cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Peter Hebel
d Sproch, d Verschriftung un d Versione
D erscht Uflag git im Hebel si hochalemannische Mischdialäkt am drejschte wiider – do het dr Dichter nonit drmit grächnet, ass eber ander wiä e Oberländer des emol liist. Vu Afang a het er uf lichti Läsbarkeit gachtet het sich am hochditsche Schriftbild oriäntiärt, het also zum Biispiil kenni lütschriftlige Zeiche iigfiährt. Ab dr zweite Uflag het er d Schriibig un d Lütgstalt vu dr Werter fir d Läserschaft üsserhalb vu dr Alemannia veränderet. So isch zum Biispiil Friberg, akkerat un Elsis in Friburg, akkurat un Elsaß abgänderet. Allewäg stammt nit alles, was vum Dialäkt abwicht, vum Hebel, so het dr Setzer z Karlsrueh mänki Fähler niibrocht, wu vum Hebel ibersähne wore sin, zum Biispiil, noch em Altwegg „alle statt alli, sine statt sini und öfters so =e statt =i, Tasche statt Täsche, freili statt friili, gefriert statt gfriert“. Dr Hebel het schliäßlig sogar Mutter, gut un Licht gschriibe un isch do drmit wit iber s Ziil nüs gschosse: D Diphthong in Mueter, guet sin in dr meischte oberditsche Dialäkt vorhande un im 19. Johrhundert keinem vu dr Läser vu dr Alemannische Gedichter unbekannt gsii. Dr Altwägg, wu suscht im Hebel si Wille sträng reschpektiärt het, het do in dr Zürcher Werksüsgob doch d alemannisch Form schriibe lo, wel in däne Fäll d schriftsprochlig Schriibung „den gemeinten Mundartklang zu peinlich stören würde“.
1820 hän d Allemannische Gedichte (z s Hebels Zitte awel so gschriibe) d Form erreicht, wiä si dr Dichter z letscht abgsägnet het. Des betrifft d Schriibig, d Dialäktform un dr Inhalt. S sin no witeri 12 Gedichter drzue kumme un alli an dr Schluss, also hinter s Spinnlein gstellt wore. Vereinzelti anderi alemannischi Gsätzli un Gedichter, wu üs sinere Fädere stamme, het dr Dichter bewusst nit ufgnumme, si sin aber in Gsamtüsgabe vum Hebelwärk in mänke spetere Einzelüsgabe erreichbar. D 1820er Uflag – so-z-sage im Hebel si alemannischs Vermächtnis – isch z Aarau verlegt. Dr Basler Wilhelm Altwegg beeländets eweng, ass d erscht Uflag in sinere Vatterstadt üsgschlage wore isch, dr haltets aber fir e nätte Gspass vu dr Gschicht, ass dr Sauerländer z Aarau e ehmoligi Zwiigstell vum Flick vu Basel isch. S Titelblatt zu däre Üsgab isch vum Zürcher Kupferstächer Franz Hegi.
sini Kaländergschichte
Scho anne 1815 hän sech dr Hebel und d Kumission überworffe, wil eini vo de Gschichte – Der fromme Rat – bi de Katolike nid guet acho isch und us em Heft usegnoo woren isch, und es isch so wit gange, ass der Kaländermacher het müsse goo. Es sind denn au nume no weni vo sine Tegschte im Kaländer erschine.
s Adänke an Hebel
Sit 1936 duet Bade-Württeberg de staatlich Hebelpriis verleihe, zerscht isch’s all Johr gsi, sit 1974 no all zwei Johr. Als Priisträger chömme Lüüt in Frog, wo sich um d alemannischi Sproch un Literatur oder um s Adänke an Johann Peter Hebel selber verdient gmacht hän. Im Augeblick gits für de Hebelpriis 10.000 Euro.
D Stadt Huuse git Lüüt, wo sech für d Kultur verdient mache, d Hebel-Gedänkplagette.
No bis id Gägewart sind d Hebel-Wärch bi alemannischi Autore agsäh; so het d Carola Horstmann ufs Gedicht Das Hexlein ane 2010 es churzes Theaterstuck gschribe.
Dur s Wiisetal goot dr Hebel-Wanderwääg.
Sueben
Gschicht
Es waret dia alte Römer, wo d' Sueben en ihre Schrifta beschrieba hend, so dass mir heutzutag no viel wisset aus dr Zeit sogar no vor Christi Geburt, weil selber hend se ja nix gschrieba, erst a halbs Jahrtausend später hend se ganz langsam damit ogfanga.
Sueben en Spania
Hauptartikel: Suebe (Galizie)
Dr erst Suebenkönich uf dr Iberischa Halbinsel war dr Hermerich († 440), sei Soh' Rechila (440-448) hat Baetica ond Sevilla erobert.
Donausueben
Dia letzte Leit von de Quaden hoißet ab em 5. Jh. en de schriftliche Quellen nemme Quaden, sondern allgemein Suebi (archäologisch genauer Donausueben). Em Johr 470 waret se mit de Alamannen verbendet, ond um 480 hend se komplett drzua ghört. Mr hoißt des au "zweite Ethnogenese der Alamannen", weil dia seit Ofang 6. Jh. au Sueben ghoißa hen. Om 540 sen die an dr mittlera Donau zrückbliebene Sueben von de Langobarden ond em Wacho onderworfa worda, dann hot mr nex mehr ghört. Dr Jordanes hot no om 550 Sueben ond Alamannen onderschieda, mit Sueben in dr oigentlicha Alamannia, ond dia Alamannen en de Alpen. Bei de Alamannen hot sich dr Nama von de Sueben bis en d' Neuzeit ghalta, em spätera Schwabenland. Suebisieren war em 19. Jahrhundert an Ausdruck fir "Schwobastreich macha".
Kultur
Dr Kult om de Nerthus war, laut Tacitus, bsonders bei de nördliche Sueben iblich. Außerdem verzählt de Tacitus von ama heilicha Hain em Land von de Semnonen. Bekannt isch au dia Frisur der dia Freie von de Sklava ond de übrige Germanen onderschiede hot, der Suebenknoten. Mr glaubt daß au andere sell Haartracht traga henn, em Martial seim Epigramm' hoißt's: „Mit zu Knoten geflochtenen Haaren kamen die Sugambrer“.
Burg Friedlingen
Gschicht
In dr Zyt derno isch s Schloss verfalle un erscht anne 1561, iber hundert Johr speter, vum Michael Rappenberger, em Landschryyber z Röttle, wider in Stand gsetzt. Derno hän s d Herre vu Rotberg gchauft. Im Johr 1640 het s dr Markgrof Friedrich V. vu Bade gchauft im Dusch gege s Dorf Hertinge. D Zyt vum Dryysgjehrige Chrieg het s Schloss nit ohni Schöde iberstande un het wäge däm wider mieße renoviert wäre. Im Aadänke an dr Weschtfälisch Fride un di iberwunde Chriegszyt het dr Markgrof s Schloss Ötlikon anne 1650 in Schloss Friedlingen umgnännt. In dr negschte 28 Johr het s Schloss e Blueschtzyt erläbt, wu s vu dr markgreflige Familie fir gsellschaftligi Aaläss, wie Hochzyte, Hoffescht un Jagde gnutzt woren isch. Anne 1678 isch s Schloss Fridlige im Holländische Chrieg vu franzesische Druppe bsetzt un deilwyys gschlisse wore. Im Gegesatz zue dr gschlissee Nochberschlesser Röttle, Suseburg, Badewyyler oder Hiltelige, isch s Schloss Fridlige wider in Stand gsetzt wore.
