cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schweizerdeutsch
Literatur uff Schwiizerdütsch
Ab em 19. Joorhundert hän e bemärkenswärti Azahl vo Autore uff Schwiizerdütsch gschriibe. Die frieschte Wärch sin uff Luzärndütsch (Jost Bernhard Häfliger und Josef Felix Ineichen) un uf Züridütsch (Johann Martin Usteri, Jakob Stutz) gschriibe worde, starchi bärndütschi Yflüss zeige d Wärk vom Jeremias Gotthelf, wo öppe zur gliiche Zyt publiziert worde sin. Do e Uswahl vo wichtige Schwiizerdütsch-Autore und ihrne Hauptwärch:
Hermann Person
Bolitisch Wirke
Noch em Zweete Wältchrieg isch dr Person zerscht Mitglid vum Zäntrum z Sidbade wore, wu ihn zue irem erschte Vorsitzer gwehlt het. Är isch aber churzi Zyt speter zur CDU iberdrätte. Ann 1952 isch er as Abgordnete fir dr Wahlkrais Lohr in erschte Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Des Mandat het er ghaa, bis er s am 2. Novämber 1967, vor syre Ernännig zum Regierigsbresidänt vu Sidbade, niderglat het.
Pouldreuzic
Pouldreuzic (bretonisch Pouldreuzig) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Die Schweizermacher
Musical
Im Joor 2010 isch us verschidene Motiv us em Film s Musical Die Schweizermacher entschtande, mit ere liecht andere Handlig.
Îles Éparses
D Insle si draditionell vom Präfekt vo Réunion verwaltet worde, hai aber nid zu Réunion ghört und drmit au nid zur Europäischen Union. Vo 2005 aa wärde d Insle vom Präfekt und oberste Verwalter (Administrateur supérieur) vo de Französische Süd- und Antarktisgebiet (TAAF) verwaltet. Sit em 21. Februar 2007 si d Insle e Distrikt vo dr TAAF.
Millet-System
Gschicht
Im Lauf vo sinere säggshundertjöörige Gschicht het sich s Osmanische Riich zum ene multikonfessionelle Gmäinwääse entwigglet, wo s Millet-Süsteem d Rächtsornig, wo uf em islamische Rächt basiert het, für e Status vo de nitmuslimische Religioonsgmäinschafte greeglet het. Die häi en Aaspruch gha uf e Schutz vom Sultan, und häi drfür e bsundrigi Stüür, d Dschizya, müesse zaale.
Landkreis Göppingen
Aus dor Gschiichd
Nåch-m Aussdärba vo de Staufer isch Gẽged vo Gebbenga zom graesda Dåel an d Wirddabärgor komma, dor andore Dåel, haobdsächlich omm Geislenga romm, hådd d Freia Reichssdadd Ulm ondor ihr Herrschafd griagd. Midd-m "Reichsdeputationshauptschluss" isch midd Ulm ao s ganze Geislengor Gebiid ans nuie Keenigreich Wirddabärg komma. 1938 send s Oboramd Gebbenga ond s Oboramd Geislenga zomm Graes Gebbenga zsẽmagschlossa wårda. Dådorbei isch-s bis haed bliiba.
Sdedd ond Gmaendena
Zomm Landgraes Gebbenga ghaered nae Sdedd ond naenazwanzich Gmaendena.
Zeit
Litratuur
Naturfilosofii
Amnéville
Geogràfi
Amnéville lijt ìm Dàl vun dr Orne, rund 15 Kilometer sìdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 157 un 366 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Ortsdeil Malancourt La Montagne (dt. Malandshofen), zeh Kilometer weschtlich vun dr Stàdt.
Gschìcht
Amnéville ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1075 àls Amerellivilla (1236 Amerevilla, 1264 Amelerville, 1341 Amenievilla, 1361 Amennevilla).
Taupont
Gschicht
Taupont isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1399 as Tauppont (1453: Taupont, 1476: Taulpont).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Taupont ghert zum Bretonisch.
Pfadüberdeckungstest
C2b - Boundary-Interior Pfadiberdeckungstescht
Fir jedi Schlif gits 2 Gruppe vun Pfad:
Eugen Dieth
Läbe
As Naachfolger vom Eduard Schwyzer hät de Dieth vo 1927 bis 1936 au as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon gschaffet; lenger hät mer en deet nöd chöne bhalte, wil di finanziele Verheltnis dërewääg agspane gsy sind. Vo 1934 bis 1956 isch er de Presidänt vom Fonogrammarchyv vo der Uni Züri gsy, und 1935 hät er deet au s Foneetisch Laboratoorium ggründet.
Foneetik
De Dieth hät d Expërimäntaalfoneetik uf Züri praacht und si im Zämehang mit de schwyzertüütsche Tialäkt uusprobiert.
Oberdiessbach
Geografi
Diessbech ligt im Chisetau zwüsche Churzeberg Flakeflue un Hueb. D Gmeindsflächi isch im Jahr 2012 us 50,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 39,4 % Waud, 9,5 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi bstange. D Nachburgmeinde si Bränzikofe, Buechouterbärg, Faarni, Frimettige, Heerblige, Hütlige, Linge u Wichtrech.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Herrschaft Landsberg
Gschicht
Sit em Friide vo Rijswijk (1697) isch s Gebiet vo dr Herrschaft Hoochelandsbärg au de jure französische Bsitz gsi. Dr König Louis XIV. het sie im Joor 1714 kauft und dr Stadt Colmar as Ersatz für s St.-Peters-Priorat, überloo, wo si de Jesuite häi müesse uberloo, wo dört e Kolleg ufdoo häi.
Théhillac
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Théhillac ghert zum Gallo.
Göppingen
Nåchborgmaendena
An Gebbeng grenzed ã (em Uhrzåegor nåch, em Osda ãgfanga):
Nicolas Louis de Lacaille
Lebe und Würke
Da sind d Sternbilder wo de Lacaille iigfüert het:
Rundiya
De Rundiya isch de luwischi Gott vo de Wildnis und werd mengisch „Rundiya vo de Flur“ (luw. Immrassa Rundiya) gnennt. En andere Name vonem isch Immralli.
Maori (Sprache)
Maori (Te Reo Maori) isch ä polynesisch Sproch vum indigene Volk vun der Maori (Nejseelond). D Sproch het ugfähr 50.000 bis 70.000 Sprecher un 100.000 Mensche, wu Maori verstihn, aber nit regelmässig spreche (vun 'ra Maori-Bevölkerung vun ugfähr 530.000 Mensche). Maori isch z Neuseeland nebem Änglisch di zweit Staatssproch. Di nächst Verwondtschaft bsteht zue de Sproche vun Samoa un Hawaii.
Om Beschte het sich d Sproch unter d Oghörige vum Tuhoe-Stammes im Oschte vun d Nordinsel ghalte.
Corcelles-Cormondrèche
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 31,1 Prozänt gläge.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 6,2 % gläge.
Gossliwil
Religion
72,3 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 10,1 % römisch-katholisch.
Lokomotive
Definiziuu
Wenn mer vu-n-ere Loggi redt, meint mer vor Allem d' Motorfahrzüüg wu drzue beschtimmt sind, Reise- und Güeterzüüg z' befördere. Det bildet d'r Maschineruum d'r Hauptteil vum Fahrzüg, ergänzt dur ein oder zwii Füehrerständ. Zu de Loggene zellt mer aber au d' Triibwäge. Diä sind ebäfalls Motorisiert und sind drzue beschtimmt, Persone, Gepäck, Poschtsache und nur sälte Güeter z' transportiere. Triibwäge werdäd aber au als Diänschtfahrzüüg für de Unterhalt vu de Bahnkörper verwändet. Für Manöver uf Industriegleis oder uf de Bahnhöf brucht mer Rangschierloggene und Schinätraggtore, wubii mer di zwii Begriff nüd gnau chan abgränze.
Gschicht
Us obe beschribnem Grund fahred drumm hützutags uf em ganze Schinenetz Disel- oder Eleggtrologgene.
Theix
Geografi
Theix lyt am Golf vu Morbihan, 9 km vu Vannes un 55 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 2 m un 107 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Séné, Vannes, Saint-Nolff, Treffléan, Sulniac, Lauzach, La Trinité-Surzur un Surzur.
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Theix isch dr Yves Questel gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Theix ghert zum Bretonisch. Anne 2007 sin 24.6% vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore. Am 31. Merz 2010 het d Gmai d Charta Ya d’ar brezhoneg verabschidet.
Liz Truss
D Truss isch vu 2016 bis 2017 Juschtizminischteri un Lord Chancellor gsii un derno bis 2019 Chief Secretary to the Treasury. Vu 2019 bis 2022 isch si Minischteri fir Fraue un Glychstellig un zuesätzli vum Septämber 2021 bis Septämber 2022 Usseminischteri vum Verainigte Chenigrych gsii.
Cornaux
Curnau, uf Französisch Cornaux und im Patois, isch e Gmai vom Kanton Nöieburg.
Gschicht
Bis Änds 2017 isch Curnau im Bezirk Nöieburg gsi; dänn het der Kanton d Bezirk ufghobe, und sider sind d Gmeinde diräkt under de Nöieburger Kantonsbehörde.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,5 %, CVP 2,8 %, FDP 32,5 %, Grüeni 19,3 %, PdA 1,9 %, SP 16,3 %, SVP 20,6 %.
Gallien
Römischi Ärobrig
113 vor Chrischtus hent d germanischu Chimber und d Teutonu där Iifall ins hitiga Südfrankrich und Obäritaliu agfangu. 105 vor Chrischtus het där römisch Fäldherr Gaius Marius d Teutone bi Aquae Sextiae bsigut. Und 101 vor Chrischtus het är öi d Chimber in Obäritaliu bi Vercellae gschlagu.
Oberhünigen
Religion
83,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Margaret Crofoot
D Margaret C. Crofoot (* 1980) isch e US-amerikanisch Verhaltesforscheri un evolutionäri Anthropologi.
Domleschg GR
Domleschg isch a politischi Gmaind i de Bündner Region Viamala.
Geografii
Domleschg ligt uf da rächta Sitta vum Hinderrhy und goht ufa bis ufs Stätzerhorn, wo mit au da högscht Punkt vo da Gmaind isch. Di tüüfscht Stell isch öpa uf 625 m, döt wo da Tomilser Bach in Rhy flüüsst. Zwüschad Paspels und Almens gits en chlinna See, da Leg da Canova.
Tréal
Verwaltig
vu Tréal isch. Tréal ghert zum Kommunalverband.
Galileo (Raumsonde)
Mission
Vor em Itreffe het e Dochtersonde abchopplet werre solle, wo in d'Atmosphäri vum Jupiter het idringe un verschideni Daten iber Temperatur, Druck, Windgschwindigkeit un chemischi Zämmesetzig lifere solle. Debi het d'Muedersonde als Relaisstation d'Informatione zuer Erde funke solle
Erchundig vu dr Mönd; Verglüehe 2003 im Jupiter
Dr Missionsdeil bim Jupiter isch ursprünglich numme fer 23 Munät bis Dezember 1997 plant gsi, isch aber no insgesamt dreimol verlängeret worre, will d'Gräte noch funktionsfähig gsi sin un noch gnueg Tribstoff vorhande gsi isch. Schwerpunkt isch bi dr erste beide Verlängerige debi dr Mond Europa un dr Versuech vum Noochwiis vu eme Oezan under dr Europachruste gsi. Im ledste Missionsdeil isch mer no riskanteri Missione ins inner Jupitersystem mit zwei noche Vorbiflüeg an dr Io igange. Wo Cassini-Huygens am End vum Johr 2000 uf em Wäg zum Saturn dr Jupiter in ere grosse Entfernig vu öbbe 13 Millione km fer e Swing-by-Beschlünigig gnutzt het, sin interessanti Parallelmessige glunge.
Flandern-Rundfahrt
Gschicht
S Eidagesränne dur dr flämisch Deil vu Belgie isch s erscht Mol anne 1913 durgfiert wore. Dr erscht Gwinner isch dr Belgier Paul Deman gsi. Ganz am Aafang isch s no wenig erfolgryych gsi. Noch eme Unterbruch dur dr Erscht Wältchrieg isch s in dr 20er un 30er Johr populärer wore. Derwylscht bis in d 50er Johr wäg em mangelhafte Stroßeuusböu z Flandern uugfehr d Helfti vu dr Strecki nit-asfaltierti Wäg gsi isch, git s hite s Probläm, ass es fascht keini Chopfsteibflaschterstreckine me git. Hite isch d „Ronde“ s wichtigscht Ränne z Flandern un zämme mit Lüttich-Bastogne-Lüttich un em Flèche Wallonne s wichtigscht z Belgie.
„Hellingen“
Wichtig fir dr Uusgang vum Ränne sin di zahlryyche Hellingen, churzi un giftigi Aastiig vu zmeischt nit meh wie 2 km Lengi un 60–80 m Hecheunterschiid, aber bis iber 20 Brozänt Gäächi, wu derzue zem große Deil nit asfaltiert sin. Am beriemteschte un gferchtetschte sin dr Oude Kwaremont, dr Koppenberg un churz vor em Änd d Muur vu Geraardsbergen mit Gäächine bis zue 20 %. In dr letschte Johr isch d Ronde iber sibzeh Helingen gange. S letscht Hindernis vu em Ziil isch dr Bosberg, rund zeh Kilometer vor em Ziil.
Primelin
Gschicht
Primelin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1368 as Primelen (1377 Privelen, 1380 Primelin, 1395 Privelen, 1536 Primelen, 1630 Priueler, 1764 Premelen).
Henman Sevogel
Lääbe
Im Henman Sevogel si Familie het sich in e baar Generazioone us ere badische Buurefamilie zun ere Baasler Patrizierfamilie ufgschwunge und si Groossvater isch Her zu Wildestäi gsi. Dr Henman wird 1419 zum erste Mol erwäänt und isch denn no minderjöörig gsi. Vo 1427 aa isch er as Achtburger im Baasler Root gsässe. Er het si soziali Posizioon gsterggt, won er d Margaretha Anna vo Eptige ghürootet het, wo us em iiflussriiche lokale Aadelsgschlächt vo de Eptiger gstammt het.
Antilly (Moselle)
Verwàltung
vun Antilly ìsch. Antilly ghert zem Kommünàlverbànd.
Burg Stein
Dütschland:
Lueg au:
Gerhard-Jung-Wettbewerb
2012
Bim vierte Wettbewärb anne 2012 sin nume dritti Bryys in dr Sparte „Prosa“ un „Lyrik“ vergee wore, alli Bryysdreeger sin unter 20 gsii. In dr Kategorie „Lied“ un „Spiil“ het s kaini Yysändige gee. Derzue het s Anerchännigsbryys fir Schuelklasse gee in dr Sparte „Jingschti Mundart“.
Kritik
D Friedel Scheer-Nahor, Mitarbaiteri am Badische Werterbuech un Gschäftsfiereri vu dr Muettersproch-Gsellschaft schrybt zue dr Uusgab vu 2012 in dr Badische Zytig:
Quiche
Variaziona
Mr kaa dr Schbegg loa ond drfir Gmües nemma, beischbielsweis Werscheng.
Oberlangenegg
Gschicht
Oberlangenegg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1308 aus Langonegga. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Politik
Gmeindspresidänt vo Oberlangenegg isch dr Ueli Jaberg (Stang 2013).
50 Cent
Werdegang
De Curtis James Jackson III isch im Viertel Jamaica vum New Yorker Stadtteil Queens i ärmliche Verhältnisse ufgwachse. Sin Vater het er nie kenneglernt, sini Mueter isch i ihrem Huus ermordet worde. Unbekannti sind i ihres Huus igstige und hend es Gas ufdreiht, während sie gschlofe het, so dass sie am Gas erstickt isch. De Curtis isch erscht acht Johr alt gsi. Nach ihrem Tod het de Curtis bi sine Großeltere glebt. Da er scho durch sini Mueter Verbindige is Drogegschäft gha het, het er scho als 12-Jöhrige mit Droge dealt und het mehreri churzi Gfängnisstrofe verbüesst, die erscht groß Strof het er mit 18 Johr übercho.
Johannes Hevelius
De Hevelius stammt usere riiche Danziger Patrizier Brauerfamili. Er het 1630 z Leiden Jura studiert und isch denn z England und z Frankriich umegraist. Well aber sin Vatter het wöle, as er Brauer werd, het er sich 1634 z Danzig hüslich igrichtet und em 21. März 1635 d Katharine Rebeschke ghüroote. Er isch Mitgliid vo de Bierbrauerzouft worde und 1643 gär Zouftmaister. De Hevelius isch 1651 Rotsherr worde und denn gad ono Bürgermeister vo Danzig.
Nabu
De Nabû isch de Soo vom Marduk und vo de Ṣarpanītu und de Maa von de Tašmētu. Sini wichtigsti Kultstadt isch Borsippa, wo i de Nööchi vo Babylon glegen isch. Sis Symbol isch de Griffel. I de noiassyrische Zitt het er chöne Züüg vo sim Vatter Marduk anee und i de noibabylonische Zitt isch er as Schriiber vo de Schicksaltafle ann vo de wichtigste Gotthaite gsii.
Auswanderung
Uswanderig oder Emigration (vo lat. ex (assimiliert zu e) use; migrare wandere) bezeichnet, wenn mä s eigene Land für immer verloot. D Uswanderig cha freiwillig oder erzwunge si, us wirtschaftlige, religiöse, politische oder persönlige Gründ. D Uswanderig isch e Menscherächt. Dr Artikel 13 vo dr Allgemeine Erklärig vo de Menscherächt git jedem Mensch s Rächt, sich innerhalb vom ene Staat frei z bewege und si Ufenthaltsort frei z wehle und au jedes Land, siis eigene iigschlosse, z verloo und in si Land zruggzcho. Meistens wandere Einzelpersone oder einzelni Familie us; in dr Gschicht het s aber au Uswanderige vom ene ganze Volk oder vo grosse Deil vom ene Volk gee. Hüte wird statt "Uswanderig" dr Begriff "Migration" (und für "Uswanderer" "Migrante") bevorzugt. D Änderig vom Wohnsitz im Inland wird as "Binnemigration" bezeichnet. Dodrunder verstoht me au en Ortswächsel innerhalb vo dr Europäische Union, wil alli Unionsbürgerinne und -bürger s Verfassigs- und Grundrächt vo dene im EU-Inland hai (Art. 18 EU-Vertrag, Art. 45 Charta vo de Grundrächt vo dr EU 2009).
Nicolas Sarkozy
1993–2002: Erst Minischteràmt un Oppositionszitt
Vum 30. März 1993 bis àm 11. Mai 1995 ìsch dr Nicolas Sarkozy Hüsshàltsminischter ìn dr Regiarung vum Édouard Balladur gsìì.
2002–2007: Minischter unter em Präsidant Chirac
Àm 31. März 2004 ìsch’r Minischter fer Wirtschàft, Finànz un Ìnduschtrie worra.
2007–2012: Präsidant vu dr Franzeescha Republik
Kurz vur da regionàla Wàhla, àm 12 Novamber 2009, hàt’r a Debàtt ìwer d nàtionàla Identität igfiahrt. Dur dàs hàt sìch sina politischa Linia zìmlig gega rachts gstellt (àlso ìn dr Rìchtung vum Front National).
Privàtlawa
Dr Nicolas Sarkozy hàt drèi Mol ghirota un hàt viar Kìnder:
Breitenbrunn (Schwaben)
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6 % gleage.
The Cocoanuts
Was sonscht noh erwehnenswert ischt
Bei sellem Stroifa handlet’s sich om d Vorfilmong vom gleichnamiga Broadway-Musical us-em Jôhr 1925 vo de Libreddischda George S. Kaufman ond Morrie Ryskind ond em Kombonischda Irving Berlin. Des isch dr erschde Film, wo selle viir Marx Brothers dren mitgschbiilt hend. En seira Hoimet isch der Stroifa zom erschda Môl am 3. Auguscht 1929 ens Kino komma. En Deitschland hôt’r sei Premiere erscht am 16. Januar 1967 em Programm vo dr ARD ghet.
Gretzenbach
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 2393 Iiwohner 92,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 3 % Italienisch und 4,5 % angeri Sproche.
MdC
Mehrkonsonantischi Zeiche
Für ä Liste von ä baar zwei- und dreikonsonantische Hieroglyphe und ihrer MdC Umschrift lueg do.
Eisen
Entstehig
Viili im Stern entstandene schwere Elemente chumme eso wiider in dr Weltruum un bilde bi dr Entstehig vu ere nöie Sternegeneration nit nur nöii Sterne, sundern au Planete, Asteroide un Mönd.
Brubach
Brüebi (frz. Bruebach, dt. Brubach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Brüebi ìsch. Brüebi ghert zem Kommünàlverbànd.
Oberösch
Gschicht
Oberösch isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 886 aus Osse, 1310 Oeschge superioris. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört. Sit em 1. Jänner 2016 ghört Oberösch wäg ere Fusion mit Niderösch und Eersige zu de Gmeind Eersige.
Treffléan
Verwaltig
vu Treffléan isch. Treffléan ghert zum Kommunalverband.
Walkringen
Politik
Gmeindspresidäntin vo Wauggringe isch d Christine Hofer-Ryser (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Cortaillod
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,7 Prozänt gläge.
Querrien
Gschicht
Querrien isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1300 as Querhien (um 1330 Karian, 1368 Keryan, 1368 Keryan, 1382 Querrien, 1516 Querien, 1536 Querien).
Minnesang
Dr Minnesang (Minne, d Vereerig von ere Dame oder Frau, wo mäistens e hoochi gsellschaftligi Posizion ghaa het; mhd. minne „in Liebi Draadänke“) isch die schriftlig überliifereti, hoch ritualisierti Form vo dr gsungene Liebeslürik, wo im westöiropäische Adel öbbe vo dr Middi vom 12. bis zur Middi vom 13. Joorhundert beliebt gsi isch.
Pädagogische Hochschule Graubünden
Gschiicht
D Voorschuel fir Beruef im Gsundhaitswääse (doodmool Voorschuel fir Pfläägeberuef) het anne 1968 chenne aagliideret wääre. Im nämlige Johr hat dr Kantoon Graubünde d Bündner Fraueschuel ibernuu. 1980 het s Bündner Volk e Neiböuprojäkt fir d Fraueschuel gnäämigt, wu vum Architäkt Robert Obrist blaant fir 14 bis 16 Klasse an dr Scalärastrasse böue wooren isch.
Objet trouvé
S Entstoo und d Objekt
Objet trouvé und Ready-made häi bis hüte immer no e groosse Iifluss – dr „gfundnigi Geegestand“ isch zum Bischbil in dr Pop Art und Land Art e wääsentligs Elimänt.
Petrus Plancius
Läbe und Wärk
De Plancius isch e Soon vonere riiche flandrische Famili gsii und het Mathematik, Astronomii, Geografii, Gschicht, Theologii und Frömdsprooche glernt.
Andreas Burri
Läben und Würke
Uufgwachsen isch de Burri z Rüti bi Lyyssach. A der Uniwërsitëët Bëërn hät er Tialäktologyy und Volchskund, tüütschi Spraach und Schwyyzergschicht gstudiert. Das Stuudium hät er bim Peter Glatthard mit ere Dissertazioon über d Sidligs- und Fluernäme vo de Gmäind Woorb abgschlosse. Nachanen isch er Assischtänt gsyy a de «Forschigsstell für Namekund vo de weschtliche Tüütschschwyyz», hät aso mit andere Woort bim «Oortsnamebuech vom Kanton Bëërn» mitgschaffet.
Dubai (Emirat)
Dubai (, IPA: dʊˈbæj) isch äins vo de siibe Emirat vo de Veräinigte Arabische Emirat (VAE) am Persische Golf.
Ö
Darstellig uff em Computer
We mer s "ö" uff re Tastatur nit darstelle cha oder s für e Zeichesatz nit vorgseh isch (z. B. bi Internetadresse), no wird "oe" statt "ö" gschribe.
Cervelat
Zsämmesetzig und Verwändig
Ursprünglig het s sich um e «grosse saucisse courte remplie de chair et de cervelle de porc» (dicki, churzi Wurst, gfüllt mit Fleisch und Säuhirni) ghandlet, s hütige Basisrezäpt goht uf säll vo de Basler vom Ändi vom 19. Johrhundert zrugg.
Landstände des Fürstentums Hohenzollern-Sigmaringen
Zämmesetzig
Wie dr Landdag zämmegsetzt gsii isch un gwehlt woren isch isch im VIII. Titel (§§ 79–109) vu dr Verfassig greglet gsii. Doderno isch d Ständeversammlig bstande us
D Verdrättig vu dr Gaischtligkait isch dur diejenige Gaischtlige vorgnuu wore, wu in dr drei Ruralkapitel Sitz un Stimm gfiert hän. Gwehlt wore isch ich därjenig, wu s relativ Mee, zmindescht aber e Viertel vu dr Stimme kriegt het. Bi dr Wahl hän di Gaischtlige ire Kandidat (un ai Stellverdrätter) uf e neitrale Wahlzedel gschribe un där im e zuenige Kuwert iber dr Dekan vu irem Ruralkapitel an dr eltscht Dekan gee, wu dr Wahllaiter gsii isch.
Jakob Meyer zum Hasen
Bruef und Familie
In erster Ee isch dr Jakob Meyer zem Haas mit dr Magdalena Bär verhürootet gsi, wo d Schwöster vom legendääre Bannerheer Hans Bär († 1515) gsi isch. Si isch vorhär scho mit zwäi Basler verhürootet gsi, wo gsellschaftlig hooch gstande si. Das het s im Meyer mööglig gmacht, wirtschaftlig iiflussriichi Persone in dr Stadt z dräffe. Dr Meyer het mit em Hans Gallizian e Handelsgsellschaft aagfange, isch Verleeger für e Erzbischof vo Besançon gsi und het mit Immobilie spekuliert. D Magdalena isch 1511 gstorbe und isch zu St. Martin bigsetzt worde. 1513 het dr Meyer d Dorothea Kannegiesser ghürootet. Im gliiche Joor isch die gmäinsami Dochder Anna uf d Wält choo.
Argancy
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Allgemeine Erklärung der Menschenrechte
Grundlage
D Mönscherächtserklärig het 30 Artikel. Si düent di Rächt ufzähle, wo jede Mönsch het, ohni Unterschiid wi ofer was er isch, woher er isch und wo-n-er läbt. D Grundrächt, wo in de Erklärig feschtgläit si, het jede Mönsch in jedem Land vo dere Wält. D Erklärig vo de Mönscherächt isch in de Zwischeziit in meh wi 300 Schprooche übersetzt worde. Völkerrächtlich isch di Erklärig nöd verbindlich, aber me geseht si meischt wi-n-en Teil vom Rächt vo de Vereinte Natione und si isch so öppis wi-n-es Gwohnheitsrächt. Di meischte Beschtimmige, wo sich in der Mönscherächts-Charta findet, sind in andere internationale Abkomme greglet, so dass si für d Schtaategmeinschaft rächtlich bindend si.
Artur Doppelmayr
Lääbe
Im Johr 1954 het dr Artur Doppelmayr sy Abschluss as Diplom-Ingenieur an dr Tächnische Universitet Graz gmacht. 1967 isch er Gschäftsfierer vu dr Firma Konrad Doppelmayr & Sohn wore. Är het s Vorarlbärger Sailbahnunternäme, wu sy Großvater Konrad Doppelmayr anne 1893 grindet ghaa het, wytergfiert un het s zum Wältmäärtfierer. Anne 1973 het er di erscht kuppelbar Gondelbahn böue. 1994 isch er in dr Ufsichtsrot vu dr Doppelmayr Holding gwächslet. Näbe syne Laischtigen as Unternämer giltet dr Doppelmayr as Pionier un Vorbild in dr Globalisierig vun eme Induschtryunternäme.
Regierungsrat Basel-Stadt
Gschicht
Bis 1875 isch dr Chläi Root d Regierig vo Basel gsi. Denn isch e nöiji Kantonsverfassig iigfüert worde und d Basler Stadtregierig het dr Naame Regierigsroot überchoo und isch noch Departemänt organisiert worde, wo vo vollamtlige Regierigsrööt gläitet worde si. D Volkswaal vo de Regierigsrööt isch 1889 iigfüert worde. Dr Regierigsbresidänt / D Regierigsbresidänti wird sit 2008 diräkt vom Volk gweelt.
Baar
Baar isch e geografischi Bizaichnig vo e paar Orte und Landschafte:
Cressier NE
Gschicht
Cressier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1180 as Crisciaco.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt der Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Tycho (Mondkrater)
Satellitekrater
Nooch dr Konvention werre d Krater uf Mondcharte dur Setzig vum Buechstabe uf sälli Site vu dr Kratermiddi gsetzt, wo im Tycho-Krater am nächste isch.
Vannes
Verwaltig
vu Vannes isch. Vannes ghert zum Kommunalverband.
Gleiswaage
È Gleiswòòg isch è Baanaalaag zum Wigè vo Ysèbaafaarzüüg. Si isch i dè Regèl in èm Laddegleis fescht ybaut. S git statischi un dǜnamischi Gleiswòògè:
Quimper
D Stadt isch Hauptort (Chef-lieu) vu dr Kanton Quimper-1, Quimper-2 un Quimper-3 un Unterpräfektur vum Arrondissement Quimper.
Arraincourt
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch s Dorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vum 1. Dezember 1973 bìs zem 3. Öigschte 1985 ìsch Arraincourt züe Brulange ingmeindet gsin.
Wasserdampf
In Technig un Naturwûssèschaft isch Wassèrdampf d Bezeichnig für Wassèr im gasförmigè Aggregatzuèschtand. Sell Gas isch unsichtbar wiè Luft, wörd abber nit als Wassergas benamst, weöö sellè Begriff è anderi Bedütig hèt.
Entschtehig un Zuèschtänd
Ebbèso lòt sich dõby dè Zuèwachs a Vodampfigsentropy \Delta S (Delta S) ermittlè:
Nassdampf
Selli Definition begränzt dè Dampfghaalt zwûschè 0 ≤ x ≤ 1.
Magnus-Formlè
Temperadur θ in °C, Koeffizièntè
Wasserdampfydràg
Bi dè Vobrennig vo Erdölbrodukt wörred d Kollèwasserschtoff vo dè Erdölfraktionè im Wesèntlichè in Kollèschtoffdioxid un Wasserdampf umgsetzt. Im Autovokeer sin d Quèllè Benzyn un Disel, im Luftvokeer Kerosyn, i dè Huusheizung Heizöl un i dè Induschtry Schwèröl. Dè im Abgas enthaalteno kondensyrende Wasserdampf macht sich bim Flugzüüg durch Kondensschtreifè am Himmel bemèrkbar. Bi dè Vobrennig vo Erdgas, wo mittlerwyl für d Heizig vo Gebäude vowendet wörd, fallt wegè dè vir Wasserschtoffatoom, je Kollèschtoffatom im Methanmolekül doppelt sovill Wasserdampf wiè Kollèschtoffdioxid aa. Sell isch dè Grund defür, dass Brennwärtgräät für Erdgas effektiver schaffed als für Heizöl. Wasserdampf wörd bi villè großtechnischè Brozèss als Abfallbrodukt i d Atmosphärè ydraot.
Nutzig i dè Technig
Bim technischè Ysatz vo Wasserdampf isch z beachtè, dass Nassdampf im Unterschyd zu dè meischtè anderè Flüssigkeitè un Gaas nit bumpè transportyrt wörrè cha. Diè bim Vodichtè vom Dampf ufftretèdè Wasserschlääg würded d Fördermaschinnè innerhalb vo kürzeschter Zit kabutt machè.
Gfòòrè durch Wasserdampf
Uffgrund vo dè großè Volumèunterschyd zwûschè Wasser un Wasserdampf (1:1700) isch es gfòòrlich, beschtimmti Bränd mit Wasser z löschè. Bi nèm Kaminbrand cha s Löschwasser zuè nèm Voryßè vom Kamin füürè un somit d Löschchräft gfôôrdè un Sachschaddè aarichtè. Au èn Fettbrand darf nit mit Wasser glöscht wörrè, well Wasser wegè dè höcherè Dichti unter s brennende Fett glangt, a dè heißè Flächi vodampft un sich dõby uusdeent un brennendes Fett mit ryßt, so chunnt s zuè nèrè Fettexblosion.
Dombresson
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28,1 Prozänt gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1521 Yywohner 85,5 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,4 Prozänt Dytsch, 3,6 Prozänt Italienisch un 8,4 Prozänt anderi Sproche.
Quimperlé
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Quimperlé ghert zem Bretonisch.
Liesel Meier-Küchlin
Lääbe
Dr Karl Kurrus het anne 1983 iber si gschribe:
Poseidon (Begriffsklärung)
Mit Poseidon (altgriechisch: Ποσειδῶν) cha gmeint si
Benedikt von Nursia
Dr Benedikt isch z Nursia als Soon vom ene Landpsitzer uf d Wält cho. Sini Schwöschter isch die heiligi Skolastika gsi. Er het z Rom gstudiert und isch drufabe id Wildnis mit anderne Äisidler go lääbe und het drno drü Joor lang in ere Höhli bi Subiaco (das isch im Latium) ghuuset. Er isch wytume bekannt worde, und so het men en als Apt vom Chlooschter z Vicovaro ygsetzt. Er het s Chlooschter San Clemente z Subiaco und no anderi Chlööschter i dr Region gründet und isch anne 529 mit baar Begleiter ufe Monte Cassino ggange. won er sis wichtigschter Chlooschter gründet het. Für d Mönch vo däm Chlooschter het er Statute ufgsetzt, wo i dr ganze wältwyte Gruppe vo de Benediktiner-Chlööschter bis hüt als «Benediktsregle» e Grundlag vom Mönchsläben isch.
Anne 1964 het iin dr Papscht Paul dr Sächst als «Patron vo Europa» gwäält.
Deborah (Händel)
Deborah (HWV 51) isch en Oratorium vom Georg Friedrich Händel. Es ghöört zu de früenste vo sine Oratorie und basiert uf em Libretto vom Samuel Humphreys. Es isch 17. Merz 1733 im King's Theatre z London urufgfüert worde.
Turgi
dr Name
Dr Ortsname, wo s erschte Mol im ene Dokumänt vo anne 1281 vorchunt, chunt dervo, ass im Middelalter s Gebiet vo de Landschaft Tuurgi bis do hi a d Aare und d Rüüss cho isch. Bi Turgi isch im früene Middelalter d Gränze zwüsche de alte Grafschafte Tuurgi und Aargau und spöter die zwüsch em Zürigau und em Aargau gsi.
Emmanuel Karasu
Lääbe
Wo dr Kemal Atatürk an d Macht choo isch, isch dr Karasu 1923 in Ungnad gfalle, und si Vermööge isch beschlagnaamt worde. Er het d Türkei verloo und het bis zu sim Dood 1934 z Triest gläbt.
Arriance
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Zaza-Sprache
Zazaki (au Dımılki, Kırdki oder Kırmancki) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Kasachstan gschwätzt wird. Amtssprooch isch si nume in dr Türkei.
Hades (Gott)
Dr Hades ( „dr Unsichtbari“) odr Pluton (altgr. Πλούτων, Ploútōn „dr Riichi“; lat. Plutō) isch in dr griechische Mythologii dr Herrscher vo dr Underwält, wo men em au Hades gsait het, gsi. D Römer hai em entschbrächende römische Gott Dis pater gsait.
Haiti
Geografii
Dur Bodeerosion isch s fruchtbar Land syt dr Bsidlig anne 1492 uf fascht 50 % gschrumpflet. Dr Rägewald isch scho 1990 zue 98 % abgholzt gsi. In dr Landreform aafangs 19. Johrhundert hän Burefamilie je 15 ha Ackerland iberchuu. D Noochuu vu däne Landerbe hän s Land aber in all chlaineri Stickli ufdailt. Anne 1971 het e Buurefamilie im Durschnitt nume no 1,5 ha Land ghaa. Go iberläbe het s Land mieße ibernutzt wäre. D Folg dodervu ische starki Erosion gsi un dr Bode isch in wenige Johr uufruchtbar gsii. Di verarmte Noochuu hän derno gächeri Flechine urbar gmacht. Dää Bode wierd in e baar Johr au zerstert syy. Derzue git s vor allem syt 1981 im Ramme vum USAID-Programm allmee Flechine, wu nume Kaffee un Mago fir dr Export aabflanzt wäre. In dr Folg sin Masse vu verarmte Mänsche vum Land uf Port-au-Prince zoge. Im ganze Land het dr Verluscht an landwirtschaftlige Flechine fir dr aige Verbruuch zuen ere soziale Destabilisierig vum Land gfiert.
Hochdeutsche Lautverschiebung
Germanischi Tenues (p, t, k)
Die germanische stimmlose Plosive /p, t, k/ hend je noch Stellig en andere Lut gee. Im Aalut (Wortafang) /c-/ und nocheme Sonorlut (m, n, l, r) /Lc/ sinds zunere Affrikate verschobe worde, aber d Geminate /cc/ zu lange Affrikate. Zwüschet zwee Vokaal /VcV/ sind si zunere Doppelspirans und im Uuslut /-Vc/ zunere aifache Spirans worde. S Verschiebigsprodukt isch nöd identisch mit ererbtem /f, s, h ~ ch/.
Rédené
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Egg an der Günz
Verwaltong
Egg haut mit em Markt Babahausa ond dr Gmoende Hasla, Kettershausa, Oberschenegg ond Winterriada a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Haiti
Gschicht
Gmässen an dr Opferzahle isch es s schwärscht Ärdbidem in dr Gschicht vu Haiti gsi un ais vu dr schwärschte Ärdbidem iberhaupt. Wäg dr anarchische Verhältnis het e Erfassig un Identifizierig vu dr Opfer nit stattgfunde, wäge däm chenne d Opferzahle nume gschetzt wäre. In dr Monet noch em Bidem sin d Schetzige vu dr verschidene Organisatione bi 220.000 bis 500.000 Dodesopfer gläge. Dr Bremierminischter Bellerive het ai Johr noch em Bidem bekannt gee, ass d Zahl vu dr Dite bi rund 316.000 lige diei. Iber 310.000 wyteri Personen sin verletzt wore un schetzigswys 1,85 Millione Mänsche obdachlos.
Verwaltigsgliderig
Haiti glideret sich in zeh Départements. D Yywohnerzahle in dr Tabälle bezien sich uf d Volkszellig vum 7. Augscht 2003. Am 4. Septämber 2003 isch s Département Nippes dur Abspaltig vu Grand'Anse bildet wore.
Quälle: Institut Haïtien de Statistique et d’Informatique
Arry (Moselle)
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch s Dorf mìt em Herzogtum Lothringe züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt s zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Das Spukschloß im Spessart
Om was-es en deam Film gôht
Enzwischa hend sich au dia Goischter dr Charlotte zo erkenna geaba ond vrschbrechet-ra jetzt, ehre zo helfa, wo emmr des meglich ischt. So entstoht ganz schnell zwischa dr Charlotte ond de Geschbenschder a guads Vortrauensvrheltnis.
Guy Morin
Bruefligi und politischi Laufbaan bis 2004
Vo 1984 bis 86 isch er Sekretäär vo dr Schwizerische Sekzioon vo de Ärzt und Ärztinne für soziali Verantwortig und zur Verhüetig vom ene Atomchrieg (PSR/IPPNW) gsi. Sit 1987 isch er Vorstandsmitgliid vo dr PSR/IPPNW. Sit 1988 isch er Mitgliid bi de Ärztinne und Ärzt für Umwältschutz. Vo 1988 bis 2001 isch er Mitgliid vom Groosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsi. 1997-2001 isch er dört dr Gsundhäitskommissioon vorgstande.
Dr Regierigsroot 2005 bis 2009
Im Joor 2004 isch er as ersts Mitgliid vo dr Grüene Partei Basel-Stadt in Regierigsroot gweelt worde und isch vo 2005 bis 2009 dr Vorsteher vom kantonale Justizdepartemänt gsi, won er sich stark im Beriich Jugendschutz angaschiert het.
Dr Erwiiterigsbau vom Kunstmuseum Basel
Zur Zit wird am Erwiterigsbau vom Kunstmuseum Basel baut, wo 2016 söll eröffnet wärde. Das wird en Usstelligshuus si, wo s em Kunstmuseum mööglig macht, wäggselndi grossen Sonderustellige z zäige, was für e wältwit füerends Kunstmuseum wääsentlig isch. Gliichzitig chönne dank dr zuesätzlige Usstelligsflechi au d Wärk vo dr Basler Sammlig, wo hervorragend isch, em Publikum wirkigsvoll presentiert wärde.
Bissula
D Bissula isch en Alamanni gsii, wo im Joor 368 as jungi Frau vo de Römer as Chriegsbüüti wegschleppt worden isch. Si isch em römische Dichter Decimus Magnus Ausonius (≈310-394) zuetailt worde. Doch het sich e tüüfi Liebschaft entwicklet und er het si drum fraigsproche und s Gedicht De Bissula ("Vo de Bissula") uf si dichtet. Die Gedicht het er a sim Fründ Paulus gschickt:
Uuszüüg vom Gidicht:
Arthur C. Clarke
Dr Arthur Charles Clarke (* 16. Dezember 1917 z Minehead, Somerset, England; † 19. März 2008 z Colombo) isch e englische Science-Fiction-Schriftsteller gsi.
Im Arthur C. Clarke si Ehe mit dr Marilyn Mayfield het numme e halbs Johr (Juni - Dezember 1953) durt.
Rothaus Regio-Tour
D Rothuus Regio-Tuur (dt. Rothaus Regio-Tour, bis 2001: Regio-Tour) isch e international Etapperänne in dr UCI-Kategori 2.1, wu alljohr im Augschte im Drejeckland Dytschland-Frankryych-Schwyz stattfindet.
Landesstreik
Dr Verlauf vom Streik
Am 11. Novämber hai Arbetnähmer und Sozialiste lokali Streik und Blockade organisiert. Schliesslig hai gege 400'000 Arbetnähmer ihri Bedriib bestreikt. D Fabrike, die öffentligi Verwaltig, d Iisebahne und d Zitigsdruckereie si in de meisten Ört in dr Schwiiz stillgstande. Dr Bundesrat het d Bundesversammlig zun ere usserordentlige Session iiberüeft und dr sofortig Streikabbruch verlangt. Dr General Ulrich Wille het Züri, Bärn und wiiteri Zentre militärisch under dr Füehrig vom Divisionär Emil Sonderegger lo bsetze. Au d Iisebahn isch vo Soldate bedriibe worde.
S Armeekommando het i de Stedt vor allem Truppedeil us ländleche Gebiet iigsetzt, öbbe us em Ämmedaal. An verschiidnige Stelle isch es zu Zämmestöss cho, z Gränche si am 14. Novämber drei Arbeiter verschosse worde.
Oberstocken
Oberstocke (amtlech Oberstocken) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz gsi. Am 1. Jänner 2014 het si mit dr ehmauige Gmeinde Höfe un Niderstocke zur nöie Gmeind Stocke-Höfe fusioniert.
Elsbeth Sigmund
D Elsbeth Sigmund (* 25. Okdober 1942 z Winterthur) ischt a Schweizere, wo en de Jôhr 1952 bis 1955 en zwoi schweizerische ond oim deitscha Schbiilfilm als Kendrdarstellere – emmer en dr Roll vo dr Johanna Spyri ihrer Romanfigur Heidi – bekannt wôrra ischt.
Freiburger Bächlein
Ufbau
Fer dr oberflächlich Betrachter usichtbar bruche d'Bächli frili e umfangriichs underirdischs Netz. So hän si e Gsamtlängi vu 15,5 km, vu dene 6,4 km underirdisch verlaufe. Witt oberhalb vu dr ehemolige Stadtgrenze am Schwobedor, nämli am Bifängli bi dr Kartüs, leitet e Stellfalle Wasser us dr Dreisam in dr Gwerbekanal. Sällem entnimmt e underirdische Stolle s'Wasser, wo in dr Stadt dur d'Bächli gleitet wird un underhalb vum Netz wiider in dr Gewerbekanal zruckglangt.
Eppishausen
Gmoendsgliderong
Zua Ebbeshausa ghered d Derfer Ebbeshausa, Haselbach, Könghausen, Mörgen ond Weiler ond d Weiler ond Gheft Aspach, Aufhof, Ellenried, Klenkerhof, Lutzenberg ond Weißenhof.
Roscanvel
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Roscanvel ghert zem Bretonisch.
Offenburg
Geografii
Nochbergmaine sin Abbewihr, Durbach, Ordeberig, Ohlschbach, Gengebach, Berghaupte, Hohberig, Schudderwald, Kähl un Willstätt.
Oberthal BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 800 Ywohner 99,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,3 % Französisch.
Gundelfingen an der Donau
Gundelfinga (amtlich Gundelfingen an der Donau) ischt e Stadt em Landkroes Dillinga z Bayern.
Religion
81,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 11,7 % evangelisch.
Ungarische Revolution 1848/49
Vorgschicht
Noch em Änd vu de türkische Bsetzig vu Ungarn un em Ferenc Rákóczi sinem gscheiterte Uffstand isch Ungarn e Deil vum Habsburgerriich gsì. Es hät zwar e gwüssi Selbständigkeit gnosse, d'Rächt sin abber all no zimmlig iigschränkt gsì. D'Verhältnis zwüsche de Habsburger un Ungarn sin in de Pragmatische Sanktion gregelt worre, wu 1723 bstetigt worre-n-isch. Sithär hät's für Ungarn kei nännenswärte Furtschritt gee ußer em Gsetzartikel X. vu 1791, wu em d'Uuabhängigkeit vu de andere Mitglidstaate vum Habsburgerriich garantiert hät.
1847 isch d Nationalversammlig z Bratislava zum (wie sich spöter uusegstellt hät) letschte Mol zämmeghockt. Si hät de Ellenzéki Kör („Oppositions-Chreis“) ins Läbe grüefe, wu zämme mit de Partäi Fontolva haladók e genaus Brogramm für Reforme gha hät. Au d'Understützig vu de Höf z Wien dürft e Rolle gspilt ha. In Windermonet 1847/48 hät e Pattsituation gherrscht, bis am 22. Februar 1848 d'Revolution z Pariis usbroche-n-isch. De Lajos Kossuth hät in ere Red am 3. Merz d'Ziil vu de Opposition uffzeigt: Befräiig vu de Liibeigeschaft, Schuldedeilig un Parlamänt mit Volchsabgordnete un verantwortigsvoller Regierig. Au hät er vu de andere Site vum Habsburgerriich e Verfassig gfordert.
De 15. Merz
De ändgültig Aafang vu de Revolution isch de 15. Merz 1848: z Budapest hänn Jugendligi e Erfüllig vu de 12 pont (lüeg Bild) gfordert. Gliichzitig isch de Kossuth z Wien mit de Oberhäupter vu de Habsburger am verhandle gsì: de Ferdinand V. hät d'Bschlüss vu de Bratislaver Nationalversammlig zerscht nit wölle aaerkänne, nochdemm en abber am 16. März am friehje Morge d'Nochricht vu de Entwicklige z Pest-Buda erreicht hät, isch er zwunge gsì züezstimme.
Revolution vu Wien
Am 6. Oktober isch z Wien d'Revolution widder usbroche. D'Bevölcherig isch verruckt worre, wiil d'Grenardierdruppe uff Ungarn hät solle gschickt werre. De Verdeidigungsminister, de Graf Latour, isch mit Hammerschleg un Bajonätt umbrocht un uffghänkt worre; d'Understützig für de Jelačić isch für e churzi Zit abbroche. Einewäg isch di ungarischi Armee am Gränzfluss Lajta blibe, zum allewiil chönne d'Gränze übberschrite, was si allerdings wäge bolitische Bedänke nie gmacht hät. Anstatt de Uffstand z Wien usznutze, isch si deno durch Dransdanubie un hät di wichtigste Festige (Komárom, Lipótvár, Eszék) bsetzt.
De Chaiser isch in derre Zit uff Olmütz gflüchtet un am 16. Oktober isch de Herzog Alfred Windisch-Grätz zum Oberbefehlshaber für alli Gebiet usserhalb vum idaliänische Deil ernännt worre. Am Änd vum Monet isch Wien widder under de Kontrolle vum Hof gsì.
De Friehjohrsfäldzug
Sälle Fäldzug hät vum 2. April bis zum 21. Mai 1849 duurt. In sinem Lauf hät Ungarn zwar kei vollständige, abber doch e dütlige Sig chönne verzeichne.
Miriam Butt
Lääbe un Wirke
Syter anne 2003 isch si Brofässeri (C3) fir Allgmaini Sprochwisseschaft mit Schwärpunkt Computerlinguischtik am Fachberaich Linguischtik an dr Universitet Konschtanz.
Engollon
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 6,6 % gläge.
Wirtschaft
Engollon isch bis hüt mehrheitlech es Puuredorf blibe. D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,0 % gläge.
Ars-sur-Moselle
Geogràfi
Ars-sur-Moselle lijt àm lìnke Stàde vun dr Mosel, uf re Heche zwìsche 165 un 344 m ìwer em Meeresspiejel. D Weschthelft vum Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Walter Fröhlich
Würdigunge vu sinne Freunde
Er war en Menschefreund mit Humor und Geischt (Alfred Heizmann), en kritische Geist (Sohn Johannes Fröhlich), en alemannisches Urgestein (Kreisarchivar Franz Götz), hot Zuversicht und Muet gäbbe (Sohn Thomas Fröhlich), war warmherzig und hot en hintergründige Humor ghät (Rosemarie Banholzer) und hot sich offe zu sinnere Mundart bekennt (Walter Möll).
Tuman Bey
Lääbe
Dr Tuman Bey isch wie d Sultan vor im as tscherkessische Huussklaav im Balast ufgwaggse, isch ufgstiige in Rang vom ene Emir von ere Hundertschaft, denn isch er Brömieeminister worde und het über Kairo gherscht, wo dr Sultan in Chrieg zooge isch. Dr abbasidisch Kalif vo Egypte, dr Al-Mutawakkil III. isch noch dr Schlacht vo Mardsch Dabiq in d Gfangeschaft vom Selim I. gfalle, wääred dr Tuman Bey z Kairo Sultan worde isch. Si Laag isch schwiirig gsi: Sürie isch verloore gsi, d Drubbe demoralisiert, d Emir häi em kä Understützig gee und d Mamluke si nid vil mee as e Söldnerdrubbe gsi.
Joe Biden
US-Senator fir Delaware (1973–2009)
As Vorsitzer vum International Narcotics Control Caucus het si dr Biden mit Gsetz zue dr Anti-Drogebolitik vu dr USA bscheftigt. As Mitglid vum Uusschuss het si dr Biden fir verscherfti Maßnahme gege Flunitrazepam, MDMA (Ecstasy), Ketamin oder Steroid yygsetzt.
No dr Aaschleg vum 11. Septämber 2001 het dr Biden dr US-Bresidänt George W. Bush unterstitzt un mee Bodedruppe im Afghanistan-Chrieg gforderet. Im Senat het er dr Resolution zum Irak-Chrieg zuegstimmt, wel er derfir gsii isch, ass dr Saddam Hussein gstirzt wird, hite reit en die Entschaidig aber wie au anderi Demokrate.
Vizebresidänt vu dr Verainigte Staate (2009–2017)
Im Summer 2012 het dr Obama verchindet, ass er zue dr Bresidäntschaftswahl 2012 wider mit em Joe Biden as Running Mate wett aadrätte. Beedi sin am 6. Septämber 2012 uf em Barteidag vu dr Demokrate z Charlotte, North Carolina fir e zwooti Amtszyt nominiert wore. Dr Wahlkampf vu r Demokrate het dr Biden bregt mit sym Slogan: „Bin Laden is dead and General Motors is alive.“ (alemannisch: „Dr Bin Laden isch dod un General Motors läbt“). Dr Obama un dr Biden hän bi dr Wahl im Novämber 2012 26 Bundesstaate un 332 Wahllytstimme gwunne. Di republikanische Kandidate Mitt Romney un Paul Ryan hän 24 Staate un 206 Wahllytstimme gwunne. Dr Biden isch am 20. Jänner 2013 im Wysse Huus wider zum Vizebresidänt veraidigt wore.
Karatschi
D Stadt isch s Wirtschafts-, Handels- und Brodukzionszentrum, Vercheerschnote, Kulturzentrum mit vile Uniwersidääte, Hochschuele, Forschigsiirichdige, Museum, Galerie und Baudänkmööler em grösste Haafe vom Land. Äini vo de bedütendste Seenswürdigkäite isch Mazar-e-Quaid, s Mausoleum vom Gründer vo Pakistan, Mohammed Ali Jinnah (1876–1948), wo in dr Stadt uf d Wält cho und au dört begraabe isch.
Roscoff
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Islamisierung
Islamisierig bedüted d Iifüerig vom Islam als e vorhärrschendi Religion in ere Region oder im e Land, wo vorhär mehrhaitlich nöd islamisch prägt gsi isch. Historisch nännt me vor allem di islamischi Expansion im Mittlere und Noche Oste wie au uf de iberische Halbinsle, wo vom 7. bis 10. Johrhundert stattgfunde hät. I spöötere Johrhundert häts eso Bewegige au z Afrika gee.
E Warnig vor enere Islamisierig vo Europa chunnt regelmässig vo rechtspopulistische Chrais und werd mit nationalistische Motiv und de Angst vor ere Öberfremdig begründed. E paar Byspil dezue; i de Schwiz isch bin ere Volksabstimmig im Novämber 2009 es Minarettverbot aagno worde, z Dütschland gits sit em Herbst 2014 en Verain mit em Name Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes usw.
Wolfgang Scheurer
Dr Wolfgang Scheurer (* 4. Mai 1938 z Frankfurt am Main; † 30. Novämber 2012) isch e dytsche Chaufmann un Dialäktdichter gsii.
Veganismus
Lut däre American Society for Nutrition and Dietetics isch e vegane Ernährig gsund fiir alle Lebensabschnitte, so lang mer sich usgliche ernähre tuet un ufpasst, dass mer alli Nährstoff kriige duet. Mer empfiihlt's, dass Veganer extra Vitamin B12 zu sich nämme. Veganer min au ufpasse, dass si gnuäg Jod kriige. Di Ditsch Gsellschaft fiir Ernährig dut vun ere vegane Ernährig abrote fir Kinder, Jugendliche, Schwangere und fir Lit, wo stille tin. In erem Positionspapiir vu 2020 schribt di Gsellschaft, dass es nit gnigend Studie zu sellere Gruppe gibt.
Grindel SO
Geografi
Nochbergmeine si Biesserach, Erschbel und Bärschbel im Kanton Soledurn, Montsevelier im Kanton Jura un Laufe un Wahle im Kanton Basel-Landschaft.
Rusinga Island
D’ Ìnsel Rusinga (ang. Rusinga Island; suah. kisiwa cha Rusinga) ìsch a keniànischa Ìnsel ìm Victoriasee. D’ Ìnsel lìegt ìm äschtliga Tail vum See un ìsch äbb 16 Kilomeeter làng; àn ìhrer braitschta Schtälla-n-ìsch sa äbb 5 Kilomeeter brait. Sa ìsch dur Dàmmschtrooss mìt dr Schtàdt Mbita Point uff’m keniànischa Fäschtlànd verbunda.
Harkunft vum Nàmma
Dr Nàmma Rusinga schtàmmt vum Suba Eluzinga, wo aifàch „Ìnsel“ bediitet.
Arzweiler
Eerschwiller (lothrìngisch; frànzeesch Arzviller, ditsch Arzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Erkheim
Religion
69 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 29,8 % evangelisch.
Verwaltong
Erke haut mit dr Gmoende Kammla, Lauba ond Weschterhui a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Isonomie
D Isonomii isch d Grundlaag vo dr Demokratii in de antike griechische Poleis gsi. Mä sött aber nid dänke, ass dr antiki Begriff vo Demokratii und dr modärni chönne gliichgsetzt wärde, under anderem wil s dennzumol käi Gwaltedäilig gee het. Öbbe 508/507 v. d. Z. het dr Kleisthenes z Athen Reforme iigfüert, wo uf dr Isonomia („Gliichgwicht, Ebenbürtigkäit“) und Isegoria („gliichs Rächt, gliichi Freihäit z reede“) basiert häi. D Isonomia isch im Geegesatz zur Eunomia („gueti Ornig“) gstande, dr Gsellschaftsornig, wo dr Solon 594 v. d. Z. z Athen iigfüert het. Iir Ziil isch vor allem gsi, d Tyrannis und d Heerschaft vo Adelsgligge z verhindere. Es het jetz Waale gee, die mäiste Beamte si aber dur s Loos gweelt worde. Die Beamte häi müesse schwööre, d Inträsse vo de Bürger z verdräte. S Ändi vo dere Entwigglig isch die attischi Demokratii gsi, wo in dr Middi vom 5. Joorhundert v. d. Z. z Athen etabliert gsi isch.
Agilo
De Agilo (lat. Agilo; ; alem. *Agilo ) isch en alemannische Chrieger gsii, wo im römische Heer dient het. Er het e Tochter vom Araxius, emene Fründ vom Julian, ghüroote.
David ibn Abi Simra
Biografii
1517 het die osmanischi Regierig dr Boste vom Nagid im ganze Riich abgschafft und dr Radbas isch uf Kairo. Dört isch er zum Chachambaschi (Oberrabbiner) vo Egüpte ernennt worde, und het das Amt vierzig Joor lang gfüllt. Er isch für sis Wüsse, si Charakter und si Filantropii bewunderet worde. Dr Radbaz isch en erfolgriiche Händler gsi und het Beziejige in e hufe Länder gha. D Jeschiwa, won er gründet und understützt het, het e hufe bedütendi Gleerti aazooge, under iine dr Bezalel Aschkenasi und dr Isaak Luria.
Schlatt
Wiiler i de Schwiz:
Carl Schauenberg-Ott
Der Karl Rudolf Schauenberg-Ott (* 1833; † 27. April 1916 z Bern ) isch e Schwiizer Kaufmaa, Verleger und Lokalchronist von Zofige gsi.
Der Schauenberg-Ott het genealogischi Wappe- und Stammregister mit Bezug uf d Stadt Zofige gschribe.
Akropolis
D Akropolis im antike Griecheland
Die bekanntisti Akropolis hüte isch die z Athen. Vili vo iire Geböid si us pentelischem Marmor baut worde.
Rosnoën
Gschicht
Rosnoën isch zum erschte Mol gnännt wore um 1050 as Roslohen (11. Jh. Ros Lohen, 1186 Ecclesia de Rosa Monachorum, 1218 Rosae Monachorum, 1244 Rosa Monachorum, 1368 Ros Lohen, 1368 Rosnochen).