алтын-озеро») острог-шибее тудары болгон.
П. Сабанский острог тудар эптӱ јерди Кузнецк јаар эбиреле тапкан, Бийди тӧмӧн тӱжеле, Куу деп оҥ кош суу киргенинде. Том-Тураныҥ воеводазы П. Сабанский каанга бичиген: «… блиско Телесково озера дни с 4 ходу река Лебедь есть и на той де реке вперед где острог поставить место угожее: и крепко и к ясашным людям блиско у вод и у лесу и к звериному промыслу и к рыбным ловлям и ко всякому простору есть. И вперед только тут острог будет и, государь, в ясашном сборе будет прибыль, потому что де тут ясашных людей кругом блиско есть землицы многие». Уманский А. П. айтканыла, бу Куу сууныҥ сол јарадында эмдиги Турачак турган јер. Је острог мында тудулбаган, озогы, орустар келердеҥ озо, мында тӧлӧстӧрдиҥ шибеезиниҥ орды арткан («тура-чак» — «город-ок», «маленькая крепость»). 1834 јылда Солу кырдыҥ јаныла (эмдиги ады — Салоп) Алтын Кӧлгӧ геолог Г. П. фон Гельмерсенниҥ экспедициязы ӧткӧн, јараш јакшы јерлер деп темдектейт.
Кайда да 1840 јылдарда агаш кезип, Куу суула агызарга чӧлдиҥ кӧчкиндери (Тырышкиндер, Стениндер, Клепиковтор) келгендер. Туралар тудала олор агаш кезип, агызып, аҥдап, балыктап, кыра салып, арба, кӱдели, сула, просо ӧскӱрип, мал-аш азырап, адару тудатан.
1850 јылда Турачактыҥ јерлерине Казанцевтер кӧчӱп келген, олордыҥ ада-ӧбӧкӧзи Демидовтыҥ уралдагы фабрикаларыныҥ ишмекчилери болгон. Јаш-Турада 1887 јылда чыгарган бичикте («Отчёт об Алтайской и Киргизской миссиях Томской епархии») 1870 јылда Агару Николайга серикпе тудулган деп темдектелген. Бу серикпени крестьянин Яков Самойлович Казанцев Турачакта туткан. 1886 јылда кӧчӱп јӱрген православный алтайлар 37 эд кижи ле 27 ӱй кижи болгон. Орустар керегинде бичилбеген.
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Камлак
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Турачак
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Катанду
Катанду (Катанда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Катандуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Турачак
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Камлак
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Катанду
Этимологиязы
Катанду гривастая гора.
Катан грива, в виде грив, сборок, слоев, туу гора.
Камлак
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
Катанду
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, Сайлугем, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, Катандуныҥ чӧл јалаҥында, Кадын сууга Кичӱ Катанду ла Јаан Катанду деп суулар кожылган јерде турат. Јурттыҥ узуны 3 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 955 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар.
Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Мындый куштар јӱрет: сыҥыранчы (щегол); бӧднӧ; каменка-плясунья, полевой конек—кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында. Мындый куштар јӱрет: чарлайак, талеҥко, јелечи, ӱренчи, тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — јалбагай, талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (щегол); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында. јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Јери ле јолдоры
Јуртта 15 ором: Јараттай, Заводской, Одорлу, Совхозтыҥ, Јажыл, Наговицинниҥ, Партизанский, Меесте, Јалаҥду, Советский, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Јииттердиҥ кош ором, Тӱндӱк кош ором, Чӧлдӧ кош ором.
Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Баштап ла бого келген беш биле байа бир «раскольниктер» деп улус болгон, тургун алтайларла јарашпай турала, је оноҥ канай да эптешкен. Революциядаҥ озо мында Бикатунский казачий линияныҥ улузы база јаткан. Казачий атаманду болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде кызылдар казактарды јуулап, кырып, сӱрген. Арткан калгандары кытат јерине тынын алып качкан дежер.
