cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саратан
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш јанында, Башкуш сууныҥ јарадында, Кабак-Тайга, Такылган, Салјок, Кара-Кайа, Калкак туулардыҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1389 метрге бийик.
Алтыгы Куйум
Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, таҥынаҥ ээлемдер, туризм.
Саратан
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. . Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: А. К. Вагаеваныҥ, Јииттердиҥ, Школдыҥ, Тӧс, Н. Т. Тойдоновтыҥ Н. Т., Меесте. «Улаган — Саратан» деп јолдо боочы бар, бу регионал учурлу кӧӧлик јол.
Тӱӱкизи
Јурт 1924 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 794 кижи болгон, олордыҥ 70 % алтайлар, 30 % телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Нефтебаза
Нефтебаза (Нефтебаза) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Туйакту сууныҥ јарадында турат. Туйук тууныҥ сын айрызы Теректиниҥ сынынаҥ бери келген. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 970 метрге бийик (по уровню с. Талда, которое находится рядом).
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Айландыра Кадрин, Јыралу, Јыланду, Серке-Тайан тайгаларды койу агаш бӱркейт. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт.
Ӧзӱмдери
Айландыра Кадрин, Јыралу, Јыланду, Серке-Тайан тайгаларды койу агаш бӱркейт. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын-тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр .Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Јаҥы.
Тӱӱкизи
Јурт Совет ӧйдиҥ јылдарында тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 75 кижи болгон, олордыҥ 40 % орустар, 59 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
ГСМ-ду обьекттер.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.
Археологиялык
Јебрен корумдар. Таш бичиктер.
Курјум
Курјум (Курдюм) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Карагайдыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Курјум.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Оймон ичи чӧл јалаҥда, Айулу сууныҥ јарадында турат. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1289 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар.
Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Эбире турган кырлары агаштарла бӱркелген, тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак, јодро ӧзӧт. Јакшы јылда јердиҥ ажы, кырада аш, маалада аш јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ. Курјум Казахстанныҥ гранына јуук јерде турат.
Јери ле јолдоры
Јуртта ором: Мараловодтордыҥ. Талду — Карагай — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 37 кижи болгон, олордыҥ 76 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Карагайда.
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Саратан јурттыҥ тӱӱкизи
Саратан јурттыҥ тӱӱкизи (История села Саратан). Саратан Арасей тергееде Алтай Республиканыҥ  Улаган  аймагында јурт. Бу јуртта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртап јат. Башкуш сууныҥ јарадында туруп  јат. Јурттыҥ ортозыла Саратан деп кичинек суу  агып  јат.
Баштапкы алтамдар
