cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jennifer Lawrence
Läbe
D Jennifer Lawrence isch mit 14i mit irne Eltere Karen und Gary vo Kentucky uf New York zoge, um Schauspileri z wärde. 2006 het si inere Näberolle im Färnsehdrama Company Town debütiert. De Durchbruch het si 2010 mit de Hauptrolle im Independent-Film Winter's Bone, ere Literaturverfilmig, gschafft. Für d Rolle als muetigs Meitli het d Jennifer Lawrence zahlrychi Filmpriis gwunne und het en Oscar-Nominierig für di besti Hauptdarstelleri übercho.
Martigny-Combe
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Martigny-Combe gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Turkmenistan
Die jüdischi Minderheit
Die jüdische Religion isch in Turkmenistan nit anerkennt. Es git keini Synagoge. Vili turkmenischi Jude si noch Dütschland und Israel usgewanderet. Öbbe 1000 Jude läbe no in Turkmenistan. Die meischte vonene hai sich währed em Zweite Wältchrieg do niiderglo. Si si Flüchtling us der Ukraine gsi. Än anderi Gruppe si die altiigsässene Bucharische Jude.
Völkermord an den Armeniern
De Velikermord àn de Armenier ésch e Kett vun Ereignis und vun Aktione gsin, wodur én de Térkei, bsundrs én de Joohr 1915 und 1916 ém Erschte Waltkriej, de armenisch Bevelikerungsdeil vun Mittel- un Oschtanatolie un ém Weschte bsundrs de Stedt Konstantinopel (Istanbul) un Smyrna/Izmir greeschteteils üssgelescht wore-n-ésch. Öi ze Kilikie un Nordsyrie (Aleppo) àm Méttelmeer ésch de Vrfolgung vun de armenisch Bevelikerung durgefiehrt wore. Numme gànz ém Nordoschte noht àm Kaukasus - héntr de russisch Front, wii schun tiif én`s Lànd vorgstoosse-n-ésch - sén d´Armenier sichr gsin. Dert ésch noochhar de (zellemols sowjetisch) Repüblik vun Armenie entstànde.
Denges
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28,4 % gläge.
Debrecen
Gschicht
Noch em Freiheitschampf isch für Debrecen langsam widder e Blietezit cho. 1857 isch's an s Ysebahnnetz agschlosse und mit em hüttige Budapest verbunde worre; schnäll hät's sich au für d'Ysebahn zu me Zändrum entwickelt. Es sin neui Schüele, Chrankehüser, Fabrike, Mühle und Parks baut worre und Banke und Versicherige hän sich agsydelt; noch und noch hät Debrecen s Gsicht vo-n-re Großstadt agnoh.
Wappe
Es zeigt e Schild mit himmelblauem Hindergrund; unde in sällem Schild isch e griens Fäld uss drei Hügel z seh, wo uff em mittlere e grieni Palme druffstoht. Under de Palme stoht e wißes Schöfli mit drei Bei uff zwei offene Biecher; mit em vierte Bei hebts e goldes Chrüz mit re Fahne, wo e wißes Chrüz uff rotem Grund zeigt. S Schöfli drüllt sich noch rächts. Über em Schild isch e goldene Hälm z seh, drüber e goldeni Chrone und no witer obe e gflügelte Phönix mit me griene Chranz uss Efeu um de Hals und offenem Mul. Er stoht in de Flamme, wo uss de Chrone uffstyge. Vom obere Deil vom Hälm us verlaufe Blätter um de Schild umme; si sin uff de rächte Site gold und blau und uff de linke Site rot und wiß. Über em Chopf vom Phönix isch e Sunne z seh.
Allianz Arena
Kapazität
Das het me gmacht im Hiblick uf d Münchner Bewärbig für d Fuessball-Europameischterschaft 2020, für z Finalspil isch nämlech e Kapazität vo mindischtens 70.000 Sitzplätz gforderet worde. E abschliessendi Freigab für d Nutzig vo däne zuesätzleche Plätz isch ersch im Januar 2015 gnämiget worde, so isch d Arena bi Bundesliga u DFB-Pokalspil nume bi 75.024 u bi internationale Spil 69.344 Zueschouer gläge. E wytere Kapazitätserhöchig dür ne Ybou vo mene vierte Rang ligi lut Jan-Christian Dreesen, Finazvorstand vo der FC Bayern München AG, allerdings no i wyter Ferni.
D Fassaden u ds Dach
Under em Dach isch es tegschtil Underdacht befeschtiget worde, die sy am Afang nume wäret em Spilbetriib zum Schutz vo der Sunne sowi zur Verbesserig vo der Akustik zue gmacht worde. A spilfreie Tage sy die Storene zum Teil ufgmacht worde, um ds Spilfäld dür di dört befindlechi liechtdurchlässige Chüssi besser chönne z beliechte. Mittlerwyle blybt d Underdechi durhaft zue, da der Rase künschtlech belüchtet wird.
Rase
Am 2. Juni 2013 het z erschtemal i der Gschicht vom Stadion es Spil wäge Unbespilbarkeit vom Platz müesse abgseit wärde.
Gaschtronomi, Shops u Alagmanagement
Sämtlechi Gaschtronomibereiche vo der Allianz Arena (Business-Club, Sponsore-Lounges, VIP-Loge, Kioske, Fan-Träffs, à-la-Carte-Reschturants sowi Presse-Club) wärde vo der Arena One betriibe, das isch e usschliesslech für d Allianz Arena gründeti Tochtergsellschaft vo E.ON facility Management, die ghört widerum vollständig em Energikonzärn E.ON AG. Im Jahr 2014 het di öschtrychischi Premium-Catering-Company DO & CO Akziegsellschaft d Arena One überno. Si betrybt näbscht em Gaschtronomibereich ou ds Bsuechermanagement, ds Eventmanagement u ds Alagemanagement. A sämtleche sech uf ere Flächi vo rund 6.500 m2 befindleche Gaschtronomieständ cha nur bargäldlos zale mit ere sogenannte ArenaCard. A sächs ArenaCard-Outomade, Ticket-Kasse, Ufwärt-Statione sowi bi mobile Verchöifer cha die Charte ufglade wärde. I allne Fanshops u im Arena Bistro cha me aber mit Bargäld zale. Im Dezämber 2018 isch ds Zale mit Apple Pay ygfüehrt worde. Ds E-Ticket cha ou uf Apple Wallet gspycheret wärde.
Innebelüüchtig u d Videowänd
Äbefalls im Summer 2017 sy d Videowänd erneueret worde: Bis 2017 isch im Norde u im Süde je e ca. 100 m2 grossi Videowand befeschtiget gsi. Si sy du dür Videotafele vo je 200 m2 ersetzt worde, das si die gröschte Bildschirme z Europa (Stand Juli 2017). Um der Blick uf e Bildschirm ou vo allne Plätz us uf em Oberrang chönne z gwährleischte, sy zuesätzlech chlyni Videowänd uf der Rücksyte i der glyche grössi montiert worde.
Eröffnig u ds erschte Spiil
Vor em offizielle Eröffnigsspiil isch es am 19. Mai 2005 vor guet 30.000 Zueschouer zum ne Testspiil vo de Traditionsmannschafte vo beidne Münchner Vereine cho, das hei d Sächzger mit 3:2 gwunnen u het als Testlouf für d Ablöif im Stadionbetriib dienet. Der Bernd Rauch het festgstellt, “dass trotz em rundum glungne Testlouf no allerhand Arbeit uf alli Beteiligte zuechämti.”