S nej, rächt stattlig Chammerguet Fridlige isch us em Schloss, em Meierhof mit Wohnhuus, Hof, Schyyre, Staal, Schopf, eme Scheferhyysli, eme Baum-, Chrut- un Grasgarte, landwirtschaftlige Flechine, verschidene Fischwejer un zwo Ryyinsle bstande.
Das Bad auf der Tenne
Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht-mr zwoi Fleeda, zwoi Oboa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, drei Herner, drei Trombeeda, drei Posauna, a Harf, a Tscheleschda, a Schlagwerk ond a Streichergrubbe.
Rüschegg
Religion
83,9 % vo de Ywoner si evangelisch-reformiert, 6,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeet isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Rüti bei Büren
Gschicht
Rüti isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus in litore Ruthi, 1257 Ruti prope Burron. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Büre ghört.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 898 Ywohner 94,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2 % Französisch u 0,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Rüti bi Büüre ghört zum Hochalemannisch.
Kulturpreis der Stadt Basel
Dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel wird jedes Johr an e Person, e Grubbe oder en Institution vergee, wo sich in bsundriger Wiis für s kulturelle Läbe z Basel engagiert und verdient gmacht het. Die baselstedtischi Regierig bestimmt dr Briisdreeger uf d Empfählig von ere Fachjury. Dr Briis isch mit 20’000 Franke dotiert. Zerst si d Abständ zwüsche de Vereleijige unregelmässig gsi, sit 1999 wird er jedes Johr vergee.
Richardson A. Scurry
Biogràfi
Nohdam àss Texas unabhàngig vu Mexiko worra ìsch un sina eigena Regiarung gbìldet hàt, ìsch dr Scurry àls Sekretär vum Senàt ìm 1. Kongress vun Texas vum 2. Oktober bis àm 22. Dezamber 1836 ernannt worra. Ìm Dezamber 1836 ìsch ar vum Präsidànt Sam Houston àls Ànwalt vum 1. Gerìchtsbezirk ernnant worra. Ìm Janner 1840 ìsch ar vum Kongress vun Texas àls Rìchter vum 6. Gerìchtsbezirk ernannt worra un ìsch domìt àui biisìtzender Rìchter vum Ìwerschter Grìchthof vun Texas worra. Noh sim Rücktrìtt ìm Hornung 1841 ìsch ar dr Ànwalt vum 5. Gerìchtsbezirk worra un hàt glichzittlig àls Rachtsànwalt in San Augustine (Texas) zamma mìt em Brüder William, em Thomas Jefferson Rusk un em James Pinckney Henderson gschàfft. Üsseram hàt ar àls Milizsoldàt àn da Texanischa Indiànerkriaga teilgnumma.
Ìn Àuigscht 1854 ìsch em Scurry noh em Jàgdunfàll si Füaß àbgschnitta worra. Ìm Sezessionskriag hàt ar d' Konféderierta unterstìtza un ìsch ànna 1861 Owerscht vum Heer vu dr Konféderierta Stààta worra. Waga dr Verletzung hàt ar da Àmt nìtt känna versahn. Wagadam hàt ihn dr Generàl Albert Sidney Johnston àls Hàuiptfaldwawel ìn sinera Kräfta ernannt.
Lahr/Schwarzwald
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Mäder
Gschicht
Im Mittlalter hot Mäder zum Reichshof Krissern khört und ischt urkundlich s erschte mol 1294 als in den Mederen erwähnt wora. 1513 isch däs Gebiat zu Öschtriich koh. D'Habsburger hond dia Orte z'Vorarlberg amol vo Tirol und amol vo Vorderöschtriich (Friburg im Brisgau) us regiert. Vo 1805 bis 1814 hot Mäder zu Bayern khört und denn wieder zu Öschtriich. Bis 1806 ischt dia Gmoand deam Gricht Rankl-Sulz i da Herrschaft Fealdkirch igliedert gsi.
Lahr/Schwarzwald
Wirtschaft
Z Lohr sin viili induschtrielli Firme wie d Ina Schaeffler AG, dr gröscht industrielli Arbetsgäber, d Schneider Electric Motion Deutschland GmbH (Antriebstechnik, Elektronik) un dr d Friedrich Grohe AG, wo sanitäri Armature herstellt.
Mäder
Würtschaft und Infrastruktur
Im Ort hots im Johr 2003 43 Betriebe vo da gwerblicha Würtschaft mit 386 Beschäftigta und 33 Lehrling gia. Lohnstüerpflichtige Erwerbstätige hots 1.059 gia. D'Landwürtschaft spielt all no a wichtige Rolle, da Atoal vo landwürtschaftlicha Flächa a dr Gesamtfläche ischt 56,6 %.
Chang Myon
Vo 1949 bis 1951 isch dr Chang Myon dr koreanisch Botschafter in de USA gsi. Dr Bresidänt Syngman Rhee het en 1950 zum Brömieeminister ernennt, 1952 isch er zruggdräte. Wäärend der Zwäite Republik isch er vo 1960 bis 1961 wider Brömieeminister gsi, bis dr General Park Chung-hee im ene Staatssträich dr Zwäite Republik en Ändi gmacht het. Vo 1956 bis 1960 isch dr Chang Myon Vizebresidänt vo Südkorea gsi.
Burg Neu-Ems
Gschicht
Dia Anlag ischt a Burg vom Adls- und Rittergschleacht vo da Herra vo Ems gsi.
Zoll (Behörde)
Z Dütschland isch d Bundeszollverwaltig für d Warekontrolle a dr Gränze, füre Wasserzoll am Meer und für gwüssi Stüüre und anderi Sache zueständig. Und es isch au iri Sach, gäge d Schwarzarbet vorzgoo.
I dr Schwiiz isch die Äidgnössischi Zollverwaltig für Zollsache, gwüssi Stüüre, d Schwärvercheersabgaab und anders zueständig. Drby tuer ere s Gränzwachtkorps hälfe.
(4) Vesta
D' (4) Vesta isch mit 516 km middlerem Durmesser dr drittgröscht Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel. D'Vesta isch am 29. März 1807 vum Heinrich Olbers as dr viert Asteroid entdeckt worre.
Werdenberg
Werdenberg (Dialäkt: Werdabearg) stoht för:
Diego Maradona
Lääbe un Wirke
In dr 1990er Johr isch dr Maradona wäge Drogenprobläm un Doping in d Schlagzyylede grote, wun er vum Fueßballwältverband FIFA zwaimol derfir fir 15 Monet gspeert woren isch. No syre aktive Karriere het dr Maradona as Trainer gschafft, het aber als furt gsundhaitligi Probläm ghaa. Vu Oktober 2008 bis Juli 2010 isch er Nationaltrainer vu sym Haimetland gsii.
Ionischer Aufstand
Vorgschicht
Wo 547/546 v. d. Z. d Perser s lydische Riich vom Köönig Krösus zerstöört häi, isch Ionie Däil vom persische Riich worde. D Perser häi ene die inneri Autonomii gloo und dr Groossköönig het Satrape iigsetzt, wo dr Dribut iidriibe häi. Dr Herodot verzelt, ass dr Aristagoras, wo vo de Perser as Tyrann vo Milet iigsetzt worde isch, d Perser überreedet het, Chrieg gege Naxos z mache. Das isch aber abverheit und dr Aristagoras het Angst ghaa, zur Verantwortig zooge z wärde und het die andere Ionier überreedet, vo Persie abzfalle. Dr äigentlig Grund isch aber woorschinlig eender gsi, ass d Politik vo de Perser dr Handel vo de Ionier mit Egüpte und de griechische Stedt am Schwarze Meer gstöört het.