1929 јылдын учы јаар «Јарыш јазы» деп коммуна тӧзӧлгӧн. Оны баштаган улус Акчин Семен Федорович ле Чейнин Василий Владимирович. Баштап тарыйын коммунага 11 кижи кирген: Акчин С. Ф., Чейнин В. В., Акчин Макар, Акчин Павел, Акчин Алексей, Укаа Петр, Чейнин Антон, Чейнин Константин, Асканаков Георгий, Асканаков Трифон, Юстуков Михаил. Коммунада улус аш ӧскурген, мал азыраган. 1930—1931 јылдарда коммуна колхозко кӧчкӧн. Баштап ол «колхоз имени Эйхо» деп адалган. Колхозтыҥ баштапкы башкараачызына Чейнин Василий Владимирович кӧстӧлгӧн. Колхозто 40 уй, 200 койлор ло эчкилер, 60 ат болгон. Колхозтыҥ баштапкы фермазы Каа-Кујур деп ӧзӧктӧ болгон. Анда уйлар малдаган, ферманыҥ мастери болуп Чейнина Евдокия Владимировна иштеген. Колхозто комсомолдордыҥ ӧмӧлигин тӧзӧгӧн, оныҥ башчызына Асканакова Софья Захаровна јӧптӧлгӧн. 1935 јылдаҥ колхозчыларга туралар тудуп баштаган. Бу ла ӧйдӧ ӧскӧ јердеҥ келген ишмекчилер школ тудуп баштаган.1937 јылда 17 октябрьда јаҥы школдыҥ ачылтазы болгон, балдар бу школдо ӱренип баштаган.1935 јылда Саратанга телефонныҥ эмиктерин тартып, улус телефонло куучындажар арга боло берген. 1938 јылда больница ла пекарня тудып салган. 1937јылдаҥ бери  колхоз  Калининниҥ  адыла адалган. Јуртта эмчилик 1938 јылда ачылган. Ондо баштап  медик  болуп Чайкина  Парасковья  иштеген, 1941 јылда ол јууга  атанган.Ол  кижиниҥ кийнинеҥ Кольчикова Дарья  Николаевна иштейле, 1943 јылда база Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга аткарылган. Оноҥ ары јууныҥ јылдарында јуртта  медишчи јок  болгон. 1948-49 јылдарда медишчи  болуп орус  келин Назарова Надежда Андреевна иштеген.1949-50 јылдарда Манеева Мария Николаевна иштеген. 1951 јылда Чеконов Иван Николаевич иштеген. Јадар јер јок,  иштеер айалга  кӱч учун медишчилер узак  иштебей, јӱре  берип  турган. 1954 јылда кураан айдыҥ 9 кӱнинде Суразакова Ольга Алексеевна иштеп келген. Ол јаҥ ла эмчилик училищени божоткон  болгон. Акчин Семен Федорович туткан турада медпункт болгон,  коштой кыпты јадарга  берген болгон. Мында иштеп јуреле Чейнин Ким Антоновичле  биле  тӧзӧп,  ӧбӧкӧзи Чейнина боло берген. Медик болуп кийнинде јылдарда Тельденова Мария Николаевна, Асканаков Николай Георгиевич кожо иштеген.Кийнинде медпункка  база јаҥы тӧрт кыпту  тура  тутткан.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
Ада Тӧрӧл учун Улу јуу Саратан јурттын тӱӱкизинде бойыныҥ карыкчылду, кородошту изин артыскан. Саратан, Јазылу, Кызыл-Мааны јурттардаҥ канду јууга Тӧрӧлин коруп 96 кижи, ол тоодо эки медишчи Кольчикова Д. Н. ла Чайкина П. И. аткарылган. . Ол ӧйдо кӧӧлик јӱрер јол јок болгон, улусты фронтко аттарла апарып турган. Эр улус јууга атанарда, ончо иштерди ӱй улуска бӱдӱрерге келишкен. Ол ӧйдо иштеген келиндер:јылкычылар Юстукова А.Л, Манзырова А.О; Чейнина Е.Ф, Акчина А.С, Бойдоева Е.А, Кончубаева А. Т.-мал кабырган; уй саачылар Акчина С, МанзыроваЕ, Юстукова Т, Акчина В, Акчина А. Онойдо ок јер кыралап, арба ӧскӱрген. Аттар једишпей турза уйларла кыралап турган. Фронтко эт, арба, тӱк, сарју аткарып турган. Онойдо ок аттар база аткарылган. Ол аттарды бир аай Тожонтыда јууп, Јаш Турага айдап јетирип турган. Ол аттарды айдажып турган улус бистиҥ јурттаҥ Манзыров Пантелей Самсонович и Бойдоева Аграфена Кирилловна. Аттарды табыштырган кийнинде ойто 20 кӱнге јуук јойу базып јанып турган.
Јуунаҥ јанган туружаачылар
Јууга  аткарылган 96  кижидеҥ ойто Тӧрӧлине јанганы јук ле 31 кижи, ол тоодо 17 кижи Саратан јурттаҥ болгон. Ол тоодо: Акчин  Исак Алексеевич, Кончубаев Павел Чоколович, Манзыров Поликарп Васильевич, Койдушев Георгий Степанович, Юстуков Иван Михайлович, Баграшев Алексей Степанович, Асканаков Георгий  Иванович, Манзыров Георгий  Данилович,  Мешкеев Карман Кудайбергенович, Белеев Макар Григорьевич, Акчин Андрей Захарович, Темдеков Матвей  Павлович, Тойдонов  Николай Трифонович, Табаев  Кирилл Тихонович, Акчин Яков Павловичле  оноҥ до ӧскӧлӧри.
