cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чаган айдыҥ 16 кӱни
Чаган айдыҥ 16 кӱни (16 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 16 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 349 кӱн арткан (високосный јылда 350 кӱн).
Чаган айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 3 кӱни болгон.
Урматов, Кара Тодошевич
Кара Тодошевич Урматов (1930 јылда тулаан айдыҥ 20 кӱнинде, Кырлык јуртта — 1996 јылда ӱлӱрген айдыҥ 2 кӱнинде) — «Кырлыкский» совхозтыҥ койчызы (Кан-Оозы аймак, Горно-Алтайский автоном область). Социалистический Иштиҥ Геройы (1990).
Биографиязы
Москвада Текшисоюзный выставкада ВДНХ-да турушкан, ондо ол мӧҥӱн медаль алган.
КПСС-тыҥ XXVIII съездиниҥ делегады болгон, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ обкомыныҥ турчызыла ла КПСС-тыҥ Кан-Оозында райкомыныҥ турчызы болгон.
1996 јылда К.Т. Урматов јада калган.
Јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Ӱзнезиниҥ јурт јеезези
Ӱзнезиниҥ јурт јеезези (Узнезинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ӱзнези јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал јурттаҥ тӱндӱктей, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагынаҥ 20 км ыракта турат. Јеезеге беш јурт кирет. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ мында кыштар чик јок јылу, салкындары ас, тыҥ ла сыркынду эмес. Јай кыска да болзо јеткилинче изӱ. Маала да ажы, јердиҥ де ажы јакшы бӱдӱп быжат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385—637 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 668 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Сыгын айдыҥ 11 кӱни
Сыгын айдыҥ 11 кӱни (11 сентября)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 254 кӱни (високосный јылда 255 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 111 кӱн арткан.
Ӱзнезиниҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Сыгын айдыҥ 11 кӱни
Сыгын айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 29 кӱни болгон.
Чамалдыҥ јурт јеезези
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ эдегинде, Кадын (оҥ јарады) ла Чамал сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра сӱрекей кайыр, каскак кырлар, Иолгоныҥ сындары, эҥ бийик кыр Крестовая (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1336 метрге бийик), экинчи бийик кыр Верблюд (929 м). Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу,изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—547 метрге бийик. Климады орто-континентал. Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6%, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр/секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3656 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Сыгын айдыҥ 12 кӱни
Сыгын айдыҥ 12 кӱни (12 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 255 кӱни (високосный јылда 256 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 120 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 30 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни (20 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 201 кӱни (високосный јылда 202 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 164 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни (21 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 202 кӱни (високосный јылда 203 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 163 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни (22 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 203 кӱни (високосный јылда 204 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 162 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни болгон.
Јылу-Кӧл
Јылу-Кӧл (Джулукуль) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧриниҥ бирӱзи. (Джулу-Куль ) — Алтай деп корулу јерде (Алтайский заповедник) јадат, тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Киндиктӱ-Кӧлдӧҥ ыраак јок. Кемиле Туулу Алтайда экинчи кӧл. Текши јери — 29,5 км².
Этимологиязы
Јылу — теплый, кӧл — озеро, Јылу-Кӧл — Теплое озеро.
Гидрологиязы
Јылу-Кӧл Чолышман сууныҥ бажында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2198,8 метрге бийик јерде, сын-тайгалардыҥ ортозында јадат. Кӧлдиҥ узуны — 10  км, јалбагы — 3,5 км, текши јери — 30 км², эҥ ле тереҥи — 7 м. Кӧл моренно-подпрудный бӱдӱмдӱ. Јараттары јабыс, састып калган, кыскачак тундровый кайыҥла ӧлӧҥлј буркелген. Јылу-Кӧлдиҥ котловиназы Туулу Алтайда јебрен тоҥышты шиҥдеер ар-бӱткен лаборатория болуп јат.
Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥдеген.
Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
Јылу-Кӧл балыкла байлык. Бу кӧлдӧ кеткин куштар уйа базат, куштардыҥ базары (птичий базар) солун. Алтай ичинде јаҥыс ла мында бу ас туштайтан куштар бар: бакландар ла чайкалар. Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ. . кирген ас тоолу тындулар кӧлдиҥ јанында заповедникте база бар: тооргы, ак-кийик, ирбис, јуҥма ла о.ӧ.
Јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни (23 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 204 кӱни (високосный јылда 205 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 161 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 13 кӱни
Сыгын айдыҥ 13 кӱни (13 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 256 кӱни (високосный јылда 257 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 109 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 17 кӱни
Чаган айдыҥ 17 кӱни (17 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 17 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 348 кӱн арткан (високосный јылда 349 кӱн).
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 4 кӱни болгон.
Кудайлык
==== Православие ====
Јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни (24 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 205 кӱни (високосный јылда 206 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 160 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Сыгын айдыҥ 14 кӱни
Сыгын айдыҥ 14 кӱни (14 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 257 кӱни (високосный јылда 258 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 120 кӱн арткан.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 1 кӱни болгон.
Камрӱ (суу)
Камрӱ (Камрю) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Камрю —
Физико-географиялык темдектери
Кемрӱ суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Карагем сууныҥ оозынаҥ оҥ јарадыла 32 км јерде Кемрӱ сууныҥ оозы. Узуны 11 км. Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарыныҥ мӧҥкӱ тошторыныҥ чыгара агат. Камрӱ кӧлди кечире агып јат. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1745 метрге бийик. . Кемрӱниҥ оозында кечире кӱр салынган.
Јуук деген јон јаткан јерлер Кош-Агаш аймактыҥ Кызыл-Таш ла Курай јурттары.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни (26 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 207 кӱни (високосный јылда 208 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 158 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни (25 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 206 кӱни (високосный јылда 207 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 159 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни (27 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 208 кӱни (високосный јылда 209 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 157 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни болгон.
Јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 15 кӱни
Сыгын айдыҥ 15 кӱни (15 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 258 кӱни (високосный јылда 259 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 120 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 2 кӱни болгон.
Гейзер кӧл
Этимологиязы
Ге́йзер (geysir, Исландияда мындый сууныҥ ады («Золотое кольцо»), адылар деген сӧстӧҥ (geysa — хлынуть) — изӱ суулу, ӧй ӧйиле изӱ буу ла суу адылып, ойто токтойло, суу толзо ойто ло адылат. Озодо вулкан болгон јерде јайылган..
Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал, кышкыда тыҥ сооктор, шуурган салкын болот, кар ас тӱжер, тӱшкенин салкын учура берет. Аймакта климатты Јакалай тӱндӱктиҥ јериле тӱҥейлеген.
Аҥ-куштары
Кӧлди айландыра агаш-ташту тайгада оок тындулардаҥ башка-башка бӱдӱми бар. Кӧлдиҥ бойында тындулар, балык неме јок.
Экологиязы
Кайкамчылу јараш кӧлди чеберлеп алар сурак турат. Кӧл Чуйдыҥ трагынаҥ (М-52 Чуйский Тракт) бир километр туура јерде. 2010—2012 јылдарда, Акташтыҥјанында баштапкы турбазалар табыларда, јорыктап јӱрген улус бу кӧллӧ јилбиркеп баштаган. Гейзер кӧлгӧ јол сас кечире болордо, 2017 јылда предприниматель кижи кӧлди арендага алып, јойу базар јолды јазаган. Кӧлди кӧрӧргӧ турган туристтердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. Кӧлдӧҥ сууаларга, эжинерге јарабас. 2020 јылда на воду озера был спущен надувной матрас с постельным бельем — таким образом представители агентства из Новосибирсктиҥ агентствозыныҥ улузы интернет-магазинге реклама соктырарга кӧлдиҥ суузына тӧжӧк-јастык агызып кӧргӧн, мыны кылынган улус шок кылыгы учун администрациялык штраф алган. Тургун улус ла гидтер табыш кӧдӱрип, бу айалганы тегин артыргыспаган.
Јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни (29 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 210 кӱни (високосный јылда 211 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 155 кӱн арткан.
Чопоштыҥ јурт јеезези
Чопоштыҥ јурт јеезези (Чепошское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чопош јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чопоштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Кыш тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу ла јымжак, тыҥ сооктор, салкындар болбойт. Јай кыска да болзо, маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 350 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Сыгын айдыҥ 16 кӱни
Сыгын айдыҥ 16 кӱни (16 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 259 кӱни (високосный јылда 260 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 106 кӱн арткан.
Чопоштыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1148 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Сыгын айдыҥ 16 кӱни
Сыгын айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чопоштыҥ јурт јеезези
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Сыгын айдыҥ 16 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 3 кӱни болгон.
Узун-Кӧл
Узун-Кӧл (Узункёль) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгышта сын тайгаларында јадат, Улаганский платодо, кӧлдиҥ узуны — 2,8 км, тууразы — 630 м, эҥ ле тереҥ јери — 28 м. Чибит сууныҥ бажында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1985 метрге бийик јерде. Чибит сууныҥ коолында бу эҥ ле јаан кӧл. Кӧлдӧҥ чыгара аккан суучак кичинек кӧлдӧрди ӧткӱре агала, оҥ јанында Чибит сууга кирет. Кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде «Узун-Кӧл» деп турбаза бар.
Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал. Аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.
Чаган айдыҥ 18 кӱни
Чаган айдыҥ 18 кӱни (18 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 18 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 347 кӱн арткан (високосный јылда 348 кӱн).
Чаган айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 5 кӱни болгон.
Кудайлык
==== Православие ====
Камтыттугем (суу)
Камтыттугем (Камтытыгем) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни (30 июля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 211 кӱни (високосный јылда 212 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 154 кӱн арткан.
Камтыттугем (суу)
Этимологиязы
Кам — шаман, тыт — лиственница, кем, гем — река река с шаман деревом.
Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Сыгын айдыҥ 17 кӱни
Сыгын айдыҥ 17 кӱни (17 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 260 кӱни (високосный јылда 261 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 105 кӱн арткан.
Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 17 кӱни
Сыгын айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Камтыттугем (суу)
Физико-географиялык темдектери
Камтыттугем суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Узунтыттугем сууныҥ оҥ јарадыла 1 км јерде Камтыттугем сууныҥ оозы. Узуны 23 км.
Сыгын айдыҥ 17 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 4 кӱни болгон.
Камтыттугем (суу)
Физико-географиялык темдектери
Јуук деген јон јаткан јер Кош-Агаш јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни
Јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни болгон.
Эликманардыҥ јурт јеезези
Эликманардыҥ јурт јеезези (Эликманарское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Эликманар јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Эликманардыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолго ло Кадынныҥ бириккенинде турат. Јурт јеезеге 7 јурт кирет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 433—831 метрге бийик. Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактардыҥ јерлерине кӧрӧ мында јымжак климат. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1567 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы (Гимн Республики Алтай) — Россия Федерацияныҥ субъектиниҥ символы болуп кӧп калыктарлу Алтай Республиканыҥ культуразын ла јаҥжыгуларын бирлик эдип корулаарыныҥ темдеги. «2001 јылда сыгын айдыҥ 11 кӱнинде «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥы керегинде» деп Конституциялык јасак јӧптӧлгӧн.
Сӧстӧри
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы (слушать) Орустап, алтайлап ӱч тӧртјолдыктаҥ турган мак кожоҥ.
Тӱӱкизи
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы 10 јылдыҥ туркунына бичилген.
Алтай Республиканыҥ тергеелик Мак кожоҥы керегинде Конституциялык Јасагы («О гимне Республики Алтай») 2001 јылда сыгын айдыҥ 11 кӱнинде јӧптӧлгӧн. Эки тилле бичилген Мак кожоҥ — республиканыҥ калыктарыныҥ духовный бирлигин ле јебрен культураны улалтарын керелейт. Мак кожоҥдо улу Россияга, Алтайга сӱӱш, Јакшылыкка, Јарыкка кычыру.
