cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Säkularisation
Etümologii
Dr Begriff läitet sich vo lat. saeculum „Joorhundert“, „Zitalter“ und em Adjektiv saecularis „säkular“, „weltlich“, wo drzue ghöört, ab und bezäichnet allgemäin e Wäggsel aane zum „Zitlige“ und Wältlige. As Begriff für d Entäignig vo Chilleguet het scho dr franzöösisch Gesandti Henri II. d’Orléans-Longueville am 8. Mai 1646 bi de Verhandlige zum Westfäälische Friide in Münster s Wärb séculariser brucht. Er het drmit dr Übergang vo katholische Güetern in protestantische Bsitz gmäint.
Säkularisazioone
Dr Heinrich VIII., Köönig vo Ängland, het im Zuug vom köönigliche Supremaatakt vo 1535 vom Joor 1538 aa die änglische Chlööster lo uflööse und iire Bsitz lo konfisziere.
Morrens
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Morrens isch dr Jean-Daniel Chamot (Stand Merz 2014).
Erich Hermann
Aus seim Leaba
Em Altr vo 19 Johr wuud dr Erich Hermann Mitgliad beim Dramadischa Vorei Feierbach. Des ischt a Grubbe vo Laiaschauschbiiler, wo leidaschaftlich gern Theäderle schbiilet. En de 1930er Johr lernt’r dui zwoi Johr jengere Paula Häbich kenna, ond bald stellt sich raus, dass sich dia zwoi ganz arg meeget. 1936 fihrt’r des Mädle vôr da Traualtar. Em Lauf dr Zeit brengt se zwoi Dechterla uf d Welt.
Wia bald druf en Eiropa dr Zwoide Weltkriag Angscht ond Schrecka vorbreidet, sodd eigentlich au dr Erich Hermann bei dr Wehrmacht sein Denscht dua, weil’r abr a-ma Magagschwiir leidet, wuud’r dô drvoo vrschont. En seira Freizeit pfleagt’r ganz feschde seine Steckapferd ond ondrhelt an Haufa Leit mit seine Solovorträg. Dô drmit tritt’r au en de Lazaredd uf, om de vorwondate Soldada wiidr Muat ufs Leaba zo macha.
Bei deam graußa Erfolg vom Erich Hermann ischs koi Wonder, dass sich au a baar Firmâ en seim Erfolg sonna wellet. So kommt’r zo-ma lukradiva Werbevrtrag mit dr Firma Maggi, wo us-em Rundfunk-Fritzle kurzerhand s Maggi-Fritzle macht. Schbätr kommet noh Werbevrträg fir Storck-Schoklaad, Durodont-Zôhpaschda, Faber-Caschdell-Bleistiftla ond Rachagold-Bombola drzua. Ab 1967 hot’r au reglmäßige Uftridd em Fernseha.
Dinsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìnse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Geblingen
Verwàltung
vun Gewlingedal ìsch. Gewlingedal ghert zem Kommünàlverbànd.
Struwwelpeter
As hàndelt sìch um Kìnder wo nìt bràv sìn un wagadam vìel Miseer han. Zehn kleina Gschìchtla, voller Moràl un mankmol grüßig, sotta ìn da Kìnder lehra z'folga.
Erfolg un Ìwersetzunga
Dàs Büech hàt a so vìel Erfolg ghàà àss's ìn mehrera Sprocha ìwersetzt worra ìsch; zum Beispiel uf Anglisch ànna 1848: „Slovenly Peter“, uf Frànzeesch: „Pierre l'ébouriffé“, uf Làtiinisch, Esperànto, Griachisch, Finnisch...) D verschìedena ditscha Dialekta sìn aui derbi; 's gìtt zum Beispiel „De Alemannisch Strubelpeter“ vo de Rosmarie Wieand un em Walter Sauer, „Dr elsassisch Strubelpeter“ ìwersetzt vum Yves Bisch... De Strubelpeter: In Mundart übertragen und mit einem Nachwort von Jürg Schubiger uf Züritüütsch.
S gànz trüriga Gschìchtla vom Maidla mìt da Krìtzerhältzla
Leider pàcka d Flàmma si Rock, un s àrma Maidla stìrbt ìm Brànd.
D Gschìchta vom Gügelphilippe
Dàs Gügla geht a so witt àss dr Büe hìntersi ghèit, noh wìll'r sìch àm Tìschtüech noch hewa, un so risst'r's àwa, mìt àllem wàs uf em Tìsch gsìì ìsch. Àm And sìn Gschìrr un Assa verderbt.
Remseck am Neckar
Geografii
Remseck am Neckar lyt vor dr Dor vu dr Landeshauptstadt Stuegert im Dal vum Necker un an dr Remes, wu do mindet. D Ortschafte links vum Necker zelle zum sognännte Lange Fäld, d Ortschafte rächts vum Nekcer zue dr Bagener Bucht.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Remseck (im Uhrzeigersinn vu Weschte uus): Kornweschte, Ludisburg un Marbach (alli Landchreis Ludisburg), Woeblenge un Fellbach (beidi Rems-Murr-Chreis) un Stuegert.
Liste der Kulturgüter in Basel/Altstadt Grossbasel
In dere Liste vo de Kulturgüeter in dr Groossbaasler Altstadt si alli Objekt im Kwartier Altstadt Grossbasel vo dr Stadt Baasel im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em ''Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt und dr Verornig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt'' under Schutz stöön.
Dante Alighieri
Läbe
Was men über s Läbe vom Dante weiss, stammt s meiste von em sälber. Er isch as Durante 1265 z Floränz uf d Wält cho, si Stärnbild si d Zwilling gsi, aso zwüschen em 21. Mai und em 20. Juni.
D Fründschaft mit em Cavalcanti
Im Dante si Fründschaft mit em Cavalcanti, siim primo amico, wien er em in dr Widmig vo dr Vita nuova gsait het, het agfange, won er em eis vo siine erste Sonett, wo spöter Deil vo dr Vita nuova worden isch, gschiggt het und wo dä positiv druf reagiert het. Es isch under anderem Dangg em Cavalcanti gsi, ass er siis erste Buech uf Italiänisch und nit uf Latiinisch gschriibe het. Er het s Bruuche vo dr Volkssproch spöter in Convivio und au uf Latiinisch in De vulgari eloquentia verdeidigt. Spöter aber, won er e Prior vo Floränz gsi isch, het er zuegstimmt, ass dr Cavalcanti muess ins Exil goh. Dä het denn in dr Verbannig d Malaria übercho und isch im August 1300 gstorbe. Im Inferno het dr Dante siim Fründ e Dänggmol gsetzt, het drüber gschriibe was er em verdanggt und wie gärn er en gha het, aber au wiso er sich von em drennt het.
Martin von Tours
Läbbè
Als dè Martin z Tryr gsi isch, hèn d Gegner vom häretischè Bischof Priscillian vo Ávila desell z Tryr bim Kaiser Magnus Maximus aaklagèt. Uff Betrybè vom Martin hèt dè Maximus dè Brozèss beendet, hèt èn abber nõch dè Abreis vom Martin uss Tryr widder uffgnõ un dè Priscillian 385 zum Tod vourteilt. Als Martin vo dè Hyrichtig erfaarè hèt, hèt er bim Kaiser Maximus ebbèso wiè dè Ambrosius von Mailand un Siricius von Rom scharf gegè sell Vorgòò broteschtyrt.