Јууныҥ кийни
1950 јылдарда деремнеде клуб тудулган, кино кӧргӱзип баштаган. 1959 јылда Саратан јуртка јетире кӧӧликтер јоруктаар јол јазалган. Баштапкы тискинчилер: Баранов Георгий Степанович, Чейнин Ким Антонович, Тандин Степан Георгиевич, Юстуков Самсон Лукич. 1964 јылда јуртка дизельный электростанция экелген, айылдарда электрический оттор кӱйӱп баштаган. Калинниниҥ адыла  адалган колхозтыҥ ишмекчилериниҥ 1968 јылда сыгын  айдыҥ 15 кӱнинде ӧткӧн текши јуунында колхозты «Улаганский» совхозтыҥ «Саратанский» деп фермазына кӧчӱрер деп јӧп чыгарылган. Колхоз болордо  ол бай  колхоз болгон. «Улаганский» совхозтыҥ фермазы  болгон кийнинде, кӧп  техника, мал-ашты тӧс  совхозко апарган болгон. 1974 јылдаҥ ол таҥынаҥ эчки азыраар совхоз «Саратанский» боло берген. Бу совхозто 1993 јылга јетире 50 турлулар болгон, ондо койлор, эчкилер, уй мал, аттар, сарлыктар кичееп азыраган. Јурттыҥ школы 1968  јылга   јетире сегисјылдык болгон. Уренчиктер сегизинчи классты  божоткон  кийнинде, ӱредӱзин улалтып Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ  школына  барып тургандар. 1971-72 ӱредӱлӱ јылда балдар  јаҥы  туткан шолдо  ӱредӱзин  баштаган. Саратанныҥ школы 1975  ӱредӱлӱ  јылда  орто ӱредӱлӱ боло  берген. 1980 јылдан бери јурттын улузы телеберилтелер кӧрӱп баштаган.1992 јылда јаҥар айда Саратан јурттыҥ албатызына государственный электроэнергия келген.
Белтирдиҥ јурт јеезези
Белтирдиҥ јурт јеезези (Бельтирское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — Јаҥы Белтир јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Белтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Јаан суулардаҥ мында Чуйдыҥ суузы агат, кӧлдӧр куран, сыгын айларда јылый берет, састалган да јерлер кӧп. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ-кужы  — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744—1937 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1211 кижи болгон, олордыҥ телеҥиттер, казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Оҥдойдыҥ јурт јеезези
Оҥдойдыҥ јурт јеезези (Онгудайское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јолоныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган. Бу администрациялык муниципалитет Оҥдой аймакта эҥ ле јаан јурт.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул сууны јакалай турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик. Чуйдыҥ трагында турат. Јеезениҥ текши јери 13575,8 га. Тӧс калага јетире 209 км. Оҥдойдыҥ јурт јеезези тӱндӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Шашакманныҥ ла тӱндӱк-кӱнчыгышта Ӱлегемниҥ јурт јеезезиле кыйулажат.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5376 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Череттӱ
Череттӱ (Известковый) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Череттӱ известь.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Алтыгы-Ыны суу Кадынга киргенинде, кайыр-каскак кырларга курчаткан, Чуйдыҥ трагында турат. Јурттыҥ сол јанында чакпынду Кадын, оҥ јанында койу агаш бӱркеген кайа-таштӱ аркалар. Кӧп лӧ саба агаш ийне бӱрлӱ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 520 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.
Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Мраморлу, Кӱнет кош ором, Јараттай, Садту кош ором, Јаҥы. Јуугында деремнелер: Ман-Јӱрек, Карым, Ыны, Себи-Оозы.
Тӱӱкизи
Јурт Совет ӧйдӧ 1950 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ыныда.
Экономиказы
Јаан ээлем јуртта јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала ӧскӱрери. Адару тудары Черет ӧртӧӧри. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Шарпантье, Эмманюэль
Эмманюэ́ль Мари́ Шарпантье́ (Emmanuelle Marie Charpentier; 1968 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде чыккан, Франция) — француз билимчи-микробиолог. Бастыра иштери микробиология керегинде. Макс Планктыҥ биригӱзиниҥ инфекционный биологияла институдыныҥ профессоры ла башкараачызы, Француз АН-тыҥ турчызы, НАН США-ныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (экилезине 2017 јылда тудулган). Нобельдиҥ химиияла сыйыныҥ лауреады (2020), Дженнифер Дауднала кожо алган: ''геномды редактировать эдери деп шиҥжӱ иш учун.