2003 јылда нормативно-правовой акттарды јазаары јанынаҥ, тергеелик символдордыҥ статусын чикелеери, тузаланары јанынаҥ, Алтай Республиканыҥ Конституциязына ла федерал законодательствого келиштире Алтай Республиканыҥ (24.04.2003) № 11-6 темдектӱ «Алтай Республиканыҥ маанызы керегинде», оноҥ (24.04.2003)  № 11- 8 темдектӱ Алтай Республиканыҥ кебедели керегинде («О гербе Республики Алтай») јасактары јӧптӧлгӧн. Ого коштой Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Јӧби (11.03.1997) аайынча «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥныҥ сӧстӧри, ордендердиҥ ле тӧжине тагынатан темдектердиҥ эскизтери аайынча конкурс ӧткӱрери керегинде» деп комиссия тӧзӧлгӧн (комиссияныҥ башкараачызы Д. И. Табаев), онойдо ок (8.05.1998) «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥын талдаар конкурс ӧткӱрери керегинде» деп јӧп чыккан (комиссияныҥ башкараачызы И. И. Белеков).
Мак кожоҥныҥ сӧстӧрин А. Адаров, Н. Шодоев, П.Самык, В. Куницын, Н.Баскаков, Эзендей Тоюшев, Виктор Кривцов бичигендер, кӱӱлерин дезе А.Тозыяков ло А.Трифонов чӱмдеген болгон. Јирменеҥ артык ӱлгерлик тексттер кӧрӱлген. Эл Курултайыныҥ 14-чи сессиязында республиканыҥ депутаттары Мак кожоҥныҥ сӧстӧриниҥ алты вариантын угуп, комиссияныҥ ижин улалтар деп јӧпкӧ келген. Оноҥ ары комиссияныҥ башкараачызы И. И. Белеков Москвадагы композитор В. Г. Пешнякла (Барнаул калада чыккан кижи), ӱлгерчи В. О. Адаровло ишти улалтар деп шӱӱлтеге келген. Јаҥы Мак кожоҥды профессионал хор ло Карагыс Ялбакова (Россияныҥ нерелӱ артисти) кожоҥдогон. В. Сорокин бу мак кожоҥды орус тилге кӧчӱрген.
Чаган айдыҥ 19 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 6 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 8 кӱни
Кандык айдыҥ 8 кӱни (8 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 98 кӱни (високосный јылда 99 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 267 кӱн арткан.
Чаган айдыҥ 19 кӱни
Кудайлык
==== Православие ====
Кандык айдыҥ 8 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 26 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 9 кӱни
Кандык айдыҥ 9 кӱни (9 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 99 кӱни (високосный јылда 100 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 266 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 9 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 9 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 27 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 18 кӱни
Сыгын айдыҥ 18 кӱни (18 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 261 кӱни (високосный јылда 262 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 104 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 20 кӱни
Чаган айдыҥ 20 кӱни (20 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 20 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 345 кӱн арткан (високосный јылда 346 кӱн).
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 7 кӱни болгон.
=
Православие =====
Сыгын айдыҥ 19 кӱни
Сыгын айдыҥ 19 кӱни (19 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 262 кӱни (високосный јылда 263 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 103 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 19 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 19 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 6 кӱни болгон.
Кара-Булак (суу)
Этимологиязы
Кара-Булак — темный источник.
Физико-географиялык темдектери
Кара-Булак суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ сол јарадыла Јыдугем сууныҥ оозы. Узуны 24 км. Суу Ӱкек кӧлди кечире агат.
Јуугында јон јаткан јурттар јок, је јанында погран застава бар.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Кандык айдыҥ 10 кӱни
Кандык айдыҥ 10 кӱни (10 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 100 кӱни (високосный јылда 101 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 265 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 28 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 21 кӱни
Чаган айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 8 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 20 кӱни
Сыгын айдыҥ 20 кӱни (20 сентября)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 263 кӱни (високосный јылда 264 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 102 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 7 кӱни болгон.
Чӧйбӧк-Кӧл
Чӧйбӧк-Кӧл (Чейбеккёль (Мертвое озеро)) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ сын-тайгаларында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1816,2 метр бийикте, Чибит сууныҥ бажында јадат эмезе 1949 м.
Этомологиязы
Кӧлдиҥ ады оныҥ бӱдӱмиле колбулу, кӧл чӧйилип, чӧйбӧйип калгандый. Чӧйбӧк удлиненный, протянутый. База бир ады: Ӧлӱ кӧл мертвое озеро, ондо тынду не де јок.
Гидрологиязы
Чӧйбӧк-Кӧл суу буулала, тӱӱлип бӱткен кӧл(«Озеро создано в результате подпруживания реки Обвал, конусом выноса, выдвинувшимся в долину с восточного склона.»). Чӧйбек-Кӧл «завальный» бӱдӱмдӱ кӧл. Алдында кӧлдӧ балык јок болгон, оныҥ учун оны Ӧлӱ кӧл дежетен, је эмди ондо аргачылар балык ӧскӱрет. Кӧлдӧ ртуть кӧп учун, мында тынду неме јок деп бодогондор. Алтай соојындарда бу кӧлдиҥ ээзи катурканган деп айдылат. Бу соојындарга тайанып, бичиичи Ефремов Иван Антонович «Озеро горных духов» деп куучын бичиген. Чӧйбӧк-Кӧлдӧ балык ӧскӱредилер (разводят рыбу).
Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал учун, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.
Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
Чӧйбӧк-Кӧлдӧ эмди аргачылар ӱч бӱдӱм балык ӧскӱрет: форель, пелядь ла чараган.
Шиҥжӱ иш
Кӧлдӧ тынду неме јок болгон, бака-балык. Баштап тарый бу нениҥ учун мындый деп суракка кӧлдиҥ суузында ртутьтыҥ кеми бийик учун деп бодоштыра-шӱӱлте (гипотеза) болгон. Је Том-Тураныҥ билимчилери шиҥдеп кӧрӧрдӧ, сууда ртутьтыҥ кеми ӧйинде, балык не јок дезе, Чибит суу ӧткӱре кайыр агып тӱшкен, балык оны ӧрӧ кӧлгӧ ӱркене чачарга једип болбогон, эмди дезе бу кӧлдӧ аргачылар балык ӧскӱрет (Рыбоводство,разводят рыбу).
Экологиязы
Томсктыҥ билимчи-шиҥжӱчилери Чӧйбӧк-Кӧлдӧ ртуть кеминде деп шиҥжӱ иштердиҥ кийнинде јартына чыккан.
Кандык айдыҥ 11 кӱни
Кандык айдыҥ 11 кӱни (11 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 101 кӱни (високосный јылда 102 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 264 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 29 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 22 кӱни
Чаган айдыҥ 22 кӱни (22 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 22 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 343 кӱн арткан (високосный јылда 344 кӱн).
Чаган айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 9 кӱни болгон.
Бу кӱнде чыккандар
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1942), Јеҥӱниҥ парадыныҥ туружаачызы (1945), «За отвагу» медальла, Тӧрӧли учун јууныҥ ордениле, Ленинниҥ ордениле кайралдаткан.
Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези
Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези (Каракокшинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кара-Кӧкши јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Бийдиҥ суузы ла Кара-Кӧкшӧ суу бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде, койу кара јышта камык агаш ӧзӧт кайыҥ, јойгон, аспак, чиби, мӧш. Јакшы јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет кузук, калба, орляк, јӱзӱн-башка јиилектер, мешкелер, эм ӧлӧҥдӧр. Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы да байлык айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, койон, албаа, тийиҥ... куштары чай, кӱртӱк, торлоо, бӧднӧ лӧ о.ӧ. Сууда, кӧлдӧрдӧ балык кезем астаган чортон, чараган, јылмай, бел. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—600 метрге бийик. Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ). Паспауулдыҥ јурт јеезезиле, Ыныргыныҥ јурт јеезезиле и Ӱйменниҥ јурт јеезезиле кыйулажат, онойдо ок Чамал аймак ла Майма аймактыҥ јерлериле кыйулажып јат.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1443 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Чаган айдыҥ 23 кӱни
Чаган айдыҥ 23 кӱни (23 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 23 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 342 кӱн арткан (високосный јылда 343 кӱн).
Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Чаган айдыҥ 23 кӱни
Чаган айдыҥ 23 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 23 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 10 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 13 кӱни
Кандык айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 24 кӱни
Чаган айдыҥ 24 кӱни (24 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 24 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 341 кӱн арткан (високосный јылда 342 кӱн).
Кандык айдыҥ 13 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 31 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 24 кӱни
Чаган айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 11 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 12 кӱни
Кандык айдыҥ 12 кӱни (12 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 102 кӱни (високосный јылда 103 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 263 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 12 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 12 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 30 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 21 кӱни
Сыгын айдыҥ 21 кӱни (21 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 264 кӱни (високосный јылда 265 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 101 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 21 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 8 кӱни болгон.
Кара-Чад (суу)
Кара-Чад (Кара-Чад)  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
Эдгар де Валь
Эдгар де Валь (23 Август 1867 – 9 Март 1948) — Балтик герман школьник, математик эп элкеклер тили өҙәткән, лингвист. Он интерлингьуэ теленәүе, апостериор тәрҗемә иренче тәшәгә ҡулланыла башланған международ тәрҗемә идишы булган Interlingue яҙмағын яраткан әйләндер. Әйләндең һәр иҫкәрлек тәрҗемәсе Окциденталь булыр.
Кандык айдыҥ 14 кӱни
Кандык айдыҥ 14 кӱни (14 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 104 кӱни (високосный јылда 105 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 261 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 14 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 14 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 1 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 25 кӱни
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 12 кӱни болгон.
Паспауулдыҥ јурт јеезези
Паспауулдыҥ јурт јеезези (Паспаульское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Паспауул јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Паспауулдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Чоо аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында јадат. Текши јери 53000 гектар. Чооныҥ јурт јеезезиле, Ыныргыныҥ ла Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезиле кыйулажат, онойдо ок Красногорский аймакла (Алтай кырай)|Красногорским районом]] Алтайского края ла Алтай Республиканыҥ Майма аймагыла кыйулу. Јербойында кӧӧлик јолдорыныҥ узуны — 2,5 км. Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Албаган,Бактыган, Урчын деп сындардыҥ эдегинде, Кичӱ-Ыжы деп суу Паспагылдаҥ суузыла бириккенинде турат. Јеезеге 6 јурт кирет. Јурттыҥ јананда одор болотон јалаҥдар, кыра да, маала да салгадый јер, агаш бӱркеген јалаҥдар, састу да јерлер бар. Аралда, аркада, кырда јӱзӱн агаш мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, терек, тал, аспак, беле ле о.ӧ. ӧзӧт. Јанында тайгалары аҥдык айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен ле туйгактузы — булан, аҥ, элик, тооргы.
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 280—600 метрге бийик.
