cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanton Schlettstadt
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Banfald grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete Dischtrikt Schlettstàdt kumme
Tiefenbach (Federsee)
Gschicht
Duifabach ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1277 als Tiuffenbach.
Oberrotweil
Gschicht
Z Niderrothwiil hets e remischi Siidlung oder suscht e remischi Präsenz gäbe, mer het z Niderrothwiil uf dr Äckere im Ziäglefäld (wiä dr Namme scho sait) Ziägle un anderi remischi Zivilisationsräscht gfunde.
D Kirch vu Rotwila isch im Kern friähromanisch un um 1157 zum erschte Mol urkundlig erwähnt, speter isch si gotisch umgstaltet wore.
Bärg un Räbe
S ober Rothwiil isch im Norde un im Süde vu Bärg umgäbe – im Süde stigt d Landschaft samfter a, im Norde gehts zimli gäch nuf. Dr hegscht Punkt isch im Südoschte dr Dotekopf mit 557 Metter, do stoßt dr Rothwiiler Baan an dr Ihringemer, Bärgemer un Bickisohlemer. Im Nordweschte isch d Moohalde am hegschte (370 m), dert isch e Üssichtspunkt, wu mer d Vogese, s ganz Elsiss, Jächtinge, Bischefinge, Burge, s Gottebachdal mit Bärge un ganz Rothwiil, Briisach un dr südlig Schwarzwald siiht. Bi guetem Wätter ka mer aü dr Schwizer Jura erkänne.
Ägypten
Die erschti Zwüscheziit (2181 bis 2040)
Das isch die erschti langi Periode gsi sit dr Vereinigung vo Under- und Oberägypte, wo s eigentlig kai zentrali Regierig ge het, au wenn s immer no König vo Ägypte gha het, wo allgemein oder nume regional anerkennt worde si. Im Kampf zwüsche de König vo Herakleopolis und erä oberägyptische Koalition aagfüehrt vo de Nomarche vo Thebe hai d Thebaner schliesslig gwunne, und dr Mentuhotep II het ganz Ägypte eroberet und vo Thebe us regiert.
S Middlere Riich (2040 bis 1786)
S Middlere Riich isch entschtande nochdäm än oberägyptische König, dr Mentuhotep II., siini Rivale us Middel- und Underägypte besigt het. D Kultur, wo sich under siiner Dynaschtii entwicklet het, isch während dr ganze pharaonische Zit bischbilhaft gsi.
Unabhängikeit
1922 isch Ägypte under em König Fuad I. fascht ganz sälbschdändig worde und het 1936 d Unabhängikeit überchoo. Ägypte isch aber e wichdige Stützpunggt gege Nazidütschland und Italie gsi, und britischi Drubbe si bis 1946 im Land bliibe. 1948 het Ägypte am Chrieg gege Israel deilgnoh, wo das si Unabhängikeit erklärt het, und het sich grad no im Gazaschdreife chönne behaupte. 1952 hai die sogenannte "Freie Offizier" dr König Faruk gstürzt und dr General Ali Muhammad Nagib isch Bresidänt vo dr neue Republik worde und noch ihm dr Gamal Abdel Nasser (1954–1970). 1956 het er dr Suezkanal verschdaatligt, het zwar militärisch dr Chrieg gege Israel, Frankriich und Ängland, wo druf cho isch, verloore, aber d UNO het Israel und d Europäer zum Abzug zwunge. 1967 het Ägypte dur d Schliessig vo internationale Wasserschdrosse Israel brovoziert, isch im Sächsdagchrieg vernichtend gschlage worde und het d Sinaihalbinsle verlore. Dr Bresident Anwar as Sadat het am heiligste jüdische Dag, em Jom Kippur, im Oktober 1973 überraschend dr Waffeschdillschdand mit Israel broche und aagriffe, aber widr isch s Resultat vom Chrieg a militärischi Niiderlag gsi. Die isch dank em Iigriffe vo dr Sowietunion in ä deilwiise politische Siig umgwandlet worde. 1979 het Ägypte Friide mit Israel gschlosse und dr Sadat isch druf vo muslimische Iiferer ermordet worde. Sitdäm isch s Land vom Muhammad Husni Mubarak gregiert worde, bis im Februar 2011 Massedemonstratione ihn drzue zwunge hai, zruggzdrätte. In de Wahle vo 2011 si d Muslimbrüeder die sterksti Frakzion im Parlamänt worde und noch iine die radikal-islamische Salafiste. Im Juni 2012 isch dr Muhammad Mursi, e Politiker, wo de gmässigte Islamiste noochstoot, as Bresidänt vereidigt worde. Am 3. Juli 2013 isch dr Mursi no tagelange Masseprotest gege si Politik dur dr Militärrot abgsetzt worde. Zue sim vorläufige Nofolger isch dr Präsident vom Verfassigsgricht, Adly Mansour, ernännt worde.
Ummendorf (bei Biberach)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 57,2 % Landwirtschaftsfleche, 26,2 % Wald, 14,4 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Hausratte
D Huusratte (Rattus rattus), alemannischi Näme), e Chnagdier (Rodentia), wu zue dr Unterfamilie vu dr Altwältmyys (Murinae) zellt.
As Chranketsiberdreger
Doderdur, ass dr Rattefloh Xenopsylla cheopis au d Huusratte as Wirtt parasitiert, wird dr Erreger vu dr Pescht, s Bakterium Yersinia (Pasteurella) pestis, au vu ihre uusbraitet. Wie groß d Bedytig vum Rattefloh un dodermit vu dr Huusratte bi dr Iberdragig vu dr Pescht gsi isch, isch aber umstritte, wel dr Rattefloh in dr gmäßigte Zone nit eso aifach uf dr Mänsch goht.
Valtournenche
Valtournenche (frankoprov. Votornèntse) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Zensuswahlrecht
Schwiiz
Die Helvetischi Republik het d Gliichheit vo alle Bürger, das heisst nume vo Manne, iigfüehrt. Noch ihrer Uflösig 1803 isch scho in dr Mediationsziit e Zensuswählrächt iigfuehrt worde, was de wohlhabende aristokratische Schichte e grosse Vordeil ge het. An däm het sich, verständligerwiis, au in dr reaktionäre Restaurationsziit nüt gänderet.
Dass e Zensus-Wahlrächt überhaupt het chönne existiere zu dere Ziit, erklärt sich mit dr Orientierig vo de domolige Schwiizer Liberale an dr Pariser Juli-Revolution vo 1830, wo grossbürgerlig gsi isch und ebefalls e Wahlzensus vorgseh het. Au in de katholisch-konservative Kantön, wo sich d Revolution nume deilwiis duregsetzt het, het me mit eme Wahlzensus operiert, wo sich vor allem gege Nit-Katholike grichtet het.
Niedersulzbach (Unterelsass)
Nìdersulzbàch (frz. Niedersoultzbach, dt. Niedersulzbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Scuol
Sache zum go aluege
Anderi schööni Gebäud sind:
Niedersulzbach (Unterelsass)
Verwàltung
vun Nìdersulzbàch ìsch. Nìdersulzbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Scuol
Wirtschaft
Ftan und Suol hend zäme es Schiigebiet. S Gebiet Scuol-Tarsp-Vulpera isch sid em 19. Jaarhundert en internazional bekanti Feriestazioon.
Bissingen (Bayern)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 56,7% Landwirtschaftsfleche, 32,2% Wald, 9,9% Sidlongsfleche ond 1,2% sonschtige Fleche.
Osterinsel
D Osterinsle (, rapanui Rapa Nui) isch en Insle im Südostpazifik, wo isoliert gläägen isch, politisch zu Chile ghöört, geografisch aber zu Polynesie. Si lit südlig vom südlige Wändikräis. Dr Hauptort Hanga Roa isch 3526 km vo dr chilenische Küste (oder 3833 km genau gege Oste bis zur Küste) und 4251 km vo Tahiti äwägg. Die nöggsti Insle, wo bewoont isch, isch Pitcairn im Weste, 2078 Kilometer äwägg. 2012 häi uf dr Osterinsle 5806 Menschen gläbt. D Insle isch vor allem wäge de monumentale Stäiskulpture, de Moai, bekannt. Sit 1995 isch d Osterinsle as Nazionalpark Rapa Nui Däil vom UNESCO-Wälterb.
Frauenkappelen
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,9 % gläge.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Obersulzbach (Unterelsass)
Owersulzbàch (frz. Obersoultzbach, dt. Obersulzbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kanton Weiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Schlettstàdt ghert.
Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Willer 18 Gmeine ghet: (*) In dam Ort wurd Frànzesisch geredt.
Freimettigen
Gschicht
Frimettige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1282 aus Vrimuotingen (1389 Frimeitingen, 1411 Frimentingen, 1529 Frimmuttingen, 1580 Frymettigen). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Geschichte Israels
As Gschicht vo Israel oder Gschicht vom Volk Israel bezäichnet mä d Gschicht vo de Israelite und vom Juudedum – as Volk und Religioon – vo sine Aafäng um 1500 vor dr Zitewändi im Alte Oriänt und siner Aasiidlig in Kanaan bis zur Zerstöörig vom Herodianische Tämpel im Joor 70 noch dr Zitewändi und em Aasiidligsverbot für palestinischi Juude noch dr Niiderlaag vom Simon Bar Kochba im Joor 135. Die Zit entspricht öbbe dr Perioode, wo dr Tanach, die hebräischi Bible, entstande isch.
S haschmonäische Königriich
Em Judas Makkabäus isch s im Johr 164 vor dr Zitwändi, nochdäm dr Antiochos blötzlig gstorben isch, glunge, die seleukidischi Armee us Judäa z verdriibe und d Tora wider zur theokratische Verfassig z mache. Er het Rücksicht gnoh uf die gegnerischi jüdischi Bartei und het im Menelaos dr Boste vom Hochepriester gloo. Im Johr 161 het er dr General Nikanor besiigt und Judäa het si volli Autonomii zruggüberchoo.Er het mit de Römer e Biistandsverdrag gege d Seleukide abgschlosse, wo denn grad wider emol um d Dronfolg kämpft hai.
Under dr römische Herrschaft
Im Johr 63 hai d Römer under em Pompeius Jerusalem eroberet und s Land het müesse Dribut zahle. 39 vor dr Zitwändi het dr römisch Senat dr Herodes zum König vo de Jude gmacht und er het agfange, alli Hasmonäer umzbringe. Zwei Johr spöter, im Johr 37, het er Jerusalem iignoh. Dr Herodes het erfolgriich zwüsche de Parteie im römische Bürgerchrieg glaviert und innepolitisch si Macht mit Mord und Unterdrückig gfestigt, aber au mit humanitäre Massnahmeö zum Bischbil wo s im Johr 25 nit gnueg grägnet het und ä Hungersnot usbroche isch, het er in Ägypte Weize kauft und en an d Bevölkerig lo verdeile. Er isch dr grösst Bauherr in dr jüdische Gschicht gsi, het z Jerusalem Theater und Paläst lo baue, Samaria vergrösseret, im Johr 23 s Herodion, ä befestigte Palast 12 Kilometer südlig vo Jerusalem, errichtet und im Johr druf die neui Hafestadt Caesarea Maritima am Mittelmeer afo baue. Währed zäh Johr het er vom Johr 20 aa dr Tämpel z Jerusalem umbaut und vergrösseret. Dr Herodes isch im Früehlig vom Johr 4 vor dr Zitwändi gstorbe.
In dr Zit vo 132 bis 135 isch än andere Ufschdand, dr Bar-Kochba-Ufstand, vom Hadrian niidergschlaage worde, wo Jerusalem zerstört und e pagani Polis, Aelia Capitolina, dört baut het. De Jude isch s verbote gsi, dört z läbe. Groossi Zahle vo Jude si versklavt und im ganze römische Riich verschtreut worde und nume no weenig Jude hai in Judäa gläbt, aber in Galiläa hets au noch em Chrieg non e gschlossnigs jüdischs Siidligsgebiet gee. Dört hai d Tannaite Rabbi Meir und Schimon ben Jochai in dr chliine Ortschaft Uscha e nöije Sanhedrin gründet. Dr Schimon ben Gamliel isch dr erst vo de jüdische Patriarche worde, wo sit em Jehuda ha-Nasi z Bet Sche'arim residiert hai.
Wain
Gschicht
Wõẽ ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1259.
Verrayes
Geografi
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Aver, Charrère, Chérésoulaz, Chérolinaz, Chesseillé, Cort, Crétaz, Diémoz, Dorinaz, Frayé, Grand-Ville, Gros-Ollian, Grossaix, Grumey, Guet, Heré, Hers, Lauzon, Marseiller, Mont-de-Join, Moulin, Oley, Ollières, Payé, Petit-Ollian, Pignane, Pissine, Plan-d’Arey, Plan-de-Vesan, Plan-de-Verrayes, Rapy, Vencorère, Vevoz, Vieille, Voisinal, Vrignier. Nochbergmaine sin Chambave, Fénis, Nus, Saint-Denis un Torgnon
Kloster Hirsau
St. Aurelius I
Eb vu Aafang aa ne Benediktinerchloschter z Hirsau blant gsii isch, waißt mer nit. Villicht het s e Chloschterzäll gee, wu speter uusböue woren isch.
Verrayes
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Verrayes sin 104 Froogebeege wider retuurchuu.
Kloster Hirsau
St. Aurelius II
Im Forschtmaischterhof (Calwer Straße 6), wu nerdli dervu lyt, hän d Stadt Calb un s Landesdänkmolamt Bade-Wirttebärg 1991 e Chloschtermuseum yygrichtet, wu as Zwygstell vum Badische Landesmuseums gfiert wird.
Triesenberg
Dr Trisabärg (liachtaschtanerisch Tresabärg – ma seet öppadia o afach Bärg, amtlich Triesenberg) ischt, wias dr Nama seid, oberhalb va Trisa.
Kloster Hirsau
St. Peter un Paul
Zwische 1875 un 1988 hän e baar archäologischi Grabige s Chloschtergländ ufgschlosse. Fir d Minschterchilche hän doderdur zmindescht vier Baufaase chenne noogwise wäre.
Triesenberg
Politik
Gmeindsvorsteher isch dr Christoph Beck (VU).
Süschtigs
D Schüalerinna und Schüaler bsuachen d Primarschual im Dorf und gand drnah id Oberstufa uf Trisa oder iz Gymnasium Vadoz.
Brione sopra Minusio
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Oberbayern
Die bayerische Bezirke sind als dridde kommunale Ebene Selbsdverwaldungskörberschafda, die mehrere Landchrais ond chraisfreie Schdädde umfassa. Flächengloi gibd's jeweils einen gleichnamiga Regierungsbezirk, des Zuschdändigkeidsgebied der Bezirksregierung (ofd nur kurz Regierung) als schdaadlichr Middelbehörd. Anders als bei den Landradsämdern, die gleichzeidich schdaadliche ond kommunale Bhörd sind, exischdiera hierfür in Bayern mid den Bezirksverwaldunga ond den Regierunga gdrennde Bhörda.
Bis 1972
Landchrais
Theodor Hünerwadel
Usbildig und Bruef
Vo sine äigene Baute sött mä d Gotthälfschuel vo 1902 erwääne, wo no vo sim Vorgänger Flück aagfange worde isch, die Hööcheri Döchderschuel vo 1906 (hüte s Lienerd-Gümnasium), d Baad- und Wäschaastalte Santihanns, Kläihünige und Zwingerstrooss, s Verwaltigsgeböid in dr Kannefäldstrooss, s Thierstäiner-Schuelhuus und die anatomischi Aastalt.
Schalkendorf
Schàlkedorf (frz. Schalkendorf, dt. Schalkendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Billio
Verwaltig
vu Billio isch. Billio ghert zum Kommunalverband.
Scuol (Ort)
Wappa
S Wappa symbolisiert Scuol als an bedütanda Badeort und isch dur a Veraifachig vom Gmaindsigel entstanda. Dia vier Wasserstrahla stönd für di verschidana Mineralquälla uf am Gebiet vo da ehemoliga Gmaind.
Brockhaus Enzyklopädie
Dr Brockhuus 1805–1984
In dr Vorred vo dr Redaktion und Verlagshandlig zum 15. Band vo dr 11. Uflag vom Brockhuus vo 1868 wird d Ziilsetzig vom Wärk beschriibe, ass s Lexikon well wüsseschaftligi, künstlerischi und technischi Ergebniss popularisiere nit für zum Profit z mache sondern für die allgemeini Bildig.
Birs
Scho im 19. Jh. het me versuecht, dr wyteri Flusslauf in Schranke z halte und hett d Birs begradigt. Zwar het men eso trogges Land gwunne, aber alles uff Köschte vo dr Flora und Fauna. Im 2004 het me dr unterschti Teil vo dr Birs us sym schnuergrade Korsett befreit und zum ene lebändige Fluss zruggbaut. Als Folg do drvo het me scho kurz druffabe wider Spure vom lang verschwundene Biber gfunde.
Frutigen
Religion
83 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergäbnis ggää: BDP 10,3 %, CVP 0,8 %, EVP 11,7 %, FDP 6,1 %. GLP 6,3 %, GP 3,1 %, SP 8,1 %, SVP 39,7 %, Suschtigi 13,9 %.
Brissago TI
Geografy
Brissago lyt am Nordstade vum Langesee sidweschtlig vu Ascona an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bassuno, Caccio, Cadogno, Cartogna, Corte, Gadero, Incella, Madonna di Ponte, Nevedone, Noveledo, Piazza, Piodina, Porta, Rossorino un Tecetto, dezue no di beede Insle Isola Grande un Sant’Apollinare, wo me besser under em Name Brissago-Insle gchännt.
Gschicht
Im 13. Jaarhundert isch Brissago rychsunmittelbar gsy, isch aso diräkt em röömisch-tüütsche Kaiser understande. 1520 häts sich für en unabhängigi Republik erchläärt, aber scho 1521 den Äidgnosse underworffe. Syt 1803 isch es Gmäind vom nöiggründete Kanton Tessin.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Warthausen
Gmoendsgliderong
Zue Waarthausa gheret d Ortsdoel Warthausen, Birkenhard ond Höfen.
Alter Zürichkrieg
Erschti Phase 1439–1440: Züri gäge Schwyz und Glarus und Habsburg
1436 isch dr Graf Friedrich VII. vo Toggeburg gschtorbe. Wil er chinderlos gsii isch und keis Teschtament hinderlaa hät, händ sich di eidgenössische Ort Züri und Schwyz ums Erb gschtritte. Mit beide hät dr Friedrich VII. vor siim Tod Bündnis und Burgrecht abgschlosse. Dr Zürcher Bürgermeischter Rudolf Stüssi hät d Grafschaft Uznach und d Herrschaft Gaschter erwerbe welle, um Zuegang zu de Bündner Päss z überchoo. 1438 hät dr Ital Reding d. Ä., Landammä vo Schwyz und Gegeschpiler vom Rudolf Stüssi ums Toggeburger Erb, d Herrschaft Gaschter bsetze laa, woruuf Züri e Chornschperri gege Schwyz und Glarus verhänkt hät. Druuf isch 1440 Schwyz und Glarus is mit Züri verbündete Sargans iimarschiert. Wil Züri e Vermittlig vo de übrige eidgenössische Ort abglehnt hät, händ sich die uf d Siite vo Schwyz und Glarus gschlage. Bis 1443 händ jedes Jahr Truppe vo de Waldschtätt d Zürcher Landschaft verwüeschtet. Zürcher Truppe sind bis Pfäffike SZ marschiert, händ sich aber aagsichts vo dr eidgenössische Überlegeheit wider zruggzieh müesse. Schwyz hät di zürcherische Höf Feusisberg, Freiebach und Wollerau eroberet. 1440 hät Züri en Waffeschtillstand schlüüsse müesse, wil siini Chräft erschöpft gsii sind.
Schweizerische Nationalbibliothek
Die Schwizerischi Nationalbibliothek (NB) (fr. Bibliothèque nationale suisse (BN), it. Biblioteca nazionale svizzera (BN), rm. Biblioteca naziunala svizra (BN), en. Swiss National Library (NL)) isch d Nationalbibliothek vo dr Schweiiz. Bis Ändi 2006 isch ihre dütsch Name Schweizerische Landesbibliothek (SLB) gsi. Iire Sitz isch an dr Hallwylstross 15 z Bärn.
Benutzig
Sit 2006 informiert d NB uf ihrer Siite über die bestehende kantonale und regionale schwizerische Bibliografie und über die schwizerische Fach- und Spezialbibliografie.
Unteriberg
Umgäbig
S Underibrig gränzt a Einsidlä, Oberybrig, as Muätital, und as Innertal. Früänär isch d Gmeind midm Oberybrig zämä gsi, und häd äifach Ybrig gheissä. Wills dä öppä idä Rüüsch gärä gschtrittä hend, und will d Oberybrigär, d Underibrigär ä chle undrdrückt hend, isch diä Gmäind täilt wordä i Under- und Oberibrig. S Underibrig isch jetzt diä jüngscht Gmäind vom Kanton Schwyz.
Arosa
Arosa ischt e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Graubünde, wa zer Region Plessur ghöört. Dr Ferie- und Erholigsort Arosa chennt mr vor allem für schis schneesichere Schgiigebiet mit uber 70 Pistekilometer. Arosa hed ätte 3'300 Iiwoner, drzue chome bis zu 12'500 Feriegescht.
Bergbahne
Schilift:
Bohal
Gschicht
Bohal isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Boal (1387: Bohal, 1554: Bouhal, 1731: Boheal).
Brusino Arsizio
Geografi
Brusino Arsizio lyt am Fueß vum Monte San Giorgio am Stade vum Luganersee. Zue dr Gmai gehre au no d Fraktione Finate un Serpiano.
Gschicht
Brusino Arsizio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1167 as Bruxia.
Emanuel von Wattenwyl
Är isch verhürotet gsi mit dr Johanna Elisabeth vo Sinner.
Winterlingen
Gmoedsgliderong
Zue Wãẽderlenga gheret d Ortsdoel Bẽzenga (Benzingen), Haathausa (Harthausen auf der Scher) ond Wãẽderlenga.
Martigny
Gschicht
S Gmeindpiet vo Martinach het im 19. und im 20. Joorhundert immer wider en andere Umfang gha. 1835 het sech Martinach-Stadt vo dr grosse alte Gmeind glöst, 1836 denn d Gmeind Charrat und im 1841i Martinach-Dorf und Martinach-Combe mid em Weschthang vom Dransetal und de meischte Wybärge. Vom neue Martinach-Combe hend sech scho im 1845i s Quartier Batiaa und s Dorf Trient ännet em Forclapass abtrennt.
Zernez
Verkehr
Zernez isch an Verkehrsknotapunkt im Engadin. Am Inn no doruf gohts uf Samoritz und abwärts ka ma noch Scuol. Uf dära Achsa fahrt au di Rhätisch Bahn. I öschtlichar Richtig fahrt s Postauto über da Ofapass is Münschtertal bis in Vinschgau im Südtirol (Italia). Uf da Strecki in Ofapass uffi zwigt a Strooss ebafalls i Richtig Italia ab. Dor de Tunnel im Munt la Schera gits a möglachi, koschtapflichtagi Zuafahrt noch Livigno. Ab Susch füert d Stross i weschtlichar Richtig über da Flüelapass uf Davos und bi Lavin ermöglichat da Vereinatunnel vo dr Ysebaan a wintersichari Verbindig über Klosters und Landquart noch Chur.
Niklaus Rudolf von Wattenwyl
D Regeneration
Dr Wattewyl het sich us dr Politk zruggzoge und isch bald druf, am 10. August 1832, gstorbe.
Platon
s Läbe
Dr Plato isch 423 vor dr Ziitwändi z Athen uf d Wält cho. Siini Eltere si Arischtokrate gsi, dr Vater het dänggt, ass er vom ä mythologische König vo Athen, em Kodros, abschdammi, und si Mueter, d Periktione, siig mit em Gsetzgäber Solon verwandt gsi. Vier Chinder hai d Eltere gha, drei Buebe, dr Glaukon, dr Adeimantos und dr Plato, und eis Meitli, d Potone. Si Vater isch früeh gstorbe und d Mueter het sich 423 mit emä verwitwete athenische Diplomat, em Pyrilampes, verhürotet, wo scho es Chind, dr Demos, ghat het. Spöter hai si non ä Bueb, dr Antiphon, übercho.
Cademario
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Ungeld
S Umgäld, au Ungäld (mhd. ungelt) isch e Verbruchsstüür, wo sit em 13. Johrhundert erhobe worden isch. Als Akzise isch si die eltisti europäischi indiräkti Stüür und isch zerst z Spanie und z Venedig erhobe worde und cha sit em 13. Johrhundert am Niiderrhii nochgwiise wärde. Mä waiss zum Bischbil, ass dr Friedrich II. in sinere Regierigszit vo 1220 bis 1250 im Basler Bischof Heinrich vo Thun s Rächt uf e Dail vom Umgäld gee het.
Le Bono
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Weinburg (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Winburi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Fricktaler Rappenkrieg
Vorgschicht
D Usenandersetzige si usglöst worde, wo s Umgäld, e Umsatzstüür uf Wii, um ei Rappepfennig pro Mass erhöht worden isch. D Buureverdräter us em Frickdal, em Hotzewald, em Wehradal und vom Dinkelbärg hai sich im März 1612 in der Frickdaler Gmeind Mumpf versammlet. S Ergäbnis vo dere Versammlig isch e Beschwärdebrief an die vorderöstriichische Behörde im elsässische Ensisheim gsi. D Buure hai sich nit nume über d Stüürerhöhig, wo in ihre Auge nit grächtfertigt gsi isch, beklagt sondern au über e Frondienst, wo immer meh überhand gnoh het, über wirtschaftligi Problem wäge Missärnte und dass d Behörde nüt gege d "Häxe und Unhold" wurde mache.
Dr Ufstand
D Waldstedt hai s abglehnt, sich mit de Buure vo de Dörfer zringsum z verbünde. D Buure hai z Waldshuet und z Seckige dr Handel behinderet und Laufeburg s Drinkwasser abgrabt. Für d Belagerig vo Rhiinfälde hai si aber s nötige Material nit gha, und hai sich dorum uf d Verwüestig vom Vorgländ beschränkt. Die Ufständische si gwaltsam gege s Chloster Olsberg vorgange und hai d Kommende Beugge beschosse.
Wo die östriichische Regierig Druppe gschiggt het, für zum dr Ufstand zsämmezschlo, hai die rebellische Buure d Eidgenosseschaft bittet z vermittle. Im September 1614 si die Abgsandte vo allne eidgenössische Ort noch Rhiinfälde gange, für zum e friidligs Ändi vom Konflikt z vermittle. Noch acht Däg het zwar d Regierig ihri Stüürerhöhig chönne duresetze, het aber uf e harts Vorgeh gege d Buure müesse verzichte. Dene ihri Afüehrer si mit liichte Strofe drvocho.
Bräunlingen
Geografi
Dr Bann bstoht us 39,8 % Landwirtschaftsflechi, 50,9 % Wald, 7,4 % Sidligsflechi un 1,9 % sunschtiger Flechi.
Südgeorgien und die Südlichen Sandwichinseln
Südgeorgie und die Südlige Sandwitschinsle si e Britischs Überseegebiet im Südatlantik. D Insle si nume 3677 km vom Südpol äwägg. Si lige no nördlig vom südlige 60. Bräitigraad, usserhalb vom Gebiet, wo dr Antarktisvertrag gültig isch, wo in sim 4. Ardikel dr Status-quo ratifiziert.
D Fauna
Südgeorgie gältet as äins vo de wichdigste Bruetgebiet vom Königspinguin. Mä schetzt, ass dört öbbe 400'000 Königspinguin lääbe. Dr Bestand vo Goldschopfpinguin wird uf öbbe 5 Millione Dier gschetzt. Südgeorgie isch au e wichdige Lääbensruum für See-Elifante und Seelöije. In der Brumftzit chömme bis zu 350'000 See-Elifante an d Küste vo dr Insle, wäärend mä d Zaal vo Seelöije uf öbbe 2 Millione schetzt. Berüemt si d Gebiet St. Andrew's Bay, Gold Harbour, Salisbury Plain und Fortuna Bay. Mensche häi au Süüger iigschlebbt: Rendier, Ratte und Müüs.
Burgundische Eidgenossenschaft
Die Burgundischi Eidgenosseschaft isch e Bündnis zwüsche verschiidene Stedt, Landschafte und adlige Herre im Gebiet vo dr hütige Westschwiiz gsi, wo no im 13. Johrhundert as Deil vom alte Königriich Burgund agluegt worden isch.
Mitgliider vo der Burgundische Eidgenosseschaft
in Chlammere s Johr vom Bündnisschluss mit Bärn:
Malojapass
Dr Malojabass (italiänisch Passo del Maloja, rätoromanisch ) isch e Schwiizer Alpebass, wo 1815 Meter über em Meeresspiegel lit und s Bergell mit em Engadin, beidi im Kanton Graubünde, verbindet. Er überquert d Wasserscheide zwüsche dr Donau und em Po, won e chlii nordwestlig vom Bass vo dr Europäische Hauptwasserscheide abzwiigt. D Bassstrooss isch e Deil vo dr Hauptstrooss 3. Politisch ghört s Bassdorf Maloja zur Gmeind Bregaglia.
Genossenschaft
E Gnosseschaft isch e Zsämmeschluss vo natürlige und juristische Persone (Personevereinigung), wo gmeinsam, aber nit immer gliichberächtigt öbbis mache. Die gnosseschaftligi Organisationsform, wo au mit de Begriff Sälbsthilf, Sälbstverantwortig und Sälbstverwaltig ch umschriibe wärde, isch e Zsämmeschluss vo Persone, wo sich in dr gliiche oder enere ähnlige Problemlag befinde und gmeinsam noch Lösigen drfür sueche. Dr Gnosseschaftsgedanke isch dorum alt. Im 19. Johrhundert isch er vo dr Gnosseschaftsbewegig in ere modärne Form widerbeläbt worde.
Regisheimerhof
Baugschicht
Im Spootmiddelalter häi im Regishäimerhoof Doomhere gläbt. Wo 1529 Baasel reformiert worde isch, si die katholische Doomhere us iire Hüüser am Münsterblatz uszooge und uf Freiburg im Brisgau züüglet.
Helen Christen
ires Schaffe
De Chrischten iri Forschig hät hauptsächli di schwyzertüütsch Soziolinguischtik und Pragmalinguischtik zum Theema ghaa, aso wèèr i welere Situazioon wie redt; aber au Läiedialäktology und Gender-Linguischtik. Uf iri Iniziatyve isch a der Uni Friburg es Masterprogramm mit dialektoloogischem Schwèèrpunkt ygrichtet woorde – das gits i de Schwyz suscht nienets.
Ensemble recherche
Musikalisch Wiirke
S Management bstoot us: Dr. Sabine Franz (Dramaturgy) un Dipl.-Verw.wiss. Tanja Ratzke (Chaufm. Gschäftsfierig). Projäktmanagement: Beate Rieker.
Ursinus (Gegenpapst)
Lääbe un Wirke
D Aahänger vum Gegebischof hän si uf Norditalie zrugzoge, wu si si ohni Erfolg fir ihre Bischof yygsetzt un uf juristischem Wäg versuecht hän, dr Ursinus zrugzhole. Wu dr Bischof Damasus I. im Dezämber 384 gstorben isch, het dr Ursinus wider Aasprich uf dr Bischofstitel gstellt. D Wahl vum Siricius hän aber alli wytere Versuech vu dr Ursinianer zwäcklos gmacht.
Le Tour-du-Parc
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Kyburger
Gschicht
1301 si d Neu-Kyburger dr Burgundische Eidgenosseschaft rings um d Stadt Bärn biidräte.
Dauchingen
Dauchinge (dt. Dauchingen) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Dauchinge liit uf dr Boor am Rand vum obere Neggerdal. Dr Bann bstoht us 59,5 % Landwirtschaftsflechi, 22,3 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
La Resurrezione
Dr Händel het s „Oratorio per la resurrettione di Nostro Signor Giesù Cristo“ (Oratorium über d Uferstejig vo unserem Heer Jesus Christus) im Joor 1708 z Rom gschriibe, und es isch dört im Palazzo Bonelli vom Marchese Ruspoli am Ostersunndig, 8. April, under dr Läitig vom Arcangelo Corelli urufgfüert worde. Bi deere Uffüerig isch e Frau drbii gsi, d Sängere Margherita Durastante. Im Babst Clemens XI. het das nid gfalle und si isch in de neggste Uffüerige mit em Kastrat Filippo ersetzt worde.
Liste Schweizer Generäle
In dr Schwiiz wird d Gattigsbezeichnig General für alli Dienstgrad über em Oberst (Brigadegeneral, Generalmajor, Generalleutnant, General) nit brucht.
Bürgerkrieg
Ursache
D Gfohr vom ene Atomchrieg, wo sit em Zweite Wältchrieg entstanden isch, und s Verbot vo Gwaltawändig in zwüschestaatlige Beziehige dur die Vereinte Natione het d Grossmächt drzue brocht, offeni chriegerischi Usenandersetzige underenander z vermiide und stattdesse die eigeni Position dur d Understützig vo Bürgerchriegsparteie z sterke. Dr Bürgerchrieg isch wäge däm hüfig zum Ersatz für e Chrieg zwüsche Staate worde.
Kelefa
Tschelefa isch ufere Hööchi baut wore, öber de Liméni-Bucht. Si messt rund 150 x 250 Meter, und hett mit öppe 15 Tuusig Quadrootmeter Platz för e Bsatzig vo 500 Maa botte. Di hööche Muure vo de Festig mit de drai Bastioone im Süüdweste sind no guet erhalte.
Gschicht
D Festig isch ane 1670 vom Kuesy Ali Pascha baut wore, im Uuftraag vom türkische Groosswesir Küprülü. Di törkischi Bsatzig het e starche Drugg uf di Iihaimisch uusgübet, so as 1671 guet tuusig Biwonner vo Vitolo uf Korsika uusgwanderet sind under de Füerig vo de beede Familene Stefnópuli und Jatráni.
1685 hend Biwonner vo Vitulo Tschelafa bilageret und wo glii drufabe e venezischi Flotte underem Bifeel vom Francesco Morosini i d Liméni-Bucht iigloffe isch, hend sich Törgge ergee und Tchelefa isch zo de Republik Venedig cho. Zwoor hend Törgge e Joor druff versuecht Tschelefa zruggzerobere, aber ooni Erfolg.
Tiere in der Bibel
Lischte vo de Tier i der Bibel
Bi jedem Tier isch ei Bibelstell als Nachwys agä. Das heisst allerdings nid das das di einzigi Stell isch, wo me das Tier cha finde.
Kardamyle
Skardhamúla (Maniotisch: Σκαραμαμούλα, älter: ʼσ Καρδαμοῦλα), amtlich Kardhamíli isch en Ort uf de Halbinsle Mani uf de Peloponnes z Griecheland im Nomos Messini.
Clemens XI.
Lääbe
Dr Kaiser Joseph I. het 1706 Parma und Piacenza lo bsetze. 1708 si die Kaiserlige im Chillestaat iigfalle und in Richdig Rom zooge. Dr Clemens XI. het denn am 15. Januar 1709 e Verdraag mit em Kaiser Joseph I. gschlosse und sich din verpflichtet, dr Karl VI., dr Brueder vom Joseph I., as rächtmäässige Köönig vo Spanie zanerkenne und iim s Köönigriich Neapel as Leche z gee.
Im Friide vo Utrecht het dr Herzog Viktor Amadeus II. vo Sawoje s Köönigriich Sizilie uberchoo, ooni dr Babst z frooge, wo scho sit mee as 500 Joor dr Lechheer drvo gsi isch. Wo dr Viktor Amadeus au die chirchlige Rächt vom Köönig vo Sizilie beaasprucht het, het dr Clemens XI. s Interdikt über Sizilie verhängt. 1720 het denn Habsburg s Köönigriich gege Sardinie usduscht.
Bezirk Zürich
Ehemolegi Gmainde
De Bezirk Züri isch hüt i zwölf Chrais uuftailt. Da isch hüt s Gebiet vo de Altstadt vo Züri und vo 19 ehemols unabhängige Gmeinde, wo um d Stadt ume gsi sind.
Splügenpass
Bemerkenswärt isch d Südrampe dur s italiänische Val San Giacomo: vo Kläwe bis zur Passhöchi muess mä uf ere Strecki vo öbbe 30 Kilometer e Höchenunderschiid vo 1800 Meter überwinde. Im 19. Johrhundert het s Plän gee, en Iisebahnlinie über e Splüege z baue; die si aber am Widerstand vom Kanton Tessin gschiiteret, wil dä eso umfahre worde wer. Schliesslig het mä dr Bau vom erste Gottharddunnel vorzoge.
Sit em Bau vom ene Dunnel dur dr San Bernardino het dr Pass sini früeneri Bedütig fast ganz verlore. Im Winter isch er wäg em höche Schnee zue.
Gütenbach
Dialekt
Dr Dialekt vo Gietebach ghert zum Oberrhiialemannisch.
ᛉ
Luutwert
D Ruune stoot ursprüngli för de gmaingermanisch stimmhafti alveolari Sibilant (IPA: //). De Luut isch ussert im Gotische i allne germanische Sprooche verschwunde oder zumene r-Luut worde, wo denn mitem alte // zämegfalen isch. Im Urnodische sind baid r-Luut aber no verschide gsii i gwüssne Tielekt bis is Mittelalter ine. D z-Ruune het vermuetli de uvular Vibrant (IPA //) bizaichnet und si werd drum entweder mit z oder R transkribiert.
Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d Elch-Ruune Abwehr und Schutz. Im Ruuneyoga werd si bildet, wemer d baid Händ schräg geg ufe streckt, so ases vo voore ussiet wie die Ruune.
Deutscher Orden
D Gebietsverlüst
Im spoote 18. Joorhundert si as Folg vo de Koalizioonschrieg die linggsrhiinische Gebiet verloore gange und noch dr Sekularisazioon in de Staate vom Rhiibund am Aafang vom 19. Joorhundert si im Orde nume no d Bsitz im Kaiserdum Ööstriich bliibe. Wo noch em Erste Wältchrieg d Habsburger Donaumonarchii ufghöört het z existiere und z Ööstriich im April 1919 s Aadelsufheebigsgsetz in Chraft cho isch, si näben em Verlust vo erheeblige Bsitzdümer au die ridderligi Komponänte in dr Strukduur vom Orde verloore gange. Sit 1929 wird dr Orde vo Ordensbriester gläitet und het noch kanoonischem Rächt d Form vom ene klerikaale Orde.
Hebräische Sprache
S Althebräische
Wo im sächste Johrhundert vor dr Ziitwändi d Babylonier s Königriich Judah eroberet hai, hai si us politisch-strategische Gründ e Deil vo der Bevölkerig, vor allem d Elite, noch Babylon exiliert, wo die Aramäisch, d Lingua franca vo Mesopotamie und em ganze Mittlere Oste, glehrt het. D Perser hai noch dr Eroberig vom Zweistromland de Jude erlaubt nach Kanaan zruggzgoh und vo denn aa isch näbem Hebräische au s Aramäische dört verbreitet gsi.
D Substantiv
Dr Kasus (eigetlig nit e Begriff, wo sich für s Hebräische eignet) wird mit Prepositione usdruggt.
D Värbe
S Hebräische het zwei Ziitforme, wo konjugiert wärde, dr Atid (עתיד, Zuekumft) und dr Awar (עבר , Vergangeheit). Drzue chunnt dr Howe (הווה, Gegewart) es Partizip, wo wie d Adjektiv dekliniert wird.
Awar - Vergangeheit
Im Awar wird s Värb dekliniert mit persönlige Suffix. In dr zweite und dritte Person Singular git s männligi und wiibligi Forme, im Plural het s Underschiid zwüsche männlig und wiiblig nume in dr zweite Person. In de Erste und Zweite Persone wärde d Pronome hüfig nit bruucht, vor allem bi Frooge, wil d Person mit dr Värbändig eidütig bestimmt isch. Wenn d Pronome bruucht wärde, isch das e Betonig vom Subjekt.
Atid - Zuekumft
In dr Dafele undedra si Bischbil vo dr Deklination vo Värbe mit starke Wurzle im Atid für alli Persone agee:
Der Besuch der alten Dame (Oper)
D Musik zo dera Oper ischt bloß gemäßigt modern. Drom erschliaßt-se sich reladiv leicht au fir soddiche Leit, wo fir d moderna Klassik sonscht et viil ibrich hend.
Erschder Uffzug
Gaschthaus «Goldener Aposchdl»
Zwoider Uffzug
Uff oimol kaufet dia Birger vo Güllen uff Deifl ond Komm-Raus Wara em Ill seim Lada ond lent älles ooschreiba. Des macht sellem Moo Angscht, weil’r merkt, dass des vo dr Claire vorsprochene Geld scho jetzt sei Wirkong entfaldet. Dene Beteieronga, dr ganze Ort dät zo ehm standa, koo-nr nemme glauba.
Cadenazzo
Gschicht
Cadenazzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Catenacii, San Leonardo anne 1205 as S. Leonardi, Robasacco anne 1719. Bis 1805 isch Robasacco Dail vu dr Gmai Medeglia, wu hite zue dr Gmai Monteceneri ghert, gsii. S Biet um d Alpe di Caneggio, wu rund fimf Kilometer eschtlig vu Cadenazzo lyt, ghert as Gmainschaftbiet (Kommunanz, ital. Comunanza) zue Robasacco un Medeglia.
Ungarische Minderheiten
Slowakei un friehjeri Tschechoslowakei
Noch em Zweite Wältchrieg isch de Großdeil vum nördlige Karpatebecke widder zu de Tschechoslowakei chuu, Transkarpatie abber 1948 zu de Sowjetunion. Widder sin d'Ungare als Minderheit als zweitrangig aaglüegt wore; mer hät ihne d'Staatsbürgerschaft ewäggnuu, ihr Grundbsitz enteignet un ihri Schüele, ihri Präss un ihri kulturälle Institutione züegmacht. Im Rahme vum "tschechoslowakisch-ungarische Bevölcherigsdusch", eme Verdrag, wu zwüsche 1947 un 1949 exekutiert wore isch, sin 60.257 Slowake meh odder weniger fräiwillig vu Ungarn in d'Slowakei umgsidelt wore, d'76.616 Ungare sin abber uufräiwillig uff Ungarn usgwandert. Witeri 44.000 Ungare, Männer wie Fraue, Chinder wie Alti, sin im Winter 1946/47 uff Tschechie deportiert wore, wu si landwirtschaftligi Zwangsarbet hänn mieße leiste, ihri Gieter hänn si mieße an Slowake witergee. 326.679 Ungare hänn sich als Slowake usgee, für ihri Staatsbürgerschaft un ihr Eigetum zruckzgriege. Bi-n-ere Volchszellig vu 1950 hänn sich in de Tschechoslowakei numme 350.000 Lüt als Ungare bezeichnet.
Serbie
Noochem Zämmebruch vum kommunistische System, sin vili Rächt vo de Minderheite uffghobe worde. So sin Staatsaagstellti in zweisproochigi Gegende zum Byspil nümmi verpflichtet, d Sprooch vo de Minderheit z bhersche. D'Bolitiik vu de 1990er-Johr hät uff e Iischüchterig vu de ungarische Minderheit abziilt: di serbischi Regierig spricht de Vojvodina kei boliitischi, ethnischi odder wirtschaftligi Autonomii züe un vor allem di Serbischi Radikali Partäi (Српска радикална странка/Srpska Radikalna Stranka) isch für anti-ungarischi Tate un Üßerige bekannt.
D ungarischi Bevölcherig in Serbie macht hüt öbe 300.000 Mensche uss, wo sich vorallem uff d Provinz Vojvodina konzentriere. Si mache dört 14% vo de Bevölcherig vo dere Provinz uss, un stelle in gwüssi Gegende d Mehrheit. D Mehrheit vo de Ungare läbt in de Stedt (58%). Syt 1961 het d Zaal vo de Ungare in Serbie um öbe 100.000 abgno. De Ruggang goot zum eine uff Usswandrig zrugg, im kommunistische Jugoslawie vorallem in de Weschte, syt de Jugoslawiechrieg au uff Ungarn, wo dur d relativ offnige Gränze vo Jugoslawie erlyychteret worde isch. En wytre Grund isch d Vermischig mit de serbische Bevölcherig. So sin hüt öbe 30% vo de Hürote mit Serbe, un d Chinder uss sonnige Ehe wärde meischt als Serbe uffzäält. Usserdäm isch d Geburtsrate vo de ungarische Minderheit niidriger als wie die vo andre ethnische Gruppe.
Slowenie
De Großdeil vu de slowenische Ungare läbbt z Prekmurje (ung. Muravidék), ere hisdorische Region, wu hütt zämme mit wenige andere Regione e Deil vu Pomurska isch. Si were in zwei Gruppe iideilt, di eini in de Őrség (Goričko) un di anderi z Lendva. Sälli Regione hänn vor em Erste Wältchrieg zu de Komitat Vas bzw. Zala ghört.
Östriich
Di östriichischi Verfassig noch em Zweite Wältchrieg hät d'Minderheit nit emoll erwähnt, erst nochdemm d'Italiäner vu Südtirol Autonomii gfordert hänn, isch di östriichischi Bolitiik us de Sicht vu de Minderheite besser wore. Z Ober- un Unterwart, Oberpullendorf un Siget in der Wart cha Ungarisch näbe Dütsch als Amtssproch verwändet were. S ORF strahlt jöhrlig sechsmol d'Sändig Adj' Isten, magyarok us un s ORF-Regionalradio vum Burgeland sändet jede Dag fümf, am Sunntig 25 Minuute ungarischi Nochrichte.
Dal (Arabischer Buchstabe)
Dāl oder Dal ( دال ) isch de acht Buechstabe im arabische Alphabet. Er isch usem phönizische Daleth entstande und isch drum mit em latinische D, em griechische Delta und dem hebräische Daleth verwandt. Em werd de Zaalewert 4 zuegornet.
Luutwert und Umschrift
S Dāl isch e Sunnebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: ad-dīnu »d Religioo«.
Deutsche Reichsbahn (1920–1945)
Dütschi Rychsysebaanè (1920 bis 1924)
In Befolgig vo dè Beschtimmungè vo dè Weimarer Vofassig vom 11. Auguscht 1919 isch am 1. April 1920 dè Staatsvodraag zu dè Gründig vo dè Dütschè Rychsysèbaanè (RGBl. 1920 I, S. 773) in Chraft gsetzt un dõmit diè vormòligè Länderbaanè dè Hoheit vom Dütschè Rych unterschtellt. Im Einzelnè sin sell
Faarzüügkennzeichnig ab 1924
Alli Güèterwägè sin mit èm Schriftzug „Deutsche Reichsbahn“ kennzeichnèt gsi, sowiè èm Nammè vom „Gattigsbezirk“, enèrè „Wagènummerè“ un èm Gattungszeichè. Nu ganz wènnigi Güèterwägè hèn dè schwarze Rychsadler uff wyßem Grund erhaaltè, sell Embleem isch ooni Schriftzug gsi. D Chraftfaarzüüg vo dè Dütschè Rychsbaan sin fascht alli mit èm Schriftzug „Deutsche Reichsbahn“ un èm Rychsadler vosää gsi.
Faarzüügkennzeichnig ab 1937
Bi neu bautè Güèterwägè sin nu no diè Buèchschtabbè DR aabrocht gsi.
Adamsweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Laupen BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2796 Ywohner 92,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,5 % Französisch u 1,5 % Italienisch.
Buddhistische Zeitrechnung
S Joor 2015 vom gregorianische Kaländer isch in dr buddhistische Ziträchnig s Joor 2559, wenn mä 544 v. d. Z. as s Joor 1 B.E. aagluegt wird. In de Publikazione von e baar usserasiatische buddhistische Gmäinschafte (bsundrigs z Australie, Öiropa und de USA) het s doorum hüfig zwäi Jooresaagoobe. D Ziträchnig, wo in Thailand üüblig isch, setzt allerdings s Joor vom Parinirvana vom Buddha as Joor 0, und doorum isch s Joor 2015 in dr alternative buddhistische Ziträchnig (Thailand, Laos) s Joor 2558 B.E.
Hüfingen
Geografi
Hiifinge liit uf 574 bis 917 Meter Hechi uf dr Boor, am Oschtrand vom Sidschwarzwald im Dal vo dr Breg. Dr Bann bstoht us 57,4 % Landwirtschaftsflechi, 30,3 % Wald, 10,5 % Sidligsflechi un 1,8 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Hifinge ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 1083.
Verwaltung
Hifinge hät sich mit dr Städt Briilinge un Eschinge zum Gmondverwaltungsverband „Donaueschingen“ mit Sitz z Eschigen zämmegschlosse.
Ullikummi
Inhalt
De Kumarbi, uuzfride, wel er vom Tessub enthront woren isch und den ono sii Soo Ḫedammu tödt hett, schlooft miteme Fels und zügt ase en andere Soo. D Schicksalsgöttine Ḫudena-Ḫudellurra helfet em Fels s Chind uf d Welt bringe, wo e Körper us Diorit het. Si trääged de Bueb zum Kumarbi, wo em de Name Ullikummi gitt und de Wunsch üsseret, as er s Königutm im Himmel gwüni. De Tessub aber söler wie Strau verschnetzle, wiene Ambaise vertrample und all Götter vom Himmel obaneabe schmaisse.
Freiburger Bachchor
Gschiicht
Ständige Paartner vum Bachchoor isch s Fryburger Bachorchschter, wu us Mitgliider vu Beruefsorcheschter un freie Musiker bstoot. Dr Bachchoor het scho frie mit renommierte Solischte zämegschafft, unter anderem mit em Karl Erb, dr Agnes Giebel, em Fritz Wunderlich, em Dietrich Fischer-Dieskau un dr Hildegard Behrens. Scho in dr 1950er Joor het dr Choor bi dr Ansbacher Bachwuche gaschtiert, in dr 1960er un 1970er Joor het dr Choor reegelmääßgi s Musikfestival im italienische Stresa ufgmacht, Kunzäärtraise händ dr Choor uf Paris, Wien, Venedig un Berlin, uf Grooßbritannie, in d Ukraine un uf Japan gfiert
Dr Broobesaal (Theodor-Egel-Saal) un d Biro vum Fryburger Bachchoor sin im Huus vu dr Musik bim Schloss Ebnet.
Tannhäuser (Dichter)
D Tannhüüser-Saag
Si verzelt vom Ridder Tannhüüser, wo vom Venusbärg zum Bapst (Urban IV., 1261–1264) uf Room goot, zum dört für Vergääbig für si sündigs Lääbe mit dr Frau Venus z bitte. Dä vergit em aber nid und säit em, ass d Schansse drfür, ass dr Staab im Bapst sinere Hand wider grüen wurd, gliich grooss sig, wie d Schansse, ass Gott em Tannhüüser wurd vergee. Dr Ridder isch denn zrugg in Venusbärg; und d Boote, wo dr Bapst iim noochgschiggt het, wo si Staab wider grüen worde isch, häi en nid iighoolt.
Aßweiler (Unterelsass)
Verwàltung
vun Àsswiller ìsch. Àsswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Museum Walserhaus
s Museum im Territorium
s noie Uusschteligskonzept wo ab 2016 entwicklet worde-n-isch will s Museum is Territorium vo Gurin useträge. Dadezue isch s Projäkt Ggurijnar Cheschtschi (Guriner Schatzchischte) erarbaitet worde, e Sammlig vo didaktische-n-Aktivitäte und Rundgäng, wo inere Raihe vo Broschürene beschribe werdet und pMöglichkait gänd, Themene rund um tTradizione, tSprach, kKunscht und t Umgäbig erfahrbar z mache. pBroschürene schtönd de Bsuecher bim Empfang zur Verfüegig, damit sie s Dorf uuskundschafte chönd. s Projäkt Ggurijnar Cheschtschi isch vo Pro Patria und vo de Gsellschaft Landschaft Bosco Gurin underschtützt worde.
Königsfeld im Schwarzwald
Kinnigsfeld (dt. Königsfeld im Schwarzwald) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ). S isch e Kurort un e Zentrum vo dr Herrehueter Briedergmond.
Dialekt
Dr Dialekt vo Kinnigsfeld ghert zum Bodeseealemannisch.
Bundesstraße 31
Früènèri Streggè un Bezeichnungè
Iri Urschprüng hèt d Bundesschtrõß 31 in èrè aaltè Römerschtrõß für d Vobindung vo Feschtungè am Rhy (Briisach) mit dè römischè Heerschtrõß öschtlich vom Schwarzwald. Si hèt 1949 uss d Rychsschtrõß 31 (entschtandè 1934) abglöst.
Fidelio
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt em-ma Staatsgfengnis en dr Nähe vo Sevilla (Schbanien) gega Ende vom 18. Jôhrhondert.
Erschtr Uffzug
Em Pizarro ischt an Briaf zuagschbiilt wôrra, wo-nem mitteilt wuud, dass heit noh dr Minischtr Don Fernando persenlich em Gfengnis eitreffa dät, weil’s dô ôôgeablich geheim-ghaldene Gfangene hedd. Dô druff vrlangt dr Pizarro vom Rocco, da Florestan omzobrenga. Dr Rocco abr weigret sich, dui Schandtat auszofihra, et amôl fir an Haufa Geld. Jetzt fasst dr Pizarro da Entschluss, sein Widersacher selbr om d Ecke zo brenga. Vôrher abr geit’r dr Wache da Befehl, d Ôkonft vom Minischtr zo erschbäha, ond wenn’s soweit wär, a Trombeeda-Signal heera zo lau. Dr Rocco soll derweil onda a Grab ausschaufla, om em Florestan sei Leich dren vrstecka zo kenna.
Rhein
s Wichtigschte uff ei Bligg
S Iizugsgebiet vom Rhy isch 198.735 Quadratkilometer gross. Kurz vor em Delta fliesse 2.330 Kubikmeter pro Sekunde dr Rhy durab, das isch nume es bizz weniger als im Nil. Bi Emmerich (Nordrhy-Weschtfale) het me bim Hochwasser 1926 am meischte Wasser gmässe: 12.000 m³/s; und am wenigschte im Jahrhundertsumer 1947: 600 m³/s.
Dr Rhiin in dr alemannische Dialäktdichtig
Worum trennt uns e Rhi? Aß mir zeige chenne, wie me Brucke baut.
Vorderrhy, Hinderrhy und Alperhy: vo de Quelle bis in Bodesee
Die beide Hauptquellflüss vom Rhy, dr Vorderrhy und dr Hinderrhy, entspringe im Weschte vom Bünderland in de Schwiizer Alpe; dr Vorderrhy bim Oberalppass im Gotthardmassiv in dr obere Surselva, i dr Gmeind Tavetsch; dr Hinterrhy em Paradiesgleschter am Rhywaldhorn in dr Neechi vom San Bernardino-Pass hinder em Dorf Hinterrhii (in dr Gmeind Rhywald). Näbe dene zwai Flüss het dr Rhy no elf witeri Bäch, wo Quellene vom Rhy sin und au Rhy heisse. Im Yyzugsgebiet vom Hinterrhy befinde sich dr Reno di Lej, dr Averserrhy und dr Juferrhy; dr Vorderrhy kunnt als Rein da Tuma vom Tomasee; di Zueflüss, wo au Rhy heisse, sin dr Curnerarhy, dr Maighelserrhy, dr Nalpserrhy, dr Medelserrhy mid de Kwellflüss Rein da Cristallina, Rein da Fuorns und Rein da Plattas, dr Rein da Sumvitg, wo underhalb vo dr Greinaebni dr Rein da Vigliuts ufnimmt, und de no dr Valserrhy, wo nid diräkt in Vorderrhy lauft, sondern en Sytebach vom Fluss Glenner isch, em gröschte Näbefluss vom Vorderrhy, wo denn bi Ilanz in dä ymündet.
Oberrhy: vo Basel bis Binge
Ab Iffeze fliesst dr Rhy fyr die näggschte guet 250 Kilometer in dr rund 40 Kilometer breite Oberrhynische Tiefebeni zwische Schwarzwald und Vogese bzw. zwische Pfälzerwald und Kraichgau/Odenwald. Dä Abschnitt het dr Johann Gottfried Tulla ab 1817 dur d Rhybegradigung vomene träge mäandrierende Fluss in en grade, schnäll fliessende, vo höche Dämm flankierte Kanal umgwandlet.
Mittelrhy: durch d Loreley
Dä Abschnitt isch – näb em Rhyfall – dr touristisch bekannteschti und beliebteschti Teil vom Rhy, är isch vo Binge und Rüdesheim bis Koblenz au Wältkulturerb. Bi Kaub ligt moolerisch zmittst im Rhy d Burg Pfalzgrafenstein. Nur wenigi Kilometer flussbwärts umfliesst dr Rhy dr sagenumwobeni Loreley-Felse, kurz druffabe windet er sich bi Boppard durch dr Bopparder Hamm, ä imposanti Rhyschleife.
Rhydelta
Noch witere 15 Kilometer, drei Kilometer hinter dr dytsch-holländische Gränze bi Millingen aan de Rijn, fangts grosse Flussdelta vom Rhy aa. Do teilt sich dr Rhy in zwei Hauptärm, wo sich bi Rotterdam wider teilwys vereinige tüen. D Waal ibernimmt öppe 60 Prozänt vom Rhywasser, dr Lek 29 Prozänt und die abzwigendi Ĳssel 11 Prozänt.
Schifffahrt
Scho zu Zyte vo de Reemer isch dr Rhy e bedytendi Wasser- und Handelsstrooss gsi. Bis zer Erfindig vo de Dampfschiff het me d Gieter joorhundertilang uff em Niederrhy mit flachkiilige Segelschiff befeerderet. Z Köln het me si denn uf glaineri Laschtkähn umglade, wo denne mit Seili vo Resser oder vo Menschehand em Ufer nooch zooge worde sin. Däm het me ybrigens «Treidle» gseit, und i der Schwiiz «Recke», un dr Fuesswääg em Ufer noo isch dr «Treidelpfad» oder ebe dr «Reckwääg» gsi. Bevor me dr Rhy aber nid durch grossi bauligi Massnahme bändigt und vertieft het, isch s Treidle z Bärg nid immer eifach gsi. Mängisch het me schwiirigi Stelle au miesse über s Land umgoh. Gärn vermide het me au Zollbarriere, wo vo lokale Territorialherre baut worde si.