Биографиязы
Эмманюэль Шарпантье 1968 јылда Жювизи-сюр-Орж, (Иль-де-Франс деп јерде чыккан). Пьер ле Марии Кюриниҥ университединде (эмди Сорбоннаныҥ университединиҥ билим факультеди), Париж. 1992—1995 јылдарда Пастердиҥ институдында аспирантурада ӱренген, оноҥ 1995 јылда Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде микробиологияныҥ докторыныҥ степенин алган. Диссертацизы «устойчивости к антибиотикам» деп шиҥжӱлерле болгон.
1996 јылдаҥ ала постдокторантураны США-да Рокфеллеровском университетте (Нью-Йоркто ӧткӧн, Нью-Йоркто университеттиҥ тӧс эмчилик јеринде, Скерболлдыҥ институдында (Нью-Йорк), Сент-Джуд деп балдардыҥ шиҥжӱ госпиталинде Мемфис, Теннесси.
2002 јылда Шарпантье кычырган профессор болуп, оноҥ ассистент-профессор болуп, Венский университетте шиҥжӱ группаны башкарган (Австрия), 2009 јылга јетире ондо иштеген. 2009 јылда профессор боло берген, Университет Умео (Швеция).
2013 јылда эмчилик факультеттиҥ профессоры, Ганновер ле Брауншвейгте, Германияда, инфекционный оруларды шиҥдеер тӧс јерде.
2014 јылдаҥ ала «именной профессор» деп атту, Александра фон Гумбольдтыҥ фондында, Умео, Ганновер ле Брауншвейгтиҥ университеттеринде иштеген. 2015 јылдаҥ ала инфекционный биологияны шиҥдеери јанынаҥ департаменттиҥ башкараачызы. 2018 јылдаҥ ала — Макс Планктыҥ шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ башкараачызы.
Билим ижи
2012 јылда ДНК ла бактериялардыҥ иммунитеди керегинде (алты кижи биригип бичиген) статьяда, Шарпантье ле Дженнифер Дауднала кожо генди тӱзедери аайынча иштеген, механизм CRISPR/Cas9 генди програмировать эдип тӱзедер аргалу, генный инженерияда сӱреен јаан ачылта деп чотолот.
Берлинско-Бранденбургский билим академияныҥ турчызы (2016), членкор Австрий билим академияныҥ турчызы (2016), ӧскӧ ороонныҥ турчызы Шведский королевский билим академияныҥ турчызы, (2015) и НАН США (2017). EMBO-ныҥ турчызы (2014). Гонконгто билим ле технологиялардыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы (2017).
Майманова, Айгуль Владимировна
Майманова Айгуль Владимировна (1971 j) — бичиичи, поэт. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы.
Биографиязы
Майманова Айгуль 1971 јылда ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында чыккан.
1989—1994 jj. Барнаулдагы Аграрный Университетте ӱренген
1993—2001 jj. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында корреспондент болуп иштеген.
2001—2002 jj. Кан-Оозы аймактыҥ «Ӧйдиҥ ӱни» газединде редактор болуп иштеген.
2003—2005 jj. Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный Институтта, Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Башкартузыныҥ бийик ӱредӱлӱ литературный курстарын божоткон.
Чӱмделгези
Онойдо ок орус тилге кӧчӱрилген ӱлгерлери «Сибирские огни» (Новосибирск), «В литературном кругу» (Москва) журналдарда чыккан.
Ыйык-Агаш
Ыйык-Агаш (Иогач) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Ыйык-Агаш — байлу агаш священное дерево.
Физико-географиялык темдектер
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кейтек кырдыҥ эдегинде (бийиги 1156 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ), Алтын Кӧлдиҥ тӱндӱк учында, Ӧӧн суу кӧлдӧҥ чыгара агып јаткан јерде, Артыбаш јаар кечетен кӱрдиҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 589 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер.