Dr Ufstand
Die ionische Poleis häi sich erhoobe, aber vo Griecheland isch nume vo Athen und vo Eretria Hilf choo. D Athener häi 499/98 v. d. Z. zwanzig Schiff gschiggt und d Eretrier fümf. D Perser häi e Zitli brucht, zum reagiere, aber scho 497 v. d. Z. häi si Züpere zruggerooberet und vo de ufständische Poleis si nume no nöön übrigbliibe. die Widerstand leisteten. 494 v. d. Z. isch schliesslig Milet noch dr Schlacht vo Lade erooberet und aabebrennt worde. D Ionier häi sich em persische Groossköönig Dareios I. müesse underwärfe. Dä het d Rolle, wo Athen im Ufstand gspiilt het, nie vergässe und en Aagriff uf Griechalnd blaant, wo as Perserchrieg in d Gschicht iigange isch.
Bavois
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,1 % gläge.
Albanische Volkstrachten
Wichtigi Chleidigsstugg
Zue de wichtigschte Deil vo de Chleidig ghöre (albanischi Ussprooch in IPA-Luutschrift dernäbe): Chopfbedeggige:
Schue:
Die Tracht mit brekushe
Des bsundri aa dere Tracht sin d brekushe, e Art Breeches, also e wyyti Hos wo nooch unte enger wird. Die Hos errinret aa di türkische Pluderhose, het aber en andre Schnitt un unterscheidet sich dütli vo de Pluderhose. Pluderhose mit türkischem Schnitt sin in Albanie nämli au verbreitet gsi, un hen dört shallvare gheisse. D brekushe sin meischt wys, bruun oder schwarz gsi. Am Oberchörper isch meischt e xhurdia trait worde, e halblangi Tschoppe, wo mit Zotzle un Stickereie verziert gsi isch. Um d Hüft isch die obligatorischi Schärpe gwigglet worde.
Die Tracht mit langem Hemd un xhoka
Die Tracht isch in ganz Südoschteuropa verbreitet gsi. Mer findet si vo Kroatie im Weschte, Ungarn im Norde, über Bosnie un Serbie bis Griecheland, Bulgarie un Rumänie.
Die Tracht mit de xhubleta
Befeschtigt worde isch es mit zwee Filzrieme über d Schultre un miteme Gürtel. Dezue hen für s Oberdeil e churzi Bluse (grykë), e langärmligi „mintan“ un e Weschte mit Wollfranze (kraholi) ghört. Dezue sin zwoo Schurze wo d Form vumene Trapez hen, eini füre (paraniku) un eini hinte (pështjellaku), trait worde; vilmool aber au numme eini, d paraniku. Schliessli het no e öbe 20 cm breiti Schlärpe uss Filz, d kërdhokla, dezue ghört. Aa de Fiess sin e Art Leggings trage worde, wo au uss Filz gsi sin. Uff em Chopf isch vilmool e Chäppli uss Samt, d kapica, un e Chopftuech, d ruba, trage worde. D kapica isch, für erwaggseni Fraue, uffwändig mit Metalornament verziert worde.
Es git Hywys, dass e Vorlaifer vo de xhubleta scho im Altertum in de Region verbreitet gsi isch; Darstellige vo de Chleidig uff antike Tonfigure het e Äänligkeit mit dr xhubleta. Ob des zuetrifft het natürli für de hütige Nationalismus, wo noochwyse wott wer zerscht doo gsi isch, e grossi Bedütig.
Städtischi un weschtlichi Chleidig
Am End vum 19. Joorhundert het d Mittel- un Oberschicht in de Städt de aagfange d weschtlichi Mode z übernee, bsunders in Südalbanie. Un nooch de Unabhänigkeit vo Albanie im Joor 1912 isch orientalischi Chleidig rasch verschwunde. Wyter orientalischi Chleidig aazlege isch als e Zeiche vunere konservative Ystellig un Mangel aa Patriotismus gwertet worde. Im Joor 1929 het d Regierig sogar en Gsetz erlo, wo de türkische Fez als Chopfbedeggig un de Schleier für Fraue verbote het. In de weniger wohlhabende Schichte het es aber au eifach e Roll gspiilt dass Textilie un Chleidig uss Fabrike jetz billiger un eifacher z mache gsi sin, wie d Chleider dehei sälber herzstelle. Einewäg isch älteri oder ländlichi Chleidig au in de Städt vo vilene Lüt wyter aaglait worde; bsunders in Städt wie Tirana, Elbasan oder Shkodra. So finde sich uss de 1920er vili Bericht un Fotis wo d bunti Vilfaalt vo de Chleidig in denne albanische Städt beschrybe; näbe weschtlichi Anzüg wo zum Deil sogar uss Paris importiert worde sin, muess mer sich e Mischig uss orientalischi Chleidig, ländlichi Trachte uss allene Landesdeil, un alli möglichi Mischige vo denne Chleidigsstugg vorstelle. Ab de 1950er isch traditionelli Chleidig schliessli immer weniger un numme no zue bsundri Aaläss, aaglait worde. Die Entwigglig het in de Regel zerscht bi de Manne yygsetzt, wo en eifache Aazug sogar zur Fäldarbet aaglait hen.
Rüti bei Lyssach
Rüti (amtlech Rüti bei Lyssach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Rüti ligt uf dr linke Site vor Ämmi. D Gmeindsflächi bsteit us 79,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 11,4 % Waud u 9,1 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Liissach, Burdlef, Oberburg u Mötschwiu.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Burg Neu-Blumberg
D Burg Nej-Bluembärg, au Raiberschlessli gnännt, isch e Burgruine bi Geschwyler, eme Ortsdeil vu dr Gmei Löffingen im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felse in dr Wueteschlucht.
D Burg isch im 14. Johrhundert s erscht Mol gnännt wore. Anne 1525 isch si im Buurechrieg gschlisse wore. As Bsitzer wäre d Herre von Blumberg gnännt. Hite sin vu dr Burgaalag nume no wenig Muurräscht erhalte.
Dialekt
Dr Begriff Dialäkt
S Wort Dialäkt kunnt üs em Altgriächische διαλεκτός /dialektós, wo «Unterredig» und d Art, wiä mer redet bedüütet und vum Verb διαλέγεσθαι («sich unterhalte») chunt. Im Altgriächische hets johrhundertilang kei Standardsproch gha, d Dialäkt sin gegesittig verständlig gsii un hän sich hauptsächlig dur Luut (Phonetik) unterschiide.
D Dialäkt ir düütscher Sprâch
S Friisisch dergege isch necher mit em Änglisch verwandt.
Stuttgarter Nachrichten
Gschicht
D Zytig isch am 12. Novämber 1946 unter dr Lizänz vu dr amerikanische Militerregierig zum erschte Mol erschine, aafangs nume drei Mol in dr Wuche. Rusgeber sin dr Henry Bernhard, dr Otto Färber un dr Erwin Schoettle gsii. Chefredakteur isch unter anderem dr speter langjehrig Chefredakteur vu dr Schwäbische Zeitong Chrysostomus Zodel gsii.
Uflag
D Zytig het zämme mit dr Stuttgarter Zeitung e verchaufti Uflag vu Exemplar. D Stuttgarter Nachrichten hän drei aigeni Lokaluusgobe: Mit däne hän d Stuttgarter Nachrichten e Chärnuflag vu 70.605 Exemplar (IV/2005), wu nimi ainzeln uusgwise wird. Derzue cheme sibe Sublokaluusgobe mit ere unterschidlige Erschynigswys, si wären em Blatt alldag oder e baar Mol in dr Wuche as fimft Zytigsbuech bygfiegt.
Schutter
Quelle, Verlauf, Zueflüess
D Schuttr entspringt am Hienersedel im Schwarzwald, oberhalb vo Schweighause in 680 Meter Höhi. Si entstoht aber eigentlig erst im Ort Schweighause us dr Vereinigung mit zwei kleinre Bäch, em Geisbergbach und em Lohbach. Däm si Quelle isch 1904 vo dr Sektion Lohr vom Schwarzwaldverein als „Schutterquelle“ gfasst worde. D Schuttr fliesst zerscht nach Weste, denn nach eme fast rechtwinklige Knick in nördliger Richtig dur d Gmeinde Schuttertal und Seelbach, macht denn immer mehr e Boge nach Weste und durchfliesst s Stadtgebiet vo Lohr. Dort verlot d Schuttr dr Schwarzwald und fliesst in nördliger Richtig parallel zum Rhy dur die Oberrhynischi Diefebeni. Si durquert Schuttere, Neuried, Schutterwald und mündet bi Kehl in d Kinzig, ä bitz bevor die in Rhy mündet.
Solothurn um 1755
Literatur
Bruno Amiet: Aus Solothurnischer Geschichte, 1943
Buleuterion
Dr Iigang vo de Buleuterie isch vilmol ufwändig gsi oder isch wie z Milet mit Süülehalle kombiniert worde. Es si Representazionsbaute vo de Stedt gsi, mäistens zentral und brominänt im Stadtbild.
Saporischschja
Saporischschja-n-ìsch a wìchtiger Verkehrsknoota, a Ìndüschtriizäntrum so wia-n-a kültürälla Mìttelpunkt mìt Hoochschüala, Theààter un Müsee. Ìn dr Schtàdt sìnn vììla hischtoorischa Gebäijer z’ sah. Àui dr Ìnsel Chortyzja-n-ìm Dnepr ìsch a wìchtiger Ààziihungspunkt fìr Tourischta.
30
S Johr 30 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 783 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Küttigkofen
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,4 %, CVP 6,2 %, EDU 0,0 %, EVP 1,1 %, FDP 23,4 %. GLP 9,8 %, GP 12,2 %, SP 18,0 %, SVP 18,5 %, Suschtigi 3,2 %.
Gmeindspresidäntin isch d Sabine Anderegg (Stand 2012).
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 240 Iiwohner 98,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch u 0,8 % angeri Sproche.
Rosenburg (Müllheim)
D Roseburg isch e abgangeni Burg bi dr Stadt Mille im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg.
Willisau
Willisou (amtlech: Willisau) esch sittem 1. Jänner 2006 e politischi Gmein im glichgnannte Wahlchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyyz.
Gschecht
Ab 1990: Willisou-Stadt und Willisou-Land verstärched eri Zämenarbet ond lösed emmer me Ufgabe gmeynsam.
2004: Am 25. Jänner 2004 werd öber d Vereynigong vo de Gmeynde Willisou-Land ond -Stadt abgstomme. Binre höche Waubeteyligong vo 80% z Willisou-Stadt ond 81% z Willisou-Land werd d Vorlag dütlech agno.
Bevöukerig
D Ywonnerzau esch öber langi Ziit chlii blobe, trotz em mettuauterleche Stadträcht. De gross Teil vo de Bevöukerig het ned i de Stadt, sondern osserhaub gläbt. As Foug vo de Abwanderig ond vo de Landflocht het d Bevöukerig vo 1850 bes 1900 abgno. Markant zuegno het si aber vor auem zwösche 1950 ond 1970 ond ähnlech starch zwösche 1980 bes 2004. De Grond esch vorauem s viu Boue z Willisou säuber.
Nationalitäte
Vo de 7135 Ywonner Ändi 2006 sey 6535 Schwyyzer und 600 (= 8.4 %) Ossländer. Di gröscht Ywanderergruppene esch us Serbie-Montenegro (die meiste sey Aubaner, aber es het ou Slawe), Mazedonie (die meischte sey Aubaner), Tüütschland, Italie, Portugau, Kroazie, Öschtrich, de Törggei und us Sri Lanka (Tamile).
Wirtschaft
Em Johr 2011 sey 0,9 % vo dene, wo chönntid schaffe, arbetslos gse.
S Heyligbluet (Kapälle)
D Heiligbluet-Legände esch die: Es sey mou drey Speler gse, de erscht het, nochdem är sis ganz Gäud verlore hed, met eme Fluech sis Schwärt id Loft gstosse, zom de Lyb Christi zdörboore; drofabe sey föif Bluetstropfe ofe Tisch gheit, ond de Gottesläschterer esch vom Tüüfu ghout worde, ou die bede andere hey en schreckleche Tod erlette.
Rütschelen
Rütschele (amtlech Rütschelen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Rütschele isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1273 aus Ruschole. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 530 Ywohner 99,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,2 % Französisch.
Johann Ulrich Hubschmied
Schaffe
Me hät de Hubschmied für sys Schaffe «oft bewundert, oft angegriffen.» Trotz allnen Yschränkige, wo men us hütiger Sicht mues mache, isch er aber äine von wichtigschte Pionier vo de Schwyzer Ortsnameforschig gsy.
Suriname
Morast
Dr surinamische Küste nooch lige acht grossi Schlammbänk, wo im Durchschnitt 20 km breit si und sich öbbe 15 km wiit in dr Atlantik usstrecke. Dr Schlick stammt zu 90 bis 95 % vom Amazonas.
Flora und Fauna
Immer no bestoht öbbe 80 % vom Grundgebiet us Rägewald mit u. a. mehr as 1.000 Baumsorte. Dä Urwald isch Deil vom grösste tropische Rägewald uf dr Wält, em Amazonas-Rägewald, wo dr grösst Deil drvo uf brasilianischem Hoheitsgebiet liit. S surinamische Buschland isch dorum e beliebte Studieblatz für Biologe us dr ganze Wält. Zur Fauna vom Rägewald ghöre u. a. dr Kaiman, dr Jaguar, s Fuuldier, dr Tapir, s Capybara, s Gürteldier, dr Brüllaff und dr Papagei. Uf de Stränd bi Galibi git s bsunderi Populatione vo Meerschildchrotte, won ene d Karibe Aikanti säge, wo dört ihri Eier lege.
Bühl (Lothringen)
Verwàltung
vun Bühl ìsch. Bühl ghert zem Kommünàlverbànd.
Grossfamilie
Forme vo dr Groossfamilie
Scho zwei Generatione chönne e Groossfamilie bilde, wenn z. B. d Eltere a gröösseri Zahl vo Chinder ufbringe. Zum Bischbil chönne drei verschwögereti Baar mit 20 bis 30 Nichte und Neffe ä groosse Familieverbund darstelle, wo, wenn all nooch zsämme wohne, viilfältigi grubbedynamischi Beziehige innerhalb vo der Familie möglig mache.
Mecklenburg-Vorpommern
Gschicht
Wäge de Verwaltigsreform in de DDR isch s Land 1952 aber scho wider uffglöst und in d Bezirk Neubrandeburg (Südoste), Rostock (an de Küste) und Schwerin (Südweste) uffteilt worre. Kleini Deil sin au zu Frankfurt an de Oder und Potsdam cho.
Subsistenzwirtschaft
Subsistänzwirtschaft oder au Bedarfswirtschaft isch e Form vo dr Wirtschaft, wo für dr äigeni Bedarf broduziert wird (Sälbstversorgig).
Belmont-sur-Yverdon
Geografi
Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Le Villaret. D Gmaiflechi umfasst 75,4 % landwirtschaftligi Flechi, 18,4 % Wald, 5,8 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Belmont-sur-Yverdon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as castrum Bellimontis (1220 burgum Bellimontis), Le Villaret anne 1164 as Villars-Frelon..
Liste der Bundesstraßen in Deutschland
B 501 – B 588
588 isch diè högschst bishèr vogäbeni Bundesstrõßènummerè.
Das Buch Mozillas
Yber S'Buech Mozilla
S'Buech isch uf Mozilla daift, e grüene Drache, wo s'Maskottli vu Netscape gsi isch. Anno 2003 isch d'Browserentwicklig vu Netscape no underem Namme Mozilla selbständig worre, s'Maskottli isch aber dert devu e rote Dinosaurier.
D Nummerierig vu dr Kapitel im Buech Mozilla isch kei Ufzellig, sondern stellt in Wirklichkeit Date in englischer Datumskonvention (Munät:Dag) in dr Gschichte vu dr Netscape/Mozilla-Browser-Entwicklig dar.
Bonaduz
Geografy
Uf dr Weschtsyte under däm lange Bärgmassiiv lauft d Gmaindgränze im Versamertobel under em Walserdorf Versam dur d Rabiusa, dr Näbefluss vom Vorderrhy, wo us em Safietaal obenabe und i dr grosse Rhyschlucht (Rätoromanisch Ruinaulta, das heisst uf Dütsch: höche Felsabbruch) zum Vorderrhy chunt. Die ydrüklechi Erosioonslandschaft zellt scho sid 1977 zu de Landschafte und Naturdänkmöler mid nazionaler Bedütig i der Schwiiz und isch im Inväntaar BLN ufgschribe. Uf em Bode vo Bonaduz ligge verschidnegi schöni Ort vo dere Landschaft, so wie d Uussichtpünkt vo Spitsch, Zault und Wackenau.
Bevölkerig
Am Änd vum Joor 2015 hen 3183 Lüt z Bonaduz gläbt (öbe 86 Prozänt devo Schwyzer Staatsbürger, un de Rescht Ussländer). Demit hen pro Quadratkilometer 221 Lüt gläbt. D Gmei wachst allgmein in de letschte Joor chreftig. So isch d Bevölcherig zwüsche 2010 un 2015 um 16,3 Prozänt gwachse.
Bildig
Über de Ort Bonaduz füert s „Kulturarchiv Bonaduz“ syt de Gründig im Joor 1989 e Sammlig vo Bild-, Ton- un Videodokumänt.
Wirtschaft
Für di regionali Stromversorgig vom undere Vorderrhytaal isch z Bonaduz d Firma Rhiienergie ggründet worde. Die isch us em alte Elektrizitätswärch Trin, wo Bonaduz derzue ghört, cho und het dr Firmesitz z Tamins. Ane 1990 het d Rhiienergie z Bonaduz es eigets Underwärch bout, zum dr Strom i de Hochspannigsleitige im Bünderland chönne z verdeile. Ane 2015 het d Rhiienergie uf em Tach vo dr Fabrigg vo dr Stireal AG z Bonaduz e grossi Fotovoltaikalaag ygrichtet.
Bauwäse Uf em Gebiet vom modärne Holzbau i dr Schwiiz isch s Inscheniörbüro Walter Bieler vo Bonaduz für innovatyvi Wärch begchannt. Sys erschte grosse Projäkt isch ane 1978 bis 1979 dr Neubou vo dr grosse Yschsporthalle z Tafaas gsi, wo hüt Vaillant-Arena heisst und mid däm wyte Holztach us Träger vo verlymtem Holz mängmol als di schönschti Yschhalle vo Europa bezeichnet wird. Zu de neue Projäkt zelle näbe de Perrontecher vo dr Räätische Baan dr Holzdurm vom Natur- und Dierpark z Goldau, d Holzbrugg Punt Staderas z Laax, d Laaderbrugg bi Nesslau über d Thur (1996) und dr Fuessgängerstäg über d Autobaan bi Sevele (1990). Wyteri Boute sind d Stroossebrugg Val Tglipat im Tobel vo Tomils-Scheid, wo 1999 dr lignum-Prys übercho het, d Langloufbrugg Pradella bi Schuls und dr Stäg im Naturschutzpiet Chly Rhy bi Riete im Aargau, der Fuessgängerstäg übere Zürisee zwüsche Hurde und Rapperschwyl (2001) und d Hängebrugg i der Ruinaulta vo dr Isla Davon under em Zaultport zum Baanhof vo Trin übere. Für syni Brugg i dr Rhyschlucht het s Inscheniörbüro ane 2014 vo dr Qualitätsgmeinschaft Holzbruggebou und vom Verein Forum Holzbou dr internazional Bouprys für Holzbrugge übercho; d Jury vom Wettbewärb het die Brugg us 18 Projäkt als die beschti usgläse. I dr Zytschrift Internazionals Holzbou-Forum het dr Walter Bieler ane 2003 e Tegscht über d Stellig vo Brugge us Holz i dr Gägewart gschribe.
Jungi Mundart 84
Wettbewärb
In dr Jury sin die siibe Lyt gsii:
Bryysdreeger
Di bremierte Täxt sin Ändi 1985 in Alemannisch dunkt üs guet (Heft III/IV 1985) abdruckt woore.
Täxt vun eme Dail vu dr Bryysdreeger un au vu anderi Dailnämer*ne bim Wettbewäärb het dr Markus Manfred Jung anne 1987 in dr Anthology D Hailiecher im Morstadt Verlag uusegee.
Breslau
Gschicht
Im 6. Jarhundert isch uf de spöötere Doominsle vom slaawische Stamm vo de Slezaane e Burg poue woorde. De Name vo dère Määrtstadt, wo sich um die Burg ume entwicklet hät, nämli Wortizlawa, findt me zum eerschte Maal um 900 umen in ere schriftlichen Uurkunde. Um 990 ume hät de poolnisch Herzog Mieszko I. vom Piaste-Gschlächt Schleesie und daademit au Wortizlawa eroberet. Dèm syn Soon hät d Stadt zum Bischofsitz gmachet und hät e Herzogsburg und en Doom afa boue. Spööter, wo Schleesie en äigets Herzogtum woorden isch, isch es dèm syni Hauptstadt gsy.
Burlioncourt
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.\
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Burlioncourt ghert zem Lorrain.
Dampfmaschine
Wirkigswiis von ere Cholbedampfmaschine
S Arbetsverfahre von ere Dampfmaschine isch aso in zwei Dakt iideilt und isch dorum e Zweitaktverfahre.
D Hochdruckdampfmaschine
Bi Hochdruckdampfmaschine wird dr Dampf wiit über 100 °C erwermt, so dass sich e höchere Druck ufbaut. Uf en Abchüehlig vom Waserdampf, wo us em Zylinder uusechunnt, cha verzichtet wärde (Uspuffbedriib). Dr Kondensator cha also wägfalle, was dä Maschinetyp in Verbindig mit dr höchere Energiidichti vom Dampf, wo under hochem Druck stoht, erheblig liichter macht und eso dr Iisatz vo Dampfmaschine in Dampflokomotive erst möglig gmacht het. Verdräter vo dere Bauart si praktisch alli Cholbe-Dampfmaschine in Fahrzüüg sit em Richard Trevithick vo öbbe 1802 aa.
Clown
Glöön und Lustigi August findet mä vor allem im Zirkus. Dr tüpisch Zirkusgloon het vilmol farbigi Chläider aa, won em vil z grooss si, uf em Chopf e Berügge und e rooti Naase. S Gsicht isch im Allgemäine gschminkt. D Schue si mäistens riisig und as Kontrast spiile si mänggisch uf munzige Muusiginstrumänt oder faare uf Miniaturfaarzüüg. Si dräte mänggisch au as Stroossekünstler uf und in Spitääler düen sich mänggisch d Ärzt as Glöön verchläide, zum de Chinder d Angst vor de medizinische Behandlige z nee. Das funkzioniert nid immer, wil d Chinder Glöön vilmol nid lustig finde und sogar Angst vor ene häi. In Amerika het s Glöön, wo bi de Rodeo ufdräte. Si sölle dört nit nume d Zueschauer belustige, sondern au dr Muuni ablänke, wenn dä si Ridder abgworfe het und uf en losgoot.
Schwoißfuaß
Die Köberlein-Brieder Alex on Georg sen zuedem seit 1978 mit dr Grupp Grachmusikoff aktiv.
Diskographie
Alben:
Zhuang
D Zhuang oder Zhuanger sìn e chinesische Volksgruppe (Ethnischi gruppe), wo im chinesische Guangxi ùn usserdäm im Yunnan, im Guangdong ùn im Guezhou lebät.
Anschlag in Nizza am 14. Juli 2016
Àn dam Momant ìsch da Ort güftig voll gsìì, vu Litt wo s Fiirwark vum frànzeescha Nàtionàlfascht ààglüegt ghàà han, dur dàs ìsch d Zàhl vu da Opfer bsunderscht hoch.
Ruhrgebiet
Die wichtigschta Städt sind:
Burg Neuenstein (Badenweiler)
Aalag
Go d Ruine vor em Verfall schitze un si turistisch erschließe isch si reschtauriert wore. Uf eme Bärgfrid isch hite ne Uussichtsplattform. Di vile hoche erhaltene Muure vu dr Ruuine ziege verschideni Ryym un dr Palas. Mer cha iber e gäche Wäg uf d Burgruine uffestyyge. An däm Wäg lang het s Muure, er fiert am Runddurm verbyy. Nord-Eschtlig dervu cha mer am Palas mit dr drej Unterdeilige no sähne, ass d Burg mehreri Steck gha het. D Forme vu dr Fänschter sin no erhalte.
Messen-Scheunen
Schüüne (amlech Messen-Scheunen) isch en Ortschaft ir Gmeind Jegischtorf im Verwautigs-Chreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Freie Hansestadt Bremen
Schtroß
In Breme gitts no Schtroßebahne und mer mueß uff die uffpasse, wenn mer über d'Schtroß goht.
D Weserfähre
D Weserfähre transportiert Persone und Fahrzeug vu Bremerhaffe uff Nordenham-Blexen.
Breme
In der Mitte vum Januar gitts es Bremer-Sechstage-Renne, wo d Radfahrer mit 55 km um d 166 Meter lange Bahn kurvet.
E ganz exklusive und traditionelle Veranstaltung nur mit Herre am zweite Freitag im Februar isch es Schaffermahl in de obere Hall vum Rothus vu Bremen. Dra teilnehme dont 100 kaufmännische und 100 seemännische Mitglieder vu de Stiftung Haus Seefahrt. Usserdem werret 100 Gäscht eiglade. Die Tafelei vum Brudermahl dauert rund vier Stunde mit sechs Gänge und zwölf Rede. Die Herre traget Frack oder Uniform.
Bremerhaffe
Am End vum Juli wird d Bremerhavener Festwoche gfeiert mit em mittelalterliche Hafemarkt und em I- und Uslaufe vu Hansekogge und andre Segelschiff.
Kloster Wiblingen
Grindig
S Chloschter Wiblenga verdankt syni Grindig dr beede Groofe Hartmann un Otto vu Kirchberg. Anne 1093 hän si bschlosse, fir s Hail vu ihre Seel e Chloschter uf ihrem Land z stifte. Sonigi Stiftige sin im Hochmittelalter gängig gsii, si hän dr domolige Fremmigkaitsvorstelligen entsproche; d Mench hän as Gegelaischtig fir s Seelehail vu dr adlige Stifter mieße bäte. S nei Chloschter vu dr Kirchberger hätt zue Ehre vum Hailige Martin vu Tours solle böue un uf Regle vum Hailige Benedikt vu Nursia verpflichtet wäre. Wäge däm hän d Grofe dr Abt vu dr Benediktinerabtei St. Bläsi, Otto, um d Grindig vun ere Kolony bäte. Dr Abt Otto het en Abornig vu Mench us sym Chloschter uf Wiblenga gschickt go em Wunsch vu de Grofe vu Kirchberg z entspräche, wu Land an dr Iller z Verfiegig gstellt ghaa hän. Dert hän d Mench e Filiation vu ihre Abtei grindet, wu 1099 yygweit woren isch. Zum erschten Abt vum neie Wiblinger Chloschter isch dr Werner vu Ellerbach ghobe, wu Vorsteher vu dr Abornig vu St. Bläsi gsii isch. Im nämlige Johr hän d Grofe vu Kirchberg em Chloschter Holzpartikel gstiftet, wu aagebli vum Chryz vum Christus gstammt hä nun wu hite no in dr ehmolige Chloschterchilche z Wiblenga verehrt wäre. D Holzstickli hän si vum Papscht Urban II. gschänkt kriegt fir ihri Dailnahm am Erschte Chryzzug (1096–1099).
Bercher
Religion
63,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 4,1 %, FDP 18,7 %, GLP 6,1 %, GP 11,1 %, SP 26,5 %, SVP 27,3 %, Sunschtigi 1,2 %.
Kloster Wiblingen
Hitigi Nutzig
D Chlosterchilche St. Martin wird hit as kadolischi Pfaarchilche bruucht. Si isch am 5. Mai 1993 vum Papscht Johannes Paul II. mit em Aposchtolische Schrybe Templum paroeciale zuen ere Basilica minor ghobe wore.
Hailig-Chryz-Reliquie
D Hailig-Chryz-Reliquie in dr Elbärgkapäll, wu d Holzpartikel din e Gschänkvu dr Chloschterstifter Hartmann un Otto vu Kirchberg ane 1099 gsii sin (lueg obe) un vum Chyz vum Chrischtus stamme solle, bilde bis hit dr grehscht Schatz vum Chloschter bzw. vu dr Basilika.
Schaler
Bsitz
D Schaler häi Bsitz im Läimedaal, am Blaue, wo si im 13. Joorhundert woorschinlig d Burge Froobärg, Ängestäi und Schalbärg baut häi, im Badische (d Landvogtei Schlienge bis 1337, d Dörfer Bamlach und Rhiiwiiler as kööniglichs Lääche) und im Elsass ghaa. Zum dr Schutz vom Fürstbischof z bekhoo, häi d Schaler iiri Burge em Bischof überloo und sä as Lääche zuruggbekhoo. Eme Zwiig vo dr Familie häi im 13. Joorhundert d Groofe vo Thierstäi d Helfti vom Dorf Bänke as Lääche gee. Vom Doomstift häi si dr Dinghoof vo Biel as Lääche ghaa. In dr Stadt sälber isch sit em 14. Joorhundert dr Chläibasler Ziegelhoof am Lindebärg im Bsitz vo de Schaler gsi. Wäge de Stadtbränd, wo s immer wider gee het wie im Winter 1354/55, wo fast s ganze Chläibasel abebrennt isch, oder im Joor druf noch em Groosse Ärdbeebe isch d Fabrikazioon vo Ziegel nid nume vo groosser Wichdikäit für d Stadt gsi sondern au seer lukrativ für d Schaler. Oobe am Rhiisprung in der groosse Stadt het de Schaler e Grundstück ghöört, wo si iire Hauptsitz ghaa häi. Dä isch 1460 noch em Usstärbe vo dr Familie im Root verkauft worde, won en für die nöiji Universidäät brucht het und für e Kornhuus. Dr Schalerhoof isch zum Kollegium worde, und es het Blatz gha döörte für siibe Höörsääl, e chliini Aula, Woonige für Dozänte und dr Pedell und Studäntechammere.
Hoher Adel
Zum Hooche Aadel het mä die regierende Suwerään vom Dütsche Bund und spööter vom Dütsche Riich zelt: d Köönig, d Groossherzöög, d Herzöög, d Landgroofe, d Markgroofe, d Pfalzgroofe und d Fürste und noch iine die mediatisierte Souverään vom Häilige Römische Riich: Herzöög, Landgroofe, Markgroofe, Fürste und mänggi Groofe.
Vektor
Im allgemäine Sinn verstoot mä under eme Wektor (lat. vector „Drääger, Faarer“) en Elimänt vom ene Wektorruum, das häisst en Objekt, wo zu andere Wektoren addiert cha wärde und mit Zaale, wo as Skalar bezäichnet wärde, cha multipliziert wärde. Wektore in däm allgemäine Sinn wärde im Ardikel Wektorruum behandlet.
Im ängere Sinn verstoot mä under eme Wektor
Cataract
Witeri Bedütige:
Adolf Bolliger
Adolf Bolliger isch de Name vo folgende Persone:
Nizza
Nizza goht zrugg uf e Stadtgrindig vu dr Phokäer im vierte Johrhundert v. Chr., si hän Nikaia no dr griechische Siigesgettin Nike gnännt.
Elsässischer Dichterweg
Dàs ìsch ànna 2008 vum Verein AGATE (Académie pour une graphie alsacienne transfrontalière) erstellt worra. D Hàuiptidee ìsch dr elsassischa Dialekt z'unterstìtza un d Orthal Schriwungregel bekànnt z'màcha.
D Idee vum elsassischa Dìchterwaj ìsch kumma wahrend'ra Wànderung uf em „Feldberger Dichterwegli“, z'Faldbarg bi Mìlla; dàs Dichterwegli hàt 20 Stàtiona wo àlemànnischa Gedìchta zeiga, uf'ra Länga vu 3 km.
Dr Dìchterwaj vu Lembàch
Lischta vu da Gedìchta:
Sulzburg (Begriffsklärung)
Sulzburg isch dr Name vu däne Ortschafte:
Jacques Rogge
Dr Jacques Rogge (* 2. Mai 1942 z Gent; † 29. Augschte 2021) isch e belgische orthopädische Chirurg und vu 2001 bis 2013 dr acht Presidänt vom Internationale Olympische Kommittee (IOC) gsii.
Biografii
Dr Jacques Rogge isch 1942 z Ghent z Belgie uf d Wält cho. Er her an dr Universidet vo Ghent gschdudiert und isch än orthopedische Chirurg worde. Er het an de Olympische Schbiil vo 1968, 1972, und 1976 im Segle deilgnoh und het für die belgisch Nationalmanschaft Rugby gschbiilt. Er het dr Adelstitel vo Ridder gha und isch vom belgische König, em Albärt II. zum Graf gmacht worde. As Hobby het dr Jacques Rogge hischdorischi und wüsseschaftligi Literatur glässe und moderni Kunschd bewunderet.
Funktionär vo Olympische Kommittee
Währed de Winterschbiil z Salt Lake City 2002 isch dr Rogge dr erschd IOC-Presidänt gsi, wo im Olympische Dorf gläbt het, für zum nööcher zu de Schbortler z si. Er het Droge und anderi Skandäl ohni Zögere behandlet und het klar gmacht, dass mä bi de Olympische Schbiil kei Korruption wurd dulde. Bi alle drei Schbiil under em Rogge hai d Schbortler de Droge abgschwore. Beobachter hai von erä neue Ziit in dr Olympische Bewegig gredet.
Im Johr 2008 het dr Rogge sich drfür schdark gmacht, ass s Internationale Olympische Kommitte sich nid wurd in d Bolitik iimische und ass es kei Boykott sött gä.
Bauteil (Technik)
E Baudäil (au Komponänte) isch en Äinzeldäil vom ene technische Komplex (zum Bischbil ere Maschine, eme Apparat usw.). Mä brucht das Wort in dr Technik für Däil, won e Biidraag zur Funkzion vom Gsamtkomplex mache und nit nume aagmacht si as Dekorazioon oder öbbis Äänligem – solang das nid Däil vo dr Funkzioon isch.
Communauté de communes de la Largue
D Communauté de communes de la Largue ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 22. Dezember 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han zwelf Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Pfatterhüse gsìì, Präsidant dr Jean-Rodolphe Frisch. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes de la Porte d’Alsace zum neie Verbànd Communauté de communes Sud Alsace Largue füsioniert wore.
Ulm
Gschicht
Wo no d Schdaufr ondrganga send, isch Ulm a freia Reichschdadt vom Koiser worra, wo vo de Padrizier verwaldad worra isch. Em 14. Jôhrhondrd send d Handwerkszünfte mords ozfrieda worra ond hend em Schdadtraad meh mitschwätza wella. Nôch eddliche harde Kempf mid e Padrizier hend dia Zempfd noch em Gloina ond Groaßa Schweerbriaf vo 1325 beziaôngsweis vo 1397 d Mehrhoid im Raat kriagd. Dr Große Ulmr Schweerbrieaf isch dôdrmid a Ard Vrfassong vo dr Reichsschdadd gwea, auf dia d Ulmr bis heid goddsallmächdich schdolz send. Bis heid muas dr Brgrmoischdr jeds Jôhr aufs Neie an Eid drauf aaleaga ond schwera, dass r Älle Leid „an gmoiner Maa“" («ein gemeiner Mann») isch, also älle gleich behandlad.
Au vr d Schdad sälbr isch dia Sach edd guad ausganga. Am End vom Zwoida Wäldkriag hend d Amerikaner Ulm faschd vellig heebombt. Alloi s Menschder ond a ganz weanige alde Heisr ond Gassa send standa bliaba. Älls andre war he.
Flaz
Bi der Ymündig het de Flaz mee Wasser als de Inn, und das bedütet, ass er räin hüdrologisch gsee eigentlich als Hauptfluss vom Inn-Sisteem cha gälte – und denn, wil de Inn bi Passau mee Wasser abebringt als d Donau, won er in se ymündet, wèèr de Flaz im Ganze gsee sogar der Afang vom hüdrologische Flusssischteem vo de Donau.
George W. Smyth
si Lawa un sina Kàrriar
Dr George Washington Smyth ìsch àm 16. Mai 1803 ìm North Carolina uf d' Walt kumma. Ufgwàchsa ìsch’r ìm Alabama un z’ Murfreesboro ìm Tennessee. Ar hàt ànna 1831 a Hochschüalàbschluss vu dr Princeton University bikumma. Dernoh hàt’r ìn d’ mexikànischa Provìnz Texas gwàndelt, ìns hìttiga Jasper County. Doo ìsch’r Làndwìrt un Investor gsìì.
Karl May als Musiker
Wieder uf freiem Fuaß
Abr ganz ko-nrs doch et lau! Em Johr 1897 greift’r nomol zor Feadr, om zu komboniera. Dobei entstandet zwoi Liadr, dia bald zo seine bekanndeschde werda sollet: Sei „Ave Maria“ ond dr Choral „Vergiss mich nicht! Ich steh im dunklen Land.“ Des send au de oizige musikalische Werk, wo zo seine Leabzeita vereffentlicht werdet. Ondr-em Titl „Ernste Klänge“ ganget dia Liadr en Druck.
Berolle
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 212 Yywohner 92,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,9 % Dytsch, 1,9 % Italienisch un 3,3 % anderi Sproche.
Basler Kantonsteilung
D Trennig und d Ufteilig
Für d Ufteilig vom Gsamteigetum wo em alte Kanton Basel ghört het, uf die beide neue Halbkantön Basel Schtadt und Basel Landschaft, het d Tagsatzig am 26. Augschte 1833 es Schydsgricht ygsetzt. Jede Halbkanton het föif Mitglider in dä Teiligsusschuss gschickt und drnäbe je zwe Teiligskommissär bzw. Schydsrichter us andere Kantön. E föifte Richter isch als Obma bestimmt worde. Am 30. Septämber 1833 het s Schydsgricht d Arbet ufgno und wärend fascht anderthalb Joor isch über d Ufteilig vo de Bsitztümer verhandlet worde. Am 21. Aprelle 1835 isch die ändgültigi Trennigsurkunde unterschriibe worde.
Euskadi Ta Askatasuna
D Euskadi Ta Askatasuna, besser bekannt under siner Abchürzig ETA, (baskisch für Baskeland und Freihäit) isch e marxistisch-leninistischi, separatistischi baskisch-nazionalistischi Undergrundorganisazioon gsi. Si isch 1959 as Widerstandsbeweegig gege d Franco-Diktatur gründet worde und brucht vor allem terroristischi Middel, drunder Autibombe. D ETA het äng mit andere Terrororganisazioone zämme gschafft, drunder mit dr nordirische IRA und dr palestinensische PLO. Am 2. Mai 2018 het d ETA ihri Sälbstuflösig bekannt gää.
Karl May
Muusig
Dr Karl May het au e baar Komposizione gschriibe. Bekannt isch si Wersion vo Ave Maria (zämme mit Vergiss mich nicht in Ernste Klänge, 1899).
Cappel (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Kapple ìsch. Kapple ghert zem Kommünàlverbànd.
Euskadi Ta Askatasuna
D Opfer vo de Aaschleeg
S schbanische Inneministerium (Ministerio del Interior) git aa, ass zwüsche 1960 und 2008 im Ganze 823 Mensche vo dr ETA umbrocht worde si, drunder 342 Ziviliste, die mäiste von ene Bolitiker, Gmäindirootsmitgliider, Richder, Brofässer und Undernäämer. 481 vo de Doote si Boliziste und Milidäär gsi: Guardia Civil (200 Dooti), Policía Nacional (145), Milidäär (98), Policía Local (24), Ertzaintza (baskischi Bolizei, 13), Mossos d’Esquadra (katalanischi Bolizei, 1).
Burgruine Weisswasserstelz
Gschicht
D Herre von Wasserstelz hän au d Burg Rotwasserstelz böue loo un d Wasserburg Schwarzwasserstelz, wu anne 1875 abdrait woren isch.
Reblaus
Die Lüüs sind öppe ein Millimeter gross. D Räbluusflöige legge d Eier a d Rinde vom Räbstock. D Dier, wo do druss schlüüfe, legge iri Eier deils a d Bletter; anderi wandere zu de Wurzle im Bode, wo si sech vermehre; und wenn dr Winter vrby isch, frässe si die junge Wurzle und d Wiibli bringe wider Eier a d Rinde ufe. Wil d Wurzle nümme funkzioniere, stirbt d Pflanzen ab.
Peter Struck
Effetligi Ämter
Umstritte isch sy Entschaidig vu anne 2005 gsii, em Jagdgeschwader 74 dr Traditionsname „Mölders“ z entzieh. Grundlag doderfir sch e Guetachte dur s Militärgschichtli Forschigsamt gsii iber d Haltig vum Werner Mölders zum Nationalsozialismus, wu vum Bundesverdaidigungsminischter in Uftrag gee woren isch. Dutzedi Bundeswehr-Generäl hän mit ere Aazaig in dr Frankfurter Allgemeinen Zeitung proteschtiert.
Tschuwaschische Sprache
Dialäkt
Tschuwaschisch isch vù de Wolgabulgare ìn sii jetzigs Sproochgebiet chùù, sälli sìn am Änd vùm 10. Johrhundert ins Wolga-Kama-Gebiet chùù ùn hän e Herrschaftsgebiet gründet, wùù no ùs vile andere, spöter zùm Deil ìn ene ùfgangene Ethniie bstande hät. E Iiflùss hän voor allem di finno-ugrische Sprooche ussgiebt.
Peter Struck
Effetligi Ämter
Am 18. Oktober 2005, em Dag vu dr Konschtituierig vum 16. Dytsche Bundesdag, isch er mit dr andere Bundesminischter us em Amt entloo wore un het glychzytig vum Bundesbresidänt Horst Köhler dr Ufdrag zue dr Wyterfierig vu dr Gscheft bis zue dr Bildig vun ere neje Bundesregierig iberchuu. No dr Wahl vu dr Angela Merkel zur Bundeskanzleri isch er am 22. Novämber 2005 ändgiltig us em Amt gschide.
Globuskrawall
Dr Globuskrawall isch en Usenandersetzig zwüsche jugendlige Demonstrante und dr Bolizei gsi, wo am 29. Juni 1968 z Züri stattgfunde het.
Flaggen und Wappen der Kolonien und Protektorate des Königreichs Italien
[[Datei:Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg|mini|Kolonie und Protektorat vom Königriich Italie 1941:
Währungsreserven
D Währigsreserve sind dr Beschtand vo Fremdwährige (Devise und Banknote), wo bii dr Zentralbank vom ene Land oder em ene Wirtschaftsruum wie em Euro-Ruum (dört also bi dr Europäische Zentralbank EZB) lagere.
Bettens
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Bettens isch dr Jean-Daniel Reymond (Stand Merz 2014).
Tichu
Chaarte usteile u di höchy Kunscht vom Schupfe
Iz geit ds Spiu ersch richtyg los! Dä wo ds Mah-Jong uf der Hang het darf aafa. Är_si het iz verschidnygy Möglechkeite:
Doppusyyg
Es Tyym cha o e sogenannte Doppusyyg mache. Das isch denn der Fau wenn d Tyympartner der erscht u der zwöyt Platz belege. Y däm Fau wärde d Pünkt gar nüm zeut u es git zwöyhundert Pünkt für ds Syygertyym. We dir die no nid gnue sy, chasch se mit eme (groosse) Tichu ufbessere - d Tichus wärde nämlech o no derzuezeut. Es Byspiu: 200 Pünkt (gr. Tichu) + 200 Pünkt (Doppusyyg) = 400 Pünkt gmacht u gschrybe.
Fossil
Vrschdoinronga fendad se bei ons ibrall, mo friahr Meer warad, mo heid Schiifr- ond Kalkschdoigebirg send.
Fundschdella
Uf dr Alb sen em Ölschiifer Fischsaurier, Flugsaurier, Krokodil, Fisch, Seelilia, Ammonita und Kloifossilia gfondaworra.