Ds Ändspiil vo der UEFA Champions League 2012
Ds UEFA Champions-League-Final am 19. Mai 2012 zwüschem FC Bayern Münche u em FC Chelsea het i der Allianz Arena stattgfunde. Der Zueschlag für d Usträgig vo däm Ändspiil het me am 29. Januar 2009 übercho. D Ussehuut vo der Arena heit zum erschtemal für ds UEFA Champions-League-Finale entworfene Logo in hellblau, dunkelblau u grüen kariert glüüchtet. Für das het me Kunstofffolien über di bestehende Route gchläbt worde. Wyter isch der Schriftzug vo der Allianz Arena dür z Uefa Champions League-Banner überdeckt worde. Da d Umboumassnahme vo der UEFA, wo näbe de bereits gseite vorallem der Usbou vom Pressebereich betroffe het, het d Kapazität yschränkige vo 66.000 wo süsch albe für Internationali Spiil gälte nid chönne yghalte wärde. Drum sy am Final nur 62.500 Zueschouer derby gsi.
Fuessball-Europameischterschaft 2021
Währed der Fuessball-Europameischterschaft 2021 sölle z Münche di folgende Spiil ustreit wärde:
Orvieto
Orvieto isch e Stadt mit Iiwooner (Stand ) im Südweste vo Umbrie in dr Browinz Terni z Italie.
Solomon Burke
Singles
Atlantic:
CHESS:
ROUNDER:
Gämse
Läbeswys
D Dragzyt isch segs Monet. Ändi Mai oder Aafangs Juni gizlet d Gäms, ei, sälte zwei oder drej Jungi, wu bal dr Mueter folge un drej Monet gsugt wäre. D Geiße wäre no zwei Johr gschlächtsryf. Im dritte Johr isch s Jung uusgwagse. D Gämsbeck wäre bis zue 15 Johre alt, d Wyybli chenne bis zue 20 Johr alt wäre.
Massongex
Massongex (fp. [a masɔ̃ˈdʲe, masɔ̃ˈdzʲe]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis, Schwiiz.
Basel-Matthäus
Es bildet zsämme mit em Glybi-Quardier s undere Chlaibasel, wo men em as Witz Bierfläschegellert (s "Gellert" isch e wohlhabends Viertel im Dalbe-Quartier) sait.
Kaspar Hagen
Lääbe
Dr Hagen isch z Breagaz ufgwagse un uf d Schuel gange. Bim Bregazer Rentamt het er as Schryyber aafange schaffe, isch aber dodermit nit zfride gsii un het mit 22 Johr no z Fealdkirch e Gymnasialstudium aagfange, wun er z Padua wytergfiert het un schlißeli z Görz abgschlosse het. Derno het er an dr Universitet Minche, Wien un Prag Medizin studiert. No syym Abschluss as Dr. med het er fimf Johr lang as Dokter z Hard praktiziert, derno isch er wider zruck uf Breagaz gange un het dert bis zue syym Dod gläbt.
Kënzeg
Ortsdail
Zue Kënzeg hän d Ortschafte Féngeg (Fingig) un Kënzeg (Clemency) ghert.
Gschicht
Kënzeg isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 723 as de Cumiciaco. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Nidderkäerjeng zue dr Gmai Käerjeng zämmegschlosse.
Böuwärch
Näbe dr Kapell stoht d Wëll Lann, e Winter-Linde, mit rund 500 Johr ain vu dr eltschte Baim z Luxeburg. Im Johr 2000 het si ne Stammumfang vu 6,93 m un e Chronedurmässer vu 23 m ghaa. Noch em Sturm am 25. Juni 2006, wu di zwee Hauptstämm abbroche sin, het si mieße zruckgschnitte wäre.
Dizy VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 170 Yywohner 91,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 0,6 % Dytsch un 8,2 % anderi Sproche.
Grünenbach
Gmuindsdoil
Zua Grienebaa gheret d Derfer Grienebaa, Ebratshofen, Huimhofa (Heimhofen), Schinna (Schönau), d Wiiler Au, Bischlecht, Hohenegg, Laubenberg (mit der Burgruine Altlaubenberg), Motzgatsried, Pferrenberg, Schüttentobel un Unterried un d Gheft Galgenbauer, Gerstland, Oberried, Schneit, Steig un Stein un Heiligenholzalpe.
Rugby
D Grundlaage vom Spiil
Bi allne Rugby-Wariante verwändet mä e Balle in dr Form vom ene verlängerete Rotazioonsellipsoid. S Ziil isch s, d Balle über em Gegner si Goollinie z dräge oder z schutte und eso Pünkt z mache. Das cha uf verschidnigi Arte bassier:
Tyrtaios
Lebe
Nochem Platon und anderne Autoore aber isch er en Athener gsii. De Pausanias schribt, as er en mittelmäässige athenische Leerer gsii sai, wo ghumplet heb. En Orakel het a de Spartaner verchündt, as en Athener si zom Siig öber d Messenier füere werdi. D Athener hebid denn de Tyrtaios uf Sparta gschickt, well si nöd e guete Maa hend wöle schicke.
Rugby
D Grundlaage vom Spiil
S Gool bestoot us zwäi sänkrächte Goolstange, mit eme Abstand vo 5–6 m und ere Kwerstange in 3 m Hööchi. Si stöön in dr Middi vo dr Goollinie. Unde an de Goolstangen het s Schutzbolster, so dass sich d Spiiler nid verletze.
Lorentzkontraktion
Doodrbi isch
Kleombrotos I.
De Kleombrotos isch de Soo vom König Pausanias. Sini Söö sind de Agesipolis II. und de Kleomenes II.. Wo sii Vatter ane 394 v. Chr. verbannt woren isch, isch sii Brüeder Agesipolis I. König wore. Nochdem dee 380 v. Chr. ooni Söö gstorben isch, isch de Kleombrotos König wore.
Ejakulation
En Ejakulazion (laddiinisch eiaculari „uusesprütze“) isch e füsiologische Vorgang, wo bim Orgasmus e Flüssikäit usgstoosse wird. Dr Begriff wird vor allem für dr Sprutz vom Maa brucht, wo, wenn er chunnt, Sperma us dr Harnröhre uusesprützt. Im wiitere Sinn isch en Ejakulazion au e Sprutz vo Seminalplasma ohni Spermie und nöjerdings brucht mä s Wort au für s Uusesprütze vo Drüeseflüssikäit währed em Orgasmus vo dr Frau, wobii mä denn von ere wiiblige Ejakulazion reedet.
Le Landeron (Zunftwesen)
D Familie vom Stedtli Landeren (Le Landeron NE) händ sich i verschidnige Organisatione organisiert: d Pfarrei für d Religion, d Bürgergmeind für de gmeinsami Psitz wie de Wald oder s Schloss und ere Zouft.
Inertialsystem
En Inerzialsüsteem (vo latiinisch iners „undäätig, drääg“) isch in dr Füsik e Bezuugssüsteem, wo sich Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, din in ere graade Linie mit dr gliiche Gschwindikäit beweege. Im ene Inerzialsüsteem gilt also s Drääghäitsgsetz vom Newton in sinere äifachste Form: Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, beweege sich mit dr gliiche Gschwindigkäit und in dr gliiche Richdig und ändere die nume, wenn e Chraft uf sä aagwändet wird und denn isch d Bschlüünigung broporzional zu dere Chraft. Dr erst wo dr Begriff Inerzialsüsteem brucht het, isch dr Füsiker Ludwig Lange (1885) gsi.