Voehrig
Im 19. Johrhundert hèt d Martinsvoehrig z Frankrych è neui Blüètè erfaarè, beyflusst vo allem durch antirepublikanischi Strömigè im Katholizismus vo sellèrè Zit. Joseph Hippolyte Guibert, Bischof vo Tours (1857–1871), hèt d Voehrig vom Heiligè gfördert un hèt im Johr 1860, nõchdèmm bim Schaffè am Grabbau dè Heilige widderentdèggt worrè isch, dè Architèkt Victor Laloux mit èm Bau von èrè neuè Basilika a sellèrè Stell beuffdrait.
Alexander Issajewitsch Solschenizyn
Der Alexander Issajewitsch Solschenizyn (* 11. Dezämber 1918 z Kislowodsk; † 3. Augschte 2008 z Moskau) isch an vo de wichtigste russischsprochige Schriftsteller im 20. Joorhundert gsii.
Der Solschenizyn het z Rostow am Don d Schuel bsuecht und dänn dört Mathematik und Füsik studiert. Anne 1940 het er d Natalja Alexejewna Reschetowskaja ghürootet. 1941 isch er in Chriegsdienscht yzoge worde. Noch em Chrieg het er der Orde vom Grosse Vatterländische Chrieg übercho, aber me het en äinewäg vo 1945 bis 1953 im ene Gfangenelager lo sy; und derno het en der Staat aber grad in en chlyne Ort z Kasachstan verbannt. Wo das ume gsi isch, het der Solschenizyn sid 1957 als Lehrer gschaffet.
Lellingen (Lothringen)
Verwàltung
vun Lellingen ìsch. Lellingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Wil SG
Gschicht
Am 3. Juli 2011 händ d Stimmbürger vo Wil und Bronschhofe mit eme Jo-Stimme-Aatail vo 63,2 respektiv 78,3 Prozänt de Fusion zunnere nöie politische Gmeind Wil uf de 1. Januar 2013 zuegstumme. Endi Dezember vor de Fusion hät Bronschhofe 4'675 und Wil 18'206 Iiwohner gha.
Cernay
Cernay ìsch dr Nàmme vun denne frànzesche Ortschàfte:
Dorlisheim
Dorelse (frz. Dorlisheim, dt. Dorlisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Berau (Ühlingen-Birkendorf)
Bèrau isch èn Ortsdeil vo dè baddischè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt.
Albumin
In dr Medizin
Albumin wird in dr Medizin verwändet zum dr Morbus Wilson z behandle. Es wird au as Dräägerstoff iigsetzt bi dr Diagnose vo Chräbs in Tumorgwääb.
Bözberg AG
Geografy
Drduur lauft d Strooss übere Bözbrgpass; bi Altstalde sind no Schpuure vo dr alte Röömerstrooss z gseh. Dr modärni Passübergang isch bi Nöistalde uf 569 Meter über Meer. Chly wyter im Süüde het’s under em Linnerbärg dure vier Dunäll: zwöi vo dr Bözbrg-Ysebaanlinie, wo vo Brugg uf Basel goot, und au zwöi vo dr Autobaan usem Birrfäld uf Rhyfälde. D Dunällportaal sind nid uf em Gmeindpiet vo Bözbrg; die im Oschte sin bi Vilnachere unden a dr Bözenegg und die im Weschte bi Effige im Sissletal.
Gschicht
Dr Ortsname «Bozeberch» chunt s erschte Mol in ere Urkunde vo ane 1189 vor. Sid em Middelalter isch ufem öschtleche Aargauer Jura s Amt Bözbärg gsi, wo sid em 13. Joorhundert de Habsburger ghört het. Ane 1460 isch es e bärnischi Herrschaft worde.
Schweighouse
Lueg au
Muri bei Bern
Geographii
D Flächi vom Gmeindsgebiet betreit 760 Hektare, devoo sind 150 Hektare bewaldet, 190 Hektare Ächer und Wiese und 339 Hektare Land i dr Bauzone. Dr höchschti Punkt befindet sich uf 727 Meter uf em Denteberg, di tüüfschti Schtell liit uf 508 Meter a dr Aare.
Gschicht
Die älteste Fund us Muri stammet us de jüngere Steizyt und de Bronzezyt. E Gräberfeld us de Latènezyt wiist uf e keltisches Dorf hii. I de Römerzyt het z Muri e Villa gstande, vor alem isch de Ort aber denn es wichtigs Heiligum vo de Helvetier vo de regio Arurensis (»Aareregion«) gsii. Me hät Statue vo merere römische und keltische Gottheite gfunde, so vo de Göttin Naria und de Bäregöttin Artio.
Über Jahrhunderti händ d Ywohner vo dr Gmeind in relativ schtabile Verhältnis gläbt, di riesige Veränderige vo dr europäische und schwiizerische Gschicht sind schiinbar schpurlos verbiizoge.
Wirtschaft
Neue Undernehmige stönd Schtandort mit genehmigte Überbauigsordnige zur Verfüegig. Bi de Areale "Bahnhof Gümlige" und "Gümligefeld" handlets sich um kantonali Entwickligsschwerpünkt.
Speicher AR
Im Spiicher (amtlech Speicher) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).
Chemins de fer du Jura
Schmalspur
Für d zahlreiche Kehrichttansportzüg setzt d CJ starch auf ehemaligi Personetribwage, wo genaugnoh wie Gepäcktribwage gnüzt wärde, allerdings ohni Ändric vo der Bauartbezeichnih. Wo der Gepäcktribwage 403 in de Gepäcktribwage 411 umgbaut worde isch, sind 1986 unzähligi ersetzti Bauteili zrug blibe, drunder au Drähgstell und d gsamt Elektrik. Im Wesentliche steit nur der fählend Wagechast ere Witerverwendig im Wäg; di het me in Form de in zwei Exemplar für d Biel-Täuffelen-Ins-Bahn (BTI) baute BDe 4/4 vo 1947 gfunde. D BTI het Tribwage 5 im Jahr 1977 an d Frauenfeld-Wil-Bahn (FW) verchauft, woner als Tribwage 7 (später 207) zum Isatz isch cho. Nachdem d FW au kei Bedarf für ds Fahrzüg meh het gha, holt ne d BTI als Ersatzteilspender zrug, het für de Wagechaste an sich allerdings kei Verwendug und überlaht ne der CJ. Die baut iner eigend Werchstatt us de vorhandene Teili schliesslich 1991 «ihre» Tribwage 621 zemme.
Gallo
Merchmool
D Ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine d'ouest, wo s Gallo dezueghört, sin: Usserdäm:
Mike Müller
Färnseh
Vu 2012 bis 2019 isch dr Müller in dr Krimiserie Der Bestatter mit dr Barbara Terpoorten z sää gsii.
Narr
Hofnarre im Mittelalter und de früehne Nüüzyt
I de früehne Nüüzyt sind s nid sälte durchuus intelligänti und intriganti Strippezieher gsi, wo ire Poste als Hofnarr usgnützt hend, um sich es schöns Läbe bi Hof z mache, zum Byspiil die französischi Närrin Marthurine, wo sich zuesätlichs Gäld demit verdient het, dass sie Hofklatsch het drucke lah und eigehändig uf em Pont Neuf z Paris a s gmeini Volch verchauft het.
Narrefigure in de Kunst
Eine heute noch verbreitete Darstellung des Hofnarren findet sich im Joker aus den Kartenspielen Canasta, Rommé und anderen, mit den typischen Attributen: ein lachender Mann in kunterbunter Kleidung mit schellenbehangener Narrenkappe, oft gedoppelt durch eine Marotte mit seinem Konterfei, gelegentlich auch mit einem Musikinstrument.
Bezirk Signau
Dr Gmein Truebschache het me bis i ds 1832 "Louperschwilviertu" gseit. Die süsch rächt grossi Ortschaft Zoubrügg isch nid uf dr Lischte. Dert geit nämlich Gmeinsgränze vo Louperschwiu u Rüederschwiu grad z mitts düre.
Takt (Musik)
Notation
I dè Notèschrift wörrèd d Tägt durch sènkrächti Tagtschtrich abgränzt. Bis gegè Èndi vum 16. Johrhundert isch d Musig meischtens ooni Tagtschtrich notyrt (luèg au Mensuralnotation).
Hüfig wörrèd d Tägt von èm Musigschtüggle im Notèbild durchnummeryrt, entwedder am Aafang vo jeddem Sischteem, nõch èrè feschtè Aazahl vo Täkt (i dè Reglè all zee odder füüf Tägt) odder am Aafang vo neuè Abschnitt, wo durch èn Doppelschtrich abdrènnt wörrèd.
Bi Tagtwechsèl wörd diè neu Tagtaagaab i s Notèsischteem gschribbè; oft wörd dèvor èn Doppelschtrich gsetzt. Wörrèd voschiddèni Tagtartè i dè alternyrendè odder belièbigè Reièfolg bruucht, asè isch es normal, sèbbi Tagtartè eimòl hinterènand am Aafang vum Notèsischteem z notyrè un d Tagtartwechsèl im Stüggle nit all hegg aazzeigè. Ändert sich d Tagtart zimli hüüfig, cha d Tagtaagaab am Aafang vum Sischteem wägkaiè.
Quadrat (Geometrie)
! align="left" | Umfang ! align="left" | Diagonalälängi ! align="left" | Umkraisradius ! align="left" | Inkraisradius ! align="left" | Siitelängi
Rimadeutsch
Foorschigsgschiichd
Arrimmu isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im April 1952 gmachd woore.
1974 hän dr Piergiuseppe Scardigli un syni Lyt vùm G.R.I.L.A.V.I. (Gruppo di recerca sulle isole linguistiche alemanne del versante italiano) z Floränz nomool Ùfnaame z Arrimu gmachd. As Uskunftsperon hèd si no d Anna Maria Axerio zuer Verfiegig gschdelld, wo scho 1952 fir dr Gysling ùn dr Hotzenköcherle Gwäärsperson gsii ischd.
Adjektiv
Wie in vyyle hooch- ùn hegschdalemanische Dialäkt wääre Adjektiv au prädikativ deklinierd.
Vollverbe
Bildig vùm Partizip Perfekt bi schwache Verbe:
D Ùnderschaidig bi dr Bildig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche (Bildig ooni t-Suffix) ùn schwache Verbe (Bildig mid t-Suffix) isch nimi sicher.
As hebsch g’liadjie van Piaru van d’ Piazzu
Liabs maitjie ondar ds blatun toch ''oh! g’heer mis loschteg g’liad. Glaubmar as escht as liabesproch '' ''ech hondech scho liab, scho liab. Ech wäre g’storba van grossa schmerz '' ''Wann du hatteschmar nid g’schenkt dis herz. ''
Moudon
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 1,7 %, FDP 22,4 %, GLP 2,7 %, GP 11,7 %, SP 24,5 %, SVP 25,2 %, Sunschtigi 3,2 %.
Schriftsteller
Als Bruef isch dr freii Schriftschteller gege Endi vom 18. Jahrhunderts entschtande.
Uusbildig und Training
Es git kei beschtimmti Uusbildig zum Schriftschteller. Viili Autore händ sich s Schriibe ganz eifach selber biibracht. Anderi studiered an Universitäte oder Akademie, bsueched Kürs oder lesed Büecher. A dr Universität Hildesheim und dr Universität Leipzig (Düütsches Literaturinschtitut Leipzig) gits mittlerwiile e schriibhandwerchlichi Uusbildig zum Schriftschteller. Au zahlriichi Schriibwerchstätte und Schriibseminar wie z. B. s Junge Literaturforum Hesse-Thüringe oder d Marburger Summerakademie büüted aagehende Autore interaktivs Training und mängisch Coaching dur etablierti Vertreter vom Bruef aa. Am Düütsche Literaturinschtitut in Leipzig gits sit 1995 en Schtudiegang für Schriftschteller mit Prüefig und Diplom.
Lemberg (Moselle)
Verwàltung
vun Lembärsch ìsch. Lembärsch ghert zem Kommünàlverbànd.
Basileios I.
Dr Ufstiig zur Macht
Mit dr Dünastii, wo dr Basileios gründet het, het au e nöis Zitalter im Byzantinische Riich aagfange. Dr Dünastii säit mä im Allgemäine die Makedonischi Dünastii, au wenn Armenisch-griechischi Dünastii genauer weer. Die Zit isch e Periode gsi, wo s Kaiserriich si Gebiet vergröösseret het und die sterkste Macht in Öiropa gsi isch.
Düttelnheim
Dìttle (frz. Duttlenheim, dt. Düttelnheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Internationales Uhrenmuseum
Vorem Museum stoot im Park äs grosses Lüütwärch, e carillon, wo mit ere Zytschaltig verbunden isch.
Aegerten
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,5 %, CVP 1,4 %, EVP 3,2 %, FDP 7,9 %. GLP 4,0 %, GP 4,8 %, SP 23,9 %, SVP 31,4 %, Suschtigi 4,9 %.
Mutrux
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Der Geistliche Schild
Dàs Biachla ìsch klei: 10 cm hoch un ungfahr 5 cm oder 7 cm breit. So hàt ma's standig un ìweràll mìt känna namma, ohna àss's uffàlt, denn 's ìsch àls a Gheimniss gsìì.
S Büech ìsch zitter'm XVI. Johrhundert bekànnt. As hàt mehrera Uflàga dervu gaa, zum Beispiel eina ànna 1613 wo z'Mainz druckt worra ìsch.
Zwack un Verwandung
Dr Besìtzer vum Biachla sott's schiint's vor äb'r strìbt ìn ebbrem witterschtgaa. As wìrd verzeehlt, wenn'r dàs nìt dat màcha, noh kännt'r sehr làng müeßa wàrta un liida vor äb'r strìbt. Hìttzutàg wìrd mankmol eins vu dana Biachla uf em Ìnternet verkàuift.
Ìnhàlt
Do fìndet ma aui mehrera Gebatt àn verschìedena Heiliga fer ìhra Schìtz z'riafa.
Grosses Spital (Basel)
Gschicht
S Groosse Spiddaal isch zwüschen em Birsig und dr Freje Strooss baut worde, bim Barfüesserkloster, wo öbbe zur gliiche Zit au in säll sumpfigs Gebiet bim Wasserdoor züüglet isch. Dr Iigang vom Spiddaal isch bi de sogenannte Schwelle an dr Freie Strooss gsi.
D Finanzierig und Organisazioon
S Spiddaal isch dur frommi Stifdige finanziert worde, und het au Grundbsitz ghaa wie dr Guetshoof z Spittelschüüre in dr Elisabethe. Es isch vom Spiddaalmäister gläitet worde, wo sich vor eme Pfleegerkollegium, wo us Läie und Gäistlige bestande het, het müesse verantworte.
Geschichte der Juden
Mä cha chronologisch d Gschicht vo de Juude in drei underschiidligi Epoche iidäile. D Zit vo dr staatlige Existänz im Alterdum bis zur Erooberig dur d Römer, d Zit, wo d Juude in dr Diaspora häi müesse lääbe und d Zit sit dr Gründig vom modärne Staat Israel, wo jede Juud zu jedere Zit cha iiwandere.