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Суулу, Школдыҥ, Мӧштӱ, Агашту, Тӧс.
Кӱр кечсе «Артыбаш — Турачак — Улалу» деп регионал кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, јолдыҥ учы. Артыбаштаҥ суула кӧл кечире мотор кемелӱ, катерлӱ келерге јараар.
Ук-калыктары
Орустар, чалкандулар, тубалар, кумандылар, шорлор, алтайлар јуртайт.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлем. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Тожоҥты
Тожоҥты (Ташанта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Тожоҥтыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.
Ала-Кайыҥ
Ала-Кайыҥ (Удаловка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.
Тожоҥты
Этимологиязы
Тожоҥты — тош, тошту суу, тожоҥ, тайкылчак јол, гололедица.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Тожоҥты Алтай Республика ла Монгол јериниҥ чике ле гран-кыйузына коштой турат, мында Россия Федерациязыныҥ таможнязы иштейт. Кош тарткан кӧӧликтерди, јорык јӱрген улустын тудунчактарын мында шиҥдеп кӧрӧдилер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2100 метрге бийик.
Ала-Кайыҥ
Этимологиязы
Ала-Кайыҥ — ала дегени чоокыр, кайыҥ ол агаш, пестрая, рябая, разноцветная береза.
Географиязы
Ала-Кайыҥ јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозындатурат. Айландыра тайгалары: Урчын, Аначак,Сары-Чоҥмо, Сапырна, Пеже, Тала, Тобр. Јаан суулары — Ӧӧн (Бий), Куу. Јурттыҥ тӱндӱк јанынаҥ Курлет суу ла тӱштӱк јанынаҥ Алемчир суу агып, Бийге кирет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 313 метрге бийик.
Тожоҥты
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.
Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ. .
Ала-Кайыҥ
Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Тожоҥты
Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.
Ала-Кайыҥ
Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
Тожоҥты
Јери ле јолдоры
Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 943 километринде турат. Чуйдыҥ трагыныҥ учы.
Ала-Кайыҥ
Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Тожоҥты
Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Калка-монголдыҥ јериле гран-кыйуныҥ јуугы учун мында јуртта погран черӱлер турган болгон.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 314 кижи болгон, олордыҥ 72 % казактар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .
Ала-Кайыҥ
Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јараттай, Карагайлу. Регионал учурлу кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, «Јаш-Тура — Турачак — Јар-Айыл» деп јолло автобус јӱрет.
Тожоҥты
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Мал јылкы, соок тумчукту, сарлык ла кой, эчки азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар.
Ала-Кайыҥ
Тӱӱкизи
Јурт 1910 јылда тӧзӧлгӧн. Јаан агашпромхозтордыҥ ижиле колбулу.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 194 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Тожоҥты
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
байлу туулар ла јерлер (культовые обьекты), ташта јурамалдар (петроглифы), таш чедендер ле о.ӧ. ; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ала-Кайыҥ
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорама.
Тӱӱкилик
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга тургузылган кереес (1298).
Павлов-Халан, Николай Николаевич
Николай Николаевич Павлов (Павлов-Халан) — јарлу саха укту билимчи. Ӧскӧ калыктарга олордыҥ тилиле Википедия тӧзӧӧрине ле ол Википедияны оноҥ ары ӧскӱрерине кӧп кӱчин салып, кӧп калыктарга болышкан. Бу ла бичип турган јартамалды оныҥ Ватсапла бу Викимедияга канайда кирери јанынаҥ тургузып салган јартамалды кычырып, оҥдоп, Алтай Википедиягыска статьялар тургузып турар тужымда чийдим.
Кайтанак
Кайтанак (Кайтанак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Сооруныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кайтанак.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ сын тайгаларына курчаткан, Кадынга Ӱлӱш сууныҥ киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 999 метрге бийик.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда. . Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
Ӧзӱмдери
Айландыра арка туулары агашла бӱркелген, ортозы аламык јайым јалаҥдар, одоры мал-ашка јакшы, кырада аш салынат. Мӧш, тыт, терек, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзӧт. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Ленинниҥ, Јаҥы, Проточный, Јииттердиҥ.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 418 кижиниҥ 79 % орустар болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал ла аҥ, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агаш белетеери. Адару тудары. Туризм.