In dr Mechanik vom Newton
Zur Galilei-Grubbe ghöört d Dräijig, wo d Bezuugsrichdige (vorne, linggs, oobe), wo in dr Zit sich nid verändere, vom äinte Süsteem uf d Richdige im andere Süsteem, wo sich in dr Zit au nid verändere, abbildet. Wil en Inerzialsüsteem wenn s dräit wird, in en anders Inerzialsüsteem übergoot, git s in Inerzialsüsteem käini bsundrige Richdige. Dr Ruum isch isotrop.
In dr allgemäine Relatiwidäätstheorii
In dr allgemäine Relatiwidäätstheorii wird en Inerzialsüsteem dur e Lagrange-Formalismus beschriibe: Wemm mä in dr Umgääbig vo irgend eme Punkt in dr Ruumzit d Chrümmig vom Ruum vernoochlässigt, bechunnt mä as e lokali Nööcherig e Minkowski-Ruum, wo für e Wältlinie, wo gee isch, s Inerzialsüsteem dur dä Punkt dinne isch.
Bolsena
Geografii
Zur Gmäind ghööre au d Ortsdäil Sant’Antonio und Val di Lago.
Wüstenrot
Verwaltong
Wüeschterot ghert zua koem Verwaltongsverband.
Dr Schuldes vo Wüeschterot ischt dr Timo Wolf.
Miège
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 913 Iwonru 85,7 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 8,8 % Titsch, 1,2 % Talienisch und 4,3 % anneri Spraache.
Tassilo III.
Läbe
Dr Tassilo III. isch Herzog bliibe, bis en im Johr 787 dr Karl us politische Gründ (wägem siim Bündnis mit de Langobarde zur Sicherig vo dr bayrische Eigeständigkeit, won er blant het und dr spötere Kooperation mit de Aware) zum Lehnsma degradiert het. Im Johr 788 het men em Tassilo e lehnsrächtlige Prozäss in der Ingelheimer Pfalz gmacht, wäge däm wo 763 bassiert isch und wäge siim Bündnis mit de Aware. Me het en zerst zum Dod verurdeilt, spöter begnadigt und schliesslig in d Abtei Jumièges verbannt.
Karpaten
[[Datei:Mapcarpat2.png|mini|
Tennis
S Spiil
Jeede Spiiler het e Dennisschleeger, won er d Dennisballe mit em schloot. S Ziil vom Spiil isch s, d Balle äimol mee as dr Gegner noch de Reegle über e Netz z spiile, wo in dr Middi vom Spiilfäld vo dr äinte Site bis zur andere ufgspannt isch. Noch de Reegle bedütet,
Johann Jakob Im Hof
Lääbe und Wärk
So het dr Im Hof bim Achilles Benz si erste Underricht im Zäichne überchoo. Spööter isch er für e Zitli dr Schüeler vom Hieronymus Hess gsi, und sächzig Joor spööter het er vo däm e Biografii uusegee. Won er z Losann uf d Schuel gange isch, isch er e Schüeler vom Jean-Pierre Naef gsi.
Es isch vor allem im Im Hof sim Iisatz z verdanke, ass s Joggeli Dänggmol und s Hebel-Dänggmol verwirkligt worde si. Dr Im Hof isch mit vile Künstler us sinere Zit Fründ gsi, u. a. mit em Rudolf Koller, em Arnold Böcklin, em Richard Kissling und vor allem mit em Ferdinand Schlöth, wo 1880 e Bortretbüste von em gmacht het.
Gandrange
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Gandrange ghert zem Lorrain.
Thörigen
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 965 Ywohner 97,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Polydoros (Sparta)
De Polydoros isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. De König usem Gschlecht vo de Eurypontide zu sinnere Zitt isch de Theopompos gsii. Er isch z Sparta as geert wore, as di Biamte mit em Bild vom Polydoros gsiglet hend.
Blansingen
Blansige (dt. Blansingen) isch e Ort im südliche Markgräflerland (Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg, Dütschland) im Izugsgebit vum Grossrüm Basel. Politisch ghört die früeher selbständig Ortschaft sit 1974 zue dr Gmei Efrige-Chilche.
S'Blansiger Wappe wiist uf die einschtig badisch Landeshoheit hi. S'im Schrägbalke ufglegt Schwert stellt d'Grichtsbarkeit vum ehemolige örtliche Adelsgschlecht dar.
Alkamenes (Sparta)
De Alkamenes isch de Soo vom Teleklos und de Vatter vom Polydoros. Unter sinnere Herrschaft isch d Stadt Helos eroberet wore, wo no vo Achäer biwonnt woren isch. I dem Chrieg sind o Argiver bisigt wore, wo a de Helote ghulffe hend. Zu sinene Ziit hett de agseeni Spartaner Charmidas e Stritt zwösched de Kreter gschlichtet.
Gundelfingen
Usserdem git es s'Adelsgschlächt vu Gundelfinge
Stöckli
Da chlii Huus isch ursprünglig för d Hirte oder d Älpler boue worde, demit si im Winter, wänn si nümm mit de Tier ungerwägs si gsi, e Dach über em Chopf hei gha. Sit öpe 1850 wird s Stöckli ou aus Alterssitz för d Eltere vom Puur brucht und immer hüfiger extra för das au bout worde.
Garburg
Gschìcht
Gaarbuerj ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Johrhundert àls Garebergh (10. Jh.: Garebeurc).
Palästinensische Autonomiegebiete
Gschicht
Am 14. Mai 1948 isch s zur formelle Gründig vom Schtaat Israel cho, wo international anerkennt wird. No in der Gründigsnacht hai Ägypten, Saudi-Arabie, Jordanie, der Libanon, der Irak und Syrie em neue Schtaat Israel Chrieg erklärt, wo vonenä scho blant und koordiniert gsi isch. Dr Israelisch Unabhängigkeitschrieg, wo denn usbrochen isch, isch vo Israel gwunne worde.
Kloster Leiden Christi
Chlosterlade
Sed 1916 stöllid d Chlosterfroue us Chrüüter, wos zom Tääl im äägne Garte aapflanzid, veschidnigi Häälmittel här. Im Chlosterlade, wo sed a paar Johr ime renovierte Näbegeböi ischt, werdid dia Medikament nebet anderne Produkt verchauft. E Spezialität isch de Chlosterliggör Angelika.
Palästinensische Autonomiegebiete
Dr Gazachrieg
Am 27. Dezämber het Israel d Operation «Gossnigs Blei» aagfange und us dr Luft s Hamas Hauptquardier, Regierigsämter und Bolizeiböschde bombardiert. Meh as zweihundert Palestinenser si drbii am erste Daag umcho, drunder vili Ziviliste. D Hamas het mit dr Bombardierig vo Israel wiitergmacht und Raggete bis uf Aschkelon gschosse. Am 3. Januar 2009 het die israelischi Armee iigriffe, zerst in de spärlig bewohnte Gebiet, aber denn au in dr Stadt Gaza sälber, wo d Zahl vo de Doote, vor allem uf dr Siite vo de Palestinenser, rasch gwachsen isch. Am 18. Januar het Israel än eisiitige Waffestillstand erklärt und sich bis zum 21. Januar ganz us Gaza zruggzooge. Noch em Chrieg het d Hamas ufghört, Israel z bombardiere. Israel isch kritisiert worde, wil s unproportionali Gwalt aagwändet haig.
Sicherheitschreft
Bewaffneti Organ under diräkter Kontrolle vo der regierende Fatah si d al-Aqsa-Märtyrer-Brigade und ä Schpezialdruppe, wo zurziit no im Ufbau isch, as Gegegwicht zur Qassam-Brigade vo der Hamas, wo vor allem im Gazaschdreife dominiere. Drnäbe hai au d PFLP mit de Abu-Ali-Mustafa-Brigade as au der paleschtinensisch Islamischi Dschihad eigeni militärischi Arm.
Infraschdruktur
D Infraschdruktur isch schlächt entwicklet. Wirtschafts-, Sozial- und Verkehrsentwicklig liide under em fählende territoriale Zsämmehang zwüsche den einzelne Schdedt und Kreis in de paleschtinensische Gebiet und under dr Korruption.
Yann-Alexandre Fillion
Sid em Juli 2018 spilt dr Kanadier, wider als Läigaab vom FC Züri, bim FC Aarau als Gooli. Er isch i dr erschte Mannschaft ydeilt und het d Nummere 96.
Kilchberg ZH
Chilchbèèrg (amtlich Kilchberg) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Chilchbèèrg liit uf de lingge Siite vom Zürisee. Zue de Gmäind ghöört au na d Ortschaft Bändlike (Bendlikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 24,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 1,2 % Wald, 62,7 % Sidligsflechi und 11,5 % Vercheersflechi.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,4 % gläge.
Schizophrenie
Senigi Mänsche höred hüfig Stimme. Oft glaubed sie au, das sie usspioniert, verfolgt, oder kontrolliert wäred. Die Vorstellige sind en Wahn. Es isch möglich, dass d'Lüt Halluzinazione hend. Oft fählt dene Lüt au d'Motivation irgendöppis z'tue. Sie züchet sich sozial z'rugg, wil sie von andere nöd verstande werdet.Je nöchdem, weli symptom do sind, unerscheidet mä verschiedeni Type von Schizophrenie.
In Europa hend öppe 0,5 bis 1 % vo de Bevölkerig Schizophrenie. Manne und Fraue sind öppe glich hüfig krank. Manne werdet oft früener krank als Fraue. Krankheite die ähnlich sind wie Schizophrenie kennt mä sit em Altertum. Mä weiss hüt nöd, warum d'Lüt a schizophren werdet. Die meischte glaubet, dass mehreri Faktore zämmespilend, und Schizophrenie kei einzelni Chrankheit isch.
Nöch enere erste Phase vo de Krankheit schinend d'Lüt wieder normal z'werde, und zeiged kei Symptom meh. Ab denn verlauft d'Schizophrenie in Schüb. Bi öppe emene Drittel vo de Lüt gönd alli Symptom vollständig z'rugg. E witers Drittel vo  de Betroffene het mengisch Schüb von de Krankheit. Usserhalb vo dene Schüb sind d'Lüt normal. S'letschte Drittel het en chronische Verlauf: D'Krankheit is immer do, und muss behandlet werdä. Die Lüt sind psychisch behinderet.
Symptom
D'Usprägig vo de Symptom isch sehr variabel, und hängt stark vo de Persönlichkeit vom Patient ab. Vili Patiente bliibed aber über längeri Zit im gliche Muschter vo Symptom.
Positivsymptom
Laie erkennend e psychotischi Schizophrenie oft a de Wahnvorstellige: Die betroffeni Person het Überzügige, die anderi nöd nochvollzhe chönd. Oft sind die Überzügige unlogisch, oder sie widersprächend Naturgsetz. De betroffeni glaubt bischpilswiis, das en Userirdischi beobachted, oder er hört Stimme, die n'em Befel gend. Wenn die Person am ene Verfolgigswahn lidet, glaubt sie bispilswis, das de Nochber oder d'Regierig in schädige wönd.
Oft hend die Betroffene au de Idruck, dass anderi ihrti Gfühl, Handlige oder Impuls direkt beeiflussend.
Negativsymptom
Schizophrenie, die vor allem Negativsymptom hend, vönd langsam a. De Verlauf vo de Krankheit isch eher ungünschtig. Negativsymptom chön scho do si, lang bevor d'Krankhei usbricht. Sehr oft werden Schloofstörige und Depressione beobachtet. D'Negativsymptom werder stärker, je länger d'Krankheit aadured.
Nach DSM-5
B.) Sit dem dass d'Störig agfange het, sind zentrali Funktionsberich, wie Arbeit, zwischemönschlichi Beziehige oder d'Sorg für eine selberfür e längeri Ziit beiträchtiget und underem Niveau wie vor de Krankheit.
Archelaos (Sparta)
De Archelaos isch isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er isch nöd historisch.
Ode
D Ode (vo altgriechisch ᾠδή ōdḗ, „Lied“, „Gsang“) isch e Form vo Gedicht, wo dur e bsondrigs fiirlige und erhabene Stiil charakterisiert isch.
Gschicht
In dr griechische Antike het me alli Lürik as Ode bezäichnet, wo mä vordräit und mit Muusig begläitet het, also au d Monodii und s Chorlied. En erste Höhepunkt si d Ode vom Horaz und vom Pindar gsi.
Im Friedrich Hölderlin sini Ode, wo um 1800 entstande si, häi sich mit iirer artistische Form und fiirlige Sprooch dezidiert vom romantische Lied abgränzt. Spööter isch d Ode immer weniger wichdig worde, ai wenn Dichder wie dr August von Platen oder in dr Modärne dr Rudolf Borchardt brobiert häi, si wider z belääbe.
Doryssos
De Doryssos isch de Soo vom Labotas und de Vatter vom Agesilaos I..
Jász-Nagykun-Szolnok
Nochberkomitat sin Heves im Norde, Borsod-Abaúj-Zemplén i me chleine Deil vom Nordoste, Hajdú-Bihar und Békes im Oste, Csongrád im Süde, Bács-Kiskun im Südoste und Pest im Weste.
Geografy
S Komitat ghört zu de Große Ungarische Diefebeni, s Land isch drum zimlig flach. S Chlima isch zimli troche; d Sunne schynt überdurchschnittlig vyli Stunde pro Dag.
Wirtschaft
Im Industrysektor sin Maschineindustry un d Läbesmittelverarbeitig am wichtigste.
Efringen-Kirchen
Bildig un Forschig
Näbe dr Grund-, Haupt- un Realschule Efrige-Chilche verfüege Egrige, Istei un Chleikems über je eini reini Grundschuel. Fer die jüngste Bewohner gits sex kommunali un zwei evangelischi (z Egrige un z Winterswiler) Kinderschuele.
Mittelmünster
Geogràfii
Züa dr Gmainda gheera d’ Ortstaila un Wiiler La Chapelle, La Prelle, Le Grand Himbaumont, Le Paire, Le Petit Himbaumont, Saint-Blaise un Saint-Prayel.
Buchs
und isch
Renato Kaiser
Dr Renato Kaiser (* 20. Novämber 1985 z Goldach SG) isch e Schwyzer Slam-Poet, Kabarettischt, Stand-up-Comedian un Moderator.
Lääbe
Vu 2010 bis 2012 isch er mit sym erschte Programm fir e ganze Oobe «Er war nicht so – ein Nachruf» ufdrätte. Vu 2013 bis 2016 isch sy zwait Programm «INTEGRATIONAL – Ein Abend für Schweizer, Deutsche, Ostschweizer, Löwenzähne und andere Randgruppen» glofe. Syt em Spotjohr 2016 lauft sy aktuäll Programm «Renato Kaiser in der Kommentarspalte – Satire mit Hirn und Herz».
Kleinandelfingen
Religion
56,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,6 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Peter May (Stand 2012).
Karl III. (Ostfrankenreich)
Karl III., au Karl dr Dick (lat. Carolus pinguis), * 13. Juni 839; † 13. Januar 888 z Neidinge) isch König vo Alemannia vo 876 a, König vo Italie sit 879 gsi, 881 isch er as Karl III. Kaiser vo de Römer worde, König vom Ostfrankeriich im Johr 882 und vom Westfrankeriich zwei Johr spöter im Johr 884. In 887 isch er in Lotharingie und mögliigerwiis Italie abgsetzt worde. E baar Wuche druf isch er im Januar 888 gstorbe.
Gerhard Wilhelm
Dr Gerhard Wilhelm (* 27. Mai 1918 z Stuegert, † 10. Mai 2009 z Grafenau em Landkreis Beblenga, ischt a deitscher Chorleider gwäa.
Krone
A Krone (lateinisch corona ‚Kranz‘; ‚Kranz‘, ‚Krone‘) isch a Koopfbedeggung, mo a Kenig o hot. Sie isch au s Sümbool vom a Kenig oderm Kenigreich. A Krone isch normalerweus aus Gold und isch oft mit Edlsteuner bsetzt.
Gschicht
Für die römische Kaiser isch s Diadem oder dr Loorbeerchranz vo de Imperatore s Sümbol vo iirer Macht gsi. D Herrscher vo de Germane häi e Helm oder e Stirnräife aaghaa. Sit dr Zit vo de Karolinger si zuenigi Chrone üüblig, wo äi oder meereri Bügel uf ere sitze.
Mörel-Filet
Religion
84,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,9 % evangelisch-reformierti.
Kabinett Turban
S Kabinett Turban isch vum 25. April 1876 bis zum 7. Merz 1893 d Landesregierig vu Bade gsii.
Huttingen
Huttige wird erscht 1274 erschtmols urchundlich erwähnt. Es het domols dr Markgrafe vu Hachberg ghört. Sälli hän d'Oberherrschaft 1365 an s'Hochstift Basel abträtte. Demit isch im Ort d'Reformation nit igfüehrt worre un d'Lit sin katholisch blibe. Erscht dur d'Säkularisierig ufgrund vum Riichsdeputationshauptschluss isch dr Ort no 1803/06 badisch worre.
As e typisch markgräfler Ortschaft zellt Huttige zum hochalemannische Dialektgebit.
Spaghetti
Spaghetti oder Spagetti [], italiänischi Standardussprach [] sind us Hertweizegriess härgestellti Teigware bzw. Nudle mit eme runde Quärschnitt, zwei Millimeter Durchmässer (gchocht) und öppe 25 cm Lengi. Us Italie sind d Spaghetti i dütschsprachigi Ruum cho.
Islamischer Staat (Terrororganisation)
De Islamischi Staat, bis Juni 2014 Islamische Staat im Irak und z Syrien (ISIS) isch e Terrororganisation, wo sit em 2003 aktiv isch un zur Ziit grossi Gebiet vo Syrie und em Irak, aber au chlineri Gebiet z Libye kontrolliirt. D Organisation, wo vo ehemolige irakische Gheimdienstoffiziir gführt wird, het ihri Wurzle im irakische Widerstand gege d US-amerikanischi Bsetzig vom Irak un het sich am Aafang zu al-Qaida zughörig gfüehlt. Sit öppe Mitti 2013 het sich de IS aber vo de al-Qaida abgwendet und stoht in Konkurrenz zu ihre.
Snapchat
Snapchat isch im Septämber 2011 vum Robert „Bobby“ Murphy un em Evan Spiegel grindet wore. Firmesitz ist Los Angeles, Kalifornie. Im Septämber 2013 sin iber Dienscht 350 Millione Nochrichten am Dag verschickt wore. D Facebook Inc. het Snapchat welle ufchaufe, zerscht fir ai Milliard un speter fir drei Milliarde US-Dollar. Des isch aber abglähnt wore. Dr Wärt vum Dienscht isch im Septämber 2015 uf 19 Milliarde US-Dollar gschetzt wore. Im April 2016 hän rund 100 Millionen aktivi Nutzer all Dag 10 Milliarde Video-Clip aagluegt. Dodermit lyt Snapchat wältwyt no vor Facebook, wu uf rund 8 Milliarde Video-Ufruef am Dag chunnt.
William G. Moulton
«Swiss German Dialect and Romance Patois» (1941)
De Nominatyv und Akkusatyv Pluraal vo de schwache Feminyna hät er äntli ganz frankoprowänzaalisch erchlëërt, wil me vomenen althoochtüütsche zungūn «(die) Zungen» äifach ummügli zumene walisertüütsche [tsuŋŋe] oder, mit Hebig vo /e/ zu /i/, zumene bëërnderoberländische und seislertüütsche [tsuŋŋi] chunt; im frankoprowänzaalischen Under- und Mittelwalis aber isch [alpa] «Alp», Pluraal [alpe] «Alpen» ganz normaal. Er verwyst daadeby au uf vil, vil jüngeri Entwickligen im süüdbairische («zimbrische») Luserna, wo zum glyche Resultaat gfüert händ. – Imene letschte Kapitel hät er dänn na s Bëërneroberländisch und fryburgisch Seislertüütsch aaglueget. D Verheltnis deet sind dëne vom Oberwalis rächt nëëch, ganz bsunders z Saanen und z Jaun. Vo de churzen unbitoonte Wokaal isch deet aber nu s althoochtüütsch /a/ erhalte plibe, nöd au wien im Wallisertüütsch s althoochtüütsch /o/.
Die Aarbet hät bi de Schwyzer Tialäktolooge en groossen Ydruck hinderlaa und em Moulton en Anerchänig verschaffet, wo bis hütt anehebet. Me mues scho säge: Me cha nu stuune, wie dëë amerikaanisch Toktorand, wo doozmaal na nie i de Schwyz gsy isch, suwerëën di ganz doozmaalig Tialäktliteratuur zum Waliser Frankoprowänzaalisch und zum Waliser, Fryburger und Bëërner Alemanisch gfunde, uusgwärtet und analisiert hät. Sy wichtigscht Daategrundlaag isch d Räie Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik gsy – en äigetli unverzichtbaari Räie, wo aber hüt chuum me en Schwyzer Gërmanischt gchänt, vo bruuche gaar nöd z rede. Fürs Bëërntüütsch hät er i eerschter Linien em Emanuel Friedli syni «Bärndütsch»-Bänd byzoge; wil die aber ekäi Gramatike sind, sondern populëërwüsseschaftlichi Landeskunde, hät er deet use zeerscht emaal müesen all Luut und Forme zämestele.
«Lautwandel durch innere Kausalität: die ostschweizerische Vokalspaltung» (1961)
Au dëë Uufsatz gaat uf em Moulton syn Uufenthalt 1958/1959 i de Schwyz zrugg, won em de Hotzeköherli erlaubt hät, s na untruckt Materiaal vom Spraachatlas tërffen uuswärte. Dezue ane hät er au di yschlegige Byträäg zur Schwyzertüütsche Gramatik byzoge, wo na me Daate scho fërtig zämegstelt bringed. All die Äinzeldaate hät er dänn soozsägen überandgläit und isch asewääg zu Kombinazioons-Chaarte choo, wo uufzäiged, was ales bi dëre Wokaalspaltig zämespilt – und wurums ebe zu dëre choo isch. Der Uufsatz isch didaktisch gschickt uufpoue und zäichnet de ganz Gidankegang und Forschigswääg vom Moulton naa; mir steled daa s Resultaat voor.
As e Folg vo de germaanischen Umluutig, wo zwee nöii e-Luut produziert hät, händ s Althoochtüütsch und s Mittelhoochtüütsch im Biräich vo de Churzwokaal en asimeetrischs Sischteem überchoo, wie me daa gseet:
Di grooss Meerhäit vo de schwyzertüütsche Tialäkt hät s Luutsischteem ase wider i s Loot praacht: Es hät s mittelhoochtüütsch offe /ɛ/ (s gërmaanisch ë) gsänkt, das es mit em überoffene /æ/ (em Sekundëërumluut) zämegfalen isch – d Löösig A. En Täil vo de Glaarner Tialäkt händ s mittelhoochtüütsch /ɛ/ (s gërmaanisch ë) glupft, das es mit em gschlossene /e/ (em Primëërumluut) zämegfalen isch – d Löösig B. Beed Wääg hand zum glyche Ziil gfüert: e simeetrischs Sischteem mit ie drei vorderen und drei hindere Luut:
«Phonetische und phonologische Dialektkarten. Beispiele aus dem Schweizerdeutschen» (1964)
Im letschte Schritt tuet de Moulton zum äinten au na s /æ:/ oder /ɛ:/ dezuenëë, zum andere iez aber au zwoo foneetischi Fraage stele, nämli di nach de gnöieren Underschäidig vo /o:/ und /ɔ:/ und vo /o:/ und /o:u/ reschp. /o:ə/. Das iez git e Chaarte, wo nachli gnöier isch und zum Eerschte s Oschtschwyzerisch zwäitäilt in e drüüstuuffigs Sischteem mit /æ:/ und äis ooni /æ:/, wo zum Zwäiten a s Nordweschschwyzerisch na e nordbëërnischi Landschaft aaschlüüsst mit offenem /ɔ:/ und wo zum Dritten im süüdliche Tüütschfryburgisch, i Täil vom Bëërneroberländisch, im süüdlichen Urnerisch, im Kanton Schwyz und im Sanggaler Oberland na de Diftong /o:u/ oder /o:ə/ hät.
«Die schweizerdeutsche Hiatusdiphthongierung in phonologischer Sicht» (1965)
Wyter obe häts ghäisse, de Moulton heb zimli Müe ghaa, die Daate z tüüte. Er schrybt uf de Syte 122/123, er probieri daa e Fraag z biantwoorte, wo sich d Atlas-Mitarbäiter sälber nie gstelt hebed; si hebed sich nie gfrööget, öb d Diftong i «schneien» und «Eier», vo «neu» und vo «Heu» und vo «bauen» und «Frauen» ie glych oder verschide luutid. Si hebid bloos d Luut äxakt foneetisch uufgschribe. Die Schrybige sind iez aber täilwys rächt schwëër zum interpretiere – sind s alewyl würkli richtig? Und grad d Diftong gchäned ja e groossi Wariazioonsbräiti – sind iez die Underschiid, wo da fürechömed, zuefelig? hiperfoneetisch? oder taatsächli relewant? Scho s Zie vo de Gränze, woo Hiaatusdiftongierig stattgfunde hät und wo nööd, hät vil Interpretazioon pruucht, und au bin äinzelne Diftong isch es nöd ring gsy usezfinde, öb en Underschiid i de Schrybig vom Atlas-Mitarbäiter au foneetisch öppis uussäit oder eener nööd. Me händ di lyslig Kritik am Spraachatlas scho im Uufsatz vo 1964 gsee ghaa, und au im Uufsatz vo 1968 über Structural Dialectology chlagt er, wurums bloos ekäim Exploraator ygfale sei, weder sich sälber na iri Gwëërslüüt z frööge, öb sich die und die Woort ächt rymid (was ghäisse wuur, das d Luut effektyv zämegfale wëëred und sich nöd, wies im Atlas amig schynt, hiperminimaal underschäide tëëted).
Thunstetten BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2957 Ywohner 90,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Renward Brandstetter
Läbe
Me wäiss us syneren Autobiografy, das er rächt entüüscht gsy isch, nu as Privaatgleerte chöne z forsche. Edërewääg sind syni Aarbete au nöd esoo waargnaa woorde, wie-n-er sich das gwünscht hett und wie s au grächt gsy wëër. Äigetli isch de Brandstetter de Bigründer gsy vo de verglychende Luutleer vom auschtroneesische Woortschatz, aber d Loorbeere hät en anderen überchoo, nämli der Otto Dempwolff, wo äifach besser vernetzt gsy isch.
Schopfheim
Ortsteil
Schopfe het folgendi Ortsteil:
Yangzhou
Dr ehemoolig Staatsbresidänt vo dr Volksrepublik China Jiang Zemin isch 1926 z Yangzhou uf d Wält choo.
Dully
Religion
40,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Nendaz
Gschicht
Nendaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 984 als Nenda.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Nendaz ischt dr Francis Dumas (Stant Oktober 2017).
Basel-Altstadt (Grossbasel)
D Grossbasler Altstadt isch ä Quartier vo der schwizerische Stadt Basel und bezeichnet dä Deil vo der Altstadt, wo uf em lingge Ufer vom Rhii lit. Zsämme mit der Glaibasler Altstadt bildet si s historische Zentrum vo der Stadt, wo bis ins erste Johrhundert vor dr Ziitwändi zruggoht: uf em Münsterhügel het mä Fund us dr keltische und römische Ziit gmacht. S Stroossebild isch zum ä bedütende Deil no mittelalterlig mit änge, verwinklete Gässli mit Kopfsteipflaster und Hüserfassade, wo wenigstens deilwiis renoviert und in guetem Zuestand si. Au die meiste historische Gebäud vo Basel si in dr Grossbasler Altstadt: s Münster, wo noch em Groosse Ärdbebe vo 1356 widr ufbaut worden isch, d Gebäud vo dr alte Uni, die ehemolig Schuel uf Burg, und, wem mä vom Bärg abestiigt, s Roothus, wo am Afang vom 16. Johrhundert am Määrtblatz baut worden isch, odr d Barfüesserkiirche vo de Franziskaner, wo noch dr Reformazion ziitwiis as Lager bruucht und sit 1894 ä Deil vom Historische Museum isch.
Galmiz
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 14,3 % gläge.
Sproochgeografii
De Ort isch hüt dütschsproochig, aber ursprüngli het mer z Galmiz e frankoprovenzalischi Mùndart gschwätzt ùn Französisch gschriibe. Des weiss mer, wyl zum eine öbe zwei Drittel vo de Flurname z Gaumiz en romanische Ursprùng hen, ùn zum andre wyl d Personename in Urkùnde no im 15. Joorhùndert zum grööschte Deil romanisch ùn nit dütsch sin. In synrer Ùntersuechig zur dütsch-französische Sproochgränz vo 1891 het de Jakob Zimmerli gmeint, dass die ursprünglichi Bevölcherig vilycht dur Seuche oder äänligs dezimiert worde wär, ùn deno zwüschem 16. ùn 17. Joorhùndert dütschsproochigi Yywandrer zuezooge wäre. Eso isch de Frybùrger Patua als Volchssprooch vùm Bärndütsche ersetzt worde.
Kloten
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Chloote ghört zue de Unterländer Mundarte.
Tarquinia
Geographii
Die ehemoolige Saline bim Stadtdäil Lombardi si 2000 zum Naturreservaat erkläärt worde. Im Gebiet vo dr Gmäind mündet dr Fluss Marta ins Meer. D Gmäind lit in dr Ärdbeebezoone 3 (wenig gfäärdet). D Nochbergmäinde si Allumiere (RM), Civitavecchia (RM), Montalto di Castro, Monte Romano, Tolfa (RM) und Tuscania.
St. Ursen
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 4,6 % gläge.
Hermann Hummel
Bolitik
Ane 1909 isch dr Hummel in dr Baadische Landdaag gweeld woore, bi dr Ryychsdaagswaal 1911 hed er kai Erfolg ghaa. Fir syyni Ùfgaabe as Landdaagsabgordnede isch er imer wider vù syyne Bflichde as Realschuellèèrer endbùnde woore.
Wilhelm Klein (Basler Politiker)
Dr Wilhelm Klein (* 7. Oktober 1825 z Baasel; † 12. Mai 1887 z Baasel) isch e Schwizer Politiker gsi.
Glatigny (Moselle)
Geogràfi
Glatigny lijt rund zwelf eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 215 und 298 m ìwer em Meeresspiejel. Durich dr Sìde vum Bànn geht d Autoroute A4 (Paris-Stroßburi).
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Glatigny ghert zem Lorrain.
Germanische Sprachen
Weschtgermanischi Schprache
S Weschtgermanisch wird hüüffig zwäitäilt i Nordseegermanisch – das sind Nidertüütsch, Friesisch, Niderländisch, Änglisch und, wämes as «Spraach» alueget, s Schottisch – und i Südgermanisch im ängere Sinn, das sind Hoochtüütsch, Jiddisch und, wämes als «Spraach» alueget, Luxeburgisch.
Nordgermanischi Schprache
Under anderem: Schwedisch, Dänisch, Norwägisch, Färöisch und Isländisch.
Bologna
Antike
In dr Gegend git s Spuure vo dörflige Siidlige vo dr Villanovakultuur us em 11. oder 10. Joorhundert v. d. Z. Mä nimmt aa, ass d Stadt sälber im 6. Joorhundert vo de Etrusker gründet worden isch und dr Naame Felsina gha het. D Stadt isch um e Häiligdum uf eme Hüügel ume baut gsi und het e Nekropole ghaa.
Niedergesteln
Spraach und Tialäkt
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Geschtillu gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Richter
E Richder oder e Richdere isch dr Inhaaber vom ene öffentlige Amts bim ene Gricht, wo s zu sine Ufgoobe ghöört, Rächt z spräche. Je noch Ort und Zit in dr Gschicht isch s Amt vom Richder mit alle mööglige Aafordrige, Rächt, Pflichte und Brivilegie verbunde.
Zoo
E Zoologische Garte, churz Zoo, au Tiergarte oder Tierpark, isch e grossi, meist parkartigi Aalag zur Haltig und öffentliche Zurschaustellig verschideni Tierarte. Uf Grundlag vo de gschichtliche Entwicklig gälted vor allem wüsseschaftlich Pärk als Zoo. I de breite Öffentlichkeit wärded aber au andero Tierhaltige wie grösseri Wildgheg und Voliere als Zoo bezeichnet. E Zoo dient de Bildig, de Forschig, de Erholig und em Naturschutz, zum Byspil dur d Naazucht vo sältene Tier und iri Uswilderig, sind aber von enere Tierschutz- oder Tierrächtsposition us umstritte.
Karl der Große
Dr Änkel vom Karl Martell us em Gschlächt vo de Karolinger het scho zu Läbziite dr Biname dr Gross übercho und zelt sit em Mittelalter as ein vo de bedütendste Herrscher vom Obeland. S Frankeriich het under ihm si grössti Usdehnig gha; mit siiner Chrönig am Wiehnechtsdag 800 dur e Papst Leo III. z Rom isch s Kaiserdum im Weste erneueret worde. Er isch uf d Initiative vom Friedrich Barbarossa am 29. Dezember 1165 vom Gegepapst Paschalis III. heilig gsproche und as Vater vo Europa verklärt worde. Sowol die Dütsche wie au d Franzose gsehn ihn am Afang vo ihrer Nationalgschicht.
Abstammig, Geburt und Jugend
Dr Karl isch dr elter Sohn vom Pippin em Jüngere, wo sich spöter zum König erhobe het, und däm siiner Frau, dr Bertrada, gsi. Si Geburtsjohr isch umstritte, si Geburtsort unbekannt. Es chömme in Frog Prüm, wo sich d Bertrada hüfig ufghalte het, Aache, Düre, Quierzy, Jupille, Ingelheim und au Herstal in dr Nöchi vo Lüttich z Belgie. Us dere Region stamme beidi fränkischi Königsdynastie, d Merowinger und d Karolinger.
D Vorfahre vom Karl em Grosse
Dr Chrieg gege d Sarazene
797, noch andere Quelle 801, het dr Karl diplomatischi Beziehige zum Harun al-Rashid, em Kalif vo Bagdad ufgnoh. Si hai abgmacht, ass jede dr Glaube vom andere bi siine eigene Untertane wurd dulde. Si hai au d Möglichkeit vo Bündnis gege d Kalife vo Cordoba uf dr einte Siite und gege s oströmische Riich uf dr andere Siite überleit, die aber nie abgschlosse. Dr Kalif het im Karl en Elefant gschänggt, dr erst wo in dr überliiferete Gschicht nördlig vo dr Alpe gseh worden isch. Es het sich um e wiisse asiatischen Elefant ghandlet, wo Abul Abbas gheisse het.
Fraue
As Näbefraue si bekannt:
Die Karolingischi Renaissance
Noch em Einhard, Vita Karoli Magni, Kap. 29, siig dr Karl dr Grossi au an siiner Muetersproch (lingua propria) sehr interessiert gsi, also am westgermanische Idiom vo de Franke. So haig er siine Glehrte dr Ufdrag ge, e Grammatik vo siiner Muetersproch z verfasse. Es isch mäglig, ass es sich drbii nume um e Buechstabekund ghandlet het. Er het au barbarischi (d. h. germanischi bzw. volkssprochligi) und sehr alti Heldelieder, wo d Date und Chrieg vo alte König besinge, lo ufschriibe. Es isch unklar In weler Sproch und Form das gmacht worden isch, öb uf Latiinisch oder Althochdütsch, öb as Regeste oder in Liedform. Die Sammlig isch us unbekannte Gründ nit erhalte bliibe; im Karl si Sohn, dr Ludwig dr Frommi isch in dr Neuziit mänggisch zu Unrächt für ihre Verlust verantwortlig gemacht worde. Dr Einhard brichtet au, ass dr Karl die latiinische Bezeichnige für d Wind und d Mönetsnäme sälber ins Fränkische übersetzt haig, z. B. het er em Januar Wintarmanoth (Wintermonet) gsait, em Mai Wunnimanoth (Weidemonet) und im Dezämber Heilagmanoth (Heiligmonet). Au e Sammlig vo de wichtigste Rächtstext, vo de Volks- und Stammesrächt und au vo de Capitularie het er lo mache. Wichtigi chirchlichi Text wie die latiinischi Bible, die sogenannti Vulgata, d Benediktsregle und s Sakramentar vom Gregor em Grosse si sprochlig korrigiert worde und me het Musterexemplar zur Vervilfältigung gmacht. Vo dr Hofbibliothek us si sälteni Text de Kathedral- und Chlosterbibliotheke zur Abschrift zur Verfüegig gstellt worde. Buchbeständ si in Büecherverzeichnis erfasst und Desiderataliste si erstellt worde. S Ziil vo allne dene Aktivitäte isch die systematischi Sichtig, Erfassig und Bestandssicherig vo dr ganze überliiferete Kulturtradition gsi, für zum uf däm Fundament chönne witerbaue.
Joseph Fourier
Läbe un Forschig
Syy Name isch uf em Eiffelturm verebigt, derzue drait d Universitet Joseph Fourier Grenoble I syy Namme un au dr Asteroid (10101) Fourier.
Echallens
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 18,3 % gläge.
Religion
40,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 38,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Götzenbrück
Getzebrick (lothrìngisch; frànzeesch Goetzenbruck, ditsch Götzenbrück) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Christian Rothenberger
Dr Christiaan Roothebärger (* 11. Mai 1868 z Buggs, Kantoon Sanggalle; † 21. Septämber 1938 z Baasel) isch e Schwizer Leerer, Richder und Politiker gsi.
Goin
Geogràfi
Goin lijt 13 Kilometer sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 184 und 270 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànne lijt e Deil vum Flughàfe Metz-Nancy-Lothringe.
Salgesch
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,7 % glägu.
Jessica Rosenthal
Uusbildig un Beruef
D Rosenthal isch z Bad Münder ufgwagse un het anne 2011 am Otto-Hahn-Gymnasium z Springe s Abitur gmacht. Derno het si ne Freiwillig Bolitisch Johr bi CARE Dyschland-Luxemburg e.V. gmacht
Bolitik
Am 8. Jänner 2021 isch d Rosenthal Noofolgeri vum Kevin Kühnert as Juso-Bundesvorsitzeri wore, iri Kandidatur het si am 6. Augschte 2020 verchindet ghaa. D Vorsitzwahl isch wäg dr COVID-19-Pandemy as Briefwahl duregfiert wore. D Rosenthal isch di ainzig Kandidati gsii un het rund 78 Brozänt vu dr giltige Stimme iberchuu.
München
Münche (hd. München, bar. Minga) isch d Hauptstadt vom düütsche Bundesland Bayern un mit über 1,4 Millione Iiwohner au die gröschti Stadt im Freistaat Bayern, die drittgröschti Stadt in Dytschland un die zwölftgröschti vo dr Europäische Union. D Stadt isch eines vo d wichtigschte Wirtschafts-, Verkehrs- und Kulturzentre vo dr Bundesrepublik un eini vo dr erfolgrichschte Städt in Europa. Münche isch s Zentrum vo dr Metropolregion Münche mit ca. 2,6 Mio. Iiwohner, Kernstadt vo dr Greater Munich Area mit meh als 6 Millione Iiwohner un Sitz vo dr Verwaltung vom Regierungsbezirk Oberbayern mit ca. 4,3 Mio. Iiwohner.
Worthärkumft
De Name Münche werd inere Urchund us em Joor 1158 as forum apud Munichen („Maart bi Münche“) gnennt und isch uursprüngli en Dativ Plural vo althochtütsch munih „Mönch“, bidüttet aso „bi de Mönche“ (vgl. Stadtwappe). So Ortsnamebildige sind recht hüüfig. S Probleem i demm Fall isch, as historisch kai älteri Sidlig vo Mönche noogwise were cha. De zimmli umstrittni Sprochwüsseschaftler Theo Vennemann veträted d Uffassig, as d Wurzle vom Name Münche scho vill elter segi und uf e vermuetiti Vaskonischi Ursproch zrugg gängi. Münche chönnti drum i vorhistorische Zit „Munica“ ghaisse ha. S Wort mun haisst im Baskische, noch em Vennemann di anzig no lebigi Sprooch vom Vaskonische, „Ufer“, „Böschig“ und „Hügl“.
Geographi
De höggschte Punkt vo dr Stadt isch de Warnberg im Stadtbezirk 19 un isch 597 m über NHN, de niidrigscht liit mit 482 m über NHN im „nördlichen Schwarzhölzl“, im Stadtdeil Feldmoching-Hasenbergl.
Bezirk un Nochbergmeinde
Im Johr 1992 isch d Stadt noy uffdeilt worde. S het vorhär 41 Bezirk geh un jetz sin s grad no 25. Die heiße so (alphabetisch sordiert - in Chlammere stöhn d Nummere vo de Bezirk):
Klima
S isch mit Statistike feschtgschetllt worde, dass im Süddeil vo de Stadt d Sunne am längschte schiint. Dr nördlich Deil het meh Nääbel. Dr weschtlich isch drochener als wie de öschtlich. Des liit hauptsächlich am Höheunterschied vo dr Stadt, wo s ä entsprechends Kleiklima giit. Au d Trennung in vo dr Stadt in Oscht-Wescht durch d Isar macht des uus.
Knonau
Geografi
Chnoonau liit im Südweschte vom Kanton Züri a de Grenze zum Kanton Zug. Zue de Gmäind ghööred au na d Wiiler Baregg und Uttebèèrg (Uttenberg). S Piet vo de Gmäind umfasst 62,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 17,2 % Wald, 12,7 % Sidligsflechi, 5,2 % Vercheersflechi und 1,1 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Maschwande im Weschte, Mäpmischtette im Norde und Oschte Chappel am Albis im Oschte, Stäihuuse (ZG) und Cham (ZG) im Süde.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Chnoonau ghört zue de Ämtler Mundarte.
Eichener See
Geologie
De Dinkelberg isch ä Karschdgegend, un es het überall Höhlene, Löcher un Ibrüch. Wänns rägnet, sammlet sich in dene s Wasser, un wänns über ä längeri Zit rägnet un grad no d Schneeschmelzi dezü chunnt, no cha nit alles Wasser ablaufe un staut sich langsam in dene Hohlräum uf, bis es sich inere Senke, ä Doline, sammlet. Me cha grad züelüege, wie s Wasser uss em Bode usesprudelt. In Versüch mit Farb het mer nochgwiese, dass des Wasser, wo im See isch, bim ablaufe unter anderem in de Hasler Höhli z Hasel züm Vorschin chunt, es also ä Verbindig zwüsche em See un de Höhli git, wo unterirdisch verlauft. D Hasler Höhli isch aber öbe 2 Kilometer vom See furt.
Uffdrädde
S erscht dadiert Uffdrädde vum See isch anne 1772 gsi. E Zämmeschdellig git de Gustav Albiez in sinner Dissertation vu 1931 (S. 53). Är zeigt alli Johr, wunner bis 1930 ufträte isch. Alli bis jetz bekannde Dade zuem Uffdrädde sinn in däre Lischde zämmegschdelld: Lischde zuem Uffdrädde vum Eiemer See
Nadürschutz
De Eiemer See isch am 29. Abril 1942 zuem Landschaftsschutzgebiet (LSG) mid de Nummere 3.36.012 üssgwiese worre, de Verordnungstext isch am 8. Mai 1942 im "Alemanne" abdruckt gsi. Des Landschaftsschutzgebiet het e Greßi vu 8 ha un zieht si wiä ne Kranz im Norde, Weschde un Süde um de See rum. De See sälwer ghärt nid dezue.