Zopf
Zubereitig
De Zopf wird us Hefedaig hergschtellt, wo us Zopfmehl, Milch, Butter, Salz, Hefe un mängisch au mit Ei gmacht wird.
Alexander Dubček
Läbe
Er isch 1921 uf d Wält cho und hät mit sinere Eltere i de Sowjetunion gläbt. Döt hät er Russisch glärnt und isch nach em Zweite Wältchrieg zruck id Tschechoslowakei zoge. Döt isch er 1948 Erste Sekretär vo de Slowakische Kommunistische Partei worde und nach ihre Uflösig i de 50er Jahr Mitglied vo de KSČ worde. Er isch 1963 is Tschechoslowakische Parlament gwählt worde und hät sich starch am Sturz vom Präsident Antonín Novotný beteiligt. Er und sini liberali Parteilinie händ 1968 d Füerig vo de Partei übernoh und es Reformprogramm gestartet. Das hät d Pressefreiheit, mehreri Parteie und e Gränzöffnig zum Weste erlaubt. Dennoch isch de Prager Früelig vo de Staate vom Warschauer Pakt nidergschlage worde. No während de Niderschlagig isch de Dubček uf Moskau beordert worde. Döt hät mehr im und em Ludvík Svoboda grossi Vorwürf gmacht. 1969 isch er vo all sine Positione entmachtet worde und no churz Botschafter i de Türkei ksi. Danach hät er sich us de Politik zruggzoge und isch erst mit de Samtige Revolution i d Politik zruggkehrt. Er isch vo 1989 bis 1991 Vorsitzende vom föderale tschechoslowakische Parlament ksi. 1992 isch er bi nem Autounfall ums Läbe cho.
Stein AR
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Religion
29,5 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 59,6 % evangelisch-reformiert.
Hare Krishna-Tempel Zürich
Gschicht
Im Früelig 1980 het d ISKCON a de Bergstroos 54 z Zöri en alti Patriziervilla gchauft, wo under Haimatschutz stoot. Die Villa isch ane 1909 baut wore und den vo de Bänklerfamili Bär biwont gsii. Well d Villa spööter kann Choiffer gfunde het isch si joorelang nöme biwont gsii und di Schwizerischi Krishnagsellschaft het di verlottreti Villa 1980 günstig chöne erwerbe. Wegem Arbetsiisatz vo Krishnaahänger het si zodem günstig chöne renoviert were.
Schluchseewerk
S Schluchseewärch AG isch dè Bedryber vo füüf Bumpspycheraalagè im südlichè Schwarzwald z Baddè-Württèbärg. D Hauptvowaltig isch z Lauffèburg.
St. Blasien
St. Bläsi isch e Stadt im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.
Schluchseewerk
Gschicht
Im Johr 1967 isch s Kavernèchraftwärch z Säckingè, wo durch s Eggbärgbeggi gschpysè wörd, as Netz gangè. Zitglych isch d Inbedrybnaam vo dè Laschtvodeilig/Schaltaalaag Kühmoos übber d Bünni gangè, als Stüèrungszèntralè vo dè Bumpschpycherchraftwärch, wo vo dè Schluchseewärch AG betribbè wörrèd. Im Johr 1976 isch ußerdèm s Kavernèchraftwärch Weer mit èm Weera- un èm Hornbärgbeggi as Netz gangè. Wèg dè Sanyrungsmaßnaamè isch dè Schluchsee 1983 abgsènkt worrè, wa zaalrychi Schauluschtigi aaglockt hèt.
Otto Mueller
Läbe und Schaffe
Siini Zigüüner-Mappe mit nüün farbige Lithographie vo 1927 isch dr Höhepunkt vo siim Schaffe gsi. Er het Spalato und Sarajevo bsuecht, wie siini Schwöster Emmy verzellt, wo Zigüüner ihn ufgnoh hai und är under ihne wie eine vo ihne gläbt het. Au d Bilder, wo im Mueller siine letzte drei Läbensjohr vo 1927 bis 1930 entstande si, züüge vo siner künstlerisch usbrägtiste Phase.
Gressweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Schluchseewerk
Schluchseegruppè
Diè folgendi Tabellè lischtet diè drei Bumpspycherchraftwärch mit irè zuèghörigè Spycherbeggè un einigè technischè Datè uff:
Amtshaus Meienberg
S Amtshuus Meiebärg isch de Verwaltigssitz vom Amt Meiebärg im ehemolige Schtädtli Meiebärg gsi, wo hüt zu de Gmeind Seis ghört. S Huus isch im Johr 1359 bauet worde und stoht hüt unter Denkmalschutz.
Burgenland
Geografii
S Burgeland gränzt im Nordweschta a Nideröschtriich und im Südweschta a d Steiermark. Öschtriichischi Ussegränze häts im Norde mit de Slowakei, im Oschte mit Ungarn und im Süde uf e paar weniga Kilometer mit Slowenie.
Communauté de communes du Sillon mosellan
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Lemud
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Rigi (Begriffsklärung)
De Begriff Rigi hät mehreri Bedütige:
Riggi isch de Familiename vo folgende Persone:
ISKCON Schweiz
1980er Joor
Well de Buurhoof z Didinge z chlii woren isch för d Aasprüch vo de Hare Krishna, isch 1984 de gröösseri Hoof »La Pampa« z Sessa im tessiner Malcantone bizoge wore. Aber au de Buurehoof isch z chlii wore und 1989 isch de Betriib uf Roche d´Or im Jura umzoge.
Schienentraktor
Ä Schinätraggtor isch ä Motorwage wu eleggtrisch oder mit Disel uf Schinä fahrt. Me bruucht diä Fahrzüüg vor allem für Rangschiärmanöver und für ä Streggänunterhalt. Än anderi Bezäichnig isch „Drësinä“. I dr Schwiiz wärdet d Buuräihe vu de Traggtore mit „Te“ oder „Tm“ bezäichnet – das bedüüted „Traggtor eleggtrisch“ oder „Traggtor motorisiert“. Mer cha diä Fahrzüüg nüd gnau iiordnä. Schinätraggtore sind au Rangschiärloggene. Im grosse Ganzä sind di richtigä Schinätraggtore zwäiachsig. Ass so zwäiachsigi Fahrzüüg in Streggädiänscht chänd, gits mängmal bi Schmalspurbahne. Under denä gits zum Bischpiil in Düütschland Fäld- und Waldbahne. Deet fared d Schinätraggtore oft mit Akku oder mit Disel.
Heiligenberg (Unterelsass)
Verwàltung
vun Hellebari ìsch. Hellebari ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hellebari ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Rainer Stadelmann
Dr Rainer Stadelmann (* 24. Oktober 1933 z Eadi; † 14. Jänner 2019 ) isch e dytsche Egyptolog gsii.
Teufen AR
Politik
De Gmäändspresidänt vo Tüüfe isch de Reto Altherr (Stand November 2017).
Marga Höffgen
Lääben un Karriere
Si het Kunzärt in ganz Europa gee un het iri Erfolg vor allem bi dr große internazionale Feschtspiilveraastaltige in eme große Repertoire ghaa. Syter 1960 het si bi dr Bayreuther Feschtspiil (1960–64 un 1967–75) un am Royal Opera House Covent Garden z London gsunge, an dr Wiener Staatsoper un am Teatro Colón z Buenos Aires, un zwar u. a. immer wider gärn d Opere-Roll vu dr Erda in s Richard Wagners Der Ring des Nibelungen. Bi dr Feschtspiil vu Bayreuth het si 1964 un 1967–75 au di 1. Norn in dr »Götterdämmerung« gsunge. Im Lauf vu ire große Karriere het si no unter dr Laitig vum Karl Böhm, Eugen Jochum, Kurt Thomas, Günther Ramin, Karl Münchinger, Karl Richter un Helmuth Rilling un au unter dr Dirgänte, wu unte ufgfiert sin.
Kloster St. Leonhard (Basel)
Noch dr Ufheebig vom Klooster
Wil dr Friidhööf vom Lienert in schlächtem Zuestand gsi si, het mä 1808 ufghöört, dört z begraabe.
Benoît Mandelbrot
Wärk
Er het, wien er sälber gsait het s vorzoge, «e Gebiet z stimuliere mit küehne und verruggte Annahme» anstatt siini Ideä z bewiise, und denn isch er scho mit öbbis anderem beschäfdigt gsi, bevor siini Theorie hai chönne bewiise wärde. Wäge däm het men en in mathematische Kreis mit ere gwüsse Skepsis agluegt.
Nambsheim
Wirtschaft
Nambse isch iber Johrzehnte e bsunders durch die traditionell Rinder- un Säuzucht sowie dr Fruuchtabäu prägti Gmeind gsi. Mittlerwili isch au e bediteds Gwerbegebit entstande. Dert het sich s'renommiert Chemieunternähme Dupont De Nemours mit eme Forschungszentrum angsidelet, wo im Beriich vu dr Produkte fier noochhaltigi Entwicklungshilf tätig isch.
Christkind
S Grischtkind isch e Gstalt, wu dr Kinder (as Stellverträtter vu dr Eltere usw.) am Heilige Obe (24. Dezämber) d Gschänkli bringt. Allerdings siiht mer des Kind meischtens nit - d Gschänkli liige eifach unterem Grischtbaüm, wänn d Kinder in d Stube derfe, s Grischtkindli isch drno scho wider furt. Mer mueß es sich villicht as e Art Engel vorstelle. Do wus doch in Bilder dargstellt oder wus gspiilt wird, ischs am endschte e Maidli in wissem Gwand, mit uffenem Hoor, villicht verschleieret. (Ebis anders isch s Jesuskindli, wu im Grippili lit un wu üs dr grischtlige Wihnächtsgschicht gnumme isch. Zu däm sage d Kinder aü s Grischtkind. Aü s Gschänk ka as Grischtkindli bezeichnet wäre: „Was hesch fir e Grischtkindli bikumme?“) Im Elsass isch s Grischtkindli mänkmol liibhaftig ufdrätte (e wiss gleideti Maidli- oder Fraüegstalt) un vum Hans Trapp begleitet wore – e bese Kaib, wu Angscht macht. Des isch e Rolleverteilung gsii wiä bim Nigelaüs un sinem Begleiter.
Elteri Forme: Neujahrschind un Mutti
I Teile vo dr reformierte Schwyz isch friähjer d Bschärig an Neijohr gsii - wäge däm het zum Byspil im Bärnbiät oder im Züripiet – d Kindergstalt, wu Gschänkli brocht het, viilmol Neujahrschind gheiße. Im Berner Mittelland hets aü e Neujahrmutti gää – dä isch nit eso still un friidlig gsi wiä s Wiehnächtchind. Wu d Schänkerei aber uf Wihnächte verlegt wore isch, hets kenne sii, ass dr Mutti an Wihnächte kumme isch. Üs em Neujahrschind isch sowiso s Wiehnächtchind wore. (Wär do meh driber weißt, ka e eigene Artikel drüs mache.)
Niederhaslach
Gschìcht
Ìngerhosle ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1096 àls Haselana.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
FC Bayern München
1998 bis 2001 Di nationali Dominaz u der Gwinn vo der Champions League 2001
I der Saison 2000/01 isch es am 34. Spiltag (19. Mai 2001) im Spil gäge Hamburger SV, im Fernduell mit em FC Schalke 04 um gwinn vo der dütschi Meischterschaft zum ne Krimi cho. Da der Oliver Kahn immer wider vo de gägnerische Fans mit Banane isch beworfe worde, isch d Parti zwüschem Hamburger SV u em FC Bayern Münche, wäg de Banane wo d Hambuerger Fans uf’s Spilfäld gschosse hei u der dadruus resultierende Ufrumarbeite, verspätet Apfiffe worde. Das het derzue gfüehrt, dass i de andere Stadie d Spil scho sy Abpfiffe gsi, wäret im Volksparkstadion geng no isch gspilt worde. Nachdäm der HSV mit em ne Chopfballträffer mit 1:0 i Füehrig gangen isch, het’s für e Meischterschafts gwinn für d Bayern ganz schlächt usgseh. I der dritte Minute vo der Nachspilzyt het eine vo de HSV Spiler der Ball zum Goali Mathias Schober gspilt. D Hamburger hei der Schober i dere Saison vom FC Schalke 04 usglehnt gha. Da är der Ball i däre Situation i d Hand gno het, het der Schitsrichter Dokter Markus Merk das als verstoss gäge dRückpassregle gwärtet u e indiräckte Freistoss für e FC Bayern gä. Der Patrik Andersson het i der 94. Minute dä Freistoss verwandlet u zum 1:1-Ändstand usgliche. Mit däm Träffer hei sech d Münchner d Meischterschaft gholt u Schalke, wo wäg em verspätete Apfiff u em ne Missverständnis der gwinn vo der Meischterschaft vor em Ändi vom Spil z Hamburg gfyret hei, isch zwoite worde. Nach däm der Merk Abpfiffe het, isch der Oliver Kahn zu der Eggfahne gsecklet, het die us em Bode grisse u mit ere uf em Rügge gjubliet.
Abtsgmünd
Geografi
Vo dr Gmarkong send 37,7 % Landwirtschaftsfleche, 51,7 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtiche Fleche.
Golf von Bengalen
Dr Golf vo Bengale (BNS বঙ্গোপসাগর (baṅgopasāgar); ; ; ; ) isch e nordöstligs Randmeer vom Indische Ozean mit ere Flechi vo öbbe 2'171'000 km². Er isch 2090 km lang und bis zu 1610 km bräit und het grob gsee d Form vom ene Dreiegg. Im Durchschnitt isch dr Golf 2600 Meter dief und maximal 4694 Meter. Er drennt d Landmasse vom indische Subkontinänt vo dr Halbinsle Hinderindie. S Klima isch vom Monsun brägt. Bsundrigs in dr Region si e Räije vo Schlammvulkan und die grösste Mangrovewälder uf dr Wält, wie d Sundarbans.
Zürcher Oberland
S Züri-Oberland isch de südöschtlich Täil vom Kanton Züri und entspricht de Bezirk Uschter, Pfäfike und Hiwyl.
Primitivismus (Kunst)
Primitivismus bezeichnet nit d Kunst vo indigene Völker, die früehneri Stammeskunst. Dr Primitivismus isch e Phenomen vo dr europäische Modärne, e modärne Kunstrichdig, wo sich vo dr Kunst vo de Primitive loot lo aarege.
Orbe
Orbe isch de Familiename vo däne Persone:
Noville VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Noville isch dr Pierre Alain Karlen (Stand Merz 2014).
Ottilie Wildermuth
Aus ihrem Leaba
Em Johr 1847 hot d Ottilie Wildermuth zom erschda Mol oina vo ihre Gschichda an-a Zeidong gschiggt: Genrebilder aus einer kleinen Stadt ans Morgenblatt für gebildete Stände, wo dr berihmde Johann Friedrich Cotta rausgäa hot. D Redaktioo hot des Werk ôôgnomma ond drugga lau. Der Erfolg hot se befliiglt, noh meh Erzehlonga, Novella, Lebensbildr, Familia- ond Jugendgschichda ond idillische Schildronga vom evangelischa schwäbischa Leaba zo schreiba. Da Stoff dô drzua hot se emmr aus ihrem nähera Omfeld ufgleasa ond em dômôliga Publikomsgschmack ôôbasst. So isch se allmählich zo oira vo de bekanndeschde Schriftstellere vo dr sellra Zeit worra.
Joseph Deiss
Bruef und Familie
De Joseph Deiss isch verhüüratet und hät drei Chind. Er lebt in Barberêche, FR.
Politik
Vo 1999–2002 isch er em Eidgenössische Departement für uusswärtigi Aaglegenheite vorgschtande. 2003 hät er is Volkswirtschaftsdepartement gwechslet.
Burkina Faso
Fauna
Di maischte vu dr große Suuger, wu in dr Savanne lääbe, findet mer au z Burkina Faso, dur dr enorm Bevelkerigsdruck aber in ihre Lääbesraim bedroht. E Dail Dierarte, wie zum Byschpel Giraffe un Geparde, git s nimi im Land. In dr Schutzbiet lääbe Flusspferd, Elifante, Antilope, Affe, Gazellen un Leoparde, wu dur Jagd dezimiert wore sin. S git Afrikanischi Buschratten un Schlange. Im Land sin 495 Vogelarte noogwise wore, unter anderem dr Afrikanisch Struss, verschideni Storcharte, rund 50 verschideni Gryfvegel, Nashornvegel, Yysvegel un Binefrässer. In de See un mares lääbe Krokodil, wu vu dr Bevelkerig „hailigi Krokodil“ bsundersch verehrt wäre. Fir bstimmti Dierarte het s Jagdverbot.
Ruine Kirneck
Aalag
Vor em Abbruch soll s no ne Bärgfrid gee haa. Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite no ne Schildmuure un sunschtigi Muurräscht erhalte.
Rittergasse (Basel)
D Gass in dr Nöizit
Dr Baasler Archidekt Samuel Werenfels (1720-1800) het e baar Geböid in dr Altstadt baut, wo zu de wichdigste Baasler Baute im 18. Joorhundert ghööre wie s Wisse und s Blaue Huus oder s Stadthuus und 1760 eben au s Huus Zum Delfin an dr Riddergass. Dr Olsbärger Hoof, wo vo 1581 aa im Gerold Wachter ghöört und „Zum Leopard“ ghäisse het und 1752 vom Bandfabrikant Achilles Weiss-Ochs kauft worden isch, het woorschinlig au dr Werenfels umbaut.
Queen (Band)
Queen si e britischi Rockbänd in de 1970er bis 1990er Joor gsi. Zwei Joorzäänt lang het sich iiri Bsetzig mit em Freddie Mercury, Brian May, Roger Taylor und John Deacon nid veränderet. Si häi mee as 300 Millioone Doondrääger verchauft mit de Label Capitol, Parlophone, EMI, Hollywood, Island und Elektra Records.
Burkina Faso
Bevelkerig
In dr letschte Johr isch d Bevelkerigszahl gumphaft aagstige (pro Johr um 2,4 %). Dur di nider Lääbeserwartig (52 Johr) un dr hoch Geburtenrote isch dr Aadail vu junge Mänsche an dr Gsamtyywohnerzahl relativ hoch.
Abu Nuwas
Dr Abu Nuwas het syy Vater Hani nie chänneglehrt. Dää isch e Araber gsii, syy Mueter isch e Wäberi vu Persie gsii. Z Basra un z Kufa het er bi dr greschte Philologe vu syre Zyt studiert. Go s beduinisch Arabisch lehre, wu zue syre Zyt as bsundersch rain gulte het, soll er au ne Johr in dr Wieschti zuebrocht haa.
Burkina Faso
Religion
Mit Uusnahm unter anderem vu dr Fulbe im Norde sin di ethnische Gruppe religies heterogen. Vor allem d Hauptstadt Ouagadougou isch religies durmischt, derwylscht d Wirtschaftsmetropole Bobo-Dioulasso meehaitli muslimisch isch. Nit nume in dr Theory, au in dr Praxis git s d Freihait vu dr Religionswahl un -uusiebig, un au im alldäglige Zämmelääbe chunnt s nit zue Brobläm. Des wird dr draditionäll hoche religiese Toleranz vu dr Burkiner zuegschribe.
syt 1987
Schwäri Vorwirf, ass s Land bi dr Burgerchrieg Liberia un Sierra Leone mitgmacht het un vum Handel mit Waffen un dr sognännte „Bluetdiamante“ profitiert heb, hän bishär nit chenne bewise wäre. Dr ehmolig liberianische Bresidänt Charles Taylor, wu as Freind vum Compaorés giltet, het sy Aagriff vu Burkina Faso uus organisiert, wun em Asyl gwährt gha het.
Verwaltigsgliderig
Burkina Faso isch in 13 Regione (régions) unterdailt, wu vu Gouverneur verwaltet wäre. Die Regione glidere sich in 45 Provinze (provinces), wu Hochkommissar vorstehn. Dodrunter chemme 350 vu Präfekte verwalteti Departement (départements), wu si decke mit dr im Ramme vu dr Dezentralisierigsmaßnamme gschaffene Gmaine (communes urbaines un communes rurales). No dr Kommunalwahle anne 2006 git s uf em ganze Territorium vum Land jetz basisdemokratisch organisierti Verwaltigsainhaite mit Gmaindsreet un Burgermaischter.
Petrus Hispanus
Dr Code vo de Beweis
D Merknama erfasset d Syllogisma samt am Beweis. Dr Petrus hot drauf gachdet, dass der Code-Konsonant von am Argument bloß dann em Merknama vorkommt, wenn s au azwenda isch; drum hot an vollkommener Syllogismus als Axiom koine andere sodde Konsonanda. Damit d Ibertragong en da Beweis et schwerfällt, send Code-Konsonanda jeweils em Merkname fettdruckt. D Beweis vom Aristoteles ka ma no präzis ond eiwandfrei nochvollziea:
Hochrheinbahn
Hütigè Betriäb
Vom Basagieruffkoa her unterdeilt sich diè Strecki i füüf vonènand unterschydlichi Abschnitt:
Lexikon des Mittelalters
D Originaalusgoob isch vo 1977 aa erschiine. D Bänd 1 (1980) bis 6 (1993) si im Artemis- beziejigswiis im Artemis-&-Winkler-Verlag Münche und Züüri uusecho, d Bänd 7 (1995) bis 9 (1998) im LexMA-Verlag Münche. E Registerband isch 1999 z Lache am Züürisee veröffentligt worde.
Communauté de communes des Trois Frontières (Moselle)
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Peterskirche (Basel)
D Laag
S Gotteshuus lit in ere Ost-West-Richdig uf eme Felse in dr Groossbaasler Altstadt dört, wo d Petersgass und s Källergässli zämmechömme.
In dr Umgääbig
In Kiircheblatz kemme zwäi middelalterligi Stroosse iine, dr Noodlebärg und d Petersgass, won emol die Aadlige und Riiche vo dr Stadt gläbt häi und e baar vo iire Hüüser immer no existiere. Nit wit äwägg am Dootegässli isch s Farmazii-Historische Museum vo der Uniwersidäät.
Bahnhof Seebrugg
Infraschtruktur
Dè Baanhof hèt è Gleis am Huusbaanschteig, wo als Gleis 1 bezeichnèt wörd, bedryblich abber d Nummer 6 hèt. Sèll isch è Bsunderheit vum Funkleitbedryb. Zwüschè Gleis 6 un dè sich aaschlièßendè Gleisaalaagè git s è Gleisschpèrri un è Deckungssignaal. Sèlli Gleisschpèrri hèt è Schlüsselabhängigkeit zum Deckungssignaal un cha zum Rangyrè mit Erlaubnis vum Zugleiter im Wyyre-Baanhof abgnõ wörrè.
Schweizer Erzählnacht
Konzäpt
All Johr am zweete Frytig im Novämber riefe die Organisation zue ere Verzellnacht unter em gmainsame Motto uf, wu vu Schuelklasse, Bibliotheke, Buechhandligen, Kulturinstitutione un Verain frei cha umgsetzt un inszeniert wäre. E Plakat zu Motto wird all Johr gstaltet vun eme Schwyzer Illustrator oder ere Illustratori, anne 2014 isch s Tessiner Illustratori un Videochünschtleri Manuela Bieri gsii.
Klingengraben
Volauf
Öppis spôter passyrt dè Bach dè Ergoltingerhof, vo wo-nèr au Ergoltinger Bach heißè duèt. Denn lauft durch Nüüchilch durrè, vo rächts chunnt nõch èm Städtli dè Sèltèbach dezuè, dè Bach wörd ab dört Sèltèbach benamst. Im Sèltèbach chunnt s Wasser vom Randèmassyv dehèr. Schu uff dè èrschtè Kilometer erreichèd d Bäch diè lycht nõch Weschtè abbèkeiendi Ebèni vum Chläggi. Ab Unterneuhuus drait dè Bach, wo vo Siblingè hèr chunnt, uff ènèrè churzè Streggi dè Nammè Müllibach, ab dè Ymündung vum Halbbach bis zu dè Gränz (ca. Fluss-km 9,1) bi Tradingè dè Nammè Landgrabbè.
Chemie
D Chemii, a eksakte Naturwisseschaft, isch die Lehr vum Ufbou, Verhalte und de Umwandlung vo Materie sowie de drbi geltende Gsetzmäßigkoita.
Gschicht
D Alchemiste häi sich mit dr Vereedlig vo de Metall (Häärstellig vo Gold us andere, uneedle Metall) abgee und au mit dr Suechi noch Arzneimiddel bzw. eme Allhäilmiddel für Chrankhäite. Si häi doodrfür Elixier gsuecht, dr Filosoofe-Stäi (Stäi vo de Wäise), wo die uneedle („chranke“) Metall in eedli („gsundi“) Metall wurd verwandle oder s Lääbenselixier, wo nid nume alli Chrankhäite wurd häile, sondern äim au no wurd unstärblig mache.
D Arbet vom Justus von Liebig drüber wie dr Dünger wirkt, si d Grundlaag für d Agrarchemii und häi wichdigi Erkenntniss über die anorganischi Chemii gliiferet. Wo mä e sünthetische Ersatz für e Farbstoff Indigo zum Färben vo Textilie gsuecht het, si baanbrächendi Entwigglige in dr organische Chemii und dr Farmazii gmacht worde. Uf bäide Gebiet het Dütschland bis zum Aafang vom 20. Joorhundert e Vorrangstellig ghaa. Mit däm Wüssensvorsprung häi die Dütsche zum Bischbil Sprängstoff, wo si im Erste Wältchrieg brucht häi, nüme us importierte Nitrate broduziert, sondern mit Hilf vo dr Katalüüse us em Stickstoff vo dr Luft gwunne.
In dr hütige Zit isch d Chemii e wichdige Däil vo dr Lääbenskultur worde. Wo mä aane luegt, si um is ume chemischi Brodukt, ooni dass mer s merke. Aber Umfäll vo dr chemische Groossindustrii wie zum Bischbil die vo Seveso und Bhopal häi dr Chemii e seer negativs Imidsch verschafft, so dass Slogan wie „Wäg vo dr Chemii!“ seer bopulär häi chönne wärde.
Adelmannsfelden
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Adelmannsfelde ghert zom Schwäbisch.
Communauté de communes du Val de Moselle
D Communauté de communes du Val de Moselle isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu zeh Gmaine im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Burundi
Vorkoloniali Zyt
Im 19. Johrhundert hän si d Yyohner vum Biet massiv mieße wehre gege d Sklavejagde vu dr von arabische Sklavehändler vu dr afrikanische Oschtkischte.
West-Neuguinea
Wescht-Neiginea bstoht us zwoo Provinze: us dr autonome Provinz Provinz Papua, friejer Wescht-Irian (indonesisch Irian Jaya) un dr Provinz Irian Jaya Barat, wu bis anne 2003 Dail vu dr Wescht-Irian gsii isch.
Friezyt
D Insle Neiginea isch vor 60.000 bis 50.000 Johr, wu si zem erschte Mol vu Mänsche bsidlet woren isch, dr nerdli Dail vu Sahul gsi, ere Landmasse, wu au dr gsamt Kontinent Auschtralie umfasst gha het. D Mänsche sin dertemol mit chlaine Boot vu Weschte uus yygwanderet, wel dodmol sin di weschtli vu Neiginea glägene hitige Insle no kai Insle gsi, aber di hecher glägene Dail vu dr Landmasse Sunda, em sidlige Dail vum asiatische Kontinent.
Vor meh wie 2000 Johr hän Mänsche us dr austronesische Sprochfamilie d Kischtebiet vu Neiguinea bsidlet. Die Lyt, wu zue dr Lapita-Kultur ghert hän, sin dertemol scho gueti Seefahrer gsi.
Kolonialzyt bis zum Zweete Wältchrieg
Di erscht europäisch Sidlig Fort Coronation het di änglisch Ostindisch Kompanie anne 1793 an dr Doreibucht (bi dr hitige Stadt Manokwari, Wescht-Papua) errichtet go ne Handelsmonopol z grinde. D Sidlig isch aber bal wider ufgee wore.
syt 1945
Indonesie, wu 1949 uuabhängig woren isch, het dr Weschtdail vu Neiginea fir sich beaasprucht, är isch aber zerscht no niderländisch blibe.
Hohentengen am Hochrhein
Gmeindeglyderig
D Gmeind Hochetenge am Hochrhy bstoht uss de sechs Ortsdeil Bergöschige, Günzge, Herdere, Hochetenge, Lienhem und Stette. Di rümlige Gränze vo de Ortsdeil Bergöschige, Herdere, Hochetenge und Lienhem entspräche sälle vo de friehnere Gmeinde mit em glyche Name; di rümlige Gränze vo de Ortsdeil Günzge und Stette entspräche sälle vo de friehnere Wohnbezirk vo de Gmeind Stette. Di offiziälli Benännig vo de Ortsdeil erfolgt durch de Gmeindename am Afang und de Name vom Ortsdeil; si sin durch e Bindestrich abtrännt.
Gschicht
Durch d Gränzlag zu de Schwiz isch d Gschicht vo Hochetenge und sine Ortsdeil äng mit de Schwiz verbunde. Afang vom 19. Johrhundert hän Hochetengener Bürger sogar Aschlussversüech gmacht, wo aber fehlgschlage sin. Sit 1824 verbindet e Rhybruck Hochetenge fast ununderbroche mit de Gmeind Kaiserstüehl.
Suschtiges
Z Hochetenge gits e regionali Internet-Zytig und die nännt sich „Hierzuland“. Si isch fir d Region Chläggi und de ganz Oste vum Landchreis Waldshuet, also d Gmeinde Lottstette, Dettikofe, Klettgau, Hochetenge und Küssaberg.
Guido Novello da Polenta
Läbe
1322 isch dr Guido zum Afüehrer vo Bologna gwehlt worde. Er het siim Brueder, em Erzbischof Rinaldo d Herrschaft über Ravenna überlo. Dä isch aber churz druf vo sim Cousin, em Ostasio da Polenta, ermordet worde, und dr Ostasio het d Macht übernoh. Mit Hilf vo de Bologneser het dr Guido brobiert, Ravenna zruggzerobere im Johr druf. Er isch aber besiigt worde und 1323 z Bologna im Exil gstorbe.
Mühlbach an der Breusch
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mìhlbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Nyon
Gschicht
Nyon isch vo de Röömer gründet worde. Dr Name vo dr römische Kolony isch zum erschte Mol gnännt wore in ere Inschrift vo anne 367/407 as civitas Equestrium id est Noiodunus. Im Middelalter heisst d Stadt ane 1236 Neveduni und ane 1292 Nyons.
Qin-Dynastie
Gschicht
D Qin-Dünastii het nime e baar Joor existiert, aber die ghööre zu de Abschnitt in dr chinesische Gschicht, wo politisch am kreativste gsi si. D Qin häi uf dr Filosofii vom Legalismus d Grundzüüg vom chinesische Staatswääse ufbaut, wo denn Joorhunderti lang bestande het: die kaiserligi Bürokratii, die süstematischi Erfassig vo dr Bevölkerig und de Ländereie zum sä chönne bestüüre, d Legitimierig vom Kaiserdum, dr Bau von ere Muure zum Schutz gege d Völker vo Innerasie und d Verwändig vo äihäitlige Määss, Schrift und Wäärig im ganze Riich. Nit zletscht chunnt dr Naame China vom Wort Qin.
Historischi Bewärtig
Lang het die chinesischi Gschichtsschriibig d Qin-Dünastii as barbarisch und milidarischdisch verurdäilt. Au under westlige Wüsseschaftler häi d Qin lang as e tüpischs Bischbil für e Totalitarismus gulte. D Analüüse vo archeologische Fund het aber in de letschte Joorzäänt s Bild usgwoogniger gmacht.
Makedonische Dynastie
Dr Stammvater Basileios I. het zun ere armenisch-griechische Familie ghöört, wo sich im byzantinische Thema Makedonie niidergloo het. As Chind het er e Zitlang z Bulgarie gläbt mit sinere Familie, wo sit 813 Gefangeni vom bulgarische Khan Krum gsi si. Dr Basileios het chönne flüchte, isch Stallchnächt bim ene Verwandte vom Bardas, em Unggle vom Kaiser Michael III. worde, und isch denn as Verdraute vom Kaiser zur Macht ufgstiige. 867 het er dr Michael ermordet und isch sälber Kaiser worde.
Jost Winteler
Widerenteckig und Legändebildig
Nach em Zwäite Wältchrieg hät de Jakobson d Yschetzig vom Trubetzkoy naadisnaa uuspoue. So hät er öppe bhauptet, em Winteler syni Aarbet vo 1875 seg de facto scho fonoloogisch im Sinn vo de Praager Schuel vom Strukturalismus – wo aber eerscht in Zwänzgerjaar uufchoo isch –, und er heg i synere Diss d Minimaalpaar-Analysen (aso wie me Foneem usedeschtiliert) erfunde. De Jakobson hät au d Wält drufufeglupft, das si d Wääg vom Winteler und vom Einstein gchrüüzt händ. Ab 1972 hät de Jakobson dän aber au verzelt, de Winteler heg der Einstein zur Wüssenschaft gfüert und en sogaar uf d Relatiwitëëtstheory praacht.
Klarissen
Wo d Clara vo Assisi gstorbe isch, het s scho 111 Damianitinne-Klööster gee: 68 z Italie, 21 z Spanie, 14 z Frankriich und 8 im Häilige Römische Riich. Gege s Ändi vom 14. Joorhundert si s scho mee as vierhundert in ganz Öiropa gsi. Hüte existiere uf dr ganze Wält öbbe 1'000 Clarisseklööster, z Dütschland öbbe zwanzig und in dr Schwiz no zwei.
Monika Schnaitmann
Bolitischi Karriere
Ihri erschte bolitische Schritt het d Schnaitmann bei dr Jungen Union z Albstadt-Ebingen gmacht, si isch vu 1968 bis 1972 Mitglid vu dr Jungen Union gsii. Iber d SPD isch si schließli 1984 zuer dr Griene chuu.
Karl Werner Glättli
Dr Karl Werner Glättli (* 29. April 1906 z Baume; † 26. April 1972) isch e Schwiizer Lehrer und Schriftsteller gsi.
s Läbe
Dr Glättli het als Lehrer z Hiwyl gschaffet. Vo sim Läbe weiss me nid viil. Für d Arbet i dr Schuel und bsunders füre Heimetkundeunderricht het er, so wie’s im Kanton Züri mit de Ortsarchyv und de lokale Gschichtsverein zäntume dr Bruuch gsi isch, alli gryffbaren Underlage über d Dörfer vo dr Umgäbig gsamlet. Sid 1924 het Hinwil en Chronikstube, und au z Bauma isch dozmol es Chronikarchyv gründet worde. So sind vil Kwelle für d Ortsgschicht zämecho, und dr Glättli het über d Gschicht vo dr Region rund um de Bachtel und vom Tösstal gforschet und Büecher useprocht. Bin einere vo sine Schrifte goot’s um d Afäng vo dr Burgruyne Altlandebärg bi Bauma. Näbe de Monografye het me vo iim au chlynere Tegscht, won er us verschidene Aläss gschribe het.
Xenophon
Lääbe
Dr Xenofon isch dr Soon vom Gryllos gsi unbd en Athener us em Demos Erchia. Er isch us ere woolhabende Familie choo, vermuetlig us em „Ridderstand“, wo eender oligarchisch dänggt het. Er isch zwüsche 410 und 401 v. d. Z. en Aahänger vom athenische Filosoof Sokrates worde und het Dialog gschriibe, wo dr Sokrates din as dr Hauptaktöör Gsprööch mit andere füert.
Sackbrüder
D Sackbrüeder ( Fratres saccati; it.: Sacchetti oder „Fratres de Poenitentia Jesu Christi; de.: Buessbrüeder Jesu Christi) si e Bättelorde im 13. Joorhundert gsi. Iire Naame isch vom Stoff choo, wo iiri Chläider drus gmacht gsi si.
Bartholomä
Geografi
Vo dr Gmarkong send 41,3 % Landwirtschaftsfleche, 48,9 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtiche Fleche.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Lessy
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Adolf Ogi
Brueflichi Karriere
Nach siinere obligatorische Schuelziit in dr Primarschuel und Oberschtuefe hät de Adolf Ogi für drei Jahr in La Neuveville d Handelsschuel bsuecht. Denaa isch er uf London und hät deet en sechsmonatige Kurs a dr Swiss Mercantile School bsuecht. In Formby, i dr Nächi vo Liverpool, hät er für es Praktikum i dr Textilfirma vom düütsche Induschtrielle S. Könnemann gschaffet.