Тожоҥтыныҥ јурт јеезези
Тожоҥтыныҥ јурт јеезези (Ташантинское сельское поселение) – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – Тожоҥты. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Тожоҥтыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш - ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2100 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 314 кижи болгон, олордыҥ казактар, телеҥиттер, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Куу-Оозы
Куу-Оозы (Усть-Ле́бедь) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Куу-Оозы — куу деп куш, сууда јӱрер, крупа из поджаренного ячменя.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында, Куу сууныҥ ого киргенинде, Турачак јурттаҥ ырак јок. Айландыра Аначак,Солу, Кивер деп кырлар курчайт. Койу тудуш кара тайга, јол јок јерлер, кезектей састалган јерлер. Јойгон, мӧш, чиби, кайыҥ, аспак агаш ӧзӧт.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 303 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Кышкыда јаан кар, кӱрттер бийик болот. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
Аҥ-кужы
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (клюква), тайа (жимолость), кызылкат, кӧк-кат (голубика), кара агаш-јиилек (ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (черника), ийт-тумчук (шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (душица), калаш-чечек (первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. .
Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Јараттай, Карманду, Амыр-Энчӱниҥ, Јаҥы, Тӧс. Орык јолдор.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Ук-калыктары
Кумандылар ла чалкандулар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (кумандылар ла чалкандулар).
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Инфраструктуралык обьекттер бастыра јурт јеезениҥ тӧс јеринде, Турачакта.
Экономиказы
Туризм. Кажы биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Оҥдой аймак
Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт.
Географиязы
Оҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаган аймактыҥ јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агат. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени Кеҥиниҥ кӧли.
Климады
Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.
Јери ле јолдоры
Аймактыҥ текши јери 11 744 км², Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. Чуйдыҥ трагынаҥ Нефтебазада оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн Туйакты — Јоло — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. Чуйдыҥ трагында эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.).
Экологиязы
Алтайда экологияныҥ регионал институды( Алтайский региональный институт экологии) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кӧксу-Оозы аймакта — Кадын-Бажында, Оҥдой аймакта — Ийнегенде, Улаган аймакта — Шаблада («Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»») болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар
Тӱӱкизи
Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле (Минэкономразвития России) мындый болор:
Ук-калыктары
Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт.
Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Ӱредӱлик
Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
Археологиялык
Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары ла јебрен јурттар (поселения) табылып, шиҥделген. Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар. «Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ јанында бар
Јарлу улузы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Алтыгы Талду
Алтыгы Талду (Нижняя Талда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Тал агаш. Тал ива (дерево). Алтыгы Талду имеющая тальник. Талдарлу ӧзӧктиҥ алты јаны.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Себи-Бажыныҥ, Сымылтыныҥ, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, тайга-ташка курчаткан турат. Тӱштӱктей Карагол ичиниҥ чӧл јалаҥдары элбек јадат. Тӱндӱк јанында, тайгалар ажыра Чамалдыҥ јерлери башталат, мында аҥдык јерлер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Аҥ-куштары
Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тийиҥ, койон, шӱлӱзин, јеекен ле оок аҥдардаҥ: агас, кӧрӱк, албаа, јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, туйгактулардаҥ булан, марал, элик, тооргы. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ айлы тайга: аҥыр, турна, јерлик кас, мӱркӱт, карчага, бӧднӧ, тарал, кускун, чай, кӱртӱк, талеҥко, каргаа ла о.ӧ. Алтайда аҥ-куштардыҥ тоозы астап, кезиги чек јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кийдирилген: тооргы, јуҥма, мӱркӱт, ылаачын, карчага ла о.ӧ. . Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.
Ӧзӱмдери
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп эндемик ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ: Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т.
Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Божулан-Оозы, Кызыл-Таҥ, Талду, Тодубай. «Короты — Алтыгы Талду» деп јолдыҥ учы, узуны 5,188 км. Јолдыҥ идентификационный темдеги 84К—30. Јакалай јолдор.
Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында «Ленин јол» деп колхоз болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер.