cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каракол
Ук-калыктары
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.
Каракол ӧзӧктиҥ ичинде «Беркут» ла «Аркадия» деп туристтер токтоор јерлер бар.
Мында олорго кӧлгӧ јетире баратан аттар бар.
Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јаан изӱ ай
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнине јетире Кӱн Близнецы созвездиеде, јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала Рак созвездиеде болот.
Плакастыҥ гимназиязы
В.К.Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия (БОУ РА Республиканская гимназия имени В.К.Плакаса) — 1949 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган, ачыларда ады Орто ӱредӱлӱ областной национал школ болгон (ОНСШ, областная национальная средняя школа) Алтай Республиканыҥ тӧс калазында, Горно-Алтайскта, бюджет ӱредӱлик учреждение. Арасей ичинде эҥ артык 100 школдыҥ тоозына 3 катап кирген, 2013,2014 јылдардыҥ конкурстарыныҥ лауреады.
1949 — 1993 ОНСШ
ОНСШ (Областная национальная средняя школа) — 1949 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган. Мындый ат алдында јылдарда Горно-Алтайский автономный область болып турарда Улалуда јербойыныҥ балдарын ӱредер, балдар јадар интернатту школго текши улус билер ат болуп калган.
1993 јылдаҥ ала гимназия
Орто ӱредӱлӱ областной национальный школ (ОНСШ) 1993 јылда ӱредӱликте инновациялык школ-гимназия болуп реорганизация ӧткӧн. 1994—1995 јылдарда В.К.Плакастыҥ адыла адалган гимназия Уставын јӧптӧгӧн.
Интернат
1967 јылда школдыҥ балдарына јаҥы интернат ачылган.
Ӱредӱчилери
1964—1973
Јарлу ӱренчиктери
Адаров А.О., Кокышев Л.В., Палкин Э.М.
Гимназияныҥ бӱгӱнги кӱни
Бӱгӱн гимназияда 550 бала ӱренет.
Беш-Ӧзӧк
Беш-Ӧзӧк (Беш-Озёќ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Беш-Ӧзӧк пять долин.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аҥ-куштары
Беш-Ӧзӧктиҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Кӧдӧтиниҥ, Октябрьский, Подгорный, Почталу, Советский, Тӧс, Шибертиниҥ, Э. Яимовтыҥ.
«Јабаган — Беш-Ӧзӧк — Чаргы-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јол Чуйдыҥ трагыныҥ 514,5 километринде ого бириге берет.
Тӱӱкизи
1965 јылда јурттыҥ ады Бешпелтирдиҥ ордына Беш-Ӧзӧк деп РСФСР-дыҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча солынган. Нениҥ учун дезе областьта эки тӱҥей атту деремне болуп калган. Бирӱзи Чамал аймакта, бирӱзи Шабалин аймакта, эки Бешпелтир.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 683 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ аргачылар, агашла иштер. Туризм.
Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (295). (1985 ј. Октябрьский, темдек јок)
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Чибит
Чибит (Чибит) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибиттиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чибит охра, жёлтый цвет.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Чибиттиҥ суузыныҥ јарадында, Курайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Кабакту-Тайга, Кыскашту-Ойык, Эже-Туру деп јаан туулардыҥ јанында, Чуйдыҥ трагында турат. Ырак јокто Кайыҥ-Суу деп Чибиттиҥ аржаны бар. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1174 метрге бийик.
Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.
Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем-континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
Тӱӱкизи
Јуртты 1801 јылда орус миссионерлер тӧзӧгӧн. Чуйдыҥ волостьиниҥ башкарузы оэо ло баштай мында болгон.
Ук-калыктары
Телеҥиттер, алтайлар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 652 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Улагашев, Николай Улагашевич
Никола́й Улага́шевич Улага́шев (17 марта 1861, Кам-Тыт деп јерде — 30 января 1946, Улалуда) — Туулу Алтайдыҥ эл кайчызы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1936). Сӧӧги — кӱзен.
Биографиязы
Николай Улагашев Чоо аймакта Сары-Кӧкшин деп ӧзӧктӧ, Кам-Тыт деп јерде тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Адазы кӱзен сӧӧктӱ Улагаш деп атту аҥчы кижи болгон, энези ―јаврук сӧӧтӱ Паачак деп кижи.
Тогус јаштаҥ ала Николай Улагашев адазыла кожо аҥдап барар болгон. Анда ол Кыскаш деп ады јарлу кайчыны баштапкы катап кӧрӱп, оныҥ Алтай-Куучын деп баатыр керегинде кай чӧрчӧгин уккан. Бу чӧрчӧк јиит аҥчыныҥ сагыжына бастыра артып калган. Ол сюжет, содержаниезиле кожо бӱдӱн поэтикалык тирада ла эпикалык формулаларды сананып алган. «Алтай Куучын» кай чӧрчӧкти ол сӧслӧ айдып берерде, ого Кыскаш кайлаарга алкыш берген.
Николай Улагашевтиҥ кайына јаан камаанын Сылганду деп јердеҥ ады јарлу ээлӱ-кайчы ― Кабак Тадыжеков јетирген. Он беш јаштуда Н. Улагашев јарлу, кӧп чӧрчӧктӧр билер кайчы болгон.
Он алты јаштуда трахома деп оорудаҥ улам кӧзи кӧрбӧс болуп калган. Оныҥ кийнинеҥ Алтайдыҥ ичиле јорыктап, кай чӧрчӧктӧр кайлап јӱрген. 1937 јылда алтай бичиичи Павел Васильевич Кучияк ла Москваныҥ фольклористы А. Л. Гарф оныҥ кай чӧрчӧктӧрин бичип баштаган.
1939 ј. Н. У. Улагашев СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јарлыгыла «Знак Почета» орденле кайралдаткан. Орденди аларга, Москва јаар јол-јорукта кайчыны облисполкомныҥ ишчизи Василий Кокышев ле барказы Улагашева Ӱренчи ӱйдежип јӱргендер.
1939 ј. Ойрот облисполкомныҥ јӧбиле Н. У. Улагашевке аҥылу пенсия тӧлӧлип башталган. 1940 ј. ого Ойрот-Турада (Горно-Алтайскта) јадар тура берилген. Николай Улагашевич Улагашев 1946 јылда Горно-Алтайскта 85 јаштуда јада калган.
Јайандык ижи
1937 јылдаҥ ала П. В. Кучияк ла А. Л. Гарф Николай Улагашевтеҥ одус кире кай-чӧрчӧктӧр бичип алгылаган. Бу алтай калыктыҥ коркышту јаан байлыгы болуп арткан. Кайчынаҥ бичилген фольклор алтай калыктыҥ оос чӱмдемелиниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Туулу Алтайда Н. Улагашев эмдиги де ӧйдӧ эҥ ле јарлу кайчы болуп јат. Н. Улагашевтеҥ бичилген оос чӱмдемелдиҥ бӱдӱмдери школ ло вузтардыҥ бичиктерине кирген.
Кыска ӧйдиҥ туркунына кайчынаҥ 31 кай чӧрчӧк, бир канча куулгазынду чӧрчӧктӧр лӧ кожоҥдор бичилген. Кайчыныҥ чӧрчӧктӧрин Н. Куранаков, бичиичи П. Кучияк, оныҥ кызы А. Кучияк, анайда ок С. Суразаков, П. Маскачакова, А. Роголева бичигилеген. Н.У. Улагашев ӱлгерлер де чӱмдеген: «Ойно, ойно, топшуурым», «Эки закон», «Октябрьдыҥ кожоҥы», «Коммунистический партия керегинде кожоҥ».
Н. У. Улагашевтиҥ эҥ баштапкы бичиги «Алтай чӧрчӧктӧр» 1939 ј. Ойрот-Турада кепке базылып чыккан. Оны ээчий «Алып-Манаш»(1940), «Алтай чӧрчӧктӧр»(1941), «Малчы-Мерген»(1945) ле о.ӧ. бичиктери кепке базылган.
1941 ј. Новосибирскте Н. У. Улагашевтыҥ «Алтай Буучай» деп бичиги, 1947 ј. Ойрот-Турада – «Малчи-Мерген», 1961 ј. – «Героические сказания» деп бичиктери орус тилле чыккан. Улагашевтиҥ чӧрчӧктӧрин П. Кучияк, А. Гарф, Новосибирсктиҥ бичиичилери Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, В. Непомнящих, Е. Стюарт, А. Смердов кӧчӱргилеген.
1941 ј. Ойроттыҥ эл театры Н. У. Улагашевтиҥ «Ӱч кыс» деп чӧрчӧги аайынча спектакль тургускан. Чӧрчӧкти сценага тургузарга П. В. Кучияк јазаган. Спектакльдыҥ баштапкы ойыны 1941 ј. кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде кӧргӱзилген.
Улу кайчынаҥ бичилген кай чӧрчӧктӧр «Алтай баатырлар» деген тизӱ бичиктерге кирген. Кайчы керегинде ле оныҥ чӧрчӧктӧриле шиҥжӱ иштер бичилген.
Болч, Эмили Грин
Эмили Грин Болч (Emily Greene Balch, 1867 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде, Бостондо, Массачусетс, США — 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде) — американ экономист, социолог, пацифист кижи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады (1946).
Эмили Болч бойыныҥ билимде ижиле коштой социальный иш эткен, јокту-јойулар деп сурак, балдарды иштендирери ле кӧчкӱндердиҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Сетлементтерле иштеген, кӧчкӱндердиҥ јӱрӱмин оҥдолторы ла эр-кемине јеткелек балдардыҥ каршулу кылык эдерин јоголторы деп суракла иштеген. Ӱй улустыҥ эл-јондор ортодо амыр-энчӱниҥ биригӱзи (WILPF) деп кыймыгуныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон.
Биографиязы
Эмили Грин Болч билезинде экинчи бала болгон, адазы Фрэнсис Вернье Болч — тоомјылу адвокат ла ӱредӱчи, бойыныҥ ӧйинде Соединенный Штаттардыҥ сенаторыныҥ, Чарльз Самнердиҥ секретари болгон. 1889 јылда Брин Мар деп колледжты божоткон, ондо ол классикалык литература ла тилдер ӱренген, оныҥ кийнинде ол экономиканы шиҥдеп, эки јылга Парижте Сорбоннада университетте ӱренген. 1893 јылда ол «Францияда эл-јон јоктуларга болужары» деп шиҥжӱ иш бӱдӱрген. США-га ойто јанкелеле ол ӱредӱзин Гарвардтыҥ университединде ле Чикагоныҥ университединде уулалткан. Ӱредӱзин 1896 јылда Берлинниҥ университединде тӱгескен.
Бу ла јылда ол Уэллслиниҥ колледжинде иштеп баштаган, 1913 јылда ого экономиканыҥ ла социологияныҥ профессоры деп ат берген, качан политик ле экономист Кэтрин Коман деп кафедраны тӧзӧгӧн кижи ижинеҥ јайлаарда.
1915 јылда, Баштапкы телекейлик јуу башталганынаҥ бир јыл ӧдӧ берерде, Болч американ делегацияла кожо Гаагада элдер ортодо конгрессте турушкан. 1918 јылдаҥ 1922 јылга јетире Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигазыныҥ секретарь-казначеи болгон. Ол јайгы лагерь-школдор ачып, ондо келгендерле амыр-энчӱ корулаары деп сурактар шӱӱшкен. 50-неҥ артык ороондордо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигаларыныҥ филиалдарын ачкан. Ол Лига Нацийле кожо наркотиктер таркадарына удура, авиация, кӧчкӱндер, јуу-јепселдерди јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрген. Экинчи телекейлик јуу башталарда ол союзниктердиҥ јеҥӱзи учун болгон, је бойыныҥ пацифист кӧрӱми учун јуулажарга барбаган улустыҥ эриктерин корулаарга болушкан. .
Болч Унитарианстводеп кудай јаҥга бӱткен, Уэллслиниҥ колледжиниҥ башкараачызына ол «Иисуссыҥ» јолыла барар керек деп айткан. Американ экономика «Иисустыҥ принциптерине јуук эмес» деп айткан. . 1919 јылда Уэллслиниҥ колледжи оныла контрактты уулалтпаган. Болч јарлу «The Nation» деп политикалык журналдыҥ редакторы болуп ишке кирген. 1921 јылда Эмили Болч квакерлердиҥ кудайлык нӧкӧрлигине кирген. Кудайлык јаҥ јӱрӱмде эҥ јилбилӱ ле кайкамчылу, байлык, толо санааларлу керектердиҥ бирӱзи. Кудай јаҥына айас кӱндер ле нӧкӧр улус керек".
1926 јылда Гаитиде ӧскӧ ороонныҥ черӱлери кирип калган јерде Болч улустыҥ социал јӱрӱмин шиҥдеген. Американ башкарунаҥ јуу-јепселди ороонноҥ чыгарала, тургун јонго јерлерин ойто јандырзын деп некеген. Экинчи телекейлик јууныҥ ӧйинде Болч јуудаҥ качкан улуска болужын јетирген. 1941 јылда Пёрл-Харборго табару США-ныҥ нейтралитедине кӧзин ачкан, ол ороонныҥ јууга киргенин јӧмӧгӧн. Хиросима лла Нагасакиге бомбалар чачарда, ол ядерный јуу-јепселди јоголторы ӱчун тартышкан. Болч Кижиге барбаган бала кижи. 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде, 95 јажына јетпей јӱрӱп јада калган.
Ыны
Ыны (Усть-Муны) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Ыны.
Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын ла Ыны сууныҥ бириккенинде турат. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанында каскак кырлар, Кадында «Ыныныҥ бозоголоры» деп чакпындалган јерлерин сууслалом спортчылар адайт. Турган јери чала кызык јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Ӧзӱмдери
Ыныныҥ јаны јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы (адонис), айу-сырга (водосбор), бастый (василёк), буланат (кипрей), быркырууш (одуванчик) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын.
Јери ле јолдоры
Јуртта 19 ором: Јажыл ӱчтолык деп кош ором, Каданныҥ, Вишнялу, Кайыҥду, Кӱнбадыш ла о.ӧ.
Тӱӱкизи
Јурт 1876 баштапкы катап ады чыккан. Совет ӧйдӧ Кӧл-Јик јуртла кожо Ман-Јӱректиҥ јуртсоведине кирген. 1973 јылда бу јуртсоветтеҥ айрылган, алдынаҥ бойы јурт деп адаткан, 1999 јылда Кӧл-Јик ойто ло Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине кожылган.
Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 408 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Адару тудары. Маала ӧскӱрери. Туризм.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Куран ай
Куран ай август, (augustus— «Октавиан Августтыҥ айы», «кудайлык, улу» дегени) — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ сегизинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, куран ай јылдыҥ алтынчы айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јайдыҥ ӱчинчи, калганчы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, куран ай — кыштыҥ калганчы, ӱчинчи айы.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле куран айдыҥ 10-чы кӱнине јетире Кӱн Рак созвездиеде, куран айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала Лев созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — куран айдыҥ 11-чи кӱнинде ).
Сыгын ай
Сыгын ай сентя́брь, (septem — јети) — григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ тогузынчы айы, 30 кӱндӱ тӧрт айдыҥ бирӱзи. Сыгын ай — Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кӱстиҥ башталганы, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында јастыҥ башталганы. Ады јети деп латин сӧстӧҥ septem бӱткен, эски римский кӱнтизӱ аайынча. Јебрен Русьта баштап база јетинчи ай болгон, је XV чактаҥ ала 1700 јылга јетире јылдыҥ баштапкы айы болгон.
Јебрен славяндар бу айды кӱскеери јай чечектейтен вереск (*versъ) деп ӧлӧҥниҥ адыла (верасень; вересень; wrzesień) адайтан.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 16-чы кӱнине јетире Кӱн Лев созвездиеде, сыгын айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала Дева созвездиеде болот ((ӧскӧ бичигенинде — сыгын айдыҥ 17-чи кӱнинде ).
Марк Твен
Марк Твен (Mark Twain, Сэ́мюэл Ле́нгхорн Кле́менс, Samuel Langhorne Clemens; 30.11.1835, Миссури, США — 21.4.1910, Реддинг, Коннектикут, США) — улу американский бичиичи, юморист, журналист.
Биографиязы
Марк Твен 1835 јылда кӱчӱрген айдыҥ 30-чи кӱнинде чыккан.
Ӱлӱрген ай
Ӱлӱрген ай октя́брь, (octo — сегис) — григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ онынчы айы. Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, ӱлӱрген ай јылдыҥ сегизинчи айы. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кӱстиҥ айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, ӱлӱрген ай — јастыҥ айы. Кышкы ӧйгӧ кӧчӱп турган кезик ороондордо ӱлӱрген ай јыл ичинде эҥ ле узун ай болуп јат (745 саат).
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнине јетире Кӱн Дева созвездиеде, ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала Весы созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — кӱчӱрген айдыҥ 31-чи кӱнинде ).
Государстволык сууныҥ реестры
Государстволык сууныҥ реестры (Государственный водный реестр) — Россия Федерацияныҥ суу объекттери керегинде бир аай эдип јазалган документтӱ тизим, федерал энчи болуп, федерацияныҥ субъекттериниҥ энчизи, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, таҥынаҥ улустыҥ ла юридический лицоныҥ ла таҥынаҥ аргачылардыҥ энчизи болуп јат, суулардыҥ бассейндерин, округтарын, суулар ла кӧлдӧрлӧ канайда тузаланары керегинде јӧптӱ тизим.
Реестрде бар информация теергеелик ачык документ, Россия Федерацияныҥ Јасагы аайынча тузаланарга јарабас деген категориянаҥ ӧскӧзи (категория ограниченного доступа).
Государстволык суу реестры суула тузаланары деп јӧптӧжӱлер тургузат, суу объектти тузаланарга берери, суула тузаланар јӧптӧжӱлерди бой-бойына берижери, онойдо ок јӧптӧжӱни токтодоры керегинде.
Государстволык суу реестр ле јӧптӧжӱлер тургузар ээжилерди Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экологияныҥ министерствозы (Министерство природных ресурсов) јӧптӧгӧн.
Суу реестрды тургузары
Суу реестрды тургузарын Суу ресурстардыҥ федерал агентствозы (Федеральным агентством водных ресурсов) башкарат. Россия федерацияныҥ суу керегинде јасактарына, информация керегинде јасактарына, информацияны корулаар јасактарга тайанып башкарат.
Мамадаков, Амаду Васильевич
Амаду Васильевич Мамадаков (26.10.1976) — театр ла киноныҥ актеры, театрдыҥ режиссеры. Алтай ла Тыва Республиканыҥ ат-нерелӱ артисти. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ премиязыныҥ лауреады.
Биографиязы
Амаду Мамадаков  ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде 1976 јылда Јоло јуртта чыккан. 1997 јылда М. С. Щепкинниҥ адыла адалган Бийик театральный ӱредӱни божоткон Владимир Селезневтыҥ курсы). Бир ӧйдӧ Горно-Алтайскта драмтеатрда иштеген. Ойто Москвага келеле, ГИТИС-тиҥ режиссерикалык факультедине кирген (Андрей Гончаровтыҥ курсы). 2002 јылдаҥ ала «Et cetera» деп театрда иштейт. Режиссер болуп ӧскӧ дӧ театрларда спектакльдар тургузат: Горно-Алтайскта, театр «Арт-Хаус», ЦДРИ. М.С. Щепкинниҥ адыла адалган Бийик театральный институтта Алтай национал студияныҥ качызы болот.
Эдил
Сууныҥ узуны 3530 км (водохранилище туткалакта — 3690 км), суу јайылар јердиҥ кеми — 1360 муҥ км². Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 254 км³ болот.
Эдил сууныҥ јарадында тӧрт миллионер-кала (бажынаҥ оозына јетире): Алтыгы Новгород, Казан, Самара ла Волгоград. 1930—1980-чи јылдарда Эдил сууда сегис гидроэлектростанция тудулган, олор Волжско-Камский каскадка (ГЭС) кирген.
Россияда Эдилди јакалай јерлер Поволжье деп адалат.
Сууныҥ орус ады Волга (Вльга) праславянский *Vьlga деп сӧстӧҥ келген болор, ср. во́лглый — волога — влага, чык деген учур бар. Сууныҥ адыныҥ славян версиязын Vlha деп суулар бары керелейт, Чехияда, Польшада в Чехии и в Польше.
Этимологиязы
Эдил сууныҥ бажы јаар гидронимия балт тилле колбулу учун, сӧстиҥ табылганын балтий тилдердеҥ бедирезе: ilga дегени узун, узак деп учурлу болот («длинный, долгий») → Волго кӧл → суу Волга ; valka «ручей, небольшая река». База ӧскӧ версиялар сууныҥ адын прибалтийско-финский тилдердеҥ (valkea, valge ак «белый», Вологда (суу)) ла марий тилдеҥ Jylγ, тӱрк тилдеҥ (Јул), эмдиги Юл; Волгыдо јарык «светлый»).
Географиялык темдектери
Эдил суу Валдай возвышенностьто (228 метр бийикте) башталып, Каспий талайга кирет. Бу сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 28 метрге јабыс. Эдил — сӱреен јаан телекейлик теҥиске кирбей турган суу болуп јат.
Эдилдиҥ суу системазына 151 муҥ суу (текши узуныла 574 муҥ км) кирет. Эдилде 200-ке шыку кош суу. Сол јаныныҥ кош сууларыныҥ оҥ јанындазына кӧрӧ суузы да тоозы да кӧп. Камышинниҥ кийнинеҥ јаан кош суулар јок.
Эдил сууныҥ бассейны Россияныҥ европей келтейиниҥ јерлериниҥ ⅓ бӧлӱгинде јадат, кӱнбадышта Валдай ла Среднерусский возвышенностьтоҥ ала кӱнчыгышта Уралдыҥ кырларына јетире. Кӧп саба водосбор јери  — тӱндӱкте агашту јерде (сууныҥ субширотный ӱзӱги ле Москвага јетире, кырлу јаны база) — бассейнниҥ орто бӧлӱги Самара калага јетире — лесостепной зонада, тӱштӱк јаны  — степной зонада Волгоградка јетире, тӱштӱктей  — полупустынный бӧлӱкте. Эдил сууны ӱч бӧлӱкке бӧлийдилер ӱстӱги јаны — Оканыҥ бажынаҥ оозына јетире, орто јаны — от впадения Оканыҥ киргенинеҥ ала Каманыҥ оозына јетире, алтыгы јаны — Каманыҥ киргенинеҥ ала Каспий талайга киргенине јетире.
Бажы
Эдилдиҥ бажы — Тверской областьта Волговерховье деп деремнениҥ јанында кара суу. Эдил ӱстӱги агынында (Валдай возвышенностьто) Малое ле Большое Верхиты деп эки јаан эмес кӧлдӧр ажыра агат, оноҥ јаан кӧлдӧрдиҥ системазын кечет Верхневолжский кӧлдӧр: Стерж, Вселуг, Пено ло Волго, олор Верхневолжское водохранилище болуп бириккен.
Ӱстӱги Эдил
Верхневолжский кӧлдӧрдиҥ системазын ӧдӱп бараткан Эдил суу. 1843 јылда Верхневолжский бейшлот деп буунты (плотина) тудулган (керептер јӱрер тереҥди (меженьле) јеткилдеери ле сууныҥ чыгарын чотоорына керектӱ).
Эдилдиҥ башталганынаҥ баштапкы јаан кала — Ржев. Мынаҥ керептер јӱрер зона башталат. Эдилдиҥ ӱстӱги агынында јаан деген кош суулары — Селижаровка, Вазуза, Тверца, Молога, Шексна, Кострома ла Унжа.
Орто Эдил
Орто агыны, Ока суу киргениниҥ алды, Эдилдиҥ суузы оноҥ кӧп. Ол Приволжский возвышенностьтыҥ тӱндӱк кырыла агат. Сууныҥ оҥ јарады бийик, сол јарады јабыс. Чебоксары каланыҥ јанында Чебоксарский ГЭС тудулган, плотиназынаҥ ӧрӧ Чебоксарский водохранилище. Эдилдиҥ орто агынында јаан деген кош суулары — Ока, Сура, Ветлуга ла Свияга.
Алтыгы Эдил
Кама киргениниҥ алдында Эдилге ас суу кожулат. Мында ол Приволжский возвышенностьло агып јат. Тольяттиниҥ јанында Жигулёвский ГЭС-тиҥ буунтызы тудулган; оноҥ ӧрӧ Куйбышевский водохранилище. Балаково деп каланыҥ јанында Эдил сууда Саратовский ГЭС тудулган. Буунтынаҥ ӧрӧ Саратовский водохранилище бар. Алтыгы Эдилге јаан эмес кош суулар кирет — Сок, Самара, Јаан Иргиз, Еруслан. Волгоградта, Волжский ГЭС-тиҥ јанында Эдилдиҥ сол јеҥи (рукав) айрылат — Ахтуба (узуны 537 км), ол сууныҥ бойына коштой агат. Эдил ле Ахтубаныҥ ортозы элбек, ол Волго-Ахтубинский пойма деп адалат; алдында бу јерде суу 20—30 км-ге јайылатан. Ахтуба башталгалакта Эдил сууда Волжский ГЭС тудулган; оны ӧрӧ Волгоградский водохранилище бар. Буунтыныҥ 40 км алты јанында Эдилге Волго-Донской канал кирип, оны Донныҥ Цимлянский водохранилищезиле бириктирет.
Гидрологиязы
Эдилди кардыҥ суузы толтырат (јылдык аккан сууныҥ 60 % ), јер алдында суулар (30 %) кожулат, јаҥмырдыҥ суузы — (10 %). Эдилдиҥ суу-режими јаскы кирӱӱ суу (кандык — јкичӱ изӱ ай), ас суулу јай ла кыш (межень) кӱски јаҥмырлардаҥ суу јайылганы (ӱлӱрген ай). Эдилде суу 1709, 1719, 1853, 1908 ла 1926 јылдарда тыҥ кирӱ болгон.
Водохранилищелер тудулгалакта Эдил оозына 25 млн т јер (нанос) ло 40—50 млн т чейилген минерал веществолор экелетен. Сууныҥ температуразы јайдыҥ ортозында (јаан изӱ ай) 20—25 °C болот. Эдилдиҥ тожы Астраханьныҥ јанында тулаан айдыҥ ортозында тӱжет, кандык айдыҥ баштапкы јарымында Ӱстӱги Эдилде тош тӱжет, арткан јерлерде — кандык айдыҥ ортозында. Эдилдиҥ тожы ӱстӱги ле орто агынында кӱчӱрген айдыҥ учында ла јаҥар айдыҥ бажында тура берет; суу тош јокко 200 кӱн болот, Астраханьга јууктай — 260 кире кӱн.
Эдил — Россияныҥ тӧс суу-тамыры
Эдилдиҥ суу-бассейнине Россия Федерацияныҥ мындый јерлери кирет: <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> Эдил бириккен:
Экологиязы ла балыкташ
Эдил сууда 70 бӱдӱм балык бар, олотдыҥ 40 бӱдӱми промысловый: вобла, лещ, судак, сазан, Обыкновенный сом, щука, осётр, стерлядь ла о.ӧ. Арасей империя тушта јыл ичинде балыктайтан 4 ӧй (сезон) болгон: јаскыда (тулаан айдыҥ учынаҥ кӱӱк айдыҥ 15—20 кӱнине јетире) судак, лещ ле сазан (карп) балыктарды тудатан; јайгыда (јаан изӱ айдыҥ  15 кӱнинеҥ ала) — осетровыйлар (белуга, севрюга, шип, стерлядь); кӱскиде (сыгын айдыҥ 1 кӱнинеҥ кӱчӱрген айдыҥ  1 кӱнине јетире), кышкыда тошты ойоло кандый ла балыкты тударга јараар болгон. Эҥ кӧп балыкты јаскыда, оноҥ кӱскиде тудатан болгон, кышкыды эҥ ле ас. Балык Ӱркене салар ӧйдӧ (нерест), кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнине јетире, Эдил сууда балыктаарга јарабас болгон.
XIX чактыҥ учында промысловый балыктыҥ тоозы кезем астай берген. Кезиги ӧйи-кеми јок балыкташтаҥ астаган деп чотойт, кезиги керептер нефть одырулу учун суу тыҥ киртигенинеҥ улам дежет.
Эмдиги ӧйдӧ Эдилдиҥ суузы, оныҥ јаан кош суулары тыҥ киртиген. 2017 јылда федерал программа чыккан «Сохранение и предотвращение загрязнения реки Волги», согласно которой предполагается до 2025 года серьёзно сократить сброс загрязнённых сточных вод, построить и модернизировать 26 гидросооружений, при этом до 50 тыс. га сельскохозяйственных земель получат орошение, и такая же площадь будет отведена для нереста рыбы. Онойдо ок сууларды арчыыр, тереҥжидер иштер, чӧҥгӧн керептерди кӧдӱрер (2018 јылдыҥ чодыла 3 муҥнаҥ артык) иштер темдектелген.
Јебрен аттары
Эдил суу керегинде, айса болзо, јебрениранской «Авеста» (приблизительно конец 2-го — первая половина 1-го тысячелетия до н. э.), ондо «Видевдатта» ла «Яштыда» кандый да суу керегинде айдылган, ол телекейдиҥ кырыла агат деп («протекающая на краю света»), ады Рангха эмезе Ранха. Эдил суу керегинде јебрен грек бичиктер ортодо Геродоттыҥ иштеринде туштайт (V в. до н. э.). Персид каан Дарий I скифтерге јуулу барарда, Геродоттыҥ бичигениле, Дарий скифтерди Танаис сууны кечип (эмдиги Дон), Оар деген сууга токтогон. Је оныҥ куучынында Оар суу Меотидага кирет (эмдиги Азов талай), шиҥжӱӱчилер Геродот Эдилдиҥ скиф адын бичиген деп бодоштырат (скифо-сармат эмезе иран тил). Клавдий Птолемей деп античность ӧйдӧги автор (II чак) ло Аммиан Марцеллин (IV чак) — Эдил суу (Волга) Ра деп атту болгон, Rha (ср. и Рав эки ат экилези иран тилдеҥ бӱткен). Эмеш эрте античный ӧйдиҥ географтары (Эратосфен, Посидоний, Страбон) Каспий талай Тӱндӱк теҥистиҥ  заливы, суу дезе — пролив деп теорияны јараткан. Је Птолемей тӱндӱктеҥ аккан Ра деп суу эки суу биригип бӱткен деп темдектейт. Бирӱзи Кӱнбадыш кырлардаҥ, экинчизи кӱнчышыштаҥ башталат деп айдат. Орто чактардыҥ ӱлекерлеринде темдектелген Ра суу Эдил ле оныҥ тӧс кош суузы Кама сууга келижет. Геродоттыҥ айткан Оару ла Птолемейдиҥ айткан Ра суузын шиҥжӱӱчилер Аракс суу деп бодойт. Бу ат Геродотто, Аристотель ле Диодор Сицилийскийде туштайт, античность тушта бу суу керегинде башка-башка шӱӱлтелер болгон Амударья эмезе Аракс (Закавказье). Кезикте бу сууны Каспий талайдаҥ тӱндӱк-кӱнчыгыштай дежет. Онойдо Геродот талайга кирген Аракс сууныҥ делльтазында «тӧртӧн оосту» (с сорока устьями) «чий балык јиир, тюленьниҥ терезинеҥ кийим эдер» улус јуртайт деп бичиген — бу текстти шиҥдеечилер Эдил сууныҥ дельтазына келиштирет, јаҥыс мында тюленьдер бар болгон. В. Д. Димитриевтиҥ бичигениле С. Т. Еремян ады јок армян географтыҥ ӱлекеринде (VII чак) Эдил Атл деп бичилген, јанында Ра деп суу бар, эмдиги ӱлекерлерде ол суу јок. Эдил ле Донныҥ ортозында кӧлдӧр, кайдаҥ билер, јоголып калган суунаҥ (айрылчыгы Донго кирген) арткан. Орто чактарда Эдил ле Кама, оныҥ кош суузы Белая Итиль деп адалган (эмдиги аттары Идел, Эдил, Еділ, Атӑл, Иҗил). Византий хронист Феофан Исповедник (VIII—IX чактар), Тӱндӱк Причерноморьениҥ географияда аттарын тӱҥдештирип, бир канча катап теҥистеҥ тӧмӧн сарматтардыҥ јериле агып тӱшкен «Ατελ» деп улу сууны темдектеген.
Эдил — садуныҥ јолы
«Повесть временных лет» деп јебрен орус эҥ ле эрте бичилген летописьте айдылган: "«''Из того Волоковского леса (эмдиги Валдай возвышенность) потечёт Волга на восток и втечёт… в море Хвалисское (Каспий талай)."
Эдилдиҥ географиялык эптӱ агыны, оныҥ кош суулары Эдилдиҥ саду јолдоры боло берген (волжский торговый путь). Донло колбонты ажыра Азов ло Кара талайга јол чыгатан. Араб халифаттаҥ бӧс, темир келетен, славян јерлердеҥ — јепсел (ӱлдӱлер), алу, воск, мӧт. IX—X чактарда хазар деп саду тӧс јерде, Эдилдиҥ оозында Эдил деп калада, булгарский (Болгар, Булгар) Эдилдиҥ орто агынында, орус Ростов, Суздаль, Муром ӱстӱги Поволжьеде јаан учурлу саду ӧдӧр тӧс јерлер болгон. Князь Святослав 965 јылда Эдилде турган кӧп хазар калаларды оодо согордо, саду да, јебрен калалар да бу јерлерде уйадаган. XI чактаҥ ала саду колбулар днепрдиҥ саду јолыла колбулу болгон, не дезе князьтардыҥ политиказы Византияла саду, ого коштой кудай јаҥы аайынча колбуларды тыҥыдары болгон. Бу ӧйдӧ Эдилдиҥ саду јолы торт уйадайт, XIII чакта монгол-татар табарулар ээлемдерди база уйадаткан. Је Эдил сууныҥ ӱстӱги агынында Улу Новгород, Тверь ле Владимиро-Суздальскийй јерлер тыҥ алдырбаган. XV чактаҥ ала бу саду јолдыҥ учуры ойто тыҥыган, Казан, Алтыгы Новгород, Астраханьда саду тӧс јерлер кӧптӧгӧн.
Иван Грозный каан XVI чактыҥ ортозында Казанда ла Астрахан каандыктарды јаба тартып аларда, Эдил сууныҥ системазы Арасей каандыктыҥ колына кире берген учун в руках России, что способствовало расцвету волжской торговли в XVII чакта саду тыҥ ӧзӱм алынган. Јаҥы јаан калалар тудулган — Самара, Саратов, Волгоград (Царицын); Ярославль, Кострома, Нижний Новгород, Ульяновск (Симбирск). Эдил суула керептердиҥ каравандары јӱрет (500-ке шыку). Эдилдиҥ бассейнында XVII—XVIII чактарда Степан Разин ле Емельян Пугачёвко баштаткан тӱймеендӱ крестьяндар ла казактар кыймыраган. XVIII чакта бастыра саду јолдор Кӱнбадыш јаар болгон, Эдил сууныҥ јанында экономикалык ӧзӱм кӧндӱкпей турганы јон јаткан јерлер ас болгоныла, кӧчкӱн калыктар улай табарып турганынаҥ камаанду болгон.
мини|[[Илья Репин. «Бурлактар Эдил сууда», [[1873 јыл]] XIX чакта Эдил сууда саду јол кӧнӱ иштеп баштаганы Мариинский суу системала бириккениле колбулу, Эдил ле Нева (1808); јаан суу-порт ачылат (1820 јылда — баштапкы пароход), Эдил сууда 300 муҥ кире тысяч бурлактар иштейт. Кӧп аш, тус, балык, нефть ле хлопок суу јолло јетирилет. Россияда Граждан јуу ӧйинде 1917—1922 јылдарда (1918) Поволжьениҥ бажына Комитет учредительного собрания турган. Большевиктер Эдил сууныҥ јерин колго кийдиргени Граждан јууда јеҥерге болушкан, аш ла Бакуныҥ нефти колдо болгон. Царицынди корулаганы Граждан јууда јаан учурлу болгон, мында И. В. Сталин эрчимдӱ турушкан учун, Царицын каланы Сталинград деп адап салган.
Совет ӧйдӧ социалистический строительство тушта индустриализацияла колбой бастыра ороондо Эдил сууда саду јол јаан учурлу боло берген. 1930-чы јылдардаҥ ала Эдил сууны гидроэлектроэнергия алар эдип тузаланган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Эдил сууныҥ јанында канду јуу-согуштар болгон. Ржевте согуш, Сталинградта согуш. Јууныҥ кийнинде Эдилдиҥ экономикалык учуры тыҥ јаанаган, анчада Волжско-Камский каскад ГЭС ле бир канча јаан водохранилищелер ле гидроэлектростанциялар тудуларда.
Керептер јолы
Эдил суула Ржев каланаҥ ала оозына јетире керептер јӱрер аргалу.
Эдилдиҥ ич бойында суу-јолдор: Ржевтеҥ ала Колхозник деп пристаньга јетире (589 км), Колхозник пристань — Бертюль (Красные Баррикады јурт) — 2604 км, онойдо ок сууныҥ дельтазында 40-километр јер.
Агын сууларла јӱрер эски керептер Алтыгы Новгородто («Музей речного флота», Волжский государственный университет водного транспорта) тургузылган.
Кӱрлер ле кечӱлер
Эдилдиҥ бажында кыска кӱрлерди чотобозо, баштапкы јаан темирјолду кӱр Сызрань каланыҥ јанында Александровский темирјол кӱр под (1880). Кӱр јок тушта кошты суу кечире пароход-паромдорло кечирген, оноҥ озо «завозня» деп тӱби тӱс јаан кемелер кошты кечиретен. Самый длинный мост через Волгу, длиннейший в России до 2018 јылга јетире суу кечире эҥ узун кӱр — Ульяновск калада Президентский кӱр (5825 метр).
Культурада
XIX чакта, XX чактыҥ бажында культурада Эдилле тудуш јайаандык иштӱ болгон јарлу улус Некрасов Николай Алексеевич, Максим Горький, Фёдор Шаляпин. Эдил суу эне-тӧрӧллӧ тӱҥделген, совет кижиниҥ јайым, кӱчтӱ, улу сӱр кеберин Эдил темдектеген. «Волга-Волга» деп киноны Григорий Александров соктырган, «Течёт река Волга» деп кожоҥды Людмила Зыкина кожоҥдойт. Совет кижиниҥ сӱр-кебери бу кинодо, кожоҥдо.
Рыбинск калада улу сууга кереес тургузылган «Эне Эдил» («Мать-Волга»). Бийиги 17,4 метр скульптура Рыбинский водохранилищениҥ шлюзына кирер јерде туруп, ӧдӱп бараткан керептерди уткыйт.
Литературада
Литература ла кеендикте Эдил керегинде кӧп туштайт:
Эдилдиҥ байрамы
2008 јылда кӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде Эдилге учурлалган окылу эмес байрам калыктар ортодо «Улу суулар» деп X-чы билим-промышленный форум тушта («Великие реки — 2008») Алтыгы Новгородто ӧткӱрилген, оноҥ ол байрам Волгоградский, Астраханский, Ярославский, Самарский областьтарда, Татарстан Республикада темдектелип баштаган.
Эдил сууга учурлалган байрам тушта экологиялык мероприятиелер, билим дискуссиялар, кӧрӱ- выставкалар, јараттарын арчыыр, арутаар иштер ӧткӱрилет. Тӧс амадузы — биригип, Эдил сууны аргадаары.
Кайырлык
Кайырлык (Каярлык) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор.
Кайырлык крутое, отвесное место.
Кайырлык быстрина, порог.
Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Кайырлык сууныҥ јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, Куладыныҥ боочызы, Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар Кӧксу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, Јалбагаштыҥ суузына ӧскӧ суулар кожылып, Кайырлыктыҥ суузы башталат, Эзимниҥ суузы, Толубайдыҥ суузы, Кара-Боомныҥ суузы.
Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.
Ӧзӱмдери
Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (ирис), алаҥуш, комургай (борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (бадан), чай чечек (герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (жимолость).
Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Меес-јаны (Подгорная), Сас-јаны (Болотная), Тӧс ором (Центральная). «Јоло-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор.
Ук-калыктар
2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % алтайлар.
Окылу тил: орус, алтай
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Экономиказы
Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер.
Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Јарлу улузы
Кайырлыкта чыккан улус:
Кӱчӱрген ай
Кӱчӱрген ай ноя́брь, (November — тогузынчы) — григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ он биринчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кӱчӱрген ай јылдыҥ тогузынчы айы болот. 30 кӱндӱ тӧрт айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кӱстиҥ калганчы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кӱчӱрген ай — јастыҥ калганчы айы.
Јебрен славяндар кӱчӱрген айды *listopadъ (лістапад; листопад; listopad; listopad) деп адайтан, бу айда јалбырактар тӧгӱлер ӧй. Је, кӱчӱрген айда јалбырактар јылу јерлерде тӱжет, (Тӧс, Кӱнчыгыш ла Тӱштӱк-кӱнчыгыш Европада); соок климатту Россияда дезе, кӧп саба агаштар ӱлӱрген ле айда бӱрин таштап ийет.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнине јетире Кӱн Весы созвездиеде, кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала 29-чы кӱнине јетиреСкорпион созвездиеде болот, кӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала Змееносец созвездиеде (по другим данным — 22 ноября и 30 ноября соответственно ).
Толоон
Толоон (Талон) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Шоорноныҥ јурт јеезезине кирет.
Этимологиязы
Толоон — толгон, толу, толтыра полный.
Физико-географиялык темдектери
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийдиҥ Јалы деп тууныҥ эдегинде, Толоон суу ла Каурчак сууныҥ бириккенинде, Алтай Республика ла Кемеров областьтыҥыҥ гран-кыйуларына јуук турат. Торот, Ӱч-Сӱӱри, Аргауш, Јаан Аталык, Кичинек аталык деп кырлар эбиреде курчайт. Айландыра колый агаш ӧзӧт — кайыҥ, јойгон, карагай, аспак, кӧп јандай јымжак агаш. Тайгада улай ла састалган јерлер туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 658 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сооктор 25..30 °C градустаҥ тӱшпейт. Кар сӱреен јаан тӱжӱп, бийик кӱрттер болот. Јайгыда тыҥ изӱлер јок, база 25..30 °C градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей чыкту ла серӱӱн. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Аҥ-куштары
Аба-Јыш (черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ. .
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал .. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.
Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Суулу ором. Јурт кечире Таштагол-Мрассу деп кӧӧлик гравийный јол ӧдӧт. Таштаголдо аэропорттоҥ Мрассу деп јуртка, ӧскӧ јакалай турган шорлордыҥ јурттарына Ми-8 деп вертолет учат. ООО «Аэрокузбасс». Аймактыҥ тӧс јурты Турачакка ла республиктиҥ ӧскӧ јон јаткан јерлерине једер јол јок.
Тӱӱкизи
Јурт 1855 јылда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтын каскан јер. Качан јолды јазап баштаарда, јурт јаанап, ӧзӱп баштаган. Эҥ ле озо таҥынаҥ старательдер алтын бедреген. 1881 јылда колежский советник П. Д. Мальцев промышленный компанияныҥ јааны јуртка јада берген.
Совет ӧйдӧ бу Чаныштыҥ јуртсоведи болгон, оноҥ оны Майсктыҥ јуртсоведине кӧчӱрген.
1968 јылдыҥ кочкор айыныҥ 29 кӱнинде бу јуртка телефон табылып, связь ачылган. Табынча мында школ, эмчилик, јурттыҥ клубы ачылган. Јурттаҥ ырак јок алтынныҥ приисктери иштеген.
Ук-калыктары
Јуртта чалкандулар ла шорлор јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 101 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 47 % шорлор ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар).
Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Майскийдиҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.
Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
Ар-бӱткендик
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези (Кызыл-Озёкское сельское поселение) — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — Кызыл-Ӧзӧк. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бабырган ла Чаптыган сындардыҥ ортозында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар : чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм. Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30°, −38°, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30°, +35°. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293—836 метрге бийик.
Эл-јон
Окылу тил: орус, алтай.
Инфраструктуразы
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
Јаҥар ай
Этимологиязы
, — он
Чичке-Чаргы
Чичке-Чаргы (Малая Черга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
Этимологиязы
Чичке-Чаргы
Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргы сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Чаргы-Бажыныҥ, Себи-Бажыныҥ, Бештиҥ тайгалары эбире курчайт. Јурт эки боочыныҥ ортозында турат. Јуугында деремнелер Јаан Чаргы, Арбайты, Јекјийек. Себиниҥ боочызы тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 937 метрге бийик.
Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.