cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sauschwänzlebahn
Die Strecki als strategische Ysebahn
Einigi Johr später hät mr agfange, sich vo neuem für d Wuetedalbahn z interessiere, dermol vo militärischer Syte uus: Im Dütsch-Französische Chrieg 1870/1871 hätt die Ysebahn in Europa erschtmals e bedütendi Roll gschpilt. De dütschi Generalschtab hät sich deshalb i de 1880er Johre überlait, wie mo im Fall vonem witere Chrieg gegen Frankrych die Logischtik mit Hilfi vo de Ysebahn am beschte organisiert, d. h. Truppe un Gerät schnell mit de Ysebahn verlege könnt. Im Süde vom Dütsche Rych war us milidärischer Sicht bsunders folgendes Problem augefällig: Hät mo vo de Bundesfeschtung Ulm i s südliche Elsass welle und so an e möglichi Front mit Frankrych, so hät mr dodefür die Hochrhybahn nutze müese, die mehfach durch schwizerisches Gebiet bi Schaffhuuse un Basel gführt hät. Bim Bau vo sellere Strecki war e Nutzung durch s Milidär in em Staatsvotrag zwische Dütschland un de Schwyz explizit uusgschlosse worre.
Eröffnig un Betriebsjohr bis zum Zweite Weltchrieg
De intensivschte Betriäb het die Sauschwänzlebahn zwische em 5. un 12. Dezember 1923 uffgrund de französische Bsetzig vo Offeburg erlebt, wodurch die Oberrhystrecki un die Schwarzwaldbahn unterbroche un witräumige Umleitige über die Hochrhystrecki, Sauschwänzlebahn un Gäubahn erforderlich worre sin.
Güetervokehr
Die Durchschnittsgschwindigkeit isch uffgrund vom überholungsbedürftige Oberbau sehr bescheide gsy (byspylswys uff em Abschnitt Äberfinge–Stüelinge 30 km/h).
Dampftraktion
Generell wörret die zivile Züg uff de Wuetedalbahn mit gringwertigem Rollmatrial bediènt, was au de Ystufig als Sekundär- bzw. Nebebahn entsproche hèt. A de Stygig vo dere Strecki ka sell nit glegè hah, da sie e maximali Stygig vo 10 Promille hèt. Des Fahrgaschtuffkoh uff de Strecki Oberlauchringe-Immedinge isch jedoch scho vor de Inbetrybnahm vom erschte Abschnitt Oberlauchringe-Stüelinge als sehr gring ygschtuft worre.
Zweiwägfahrzüüg
Witerhy hèt s uff èm Induschtrygleis vo dè Fa. Sto AG z Wizè i dè 1980er bis i d 1990er Johr è Unimog gha, wo uff èm Wärchsgleis zum Rangyrè vo einzelnè Güèterwägè diènt hèt. Desèll Unimog hèt sowoll uff èm Aaschlussgleis wiè au frei uff èm Wärchsgländè faarè könnè. S Rangyrè isch nötig gsi, well s Entladègleis am Siloturm vo dè Abfüllaalaag Sto 80 us Blatzgründ übber è chlyni Drèèschybè mit ènem Abschtellgleis vobundè gsi isch.
Michael Greis
Bei de Weltmeisterschaftan 2004 en Oberhof (Thüringen) isch dr Michi Greis Weltmeister worra mit dr deitscha Biathlon-Staffel, bei dr WM 2005 en Hochfilzen hoadr Silber gholt über 20 km. On em Februar 2005 hoadr uff dr Olympiastreck vo San Sicario bei Turin sai erschts Weltcuprenna gwonna.
Karthago
Hüte isch Karthago e Vorort vo Tunis. S archeologische Usgraabigsgländ vo Karthago isch e turistischi Attrakzioon und isch 1979 in d Liste vom Wältkultuurerb ufgnoo worde.
Aftersteg
Afterstäg (dt. Aftersteg) isch e zue dr Stadt Todtnau ghörigs Schwarzwalddorf im Landchreis Lörrach (Bade-Württeberg, Dütschland).
Buurequartett
S´Buurequartett isch ä alemannischi Pop un Rock-Grupp us Lohr-Richebach im Schwarzwald, wu in alemannischer Mundart singt.
Biissen
Gschicht
Biissen isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 960 as Bisicero markun.
Palataler Approximant
De palatali Approximant isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in zirka 85% vo de Sprooche vo dr Wält vor. S Zeiche im IPA defür isch ; im Alemannische schryybt mer en meischt au mit <j> wie im Wort “jung”.
Z
Dr latinischi Buechschtabe Z isch diräggt us em griechische Alphabet entleent worde. S griechischi Zeta kunnt vom semitische Zayin.
Indonesien
Der Schdaat Indonesie (indones.: Indonesia) isch der gröschd Inselschtaat uf der Wält. Er isch am 17. August 1945 proklamiert und am 27. Dezember 1949 vo de Niederlande unabhängig worde. D Hauptschdadt Jakarta het öbbe 18 Mio. Iiwohner und lit uf dr Insle Java, wo meh as d Hälfti vo de Iiwohner vom Land läbe. Dr Name Indonesie setzt sich us em lateinische Wort India für "Indie" und em griechische Wort nesos für "Insle" zsämme. S Woppe vo Indonesie zaigt de Götteradler Garuda.
Sonthofen
Gmaindsglidrung
Zua Sünthöf gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Altstädten und Berghofen, dr Stadtdail Rieden, d Derfer Beilenberg, Binswangen, Hinang, Hofen, Imberg, Margarethen, Staig, Tannach, Tiefenbach und Winkel und d Wiiler Hochweiler, Unterried und Walten.
Nueva Helvecia
Gschicht
Am 11. Dezember 1952 isch Nueva Helvecia dur s Gsetz Nr.11.892 in d Kategorie „Ciudad“ (Stadt) ygstuft worde.
Hérémence
Gschicht
Hérémence isch zum eerschtu Mal im Jaar 1195 als Aremens erwäänts cho.
Hirzel
Geografi
S Piet vo de ehemalige Gmäind hät 66,1 Prozänt landwirtschaftlichi Flèchi, 17,9 Prozänt Wald, 8,4 Prozänt Sidligsflechi, 3 Prozänt Vercheersflechi und 1,5 Prozänt Gwässerflechi umfasst.
Toni Rothmund
Lääbe
Si isch e Doochter gsii vum Ernst Eduard Karl August Lüdemann (1839–1900), eme evangeelische Bfaarer, un däm syre Frau Augusta Marie Dorothea, geb. Ravit (1843–1919). Ab 1880 het d Familie dr Name Lüdemann-Ravit drait. D Antonie isch mit vier Gschwischtrig ufgwagse: zwoo Schweschtere, Christina (Ina) (1868–1956) un Clara (1869–1951), un zwee Brieder, Ernst Karl August (1873–1898) un Hermann Albert August Arthur (1880–1953).
Hirzel
Gschicht
Hiirzel isch zum erschte Mal gnamset worde im Jaar 1269 als Hirsol.
Toni Rothmund
Lääbe
Aafangs het si Gediicht gschriibe, mit 30 Joor het si ire erscht Proosaawäärch gschribe, d Buuregschiicht „Die Totbeterin“ (1907), wu aber eerscht anne 1923 im Reclam Verlaag uusechuu isch.
Theiß
Begradigung
I'me Gsetz vo de ungarische Verfassig uss em Johr 1884, wo d'Begradigung zur Maßnahm gege Hochwasser erchlärt hät, sin d'Blän für d'Begradigung zwüsche 1879 und 1884 festglegt worre. D'Blän vom Jenő Kvassay sin 1894 vom Parlamänt agnoh und in de nöchste zäh Johr verwirkligt worre. E Artikel uss em Johr 1908 bstimmt e neui Begradigung, wo innerhalb vo zwanzig Johr realisiert wird.
Irak
Der Irak (Araki, sumerisch für „Sunnenufgang“) (arabisch العراق / al-ʿIrāq) isch ä Schdaat in Vorderasie, wo zum gröschde Deil arabisch isch. Er gränzt an Kuwait, Saudi-Arabie, Jordanie, Syrie, d Türkei, Iran (Persie) und dr Persisch Golf und umfasst dr gröschd Deil vom „Zweistromland“ Mesopotamie zwüschem Euphrat und em Tigris, wo die früheschte Hochkulture vo Vorderasie entstande si, und au Deil vo de benochberte Wüste- und Bärgregione. Er wird zu de Maschrek-Staaten zelt.
Tägertschi
Gschicht
Tägertschi isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1273 aus Tegersche, Ämlige 1311 aus Emlingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört. Uf e 1. Jänner 2017 isch si per Fusion zu Münsige iigmeindet worde.
Politik
Gmeindspresidänt vo Tägertschi isch dr Urs Schenker gsii (Stang 2013).
Yoga
Astanga Yoga
De Astanga Yoga (skt. aṣṭāṅgayoga „Achtglidrige Yoga“) isch im Yogasutra vom Patañjali erchlärt und bistoot us acht Schritt:
Jñana Yoga
Im Jñana Yoga (skt. ज्ञानयोग, jñānayoga „Erchenntnisyoga“) werd de Gaist träniert dör s Studium vo hailige und philosophische Schrifte. S Ziil isch nöd en Aasammlig vo möglichst vill Wösse sonder s werd d Fääigkait vom Underschaide und s Erchenne vo de Wooret aagstrebt.
Cuarnens
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,9 % gläge.
Aithra (Frau des Phalanthos)
D Aithra ( „haitere Himmel“) isch i de griechische Saag d Frau vom Phalanthos.
Gottlieb Fischer (Schriftsteller)
Dr Fischer isch e bekante Autor vo Theater und Fäschtspiil gsi. Und er het au e Deil vo sine Wärch i dr Mundart ufgschribe.
Wäldi
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 6,5 %, FDP 9,5 %, GLP 4,4 %, GP 9 %, SP 4,6 %, SVP 54,5 %, Sustigi 5,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,4 % gläge.
Foville
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Foville ghert zem Lorrain.
Louis Menar
De Louis Menar (* 19. Novämber 1939 z Näfels; † 15. Septämber 2014) isch ä Sänger und ä Bändliider gsii, wo us em Glarnerland chuu isch. In Würgglichkeit het er Luigi Antonio Mazzocut ghaisse. Er ischt hauptprueflich Spängler-Vorarbeiter gsii und het im Kantuushauptort Glaris gwohnt. Sini Inschtrumänt sind Gitarre, Eleggtrobass, Schnuregiige, Panflöte und Klavier gsii.
Communauté de communes de Cattenom et environs
D Communauté de communes de Cattenom et environs isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 20 Gmaine im Kanton Cattenom im Arrondissement Thionville-Est aaghere.
Strafrecht
S Strofreacht (ou Kriminalreacht gnennt) isch der Toal vum Reachtssyschtem vo da meischta Staata, der Handlunga untr Adrohung vo nar Strof odr bstimmta andra Reachtsfolga verbütat. In dr Regl isch s Ziel vom Strofreacht dr Schutz vo bstimmta bsundrigs gschützta Reachtsgüatr, wia eappa dm Leaba, dr Freiheit odr dm Eigetum. Welche Reachtsgüatr gnau untr Schutz gstellt wörran hängt all vo dr jeweiliga Gsellschaft ab, genauso wia d adrohta Strofa. D Strofa künnan vo nar einfacha Gealdstrof übr Freiheitsstrofa bis ane zu Körprstrofa und dr Todesstrof langa.
Bad Bellingen
Gschicht
Um die ökonomisch Grundlag vu dr Gmei z'verbessere, het mer mit Probebohrige nooch Erdöl agfange. Statt uf s'erwartet Öl isch mer aber am 28. November 1956 uf eini vu bald drei Thermalquelle gstosse, wie es si au an andere Stelle in dr Oberrhinische Diefebeni git (Badewiler, Bad Chrozige, Friburg im Brisgau, Bade-Bade). Es sin Natrium-Calcium-Chlorid-Therme mit Temperature vu über 35 °C: Sit 1956 d'Markusquelle mit 36 °C, sit 1972 d'Leodegar-Quelle mit 35,5 °C un sit 1974 d'Eberhard-Quelle mit 40,7 °C. Die erschte Badezuber sin Wibitteme gsi. So isch dr Ort zu eme Heilbad worre un het dr Namenszuesatz Bad erhalde. Dr Kur- un Urlaubsbetrib isch so zue eme bestimmede Faktor in dr Gmei worre. Bis 1972 het Bellige zum Landchreis Mülle ghört, nooch sällem sinere Uflösig isch d'Gmei in dr Landchreis Lörrach übergwexlet.
Rhiwiler
Am 21. Juli 1971 isch in Rhiwiler dr D-Zug 370 «Schweiz-Express» vu Basel uf Kopenhagen um 13.10 Uhr in ere Kurve entgleist un d'Böschig abigheit, wobi e Eifamiliehüs völlig zerstört worre isch. 23 Lüt sin debi gstorbe un 121 verletzt worre. Vermuetlich durch e Dienschtunfähigkeit vum Lokfüehrer isch die in dr Kurve zuelässig Gschwindigkeit vu 75 km/h mit öppe 140 km/h dütlich überschritte worre. In dr Folg vu sällem Unfall sin bi dr domolige Deutschen Bundesbahn Langsamfahrstelle mit punktförmiger Zugbeiflussig usgrüschtet worre un d'Reaktionszite vu dr Sicherheitsfahrschaltig (SiFa) verkürzt worre. Wäge sällem Unfall isch es zue eme Urteil vum Bundesgerichtshof kumme, wo als grundlegend hisichtlich vu dr Verkehrssicherigspflichte vu Isebahne giltet.
Altnordische Sprache
Schraibung
Där velare Frikativ [x] isch a Allophon vun dem /h/, wenn är in den Kombinadioná hv [xw], hl [xl], hr [xɾ] und hn [xn] ausgesprochá wirdd, wie in den Wéérdá: hvat was, hlaupa lááfa, saué, hringr Rêng, hnakki Hals, Naggá.
Buchrain LU
Bueri (amtlech Buchrain) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografii
S Dorf liid uf em Hundsrügge zwösche Rüüss- ond Rontal im Südoschte vom Kanton. Zo de Gmeind ghört teilwis s Industriedorf Perle. Vo dr Gmeindsflechi send 49,5 % Landwirtschaftlechi Flechi, 17,1 % Wald, 27,3 % Sidligsflechi ond 6,1 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Bueri send Ämme im Weschte, Öschebach im Nordweschte, Eibu im Norde, Root im Oschte, Dierike im Südoschte ond Äbike im Süde.
Sulzberg (Oberallgäu)
Dialekt
Dr Dialekt vo Sulzbeärg ghert zum Oschtschwäbisch.
Biwer
Biwer (dt. Biwer, frz. Biwer) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Cuarny
Religion
69,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
W
Dr Buechschtabe W - aigentlig zwai U (dorum im Englische double u gnennt), wo schpäter zu aim buechschtabe verschmolze sinn - isch zersch vo angelsäxische schryber zur schrybig vo /w/ (konsonantischs [u]) benutzt worde. Schpöter hänn si stattdesse s runisch schriftzaiche wynn benutzt, aber am schluss isch s W wider mee benutzt worde. Au in de kontinentalgermanische schproche hed sich s W duregsetzt. Zerschs isch s au als /w/ ussgschproche worde, isch aber schpäter zu /v/ worde. In de skandinavische sprooche ischs aber wider verschwunde und dur V ersetzt worde.
Südbadenbus
Linienetz
Näbenem Regionalverkehr betribt d SBG Stadtbuslinie in Bad Säckinge, (Alt-)Brisach, Emmedinge, Chrenzach-Wyhle, Laufeburg, Leffinge, Radolfzell, Rhyfelde, Schiltach, Schramberg, Singe, Waldkilche un Waldshuet-Dienge.
D Linie vu dr SBG sin Deil vu dr einzelne Verkehrsverbünde in dr Gmeinde un Kreise. D SBG isch au Gsellschafteri in verschidene Verbünde.
Gezeitenkraft
Roche-Grenze
Isch dr Abstand vume Trabant zue sinem Zentralkörper sehr gring, so werre d'Gezittechräfte sehr starch.
Kosmischi Bispile
Bi enge Begegnige vu Sterne mit eme Abstand, wo gringer isch wie d'Roche-Grenze, werre sälli in ere so gnennte Sternkollision starch veränderet, meistens wird dr chleiner verrisse.
Gezitteribig
Welli vu sälle Energi- oder Drillimpulsforme fer e bestimmts Planet-Mo-System vu Bedütig sin, hängt vu dr Umstände ab. Wil es sich allgmein um Prozesse us em Gebiit vu dr Magnetohydrodynamik under em Ifluss vu dr Gravitation handelet, isch d'Ufgabestellig in dr Regel nit trivial.
Hunaweier
Hunewihr (frz. Hunawihr, dt. Hunaweier) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Böllen
D'Gmei isch Mitglid im Gmeiverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald und lit im Nordoschte vum Landkreis Lörrach.
Geographi
D'Gmei Bölle lit in 600 bis 1320 Meter Höchi im Böllebachdal, eme Sidedal vum Wiisedal am Südoschthang vum Belche.
Kleines Stuck-Museum
S Klai Stuck-Museum isch en ehreamtlig gfiert Museum fir Stuckarwete z Friburg im Brisgau, wu am 1. Auguscht 1979 dur de Stuckateurmaischter un Reschtaurator Hans Rich grindet wore isch. No de Badische Zittig isch s s ainzig Stuckmuseum z Ditschland.
Waltenhofen
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Inden VS
Ìnnu  (amtlich Inden) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Leik im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Ìnnu lit üf mu Hochplateau an dr Strass üf Leikerbad und zum Gemmipass. Vannr Ggmeindsflechi sint 9,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 26,9 % Wald, 1,9 % Sidligsflechi und 61,7 % süschtigi Flechi.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Ìnnu ischt d Marianne Müller (Stant Oktober 2017).
Ursula von der Leyen
Familien un Uusbildung
D Ursula Albrecht isch z Brüssel ufgwachse. Noch em Abitur am Gymnasium Lehrte het si vu 1977 bis zue ihrem Studienabbruch 1980 Volkswirtschaftslehr an dr Universitete Göttingen un Münster studiert. Anne 1978 isch d Albrecht uf d London School of Economics and Political Science (LSE) gange. Derno het si Medizin an dr Medizinische Hochschuel Hannover (MHH) studiert un het dert anne 1987 mit em Staatsexamen un ihre Approbation as Dokteri abgschlosse. Derno het si as Assischtänzdokteri an Fraueklinik vu dr MHH gschafft. Anne 1991 het si zur Dr. med. promoviert mit dr Arbet „C-reaktives Protein als diagnostischer Parameter zur Erfassung eines Amnioninfektionssyndroms bei vorzeitigem Blasensprung und therapeutischem Entspannungsbad in der Geburtsvorbereitung“. E Plagiatverdacht dur d Websyte VroniPlag im Spotjohr 2015 het zuen ere Untersuechig dur dr MHH gfiert. Aafangs Merz 2016 het dr Senat entschide, ass d von der Leyen ihre Doktertitel derf bhalte, wel d Plagiat in dr Arbet nume ne minderschwäre Fall seie.
Syter anne 1986 isch si mit em Medizin-Profässer un Unternämmer Heiko von der Leyen ghyrote. S Baar het sibe Chinder (zwee Sihn un fimf Dechtere).
Bolitischi Laufbahn
D Ursula von der Leyen isch syter anne 1990 Mitglid vu dr CDU. Vu 1996 bis 1997 isch si Mitglid im Landesfachuusschuss Sozialbolitik vu dr CDU Nidersachse gsii, derno au Mitglied im Arbetschrais „Ärzte der CDU Niedersachsen“.
Am 16. Juli 2019 isch d von der Leyen im Europäische Barlemänt as EU-Kommissionsbresidänti gwehlt wore.
Fraquelfing
Fraquelfing (Patois Frankling, ditsch 1915–18 und 1940–44 Frackelfingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Fraquelfing lijt àm Sìddoschtrànd vum Département, rund elf Kilometer sìdlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 282 und 374 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Sìde ghert e Deil vum Bois de Harcholins (Wàld vun Harschlingen) zem Bànn.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fraquelfing ghert zem Lorrain.
Warth-Weiningen
Gschicht
Waart-Wiininge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1180 as Warte (1219 winingin).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5 %, CVP 12,1 %, FDP 7,1 %, GLP 4,9 %, GP 7,6 %, SP 9,4 %, SVP 48,2 %, Sustigi 5,7 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,6 % gläge.
Kweku Adoboli
Er het für d UBS z London gschaffet und isch derte Direkter vom Global Synthetic Equities Trading-Handelsteam vo de Bank gsi. Am 15. September 2011 isch er z London verhaftet worde. De Vorwurf isch, dass er ohni Autorisiirig 2.3 Milliarde Dollar vo de UBS verloore het. En Sprächer vo de FINMA het sin Fall eine vo de gröschte bezeichnet, wo s je bi ere Schwiizer Bank gäh het.
Adolph Coors III
Entfüehrig
Am 11. Septämber 1960 isch der Wanderer Edward Lee Greene junior i de Rocky Mountens uf ne Hose gstosse wo irgend öpper het fort gschosse gha u het im Hosesack es Sackmässer mit de Initiale “ACIII” gfunde. Am 15. Septämber 1960 isch in ere abglägne Gägend i der Neechi vom Pikes Peak ds Hemmli vom Coors u sy Schädel gfunde worde.
Es isch du e Züüge uf toucht, wo verzellt het, das är am Tag wo der Coors verschwunden isch bi der Brügg e gälbe Merkur us em 1951i gseh het, wo uf em Nummereschild irgendwo d Buechschtabe AT u die beide Zale 62 i der Kombination het gha. D Beschrybig het e mene Outo entsproche wo uf ere Abfalldeponie z Atlantic City, in New Jersey isch gfunde worde. Das Outo isch azünd worde. D Ermittler hei das Outo uf ene Ywohner vo Colorado chönne zrügg füehre, wo Walter Osborn gheisse het. Dä isch ei Tag nach der Entfüehrig vom Coors us syre Wohnig z Denver uszoge. Der Name Walter Osborn isch e Alias Name gsi für e Corbett u das het ds FBI du sehr schnäll use gfunde. Ufgrund vo der internationale Brisanz vo däm Fall, het ds Magazin Reader’s Digest d Bilder vom Corbett veröffendlecht. Zwee Nachbere vom Corbett wo a sym neue Wohnort ds Vancorver wohne erchenne ne sofort. So het är chönne verhaftet wärde. Das keini Züüge bim überfall gä het, het d Staatsawaltschaft ihre der Fall uf Inizien u forensischi Bewyse müesse ufboue. D Arbeitskollege vom Corbett hei ghört das är über ne Plan gredt het, wo’s um mehreri Milione Doller gängi. Zudäm het me nid nur chönne feststelle weli Schrybmaschine für d Lösegäldforderig isch bruucht worde, me het sogar z Gschäft gfunde wo em Corbett d Schrybmaschine vier Mönet vor der Tat verchouft het. Der Mitarbeiter wo d Schrybmaschine verchouft het, het der Corbett als cheufer wider erchennt. Der gröschti Bewys het aber ds Outo vom Corbett gliferet. Am gälbe Merkur het me nämlech Dräck gfunge D Ermittler hei der Wäg vom Outo chönne zrügg verfolge, i däm si i der Dräck analysiert u dert drinne sälteni Mineralie us rosa Fäldspat u Granit gfunde hei. Das het’s nur i däre gägend gä wo me em Coors syni Lyche gfunde het. Der Corbett isch am 29. März 1961 wägem ne Mord erschte Grads zu nere läbeslange Haft im Staatsgfängnis verurteilt worde. Das bim Mord keiner Züüge gäh het us in Colorado es Gsetz gä het, das me niemer zum Tod darf verurteile we's bim ne Mord keiner Züüge gä het, isch Läbeslang d Höchststraf gsi. Är isch 1980 wäge gueter Füehrig uf Bewährig freigla worde u het bis zu syr Pasionierig bi der Heilsarmee als Laschtwagefahrer gschaffet. Är isch im Ouguscht 2009 mit 80i gstorbe. Är het Sälbstmord begange. Är het ungefähr 10 Meile vo däm Ort ewäg gläbt woner der Coors umbracht het. Am glychen Ort woner gläbt het, het är sech du ou sälber umbracht.
Hochfelden ZH
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,4 % gläge.
2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen
2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen isch e Film vu anno 1984. Er isch d'Fortsetzig vum Film 2001: Odyssee im Weltraum.
Europäische Gebietskörperschaft Elsass
Gschìchta
Zìtter em Ààfàng vu dr frànzeescha Reform wo, unter àndera Regiona, dr Grand Est erstellt hàt, gìtt's ìm Elsàss Schwierigkeita mìt dr regionàla Identität. As gìtt Elsasser wo liawer ìhra tràditionnella Region hatta bhàlta. As gìtt aui Zwack, wia zum Beispiel d Unterstìtzung vu dr Zweisprochigkeit, wo a gwìssa Autonomie verlànga un a kleiner Gebiat às dr Grand Est traffa. So ìsch 's Projakt vu'ma nèia elsassischa Gebiat entstànda.
Instrumentenmundstück
Èn Inschtrumäntèmundschtugg isch dè Deil von èm Blõsinschtrumänt, wo dè Musiger a d Schnörrè setzt un dört durrè d Atemluft i s Inschtrumänt blõst. Je nõch Fungtionsbrinzyp, wo z Grund lyt, nimmt s Mundschtugg unterschydlichi phûsikalischi Yflüss uff d Dònerzüügig (bi Blèchblõsinschtrumänt d Bolschterpfiifè odder bi Holzblõsinschtrumänt diè drei voschidenè Zungèartè). Wäg dè Fungtionswys luèg au bi: Blèchblõsinschtrumänt odder Holzblõsinschtrumänt.
Mundschtugg für Blèchblõsinschtrumänt
Blèchblõsinschtrumänt sin meischtens mit eim abnèmbarè Kesselmundschtugg (Drumbeetè, Bosuunè, Tubè) odder eim Drichtermundschtugg (Waldhorn) uusgschtattet. Si sin nit dè eigèntliche Donerzüüger, sondern nu s Übberdragungselemènt vo dè Luftimpuls, wo mit dè Lippè vom Blõser uff dè Luftschtròm modulyrt wörred, zum nõchfolgendè Inschtrumènt. Diè exakti Größi vom individuèllè Mundschtugg isch abhängig vom vowendetè Blèchblõsinschtrumänt, anatomischè Gegèbèheitè un dè Klangwünsch vom Musiker (im folgendè aagfüürti Maaß sin nu byschpillhaft). Vincent Bach hèt braktisch als einè vo dè èrschtè sistematisch d Zämmèhäng vo dè einzelnè Komponentè vom Mundschtugg erforscht.
Randdurchmessèr
Obwoll è Waldhorn zwei- bis dreimal länger als è Drumbeetè isch, isch dè Innèdurchmesser vom Mundschtugg mit 16 bis 18 mm öppè glych groß, well dè gschpillte Dònberych au öppè glych isch.
Innèform als Kessel odder Drichter
Diè geometrischi Innèform vom Mundschtugg isch grundlegènd klangbeyflussènd. D „U“-Kesselform erzüügt mee Obberdöön un dè Klang wörd „scharf“ un „hell“ wiè bi dè Drumbeetè, è „V“-Drichterform erzüügt wenniger Obberdöön un dè Klang wörd weich un dunkel wiè bi m Flügelhorn, Waldhorn un dè Wagnertuba.
Seelè un Rüggboorig
D Rüggboorig isch dè Aafang vom konischè Roor vom Inschtrumönt, iri konkreti Mensur isch modellspezifisch durch Experimentyrè feschtglait un wörd im allgemeinè byschpillswys bi Drumbeetè in 5 unterschydlichè Kategoriè ydeilt: Èng, halbèng, mittel, halbwit un wit. I dè Regèl wörred Standard-Drumbeetè-Mundschtüggle als "halbèng" gliferèt (byschpillswys Bach „7C“). D Rüggboorig entschtòt durch Uusdrüllè vom Innèkonus mit èm Drèèmeiße odder durch Bearbeitig mit èm entschprèchend gformtè Rybaalè. Dè geometrische Querschnitt cha vo konkav übber linear konisch (Kegèlschtumpf) bis konvex gformt sy.
Mundschtugg für è eifachs Roorblatt
Zu dè Befeschtigung vom Blättle uff dè Baan vom Mundschtugg wörd entwedder è Schnürle meefach um s Blättle un s Mundschtugg gwicklèt un voknotet odder s Blättle unter rè Metall- odder Plaschtikklèmmè vo Hand mit ein odder zwei Klèmmschruubè feschtklèmmt. Selli Schruubè chönned je nõch guschto vom Spiller uff dè Obber- odder Untersitè aagordnèt wörrè.
Francesco Antonio Soddu
sii Laawa
Àm 27 Septamber 2022 hàt dr Bischoof Soddu àn dr Iiwäijung vun’ra Fräimüürerlooscha vum Grande Oriente d’Italia z’ Terni mìtgmàcht. Dàs hàt a Polemik üssgleest.
Deutsche Sprache
Dialäkt
S Luxemburgisch zeld zem Moselfränkisch.
Deklination
Plural
Genera verbi
S Passiv wird aus am Hilfsverb werden un am Partizip Perfekt gmacht un dreht d' Perschpektiv vom Aktivsatz om. S 'Opfer', dr 'Betroffene' wird zom Ausgangspunkt, dr 'Täter' hat koi Subjektroll mehr un isch manchmal net benutzt. "Paula schlägt Egon - Egon wird (von Paula) geschlagen"
Cudrefin
Cudrefin (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Guderfi ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Bürchau
Geographischi Lag
Dr staatlich anerchannt Erholigsort Bürchau lit in 600 bis 1000 Meter Höchi im Naturpark Südschwarzwald im Dal vu dr Chleine Wiise.
Nochbergmarkige
Dr Bann grenzt an Bölle, Fröhnd, Elbeschwand, Raich un Neuewäg.
Béiwen-Atert
Verwaltig
Béiwen-Atert ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Béiwen-Atert isch dr Anny Quintus-Thillen. Scheffe sin dr Paul Mangen un dr Nico Bruck. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Industriekultur am Aabach
Induschtrykultur am Aabach – so heisst dr Wääg em Aabach im Kanton Aargau noo, wo a vilne Plätz alti Sache vo dr Technik und dr Induschtry z gseh sind. E schöne Deil drvo het drmit z tue, ass me d Wasserchraft vom Bach vom Hallwylersee bis abe zu dr Aare sid Jaarhunderte pruucht het.
Veräin
Dr Aabach verlüürt uf dr Wäägstrecki, wo öppe 19 Kilometer läng isch, hundert Meter Hööchi. So sind vo obenabe i de Dörfer und z Länzbrg vil Wasserwärch bout worde. D Fabrigge, wo do drfür d Energy glieferet händ, sind zum gröschte Deil zueggange oder aproche worde, aber es baar Aalage sind no hütt als Chlychraftwärch in Betriib. Zu allne dene Undernääme het dr Verein Sachen ufgschribe.
Täuffelen
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2437 Ywohner 91,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,3 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Scherragau
Tuurismus
Näbät de Natur lockt au s Klóóschdr Beirä vil Bsuachr a. Di kurvigä Stróóßä zwischet Beirä ond Balingä ibern Lochäpass isch bei Motorradfahrer beliäbt. Turichdä kummät iberwigend im Summer.
Weitnau
Gmoindsglidrung
Zua Witne gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Hellengerst, Kleinweiler, Rechtis, Sibratshofen und Wengen, d Derfer Eisenbolz, Engelwarz, Ettensberg, Hofen, Nellenberg, Ritzensonnenhalb, Seltmans und Waltrams und d Wiiler Büchelesmühle, Bühl, Engelhirsch, Gerholz, Glashütte, Haslach, Klausenmühle, Letz, Leutfritz, Moos, Nellenbruck, Osterhofen, Ritzenschattenhalb, Schmiedberg, Steinebach, Untereinöden, Weilerle und Widmannsried.
Religion
83,7 % vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,2 % evangelisch.
Johann Jodok Singisen
1602 isch dr Apt Singisen drby gsi, wo d Benediktinerchlööschter im ganze Land zäme die Schwiizerischi Benediktinerkongregazioon bildet händ.
Renate Künast
D Renate Elly Künast (* 15. Dezämber 1955 z Recklinghausen) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Si isch vu 2001 bis 2005 Bundesminischteri fir Verbruucherschutz, Ernehrig un Landwirtschaft un vu 2005 bis 2013 Vorsitzeri vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene gsii.
Mitglid vum Berliner Abgordnetehuus
Noch em Wahlsiig vu Rot-Grien bi dr Bundesdagswahl 1998 het d Künast as rächtsbolitischi Sprächeri vu ireh Bartei au die Koalitionsverhandlige mitbregt un isch zytwys as Kandidati fir s Juschtizressort ghandlet wore. Anne 1999 isch si as megligi EU-Kommissari im Gspräch gsii.
Waltenhausen
Gschicht
Waldahausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1120.
Dialekt
Dr Dialekt vo Waldahausa ghert zom Schwäbisch.
Georgien
Verkehrswääg
Im Grooße Kaukasus findet me au no ganz entlägeni Regionè, wo bis vor wenige Joor no kei richtige Strooßeverbindig gha händ. Do händ eigeni Dialäggt und eigeni Brüüch guèt überläbt. Dr Ort Shatili in dr historische Region Khevsureti isch als Wehrdorf bekannt und liggt guèt gschützt vo Agriff uff emè Felse. Au dr Ort Omalo in dr historische Region Tusheti isch erscht in de letschtè Joor vo Touriste entdeggt wordè.
Gschicht vom Land bis zur Sowjetrepublik Georgiè
Georgiè isch noch em erschte Wältchrièg im Mai 1918 e unabhängigi, vom Völkerbund anerkannti demokratischi Republik worde, mit activèm und passivèm Wahlrecht für Frauè. Dr Unabhängigkeitstag (26. Mai) isch no hüt en arbetsfreie Nationalfiirtig. Scho drey Joor spöter isch aber Georgiè und dr ganzi Südkaukasus us Russland vo dr Rote Armee überfalle worde und zur Sowjetunion cho. Dr dütsch Politiker und Philosoph Karl Kautsky het Georgiè 1921 e sozialdemokratischi Buurerepublik bezeichnet. Bis 1936 isch Georgiè, zämme mit Aserbaidschan und Armeniè e Teil vo dr transkaukasischè sozialistischè föderative Sowjetrepubligg (SFSR) worde. Im Joor 1936 het dr Stalin diè SFSR uffglöst und drey neui sowjetischi Republigge drus gmacht: Georgiè, Armeniè und Aserbaidschan. Aber au anderi Teil vom Südkaukasus händ vom Stalin e gwüssi Autonomie in däne Gebiet bekoo: Abchasiè, Bärgkarabach, Südossetiè, Adjariè. Das isch immer wider und bis hüt dr Grund für Separatismus und Bürgerchrièg im Südkaukasus.
Projekt Gutenberg-DE
Urhebärrechts Fragä
Trotzdem dass d' Urhebärrechtsaspröch uf denä Wärch scho beräits nöm göltig esch, begröndät d' Firma, dass si än urhebärrechtlichä Asproch för diä Inhalt uf dä Projektsiitä händ, well si diä arbät för Ufberäitig, Verlinkig, met dä Zämmestellig ond dä för d' Firma gschriebnä Zuesätz, wie Erlüüterigä gha händ.
Cugy VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Ostheim (Oberelsass)
Verwàltung
vun Ooschte ìsch. Ooschte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ooschte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Isérables
Isérables (fp. [a izɛˈraːblɔ, iʒɛˈraːblɔ, ˈdʒɥi]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Isérables lit üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 22,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 50,4 % Wald, 2,7 % Sidligsflechi und 24,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Isérables ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1227 als Aserablos (1324 Yserablo).
Joan Sutherland
Läbe
1961 isch d Joan Sutherland Commander of the British Empire worde, 1978 Dame Commander und 1991 het si d Königin Elizabeth II. persönlig mit em Order of Merit uszeichnet.
Le Landeron
Bevölkerig
Altersstruktur d Prozäntzahle sind grundet und drumm i de Summe nöd immer gnau 100 %
Spraach und Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 häi vo de 4227 Iiwohner 78,6 Prozänt Franzäsisch als Hauptsproch aagää, 5,6  Prozänt Dütsch, 4,3  Prozänt Italienisch und 11,5  Prozänt anderi Spraache.
Siegelsbach
Verwaltong
Dr Schuldes vo Siegelbach ischt dr Uli Kremsler.
Albstadt
Geografischi Lag
Wel dr Winter friej chunnt un lang goht un wel die Jurabede uf dr Alb stark wasserdurlässig un ender uufruchtbar sin, isch Albstadt fir d Landwirtschaft mittlerwyyli ender uuinträssant. Wäge däm bietet d Landschaft hite fir Wanderer un im Winter fir Wintersportler vili Meglikeite. 81 % vu dr Stadtflechi vu Albstadt sin Natur- bzw. Landschaftsschutzgebiet. D Stadt isch dr drittgrescht kommunal Waldeigetimer z Bade-Wirttebärg.
Ruumblanig
Albstadt bildet a Mittelzäntrum in dr Region Neckar-Alb, wu näbe Albstadt no d Gmeine Bitz, Messschdetta, Nuschblenga, Oberna, Schtroßbärg un Wãẽderlenga im Zollernalbchreis un Nuifra im Landchreis Semmerenge zum Mittelberaich dervu ghere.
Emil Kauffmann
Dr Karl Emil Kauffmann, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot (* 23. November 1836 z Ludwigsburg, † 18. Juni 1909 en Diibenga), ischt a deitscher Musikpädagog, Kombonischt, Hochschuellehrer, Geiger ond Universideetsmusikdirektr gwäa.
Kippel
Geografi
Chiipl lit im obru Leetschutal. Vannr Ggmeindsflechi sint 27,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 30,3 % Wald, 1,4 % Sidligsflechi und 41,2 % süschtigi Flechi.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 368 Iwonru 99,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää und 0,8 % Franzeesisch.
Feldberg (Schwarzwald)
Feldberg-Ort
Die erst urchundlich Erwähnig vum Feldberg isch vu anno 983 bekannt, d'Gmei under em gliiche Namme isch aber erst 1939 enstande, dur d'Vereinigig vu dr vereinzelte Weidegebiit mit dr Gmei Bäredal.
Landtag für Württemberg-Hohenzollern
Dr Landdag fir Wirttebärg-Hauezollre isch s erscht frei gwehlt Barlemänt vum Land Wirttebärg-Hauezollre, wu noch em Zweete Wältchrieg in dr franzesische Bsatzigszone entstanden isch. Dr Landdag isch dr Noofolger vu dr Berotende Landesversammlig fir Wirttebärg-Hauezollre gsii, wu dur kommunali Delegierti gwehlt woren isch. D Wahl zum Landdag isch am 18. Mai 1947 zytglych mit dr Abstimmig iber d Landesverfassig gsii, wu vu dr Berotende Landesversammlig uusgschafft woren isch.
Alpensteinbock
Merkmol
E Alpesteibock het im Durschnitt e Chopfrumpflengi vu 150 cm un e Schulterhechi vu 90 cm. Wyybli sin eppe 40 kg schwär, Beck dergege chenne iber 100 kg wige. Dr Bock het e yydrickli, boge Ghern (bis zue 1 m Lengi), derwylscht d Geiß nume churzi, chuum bogeni Herner het. Beidi Gschlächter hän e Geißebart. Beck hän im Summer e dunkelbruun Fäll; s Fäll vu dr Wyybli isch meh rotlächt oder goldbruun. Im Winter wird s Fäll vu beide Gschlächter graulächt.
Talheim (Landkreis Heilbronn)
Verwaltong
Daale hot sich mit Flein zom a Gmoeverwaltongsverband zammagschlossa.
Friedenweiler
Gschichte
Fridewiler isch erstmols 1123 als Fridenwilare urchundlich gnennt. Im 14. Johrhundert sich im Ort e Bendeiktinerinnechloster gründet worre, wo no d'Herrschaft iber dr Ort usgüebt het. Dur Vertrag vum 16. November 1802 isch dr chlösterlich Besitz an dr Fürst zue Fürsteberg ibertrait worre. Die weltlich Macht isch infolge vum Riichdeputationshauptschluss uf s'Grossherzogtum Bade ibergange.
Wuppenau
Religion
32,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 58,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 3,1 %, CVP 21,2 %, FDP 5,2 %, GLP 5,9 %, GP 4 %, SP 5,9 %, SVP 49,2 %, Sustigi 5,5 %.
Tataren
D Bevölkerig
In Russland häi noch dr Volkszellig vo 1989 5,552 Millione Tatare gläbt und in dr domoolige Sowjetunion im Ganze 6,6487 Millione. Zwar het s mee Tatare gee as z. B. Balte und si si vo Aafang aa au im Staatswabbe vo dr Sowjetunion as säggstwichdigsti Nazion vorchoo, aber Tatarstan het nie dr gliich Rang wie äini vo de Unionsrepublike (SSR) überchoo – im Geegesatz zu Gebiet wie Estland, Lettland, Litaue oder Armenie, wo weniger Iiwooner ghaa häi.
Buerschent
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Buerschent ghert zum Moselfränkisch.
Tavannes
Sprach u Dialäkt
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Tavannes isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Hubert von Goisern
Neuschtart (1999–2006)
Ab èm Johr 1999 hèt dè Hubert vo Goisern widder an èm Album mit eignè Kompositionè gschafft. Mit èrè neuè Band (Bernd Bechtloff, Burkhard Frauèlob, Arnulf Lindner un èm Helmut Punzèbärger, wôrend dè Tournee vostärkt um d Giigeri Agnes Grasbärger; spôter deils vom Wolfgang Blümel, Antonio Porto un Burgi Höller abglöst) sin im Summer 2000 d Lièder für Fön uffgnõ worrè. Am 6. Novembèr 2000 isch dòmit nõch sechs Johr widder è Hubert vo Goisern-Album i dè Handel chò. Im Früèling 2001 hèt d Fön-Tour mit èm Konzèrt am 3. März z Linz un èm Erschiinè vom Album Trad aagfangè, enèrè Sammlung vo öschterrychischè Volgslièder.
Im Januar 2005 isch dè Hubert vo Goisern un sini Band bim Festival au Desert un mit èm Balafon-Virtuosè Kele Tigi im Akwaba-Club z Bamako in Mali uffdrèttè. Widder isch d Reis filmisch dokumentyrt un als Warten auf Timbuktu zeigt worrè.
Auguste Rodin
Dr François-Auguste-René Rodin [] (* 12. Novämber 1840 z Bariis; † 17. Novämber 1917 z Meudon) isch e franzöösische Bildhauer und Zäichner gsi. Mit iim het s Zitalter vo dr modärne Blastik und Skulptur aagfange.
Daillens
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 598 Yywohner 95 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,7 % Dytsch, 0,8 % Italienisch un 1,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Fremersdorf (Lothringen)
Verwàltung
vun Fremeschtroff ìsch. Fremeschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Pierre Imhasly
Dr Pierre Imhasly (* 14. Novämber 1939 z Vischp; † 17. Juni 2017 ebe dert) isch e Schwyzer Schriftsteller gsii.
Franz Joseph Stalder
de Stalder as Pfarer und as Pèdagoog
Wie anderi katolischi Gäischtlichi us dère Zyt – öppe de Jost Bernhard Häfliger und de Josef Felix Ineichen – isch de Stalder im 18. Jarhundert uufklèèrerisch und rewoluzioonsfrüntli gsinet gsy, spööter dän aber konserwatyv woorde. De liberaal Theoloog und Rägischburger Bischof Johann Michael Sailer und de Filosoof Immanuel Kant händ starch uf en ygwürkt ghaa. I de chriegerische Franzoosezyt hät er si starch für di Aarmen ygsetzt und hät vo de Luzèèrner Regierig verlangt, si sel d Ablöösig vo de Zäändpflicht de Puure müglichscht äifach mache. 1806 isch er dän aber gäge d Reforme vom Choschtezer Gäneraalvikaar Ignaz Heinrich von Wessenberg yträtte und er hät gforderet, s schwyzerisch Gibiet sell si vom Bischtum Choschtez looslööse. Und i de früene Reschtaurazioonszyt hät er d Rächt vo de Chile und de Pfärer gägenüber em Staat vertäidiget.
Untereisesheim
Untereise (amtlich Untereisesheim) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Rorschweier
Verwàltung
vun Rorschwihr ìsch. Rorschwihr ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rorschwihr ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Watt
En physikalischi, nach em James Watt benannti, Einheit für die elektrischi Leischtig, wo sich ergibt uus em Multiplikations-Produkt uus elektrischer Schpannig und Schtromschtärki ama ohmscha Widerstand.
Glottertal
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Räbabau
Sit em 15. Johrhundert werre im Glodderdal Räbe apflanzt un Wi produziert. D'Gloddterdäler Räbberg gelde als die schteilschde un höchst glägene vu Dytschland, si lige bis 500 Meter iber em Meeresspiegel. D'Hangneigig vu bis zue 70° ermöglicht zwar e optimali Sunneistrahlig, erlaubt uf de andere Site aber chum e maschinelle Isatz bi dr Arbit. So müen 90 % vu dr Arbete in dr 58 ha grosse Abauflächi vu Hand gmacht werre. Dr sognennt „Rote Bur“ wird bundeswit an Endverbrucher, d'Gastronomi, dr Fach- un Einzelhandel versendet.
Freienstein-Teufen
Freyeschtäi-Tüüffe (amtlich Freienstein-Teufen, bis 1958 Freienstein) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Allgemains
Freyeschtäi-Tüüffe liit im Züri Underland a de Tööss zwüschet Büüli und Winterthur. Nördlich isch de Irchel, und süüdlich (Richtig Büüli) de Petersbode. Freyeschtäi isch mittlerwile mit Roorbis zämegwachse isch. Trotzdem bilded die zwei zäme nöd ei politischi Gmaind. Rorbas isch seperat, und Freyestai bildet mit Tüüfe (wo chli wiiter wäg isch) d Gmeind Freyestai-Tüüfe.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Freyeschtäi-Tüüffe ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Winterbach (Schwaben)
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Winterbach ischt dr Karl Oberschmid.
Sissach-Gelterkinden-Bahn
D Uusfüerig
1890 het sich s Gälterchinder Komitee mit der Bärner Boufirma Pümpin & Herzog, Gesellschaft für Specialbahnen in Verbindig gsetzt. Die het grad ebe d Birsigtalbaan vo Basel nach Flüe fertig boue gha. Es isch e schmalschpurigi, elektrisch betrybeni Baan plant gsi, wo s Trassee, us Choschtegründ, zum gröschte Teil uf dr Kantonsschtross z ligge cho müessti. Nach dr Erteilig vo dr Konzession für die meterschpurigi Trambaanlinie hei si chönne mit Boue aafoo und d Schtrecki isch am 16. Mai 1891 eröffnet worde. D Sissech-Gälterchinde-Baan isch nach dr Schtrossebaan, wo si 1888 z Vevey eröffnet hei, die zwöiti elektrischi Baan vo dr Schwyz gsi.
Fresnes-en-Saulnois
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Flugkatastrophe von Überlingen
Der Unfall
23:35:10: Ds TCAS git der DHL Maschine d Awysig schnäller z sinke.
Clara Grosch
D Clara Marianne Sophie Leopoldine Dora Grosch (* 30. Mai 1863 z Karlsrue; † 9. Augschte 1932 z Locarno) isch e dütsch-schwyzerischi Porträtistin gsi.
Kannenfeldpark
Der Kannefäldpark isch mit 8,5 ha die grössti Parkaalag in dr Schwiizer Stadt Basel; er befindet sich im Santihans-Quardier. D Parkaalag isch 1951 errichtet worde. Dr ehemoolig Friidhoof zellt zu de Kulturgüeter vom Kanton Baasel-Stadt.
Straßenbahn Le Mans
Strèggi Saint Martin – Antarès
D Strèggi volauft vo Saint Martin us Richtung Südè bis zum Kulturzèntrum Antarès am Rand vo dè Stadt, wo sich näbbè dè bekanntè Motorschport-Rennschtrèggi Circuit des 24 Heures au s 2011 eröffnete Fuèßballschtadion MMArena lyt.
Cancún
Cancún isch e Stadt an dr Küste vu dr Halbinsel Yucatán im Bundesstaat Quintana Roo im östlichste Deil vu Mexiko gläge. Si het circa e halbi Million Iwohner (478.400 per 1. Jänner 2004) un isch bsunders als Touristezil weltbekannt.
Kleinasien
Isezitt
I de früene Isezitt hend im südwestliche Chliiasie und z Syrie hethitischi Könige gherrscht. Z Karkamis am Euphrat hett offesichtli e Sittezwiig vo de Königsfamili us de Bronzezitt chöne d Macht längeri Zitt erhalte. D Hethiter, wo im Alte Testament gnennt wered, bizüchet sich uf die syrische neohethitische Staate, wo bis geg 600 v. Chr. existert hend. Di offiziell Sprooch i dene Länder isch aber s Hieroglypheluwische gsii, wo i de luwische Hieroglypheschrift gschribe woren isch.
D Bevölkerig hüte
Hüt lääbe z Anatolie 55 bis 58 Millioone Lüt, die mäiste von ene Türke, Kurde und Aaghöörigi vo andere türkische Stämm. Es git Minderhäite wie d Zaza, Albaner, Araber, Armenier, Aramäer, Bosniake, Bulgare, Pomake, Georgier, Lase, Grieche, Tscherkesse, Juude und Perser.
Eurométropole de Strasbourg
D Eurométropole de Strasbourg ìsch a Métropole ìm Unterelsass (Frànkrìch). Sa ìsch 1966 grìnda worra àls Communauté urbaine de Strasbourg (CUS). Sit em 1. Januar 2015 ìsch dr Kommünàlverbànd a Métropole. Zum Kommünàlverbànd gheera 28 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Strossburi, Präsidant ìsch dr Robert Herrmann. Zum 1. Janner 2017 isch sa mìt dr Communauté de communes les Châteaux füsioniert wora.
Leytron
Politik
Dr Ggmeindspresident va Leytron ischt dr Patrice Martinet (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Leytron gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Martha Ringier
D Martha Ringier (* 22. Juni 1874 z Länzbrg, † 21. Jänner 1967 z Basel) isch en Aargauer Dichterin und Mundartschriftstellerin gsi.
Si isch d Dochter vom Rudolf Ringier und vo dr Wilhelmine Ringier-Bregenzer gsi.
Anna Hofheinz-Gysin
D Anna Hofheinz-Gysin (* 18. Merz 1881 z Hornbärg as Anna Gysin; † 14. Novämber 1928 im Prächt) isch e dytschi Haimetdichteri gsii.
Lääbe
Noch em frieje Dod vu syre Frau het dr Rudolf Hofheinz in zwooter Eh d Margarete Ehlert (1896–1974) ghyrote.
Wäärch
Gedicht: ''Marketendersepple, Prolog z. e. Kriegerfest, D'Heimet, Lob des Schwarzwaldes. Ein Kinderlied, D'r Hederle-Franz''
Relativitätsprinzip
S Relatiwidäätsbrinzip säit us, ass d Naturgsetz für alli Beobachter die gliichi Form häi. Wäge däm isch s nid mööglig, ass es für irgend ä Beobachter oder Objekt e Beweegigszuestand git, wo bevorzugt oder absolut weer. Das häisst, mä cha nume feststelle, wie sich e Körper relativ zu andere bewegt, aber nid relativ zum ene bevorzugte Bezuugssüsteem.
Wenkerbogen von Nollingen
Dr Wenkerboge vo Nollige isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Dütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht.
Wenkerbogen von Gambsheim
Dr Gàmbsemer Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Sankt Pilt
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàmpìlt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Eschlikon (Begriffsklärung)
Eschlikon isch de Name vo folgende Ort:
Untergruppenbach
Geografi
Ondergruppebach leit rond sechs Kilometer sideschtlich vo Haalbrunn em Dal vom Gruppebach, am Fuaß vo dr Leeschtaaner Bärg. D Nochbergmoede vo Ondergruppebach send Heilbronn, Lehrensteinsfeld, Löwenstein, Lauffen am Neckar, Beilstein, Abstatt, Ilsfeld, Talheim ond Flein.
Rose Woldstedt-Lauth
Üwer schriftlichs Elsässerditsch: Vorwort zu D’ Schöenmattmüehl
M’r kann joo’s Elsässisch doch nit genau eso schriewe, wie m’r redt, des isch e Ding d’r Unmöejlichkeit. Des were‑n‑’r selwer zügenn. Un owedring möcht’s noo doch e jeder andersch han, wiel e jeder widder e‑n‑andere Dialekt redt. —
Humlikon
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Huemlike ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Freibuss
Geogràfi
Frejbuse lijt zwelf Kilometer sìdlich vun Saint-Avold und rund 20 Kilometer ewaj vun dr Granz zem Sààrlànd. Nordweschtlich vum Ort lijt d 2.500 m làng Stàrt- und Làndebahn vun dr Base aérienne Grostenquin, re ehmolige Luftwàffebàsis vun dr Royal Canadian Air Force (1952 bìs 1964).
Franz Hohler
Läbe
Dr Hohler isch z Olte uffgwaggse und hett d Kanti z Aarau bis zur Matur 1963 bsuecht. Druffabe hett er an dr Uni Zyri Germanischtik und Romanischtik agfange studiere. No woner am Studiere gsi isch, hett er 1965 sis erschte Soloprogramm pizzicato uffgfiehrt. Dr gross Erfolg hett ihn drzue brocht, sis Studium abzbräche und sich ganz de Künscht zwidme. Sis villsytige Wärk umfasst Gabaree, Theaterstygg, Film- und Färnsee-Produgzione, Kurzgschichte, Romän und Biecher fyr Binggis.
Biermösl Blosn
Rezeption
2003 hèt d Warschteiner Brauerei znägscht humorlos uff è ironischs Gschtanzl vo dè Biermösl Blòsn übber dènnè yr Byr reagyrt. Am Ènd von èrè öffentlich vordraitè Korreschpondenz mit ebbèfalls satirischè Tegschtalternativè hèt d Brauerei mit Sitz z Nordrhy-Weschtfalè mit èrè Yladung a d Kabarèttgruppè yglenkt, um sich bi inè vo dè Qualidät vo irèm Byr z übberzüügè.
Phönizier
D Schrift
Di phönizischi Schrift ghört zo de ältischte Buechstabeschrifte. Es bistoot us 22 Konsonante und, wie in andere semitische Schrifte au, het s käini Buechstaabe für Vokaal ghaa. Us em fönizische Alfabet häi sich die öiropäische und anderi Alfabet entwicklet.
Gottenheim
Wirtschaft un Infrastruktur
D Lag vu Goddene an dr Häng vum Tuniberg im wärmschte Biet vu Ditschland macht dr Ort fier dr Wibau ideal. Scho d Römer hän do Obscht un Wi abaut un in dr erschte urkundliche Erwähnung vu Goddene isch es um d Räbberg gange. Bis hit spilt dr Wibau e wichtigi Rolle in dr Wirtschaft vu dr Gmei. Vu dr Gmarkungsflächi vu 873 ha sin 110 ha Räbflächi.
Verchehr
Goddene wird dur d Kaiserstuehlbahn uf (Alt-)Brisach un Friburg ans iberregional Schinenetz abunde un isch e Systemknote vu dr Linie uf Ändinge, Brisach un Friburg.
Aluegenswürdigkeite
Die kath. Kilche isch des witthi sichtbar Wohrzeiche vu Goddene. Dodrin isch u. a. e berüehmts Bildnis vum Goddenemer Sidealtar vu anno 1892 wo vum Johannes Cahn gschaffe worre isch. Es zeigt wie dr heilig Gallus am Bodesee s Wort Gottes predigt.