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1681 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Соойдыҥ јурт јеезези
Соойдыҥ јурт јеезези (Сейкинское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Соой јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Соойдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Чоо аймактыҥ ортозында турат. Јурт јеезениҥ текши јери 9000 гектар. Чооныҥ јурт јеезезиле тӱндӱктей ле кӱнбадыштай јанынаҥ кыйулажат, Ыныргыныҥ јурт јеезезиле — тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанынаҥ, онойдо ок Алтай кырайдыҥ Верх-Пьянковское деп јуртыла тӱндӱк кӱнчыгыш јанынаҥ гран-кыйулу. Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Аккайа, Албаган, Бактыган, Байгыр, Урчын, Сугул деп сын тайгалардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши ле Соойдыҥ суулары бириккенде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 514 метрге бийик. Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн, чыкту, кыш узун, соок, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Јай кыска, кыш узун, соок, јаан карлу, салкынду ла кӱрттерлӱ. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 8441 кижи болгон, олордыҥ орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Чаган айдыҥ 26 кӱни
Чаган айдыҥ 26 кӱни (26 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 26 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 339 кӱн арткан (високосный јылда 340 кӱн).
Чаган айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 13 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 27 кӱни
Чаган айдыҥ 27 кӱни (27 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 27 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 338 кӱн арткан (високосный јылда 339 кӱн).
Чаган айдыҥ 27 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 27 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 14 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 16 кӱни
Кандык айдыҥ 16 кӱни (16 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 106 кӱни (високосный јылда 107 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 259 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 16 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 3 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 28 кӱни
Чаган айдыҥ 28 кӱни (28 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 28 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 337 кӱн арткан (високосный јылда 338 кӱн).
Чаган айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Чаган айдыҥ 29 кӱни
Чаган айдыҥ 29 кӱни (29 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 29 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 336 кӱн арткан (високосный јылда 337 кӱн).
Чаган айдыҥ 29 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 29 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кандык айдыҥ 15 кӱни
Кандык айдыҥ 15 кӱни (15 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 105 кӱни (високосный јылда 106 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 260 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 2 кӱни болгон.
Сыгын айдыҥ 22 кӱни
Сыгын айдыҥ 22 кӱни (22 сентября) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 265 кӱни (високосный јылда 266 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 100 кӱн арткан.
Сыгын айдыҥ 22 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 22 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
Кандык айдыҥ 17 кӱни
Кандык айдыҥ 17 кӱни (17 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 107 кӱни (високосный јылда 108 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 258 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 17 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 4 кӱни болгон.
Кандык айдыҥ 18 кӱни
Кандык айдыҥ 18 кӱни (18 апреля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 108 кӱни (високосный јылда 109 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 257 кӱн арткан.
Кандык айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кандык айдыҥ 5 кӱни болгон.
Чаган айдыҥ 30 кӱни
Чаган айдыҥ 30 кӱни (30 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 30 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 335 кӱн арткан (високосный јылда 336 кӱн).
Чаган айдыҥ 30 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 30 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 17 кӱни болгон.
Сороноков, Валерий Владимирович
Валерий Владимирович Сороноков (17.03.1985 Јабаган) — российский мастер спорта международного класса по самбо, Алтай Республиканыҥ спортчызы, Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ чемпионаттарыныҥ призёры ла чемпионы, телекейлик чемпионаттардыҥ призёры, Кубка мира, Заслуженный мастер спорта России.
Биографиязы
Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Јабаган јуртында чыккан. Сӧӧги кӧбӧк.Энези Соронокова Галина Михайловна кыпчак сӧӧктӱ, адазы Сороноков Владимир Иженерович кӧбӧк сӧӧктӱ Јабаганда јуртайдылар. валерий айылду — јуртту, эки балалу. 2014 јылдаҥ ала спорттыҥ узы. Тренерлери: Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ тренеры Мӧҥӱнчи Яйтаков, заслуженный мастер спорта, заслуженный тренер России В.Г. Стенников,, заслуженный тренер России А.Н. Мельников.
Кара-Алака (суу)
Кара-Алака Караалаха — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.
Этимологиязы
Кара-Алака — темные узоры.
Физико-географиялык темдектери
Кара-Алака суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Акалака сууныҥ сол јарадыла Кара-Акалака сууныҥ оозы. Узуны 33 км. Сууныҥ бажы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2061 метрге бийик, Алака кӧлдӧҥ чыгара агат. Акбулак ла Шиндагатуй деп эки кош суулу.
Јуук деген јон јаткан јер Бел-Ажу јурт.
Суу реестрдиҥ чотогоныла
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире
Ӱйменниҥ јурт јеезези
Ӱйменниҥ јурт јеезези (Уйменьское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ӱймен јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱйменниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийик кырларга курчаткан, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ӱймен ле Јӱзели деп суулардыҥ бириккенинде турат. Кырлары туй агашла бӱркелген, аспак, мӧш, јойгон, кайыҥ, јодро, беле јакшы ӧзӧт. Тӱс ӱерлерде тегерик састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 624 метрге бийик. Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Эл-јон
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 356 кижи болгон, олордыҥ орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Барнаул
Барнау́л (Барнау́л) — Россияда Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Алтай кырайда кала. Алтай кырайдыҥ администрациялык тӧс јери (1937 јылдаҥ ала), Барнаул каланыҥ округы болот. Эл-јоныныҥ тоозы 631 124 кижи, каланыҥ округында — 695 540 кижи (2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде). 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20 кӱнинде Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јасагы аайынча Барнаулга «Город трудовой доблести» деп ат адалган.
Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Барнаул суу Оп сууга бириккенинде турат. 1734—1735 јылдарда мында Акинфий Демидовтыҥ мӧҥӱн кайылтар заводы (Барнаульский сереброплавильный завод) поселокто иштеген. Эмдиги ӧйдӧ бу кала Сибирде јаан јолдордыҥ белтири, промышленный, культуралык, эмчилик ле ӱредӱлик тӧс јер.
Этимологиязы
Каланыҥ ады кайдаҥ келген деп бир канча бодоштыру (гипотеза) бар. Бичиичи-краевед Марк Юдалевич башка-башка шиҥжӱчилердиҥ кӧрӱмин јууган. Бастыразы «Барнаул» деп сӧс тӱрк, монгол, эмезе кетский (Энесай) тилдердеҥ тазылду деп айдыжат. Је орус тилге кӧчӱрзе бир канча вариант бар.
Рельеф
Барнаулдыҥ рельефын Оп сууныҥ платозы (Приобское плато) тургузат, мында сууныҥ коолында Барнаул кала турат. Ӱстӱги бийиги 132—135 м Барнаул сууныҥ оозын киреде, 230—250 м каланыҥ тӱндӱк јанында; текши келтеҥи тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар, Барнаул сууныҥ коолы јаар. Барнаулдыҥ тӱштӱк јанында Тӧстӧктӱ јер (Нагорная часть города) — Эки сууныҥ Оп ло Барнаул суулардыҥ белтири. Рельеф эрозионный структураларлу (орто ло кичинек бӱдӱмдӱ): Пивоварка сууныҥ коолы (12 км), јабызак јерлер, јарлар. Оптыҥ јараттары кайыр (25—60 градус), кезикте каскак, бийиги 50—110 м, суффозионный процесстерге алдырткан, суула јунулган јарлар бӱткен. Барнаул сууныҥ коолы — рельефатиҥ аккумулятивный формазы, Молодёжный оромноҥ ала Лев Толстойдыҥ оромына јетире иле кӧрӱнет. Пойма јалбак эмес (50—200 м), тӱндӱк-кӱнбадышта ӱч надпойменный терраса бийиги 137 ле 185 метрге талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийик. Текши јери 939,5 га, 1/3 бӧлӱгинде каланыҥ кварталдары.
Климады
Кейдиҥ чыгы јылдыҥ соок ӧйинде 73—76 % кире болот, јылу ӧйдӧ 62 %. Ортојылдык чык-јут 433 мм, јылу ӧйдӧ (кандык ай — ӱлӱрген ай) 65 % текши кеминеҥ. Јутту кӱндердиҥ тоозы 220, оныҥ 129 кӱни јылу ӧйгӧ келижет.
Бӱркӱк, айас ла кубулгак кӱндер јыл ичинде: 130, 49 ла 186. Кӱнниҥ јаркыны бастыра јаба јыл ичиндеСуммарная: 2180 час.