Эл-јон
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1094 кижи болгон, олордыҥ 80 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, кырада аш салары, азрал белетеери, пасекалар, сыр эдери. Агашла иштеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези (Белоануйское се́льское поселе́ние) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Јалаҥый јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Алтай кырайдыҥ јериле кыйулажат. Аймактыҥ тӱндӱк јанында. Келейдиҥ, Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ суулары биригип, Солонешный аймак јаар агат. Айландыра Тӱӱкейдиҥ, Наралканыҥ тайгалары, Келейдиҥ боочызы, Јалаҥай-Бажыныҥ боочызы, Шыргайтыныҥ боочызы. Јурт јеезеге башка-башка јолдорло келер аргалу. Јурт јеезениҥ јерлери Кан-Оозы аймактыҥ тӧс јерине јетире 50 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900—1000 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1369 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Јоло (суу)
Јоло (Джело) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Јоло деп сӧс куш, мӱркӱт ... .
Физико-географиялык темдектери
Сууныҥ оозы Талдура (Чаганузун) сууныҥ 47 км киреде, сол јанынаҥ. Узуны — 17 км. Кош суулары — Аштусуу, Кӱркӱрек, Туураойык (Аштусу, Куркурек, Тураоюк). Јуук деген јон јаткан јер Белтир јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јазатыр (суу)
Јазатыр (Джазатор  ) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Ӧскӧ бичилгени — Жасатер, ӱстӱги агыны — Усай
Физико-географиялык темдектери
Сууныҥ бажы оозы Аркыт сууныҥ оҥ јарадында 106 км кирезинде. Узуны — 102 км, суу-бассейнниҥ текши јери 1820 км². Сууныҥ бажы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2643,4 метрге бийик, оозы дезе, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1572 метрге бийик. Јуук деген јон јаткан јерлер Бел-Ажу јурт.
Кош суулары
Кара-Кӧл (озеро: Кара-Куль)
Јерлӱ-Кӧл (озеро: Зерлю-Куль)
Шабалин
Шабалин (Шебалино) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Шабалинниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бештиҥ суузына Шыргайтыныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 859 метрге бийик.
Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Јуук јанында тайгаларда элик, тӱлкӱ, шӱлӱзин, бӧрӱ, тийиҥ, койон, сыгырган, кӧрӱк, агас ла о.ӧ. аҥдар јӱрет. Куштардаҥ тейлеген, јалбагай, саҥыскан, тарбалјы, кӱӱк, ӱренчи, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, аҥыр, турна, кӧктийек, талеҥко, кускун. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген, тоозы астаган куштар: ылаачын, мӧркӱт-тарбалјы (беркут), шоҥкор-ылаачын (сапсан, сокол), турна (серый журавль), ӱкӱ (филин), суулан-бакачы (цапля), мечиртке (сова) ле о.ӧ. .
Ӧзӱмдери
Тӱштӱкте аймактарга кӧрӧ мында мӧш, чиби, карагай, тыт агаштарла кожо јымжак агаштар кӧптӧдӧ ӧзӧт. Јайгыда аркалар, јалаҥдар кӧйу ла бийик ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелет. Ӧлӧҥчабынга ло малга одорлоорго јакшы. Чечек деп неме тен јӱзӱн ле јӱӱр: айкаајы-кункайлык-айчечек (альпийский мак), адарткы (клевер), айусырга-айукоҥко (водосбор), балтырган (борщевик), алаҥуш (чемерица), баргаа-јапшан (полынь), бастый (василек), буланат-эмеенчай (кипрей), быркырууш-тарланчечек-сӱтчечек (одуванчик). Јерјиилек, уйјиилек, кайыҥат, койјиилек, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат арка-јалаҥда кӧп. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 56 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ ле о.ӧ. Јурт «Јабаган – Барагаш – Чаргы-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет.