cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ringzug
Luggè zwǜschè Eschingè un Immèdingè
Nõch èm Ändi vum Interregio-Vokeer uff dè Schwarzwaldbaan un èm Aabassè vo dè Faarzitè auf sèllèrè Streggi wär s hüt möglich, sèbbi Luggè zwǜschè Immèdingè un Eschingè mit èm Ringzug z befaarè. Dõdemit chönntèd Geisingè Baanhof, Geisingè-Guètmadingè, Eschingè-Neudingè sowiè Eschingè-Pfoorè an Ringzug aagschlossè wörrè. Sèll isch immer widder Gegèschtand vu bolitischè Diskussionè, aktuèll abber nit blaant. Um s klar z sägè, git s trotzdèm Schinnèaaschluss für sèlli Ortschaftè uff dè südöschtlichè Baar, nämlich mit èrè RB-Linniè vo dè DB, nu muè mò z Eschingè bzw. z Immèdingè ggf. uff dè Ringzug umschtyygè.
Voknüpfung mit andrè Vokeersmittel
Mit dè Bedrybsuffnaam isch dè Naavokeer i dè Region grundlegènd neu organisyrt worrè. Baralleli Busvokeer a dè Baanschtreggè nõch sin allermeischtens ygschtellt worrè. D Buslinniè diènèd sitdèm als Zuèbringer für d Schinnè un sin konsequent mit èm Ringzug mit èm Tagtfaarblaan voknüpft. Wichtigi Voknüpfungspungt zwǜschè Schinnè un Bus sin dè Briilingèr Baanhof, dè Eschinger Baanhof, dè Hp Brigachdal-Klengè, Brigachdal-Kirchdorf, dè Villinger Baanhof, dè Schwenninger Baanhof, dè Rautweiler, dè Aldinger, Duttlinger un Immendinger Baanhof, sowiè d Hp Geisingè-Huusè un Geisingè-Lipferdingè.
Passagyrzaalè un Püngtlichkeit
Dè Ringzug bfördert däglich 10.000 Passagyr im Durchschnitt. A dè Schuèldääg chömmèd Wärt zwǜschè 12.000 un 12.500 Faargäscht däglich zschtand. D Faargaschtzaalè sin sèllèwäg sit èm Start im Johr 2003 dütlich gschtigè.
Organisation un Finanzè
Dè Bedryb isch uff zwei Organisationè vodeilt. Für dè technische Bedryb sowiè s Bw z Immendingè isch d HzL zuèschtändig. Sèbbi bschäftigt für dè Bedryb zurzit 50 Lüt un hèt für iri Uffgaabè fixi Bedrybskoschtèzuèschüss chriègt. Uffbaut worrè isch dè Vokeersbedryb durch dè Frank vo Meißner, wo 2009 zuè dè SBB GmbH uff Konschdanz gwechslèt hèt.
Vor èm Ringzug-Aafang isch è jöhrlichs Bedriebsdefizit vo 2,9 Millionè Euro eschtimyrt worrè, welles hälftig vom Land Baddè-Württèbärg un dè drei bedeiligtè Landchrais drait wörrè sött. D Mischfinanzyrung un diè langfrischtigè Vodrääg mit dè Naavokeersgsellschaft Baddè-Württèbärg un dè Landchrais sin au dè Grund gsi, wõrum dè Ringzug vo dè Zugschtriichungè uusgnõ worrè isch, wo s wèg dè chürztè Regionalisyrungsmittel 2007 z Baddè-Württèbärg gää hèt. Diè stygendè Faargaschtzaalè un diè gschtigènè Ynaamè uss dè Schüèlerbeförderung hèn villmee dèzuè gfüürt, dass dè urschprünglich berèchnète Zuèschussbedarf stark abgnõ hèt un d Vodeilung vo dè Laschtè un Erlös in è schäbs dèhèr chò isch. Wôrènd dè Aadeil vum Land in öppè stabil blibbè isch, hèt sich dé Zuèschussbedarf vo dè Landchrais stark vorringerèt, well diè höchèrè Faargeldynaamè un d Zuèschüss für d Schüèlerbeförderungè a d Landchrais gangè sin. 2005 un 2006 hèt s sogar für èn Überschuss glangèt, wo a d Landchrais gangè isch. Druffhy hèt s Land d Landchrais zuè nèm neuè Finanzyrungsvodraag drängt, mit dèm sèlli sich ab 2007 mit ènèrè jöhrlichè Sonderzaalung vo 750.000 Euro widder a dè Ringzugkoschtè bedeiligt hèn un asè s Land finanzièll entlaschtet hèn.
Gletterens
Gschicht
Gletterens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1239 aus Lieterins (1403 Gletterens).
Miersch
Ortsdail
Zue Miersch ghere d Ortschafte Bënzert (Binzrath), Biereng (Beringen), Bierschbech (Berschbach), Essen (Essingen), Miersch, Miesdref (Moesdorf), Pëtten (Pettingen), Recken (Reckange), Rolleng (Rollingen), Schëndels (Schoenfels).
Soultz
Lueg au:
Wikisource
Gschicht
Ähnlig wie bi de Wikipedia werre uff inhaltiger Ebeni di einzelsprochlige Wikisource-Projäkt trännt verwaltet. Säll zeigt sich in de verschydene Standards, was d Uswahl, Uffbereitig und Widdergab vo de E-Tekscht betrifft.
Frédéric Kuhlmann
1829 het er si äigeni Chemiifabrik gründet, wo Schwääfelsüüri broduziert het. Das Undernääme isch spööter Däil vo dr Pechiney Ugine Kuhlmann Grubbe worde.
Fluss
D Eigèschaftè von èm Fluss hänget vo meererè Faktorè ab. Nebbè dè Obberflächèformè in sim Yzugsgebièt sin sell d Bodèbschaffèheit wiè Feschtigkeit un Durchlässigkeit odder klimatischi Faktorè wiè öppè d Höchi vo dè Nidderschlääg odder d Froschtduèr. Bsunders größeri Flüss könnet für iri Region è brägendi Bedütig haa; nit nu für dè Nadurhuushaalt, sondern au für d Kulturgschicht, d Vokeerserschlièßig odder d Wassèrvosorgig.
Yordnig un Abgränzig
Flüss sin nit klar abgränzbar. D Aazaal vo dè Quèllrinnsal isch kaum übberschaubar; si voeiniget sich zu immer größerè Bäch un Flüss. Nebbè m Hauptschtrang von èm Flusssischteem lònn sich witeri bsunderi Flièßwäg uusmachè, wo a dè Mündigspünkt definyrt sy könnet durch Merkmôl wiè de gröschtè Längi, dè jewyls größerè Yzuègsgebièt odder dè größerè Konschtanz vo dè Flièßrichtig. Nõch èm Hauptfluss isch meischtens au s Flusssischteem un s Yzuègsgebièt benamst. Abhängig vo dè Flièßrichtig schwätzt mo vo linkè odder rächtè Nebbèflüss, welli nõch dè Flussordnigszaal aahand vo dè Aazaal vo dè Voeinigungè bis zum Erreichè vom Hauptfluss odder umkeert uusgehend vo dè Quèllè ygordnet wörred.
Wassèrfüürig
Flüss hèn meereri Mèrkmôl, nach dennè iri Größi voglichè wörrè ka. S augèfälligschte Mèrkmôl isch d Breiti, wo abber je nõch Flièßgschwindigkeit un Düèfi räumlich un zitlich stark variyrè ka. Si wörd wesèntlich beschtimmt durch d regèlhafteri Wassèrfüürig, wo meischtens in Kubikmetèr pro Sekundè (m³/s) aagää wörd, dè mittleri Abfluss (MQ) glegentlich au in Kubikkilometèr pro Johr (km³/a). D Wassèrfüürig ka langfrischtig voänderlich sy un unterlyt tùpischè jöhrlichè Schwankigè, wodurrè èrscht Mittelwärt vo langjöhrigè Messreiè uussagekräftig sin. D Abflussmessig macht bsunders bi großè Flüss für technischi Probleem und wörd hüt au durch rechnerischi Modellyrigè vo gsamtè Flusssischteem abgsicheret. So isch dè Abfluss vom Amazonas nõ um d Mitti vom 20. Johrhundert uff 100.000 m³/s gschätzt worrè un hèt inzwischè uff 209.000 m³/s korrigyrt wörrè müèsè (Rhy bi Emmerich, Donau bi Budapescht: je guèt 2.300 m³/s).
Die 10 längschte Flüss vo dè Èrdè
Für witeri „längschti Flüss“ luèg: Lischtè vo dè längschtè Flüss vo dè Èrdè
Kriens
Geographii
Chriens gränzt im Süden a Hergisweyl, im Süden ond Oschten a Horb, im Norden ond Oschten a d Schtadt Lozärn, im Nordweschten a Mauters ond im Weschten a Schwarzebärg.
D Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religione, Konfessione
Früehner isch die ganzi Bevölkerig römisch-katholisch gsi. Im 2000 hät die religiösi Landschaft eso usgsee: Es git 66,79 % römisch-katholischi, 15,82 % evangelisch-reformierti, 2,22 % orthodoxi und 0,19 % christkatholischi Christe. Drnäbe findet mä 7,44 % Konfessionslosi, 3,28 % Muslim, 0,76 % Aahänger vo andere nitchristlige Bekenntniss und 0,57 % Jude. D Muslim si in dr Mehrheit Albaner und Bosniake; es git non e baar anderi Volksgruppe. Die Orthodoxe si meistens Serbe und Montenegriner. D Juden si grösstedeils Aahänger vo dr (orthodoxe) chassidische Richdig vom Judedum und Schwiizer Bürger.
Ötingen
Gschìcht
Ëttinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 787 àls Oftingam villam (1446: Oettingen, 1594: Ottingen, Ettingen, 1779: Etting, Ottingen).
Schwäbische Sagen und Märchen
Märle ond Saga send a Doil vo dr schwäbischa Weld. Zwar isch en dr Zeid vom Fernseha ond em Indrned d Ausbroidong nemme so oifach, abr s geid se no emmr.
C
D Craalsener hend d Nama Horaffe griagt, weil se ara Belagrong ned nochgeba hend. Was dr Nama moind, wois koinr. Drfir kriagad d Kendr zom Schualaafang an siassa Wegga, mo ma Horaffe hoißd.
S
Sieba Schwoba aus sieba Gäu hend amol zsemma en doda Bära erlegd ond au andre Sacha drlebd.
V
En ama Wald zwischa Oksahausa ond Rottum war a Wald, mo Raibr ghausd hen, abr au dr schwaaze Vere, mo a Goischd gwea isch.
Brunegg
Gschicht
S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 1273 in de Namesform Brunegge uf. S isch am Fuess vom Chäschtebärg unterhalb vom Schloss Brunegg entschtande. Di urschprünglich Burg isch im 13. Johrhunder am Südrand vom Eigeamt bauet worde und het eme Minischterialegschlecht vo de Habsburger ghört. Di jewilige Burgherre hei au di nidere Grichtsbarkeit im Dorf gha.
Sulz
Sulz isch dr Name vu däne Ortschafte
Hochzeitsnacht im Paradies (Film)
Handlong
Eigentlich isch dr Ulrich Hansen vo Haus aus a promoviirder Doktr; abr scho vor einiger Zeit hot’r sei Hobby zom Beruaf gmacht ond ischt Senger worra. Zorzeit feiret’r grauße Erfolg als Hauptdarsteller en-ra Operedde. Sei graußa Liabe gheert neaba dr Musik noh dr Regine, em Dechterle vom Induschtriella Otto Roeders. Fascht jeda Obad sitzt des Mädle em Theader ond jublet ihrem Vorehrer zua, zom arga Missfalla vo deam seira Partnere Ilonka Davarosch, wo vo älle bloß „Dodo“ gnannt wuud. De sell koo’s et vorwenda, dass-ra dr Ulrich da Laufpass gäa hot. Drom will-se mit älle Middl vorhendra, dass dia zwoi d Ehe mitnander eiganget. Au dr alde Roeders ischt et begeischdret, an Kinschler zom Schwiigersoh zo kriaga. So hot sich dr Ulrich halt entschlossa, wiider en sein oogstammda Beruaf zruckzokehra. Om dr Regine ihrem Vadder sei Zuastemmong zor Hochzeit abzotrotza, wendet dr Senger an Trick oo: Noch-em Ende vo dr Abschiidsvorstellong goht’r zo dr Regine ihrer Loosche, geit-ra vor älle Theaderbesuecher an Kuss ond geit sei Vorlobong bekannt.
Jürg Laederach
Dr Jürg Laederach (* 20. Dezämber 1945 z Basel; † 19. Merz 2018 ebe dert) isch e Schwyzer Schriftsteller gsii.
Brot
Zämmesetzig
Anstatt vom dradizionelle Suurdäig wird mänggisch au Määl brucht, wo mit Milchsüüri füecht gmacht isch, zum d Choste sänke.
Jürg Laederach
Lääbe
Dr Jürg Laederach het noch em Abschluss vum Humanistische Gimnasium z Basel e Studium vu dr Mathematik un Physik an dr ETH Züri aagfange. Speter isch er an d Universitet Basel gwächslet, wun er Romanischtik, Anglischtik un Musikwisseschaft studiert het. Anne 1969 isch er as Stipendiat un Dytschlehrer z Paris gsii, derno het er z Basel fir ai Johr as Wärbetäxter gschafft, wun er syterhär as freie Schriftsteller un Ibersetzer gläbt het.
Hochzeitsnacht im Paradies (Film)
Kridik
S Lexikon des internationalen Films urteilt ganz lapidar, der Film wär „so bunt wie anspruchslos”. A bissle a bessre Moinong vo sellem Stroifa hot dr Evangelische Film-Beobachter. Der moint, dr Reschisseer Paul Martin häb a baar wohltuend menschliche Szena eigrichdet ond dia Ibrgeng zo de musikalische Darbiadonga fliißend ghalda. Cinema.de vorgleicht dean Strofa mit sellem us-em Johr 1950 ond kommt zom Schluss, dass dui erschda Vorfilmong mit-em Johannes Heesters zwar au koi Moischderwerk gwäa wär, abr ällamol besser wia dui nuia.
Villars-sous-Yens
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 560 Yywohner 92,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,2 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 3,7 % anderi Sproche.
Alpnach
Namä
Dr Namä Alpnach wird sit em 19. Jarhunderd allgemäin vo Alpiniacum oder Albiniacum härgläited, was ‚Landguet vom Alpinius oder Albinius‘ häissä tued. Dr Namä gheerd i d Räiä von dä -acum-Nämä wiä dä vo Chisnacht.
Guggenbühl
S Winterthurer Guggi-Kwartier isch im Stadtchreis 2 Oberi grad näbet Zinzike. Unedra isch s Technorama.
Es isch es Wohnkwartier am Rand vo der Stadtsidlig. Es het es eigets Schuelhuus. Und dört isch d Baadi vo Oberi.
Grandvillard
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8,4 % gläge.
Zimmern ob Rottweil
Geografi
Zimmern leit uf ere Hochfleche iber em em Obere Neggerdal. D Ortsdoel Horgen, Stetten ond Flözlingen liget älle em Dal vo dr Eschach. Nochbergmoede send Eschbronn, Dunningen ond Villingendorf em Norde, d Stadt Rottweil em Oschte, Deißlingen em Side ond Niedereschach ond Königsfeld em Schwarzwald, boede em Schwarzwald-Boor-Kroes, em Weschte.
Weichtiere
Anatomii
Dr Körper vo de Wäichdier isch, mit Usnaam vo de Äischaler und in Aasätz vo de Chääferschnägge, unsegmentiert (Psöidosegmentierig), ursprünglig zwäisitig sümmetrisch und bestoot us vier Abschnitt: em vordere Chopf, em muskulöse Fuess, eme Iigwäidsack und eme Mantel. Dr Mantel schäidet bi vile Arte en Usseskelett ab, d Schale. Die Schale cha zum Bischbil in dr Form vo zwäi Chlappe wie bi de Muschle oder as e spiralig gwundnigs Ghüüs wie bi de Schnägge ufdräte. Dr Ruum zwüsche dr Körperoberflechi und em Mantel bezäichnet mä as Mantel- oder Atemhööli.
Rafzerfeld
S Rafzerfäld isch è Ebeni im Nordè vom Schwizer Kanton Züri, wo è baar Quadratkilometer gross isch.
Lotussitz
De Lotussitz au Lotossitz oder Padmasana (skt. पद्मासन, padmāsana n.; oder कमलासन, kamalāsana n.) gelt as optimali Haltig zum Meditiere und isch woll di bikanntisti Asana vom Yoga. Hailigi vom Buddhismus und Hinduismus werdet hüüfig im Lotussitz dargstellt.
S Iiüebe vo dere Sitzhaltig isch schweer und verursacht im Aafang Schmerze i de Chnüü und im Rugge und s taar nie forciert werde, well sus au Schäde entstoo chöned. Drum söll de Sitz au nu under Aalaitig vomene Lehrer iigüebt werde. E veraifachti Form isch de Halblotus, wo nu ann Fuess öber de anderi glait werd. Hüüfig werd de Schniidersitz mit em Lotussitz verwechslet, allerdings büütet de kai stabili Grundlag zum Meditiere.
Tschechoslowakei
Innepolitik
Unzufriede sind au d Slowake, die innerhalb vom Staat keine Autonomie erhalte händ, ksi. Obwohl disi ine dur de Pittsburgher Vertrag züsche Amerikatscheche und Amerikaslowake im Mai 1918 zugesichert worde isch. Da es durch die langi ungarischi Herrschaft anere slowakisch sprächende Intelligenz gfählt hät, isch Slowakisch vo tschechische Lehrer unterrichtet worde. Disi händ starch de zue bitrait, das Slowakisch as Tschechische teilwis apasst worde isch. 1938 hät mer d Tschechoslowakei föderalsiert und d Slowake händ ihri Autonomie übercho. Nach em Zweite Wältchrieg händ d Tscheche mehr Rücksicht uf d Slowake gno; mär hät ihe es eignigs Parlament, eigeni Parteie, Slowakischi Lehrer gönnt. Nachdem de Slowak Alexander Dubček d Tschechoslowakischi Sozialistischi Repubik i zwei Teilrepublike teilt worde. 1991 hät mer sogar de Name a ihri Bedürfnis apasst.
Religione
1934 isch in Prag d ersti muslimischi Religionsgmeind für d Tschechoslowakei (Moslimské náboženské obce pro Československo) agmäldet und 1935 de Bau vo nere Moschee in de Hauptstadt beuftragt worde. Sit 1937 isch e muslimischi Zitschrift herusgäbe worde. I de Zit sind öppe 700 Tschechoslowake zum Islam überträte.
Bildigswäse
D Bildig isch di ganze 75 Jahr, wo d Tschechoslowakei bestande het, kostelos ksi. Es hät zahlrichi Hochschuele und Universitäte gä. In ere britische Studie isch d Bevölkerig vo de Tschechoslowakei 1932 d Bevölkerig vo Europa ksi, wo am zweit bäste usbildet ksi isch.
Vivekananda
s Lebe
Dör die Rede isch er zunderainisch e Weltgröössi wore und isch drufabe i de Staate umegraist und het uuzäligi Vorträg ghalte und z New York d Vedanta Society ggründet. 1985 isch er uf Paris und denn uf England, woner d Margaret Noble troffe het, wo denn underem Name Sister Nivedita aini vo sinene engste Aahänger woren isch. Im Summer 1896 isch er i d Schwiz graist, um sich i de Alpe z erhole. Dai het er e Brief vom tütsche Indolog Prof. Paul Deussen öberchoo, wonen uf Tütschland iiglade het. De Vivekananda het Heidelberg, Köln, Berlin und Kiel bsuecht, woner de Paul Deussen troffe het. 1897 isch er denn uf Indie zrugg und as Hailige gfiiret wore.
Martin Schley
Lääbe
Dr Schley isch z Fryburg ufgwachse. Sy Vater isch Chunschtmoler, Grafiker un Heraldiker gsii, sy Mueter isch us ere Chaufmannsfamilie chuu, sy Großmueter het vis-à-vis vum Auguschtinermuseum e Huushaltwaregschäft ghaa. Är isch uf d Lessingschuel gangen un het no dr Schuel e Lehr as Elektrogroßhandelschaufmann gmacht. Die het em aber kai Spaß gmacht, är het lieber as DJ Blatten ufglait, d Lehr het er abbroche. An dr Fachhochschuel het er Sozialpedagogik studiert un derno z Fryburg, z Dibenga un z Mannem in dr Juged- un Erwachsenbildig gschafft.
Landkreis Lörrach
Isebahn
Vom Badische Bahnhof z Basel us füehrt au no d Hochrhiibahn über Badisch-Rhiifälde, Säckchinge uf Singe entlang em Hochrhii.
Schweizerische Gefangenengewerkschaft
Monografie
Kritischi Büecher:
Rue des Bouchers (Mülhausen)
Gschìcht
Ànna 1815 ìsch sa ìm Mathieu Mieg siim Schtroossaverzaichniss unter’m Nàmma Metzger Gässlein glischtet worra. Dur a Schtàdtverordnung vum 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtrooss offiziäll ìhra Nàmma-n-uff Frànzeesch bikumma (Rue des Bouchers). Àn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga ìsch sa nochamol ìn Metzger Strasse umtaift worra. Noh-n-em And vum Äärschta Waltkriag hann d’ Mìlhüüser Schtroossa dur a Verordnung vum 12. Jüüni 1919 ìhra frànzeescha Nàmma wììder ìwwernumma. Unter’m Drìtta Raich hàt sa àb’m 16. Àuigscht 1940 Metzger Strasse ghaissa, un d’rnooh Metzger Gasse àb’m 27. Septamber 1941. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.
Kleines Wiesental
Chleis Wiisedal (amtlich Kleines Wiesental) isch e Gmei im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg, wo am 1. Jänner 2009 us em us finanzieller Not borene Zämmeschluss vu dr bis dert selbständige Gmeinde Bürchau, Dägernau, Elbeschwand, Neiewäg, Raich, Sallneck, Wys und Wyslet entstande isch.
Gschicht
Ursprünglich isch s'Dal in zehn Gmeinde ufdeilt gsi. Am Aafang vu dr 1970er-Johre sin die zwä südlichschte Gmeinde Langenau und Enkestei uf Schopfe igmeindet worre. Die anderen acht Gmeinde hän sich im Gemeindeverwaltungsverband Kleines Wiesental zämmegschlosse. Mit Iwohnerzahle zwische 166 un 657 Lit hän si zue dr bevölchrigsärmschte selbständige Gmeinde in Bade-Württeberg ghert un sin uf ständigi Alimentierig dur dr Landeshushalt agwiise gsi.
Bezirk Bremgarten
Struktur
Uf Endi 2012 sind d Bezirksämter noch ere 210-jährige Gschicht im Kanton Aargau ufghobe worde. Im Bezirk Brämgarte gits sithär nu no s Bezirksgricht.
Matthias Gastel
Bolitik
Bi dr Bundesdagswahl 2013 het er im Wahlchrais Nirdenga kandidiert un isch iber d Landeslischt in dr Dytsch Bundesdag yyzoge.
Hildegard
Hildegard isch en alte dütsche wiiblige Name. Dr erst Deil vom Name chunnt vom althochdütsche hilt(j)a = Kampf. Dr zweit stammt us em Germanische und bedütet Schutz.
Tea-Party-Bewegung
Wirkig
Bi dr Gouverneurs- un Senatswahle 2010 hän sich Kandidate, wu vu dr Tea-Party unterstitzt wore sin, in dr Vorwahle vu dr republikanische Bartei vilfach chenne dursetze. Im Lauf vum Wahlkampf fir dr US-Senat 2010 isch dr Gouverneur vu Florida Charlie Crist us dr republikanische Bartei uusdrätte, wel Umfroge ergee hän, ass er em Kandidat vu dr Tea-Party-Bewegig Marco Rubio in dr barteiintärne Vorwahle unterläge wär. Är het sich derno entschlosse, as uuabhängige Kandidat aazdrätte. Z Kentucky het sich in dr republikanische Vorwahle mit em Rand Paul e Verdrätter vu dr Tea-Party-Bewegig dytli durgsetzt. Syy Vorsprung gege dr Trey Grayson, wu d Barteifierig lieber gha hätt, isch bi 24 % gläge. Z Utah isch dr Verdrätter vum republikanische Establishment, dr Senator Bob Bennett, in ere Abstimmig geg Gegekandidate vu dr Tea-Party unterläge.
Bugatti
De Bugatti het sich b'sunders üssgezeichnet im Anfang vum 20. Johrhundert durich syni legendäre bleuye Rennwaeje mit ehrem Keeler en Hufyseform. Er het grossi Erfolge g'het by de Renne met ewer 10000 Plàzeere by internàtionàle Renne un het au 37 Rekorde g'holt. Wärend e pààr Johr het de Sohn Jean, wo frey g'storwe esch, des Unternemme geleitet, wàs de Bugatti gezwunge het, syn Werik glich noch'm Zweite Weltkrej uffezheere.
Analytische Geometrie
D Verfaare vo dr analütische Geometrii wärde in alle Naturwüsseschafte aagwändet, vor allem aber in dr Füsik, wie zum Bischbil bim Beschriibe vo Blanetebaane. Ursprünglig het sich die analütischi Geometrii nume mit Brobleem vo dr euklidische Geometrii in dr Ebeni und im Ruum befasst. Im allgemäine Sinn aber beschribt die Analütischi Geometrii affini Rüüm vo irgendere Dimension über alli mööglige Körper.
Oberrheinkonferenz
Gschichtlichs
D'Aafäng vo dr gränzüberschritende Zämmearbet am Oberrhy gön zrugg uf d'Zyt nach em 2. Wältchrieg. Näbe de informelle Kontäkt sind als erschti Etappe dr Bau vom binationale Flughafe Basel-Mülhuse und d'Iisetzig vonere gmeinsame Verwaltig vom Kehler Hafe vo Bedütig. Als Ergäbnis vo dr intensivere Beziehig zwüsche de Gebietskörperschafte sind die 1963 bzw. 1965 gründete Verein Regio Basiliensis und Regio du Haut-Rhin z'gseh. Die Zämmearbet bechunt bi dr Unterzeichnig vonere Regierigsveriibarig 1975 (Bonner Abkomme) zwüsche Dütschland, Frankriich und dr Schwiz ä inschtitutionelle Rahme, wo mr d'Iisetzig vonere Dütsch-französisch-schwizerische Regierigskommission bschliesst. Die vo dr Kommission drby iigsetzte zwei Regionalusschüss im Norde und Süde wärde 1991 zur Oberrhykonferenz zämmegleit. Als witeri Etappe gälte d'Schaffig vom Gmeinsame Sekretariat in Kehl 1996, d'Unterzeichnig vonere 2. Regierigsveriibarig 2000 (Basler Veriibarig) als staatsvertraglichi Bestätigung vom iigschlagene Wäg und Gründig vo dr Trinationale Metropolregion Oberrhy (TMO) am 9. Dezember 2010 uf Initiative vo dr Oberrhykonferenz. Durchs Konzäpt von dr TMO wärde d'Verträter us Politik, Verwaltig, Wirtschaft und d'Bürger zämmebrocht, um gmeinsam und uf Augehöchi dr Oberrhy zumä dynamische Wirtschafts-, Wüsseschafts- und Lebensruum in Europa z'entwickle.
Rührberg
Rührberg isch de Name vo däne geografische Objekt z Bade-Würtebärg:
Zwischen zwei Welten
Inhalt
D Novälle isch zudäm Theseroman: Dr Outor sälber beschribt sech as Neurotiker und bsunders d Frouefigure n entschbräche de medizinische Konschdituzionstype. In sinere Schrift Neue Gesichtspunkte in der Psychologie vo 1944 bezieht er sech druf, vom Émile Zola sim Geischd gleitet e Wälträtsellöser in Sinn vom Ernst Haeckel z sii. I sim populärwüsseschafdleche Wärch Psychologie und Weltanschauung beschribt er nomol usfüehrlech d Charaktere vo sine Figure und beschdätigt somit di medizinische These vo sinere Novälle.
Bischoffingen
Bischeffinge (amtlich Bischoffingen) isch e im nordweschtliche, zentrale Kaiserstüehl in Südweschtditschland gläges, zue dr Stadt Vogtsburg ghörigs Winzerdorf mit 670 Seele.
Hohe Gerichtsbarkeit
Di Hochi Grichtsbarkeit oder au Bluetgricht isch en Begriff us de Rächtsgschicht. S goht doderbi um Gricht reschpektiv um Rächtsfäll, wo Todesschtrofe oder Verschtümmelige zur Folg hei gha.
Begriff
De Begriff „Hochi Grichtsbarkeit“ stoht im Gägesatz zue de „nidere Grichtsbarkeit“, wo numme für lichteri Schtroftate aagwändet worde-n-isch. D Rächt vo de nidere und de hoche Grichtsbarkeit sind im Mittelalter und bis zum Änd vom Heilige Römische Riich trännt gsi. Wo in de napoleonische Ziit d Nationalschtaat entschtande sind, hei sich d Gränze vo de Schtaate meischt an de höchi Grichtsbarkeit orientiirt.
Mechthild von der Pfalz
D Mechthild von der Pfalz isch am 7. März 1419 z Häidelbärg uf der Burg uf d Wält cho und am 22. Augschte 1482 au dört gstorbe. Si isch e Prinzässin vo der Kurpfalz und derno Gräfin vo Württebärg und Erzherzogin vo Öschtryych gsi. Me seit vonnere, si sig eini vo de prominänte und kunschtsinnige Froue im alemannische Piet am Änd vom Middelalter gsi.
Werner Richter (Dichter)
Alemannische Dichter
Dr Gerhard Jung het im Vorwort zum zwaite Buech vum Richter, Erdguu, iber ne gschribe:
Jonathan Friedrich Bahnmaier
Aus seim Leaba
Zamma mit-em Gustav Schwab ond-em Albert Knapp schafft dr Bahnmaier an-ra Neiausgab vom Wirdabergischa Evangelischa Gsangbuach, wo schließlich anno 1841 rauskommt. Em gleicha Jôhr ischt’r au drbei, en seira Oigaschaft als Dekan z Áoa a Visitazioo durchzofihra. En dr Ausiabong vo dera Arbet kriagt’r a Schlägle, wo-nr sich nemme drvoo erhola kôô. Am 18. Auguscht schließt’r seine Auga fir emmer. 67 Jôhr alt ischt’r wôrra.
Franzoseneinfall (Schweiz)
Dr Iifall in Bärn, Soledurn und Freiburg
Am 24. Januar isch die Lemanischi Republik usgrüeft worde, und die het sofort Frankriich um Hilf bittet. Am 28. Januar si d Franzoose under em General Ménard mit öbbe 12'000 Maa im Waadtland iimarschiert, wo denn zu Bärn ghöört het. E Däil vo de franzöösische Inwasioonsdruppe si in Schiff über e Gämfersee und si z Nyon und z Lausanne glandet. D Bärner Drubbe häi sich zruggzooge, wo si d Übermacht vo de Franzoose gsee häi. Si häi sich denn in dr Gegend vo Murte und Freiburg im Üechtland gsammlet.
Dr Widerstand in Schwyz, Nidwalde, Uri, Zug und Glarus
D Kantöön Schwyz, Nidwalde, Uri, Glarus und Zug häi im April 1798 d Verfassig vo dr helvetische Republik abgleent und häi under em Kommando vom Alois vo Reding e Armee vo öbbe 10'000 Maa afo ufstelle. Am 21. April het dr Reding d Offensive usglööst. S strategische Ziil isch dr Sitz vo dr Helvetische Regierig z Aarau gsi. Dr Aagriff isch in drei Aggse blaant gsi. Am 22. April isch dr linggi Flügel uf Obwalde vorgstoosse, het dr Brünigbass bsetzt und isch bis uf Meiringe im Bärner Ooberland choo. D Drubbe vom rächte Flügel under em Glarner Oberst Paravincini häi zwar Rapperswil erooberet, häi denn aber afo warte und si nid witer vorgruckt. D Zuger Drubbe under em Hauptmä Andermatt si ins Freiamt vorgstoosse. Noch eme Gfächt mit ere franzöösische Vorhuet bi Hägglinge häi si sich aber scho am 26. April uf Muri müesse zruggzie. Dr Reding sälber isch mit 4000 Maa gege Luzärn zooge und het d Stadt am 29. April 1798 erooberet.
Nidwalde
Am 29. August 1798 häi sich d Nidwaldner no äinisch erhoobe und zwüschen em 7. und 9. Septämber isch s zu de Dääg vom Schreck vo Nidwalde cho, wo drotz de Befääl vom Schaueburg franzöösischi Soldate Übergriff uf d Zivilbevölkerig gmacht häi. Witi Däil vo Nidwalde si blünderet und aabebrennt worde. D Ort Ennetmoos, Stansstad und Buochs si vollständig zerstöört worde, dr Hauptort Stans zum Däil.
Villeneuve VD
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 38 % gläge.
Rolf Rosendahl
Lääbe
Dr Rosendahl isch z Wyyl ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Pedagogische Hochschuel Löörech Änglisch, Psichology un bolitischi Bildig studiert. Ab 1975 het er an dr Grund- un Hauptschuele z Zäll unterrichtet. Anne 2005 isch er as Konrätkter an d Buechebach-Grundschuel z Schännau gwägslet. Är het mitghulfe d Gmainschaftsschuel Oberes Wisedal ufzböue un het dert derno ne Großdail vu syne Unterrichtsstunde abghalte. Anne 2015 isch er in Ruestand gange, het aber no bis 2018 as Lehrer unterrichtet.
Villeneuve VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 2,8 %, FDP 17,7 %, GLP 2,3 %, GP 5,7 %, SP 29,2 %, SVP 30,1 %, Sunschtigi 1,9 %.
Guadeloupe
Guadeloupe [], die Iiheimische sägen em au Gwada, isch e Überseedepartement und e Region vo Frankriich. Si bestoht us ere Gruppe vo nüün Insle in de Chliinen Antille innerhalb vo de Insle über em Wind in dr Karibik.
Geographii
Bis 2007 hai d Insle Saint-Barthélemy und dr französischi Deil vo dr Insle Saint-Martin as Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy zu Guadeloupe ghört. Die lige öbbe 200 km nördlig vo de Hauptinsle. Im Februar 2007 si die beiden Insle vo Guadeloupe abdrennt und zu zwei eigene überseeische Gebietskörperschafte (collectivités d’outre-mer) ufgwärtet worde.
Gsteig
De Name Gsteig isch en Flurname, wo e Stiigig bezeichnet.
Kuchen
Turte si Chueche mit era Füllig, wo hǜfig us mehrere Schichte bestöhn. Si wärde im allgemeine garniert oder mit ere Glasur überzoge.
Chüeche si vor allem in Europa und Amerika beliebt. Dört isch dr Weize, wo sich bsundrigs guet zum bache eignet, s wichdigste Getreid. Si wärde aber in de meiste Kulture gässe, so si z Asie d Riischüeche verbreitet.
Granges-Paccot
Geografi
Granges-Paccot liit ùf, 2,5 km nordweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg weschtlich va de Saane. Zue de Gmiin Granges-Paccot ghöört o d Sidlig Agy. Va de Gmiinflechi si 50,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 15,8 % Waud, 25,9 % Sidligsflechi ù 7,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Granges-Paccot si Fryybùrg, Givisiez, La Sonnaz ù Düdingen.
Dom
Dom isch dr Familiename vo dene Persone:
Anna Netrebko
D Anna Jurjewna Netrebko (🇷🇺, wiss. Transliteration Anna Jur’evna Netrebko; * 18. Septämber 1971 z Krasnodar, Russischi SFSR, Sowjetunion) isch e russischi Operesängeri (Sopran).
Asana
Asana im klassische Yoga
Noch de Öberliferig gits es 8'400'000 Asanas, för jedi Art vo Lebiwese aini. De Gott Shiva chennt si ali, aber nu 84 sind vorzüglich und grad 32 gaignet för de Mentsch. S best Asana isch s Siddhasana („Sitz vom Volchommne“), wo regelmäässig uusgfüert zur Erlösig füeri und denn chunnt s Padmasana („Lotussitz“), wo vo Chranket und Breste bifraiji. D Asanas hend all e Name und werdet hüüfig noch Tier (Fisch, Schkorpioo, Pfau, Hoigümper), mythische Wese (Garuda, Virabbhadra) oder wichtige Yogi (Goraksha, Matsyendra) binennt. Mengisch isch d Bizaichnig au nu e technische Bigriff, wie Padahastasana („Fuesshandstellig“). S Ziil vo de Asanas isch, as de Yogi Disziplin, Biwusstsi und Konzentration stärcht und au e gsunde Körper öberchunnt, demit er umso chräftiger de spirituelli Weeg goo cha. Si sind weniger e spirituells Ziil, wo erraicht were mue, sondern me e Hilfsmittel und e Vorberaitig för de aaspruchsvolleri Raja Yoga.
Schlacht bei Marignano
D Schlacht bi Marignano het am 13. und 14. September 1515 in de Nöchi vom hütige Ort Melegnano, wo in dere Zit Marignano gheisse het, stattgfunde.
Wilhelm Ganzhorn
Aus seim Leaba
Z Neckarsulm kriagt dr Ganzhorn au efders amôl Bsuach vo manche Leit, wo em deitschschbrôôchiga Room an graußa Ruaf hend, zom Beischbiil vo seim Freind Ferdinand Freiligrath, vom Badener Viktor von Scheffel, vom Theobald Kerner, em Justinus Kerner sei Soh, wo wia sei Vaddr au Doktr worra ischt, vom Nadurforscher Robert Mayer ond vom Afrikaforscher Gustav Nachtigal. Dr Ganzhorn ischt a glaibiger Mensch ond goht au efders en d Kirch. Bei dera jonga evangelischa Kirchagmoid vo Neckarsulm – dui Stadt isch hauptsächlich katholisch – wuud’r en da Pfarrgmoidrot gwehlt ond schbätr sogar Bezirkssynodaler.
Martinique
Martinique [] (Martinique-Kreolisch Matinik oder Matnik) isch en Insle in dr Karibik und ghört zu de Chliinen Antille - gnauer gsait zu de Insle über em Wind. Si isch e französischs Überseedepartement und e französischi Überseeregion.
In dr Sprooch vo de Uriiwohner heisst d Insle Madinina (Bluemeninsle), die Bezeichnig wird au hüte no hüfig vo de Iiheimische bruucht.
Oron (Moselle)
Gschìcht
Oron ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1505 àls Orron (1793 Oron, 1801 Ozon).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Oron ìsch. Oron ghert zem Kommünàlverbànd.
Hans Flügel (Dichter)
Läbe un Wärch
Bydreeg het er au iber vyl Johr verfasst fir s „Singener Jahrbuch“. Au im Radio un im Färnseh isch dr Flügel ab un zue ufdrätte.
Burg Rötteln
Gschicht
En anderes literatisches Zügnis vom Röttler Schloss stammt vo de Käthe Papke mit ihrem bekannte Roman „Die Letzten von Rötteln“.
Dieter de Lazzer
Aus seim Leaba
Dr Dieter de Lazzer ischt vrheiradet mit dr evangelischa Dekanin Dr. Marie-Luise Kling-de Lazzer vo Diibenga. An dr Staatlicha Hochschual fir Gschdaldong z Karlsrua isch’r dr Vorsitzende vom Hochschualrat.
Kalk
was es fürnes Gschtei isch
D Chalchgschtei sind vor langer Zyt, im Vrlouf vo vil Millioone Joor, us de Sedimänt im flache Meer bi langsame chemische Prozäss entstande. I gwüssne Schichte findet me Verschteinerige vo Läbewäse, wo im Wasser oder am Meerufer gläbt händ. Dr Schtei het je nochdam, wenn und us was für Material er entstanden isch, verschideni Farbe. Es gitt hälle, deils ganz wysse, gääle, graue, schwarze und rötleche Chalch.
was me drmit macht
Bi vilne Chalchfelse sind die einzelne Schichte dütlech trennt; es het schlächts Material, öpe Leem, drzwüsche. D Schteihauer säget dene Schichte Bänk; und us dene chame gueti Kwaderschteine oder Pladde bräche.
Schallbecher
Holzblõsinschtrumänt
Als Schallbecher, odder au im hochdütschè Schallstück, benamst mò s Èndi von èrè Röörè von èm Holzblõsinschtrumänt. S isch meischtens zǜlindrisch (asè bi dè modernè Querflötè) odder konisch (bi dè Obo! odder Klarinettè). Dè Schallbecher hèt èn wesèntlichè Yfluss uff d Klangfarb von èm Inschtrumänt. Asè dönt d Oboè mit èm konischè Schallbecher offè, hell un strahlend, d Lièbesoboè mit èm Lièebesfuèß dönt ehnder gedeggt un duèt stärker näsalyrè. Èn zimli wittè, konischè Schallbecher diènt bi mengè Inschtrumänt brimär im Klang (Schalmei, Zurna), bi andrè Inschtrumänt brimär dekorativè Zwèck (Bordundrichter a dè Sackpfiifè). Sekundär gildèt für alli Blõsinschtrumänt, dass dè Schallbecher wiè nèn akustischè Voschtärker wǜrkè duèt, è Eigèschaft vo konischè, bsunders vo hǜperbolisch gformtè Klanghörner, wiè nèr z. B. bi Megaphon odder Sirenè ebbèfalls uusgnutzt wörd. Bi dè Oboè und Klarinettè isch dè Voschtärkigseffèkt ehnder moderat z wǜrksam, well beidi Inschtrumänt èn kurzè Schallbecher mit èm ebbèso gringè Durchmesser hèn. Sell dürft bi dè Klarinettè demit zämmèhängè, dass mò dè Schallbecher erscht mit èm Übbergang vo dè Chalumeau, dè Vorgängerin vo dè Klarinettè, uff selli selbèr aabrocht hèt.
Vinzel
Vinzel (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Religion
45,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 295 Yywohner 81,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,8 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 10,8 % anderi Sproche.
Bünzen AG
Geographii
De Gmeindsbann isch 577 Hektare gross, dodervo sind 168 Hektare Wald und 50 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 478 Meter, der tüüfschti uf 426. Nochbargmeinde sind Hermetschwil-Staffle im Nordoschte, Besenbüren im Osten, Boswil im Süden und Westen sowie Waltenschwil im Nordwesten.
Südafrika
Flora un Fauna
Im seli heiße un druckene Namaqualand in dr Nechi vu dr Weschtkischte git s verschideni Arte vu Sukkulänte, wu Wasser spychere, wie z. B. Aloe un Wolfsmilch (Euphorbia). Im Landesinnere herrscht Grasland vor, wu vor allem uf em Highveld z finden isch. Do dominiere verschideni Greser, nideri Heckeun Akazie. D Vegetation wird in Richtig Norde weniger, des lyt an dr gringe Niderschlagsmängine. D Gras- un Dornesavanne eschtlig vu dr Kalahari-Wieschti wandlet sich geg nordoschte zuen ere Fyychtsavanne mit eme dichtere Bewugs. In dr Gegnig um s nerdlig Änd Kruger-Nationalpark het s bsundersch vil Affebrotbaim.
Bevelkerig
Bis zem Johr 1991 het d sidafrikanisch Verfassig d Bevelkerig in vier großi Klasse yydeilt: „Schwarzi“ (Afrikaner), „Wyssi“, „Farbigi“ un Asiate. Au wänn s die Yydeilig im Gsetz hite nimmi git, sähne sich vil Sidafrikaner allno as Zuegherigi vu eire vu däne Klasse un au offiziäll staatligi Statischtike bruche no die Kategorie. D Afrikaner bzw. di Schwarze stelle rund 79,5 % vu dr gsamte Bevelkerig un ghere zue verschidene Volksgruppe. Di greschte vu däne Gruppe sin s Zulu, d Xhosa, d Basotho, d Venda, d Tswana, d Tsonga, d Swazi un d Ndebele. Dr Aadeil vu dr Wysse an dr Gsmatbevelkerig lyt bi 9,2 %; in dr Hauptsach sin s Noofahre vu niderländische, dytsche, franzesische un britische Yywanderer, wu ab em Änd vum 17. Johrhundert no Sidafrka immigriert sin. Di sognännte „Farbigen“ sin Yywohner mit ere unterschidlige ethnischer Härchumft, zmeischt Noofahre vu dr erscht europäische Sidler, vu däne ihre Sklave un dr Velker, wu urspringli z Sidafrika gläbt hän. Eppe 8,9 % vu dr Bevelkerig ghere zue däne „Farbige“. Di meischte Asiate sin indischer Härchumft, wu in dr Mitti vum 19. Johrhundert in s Land gholt wore sin, go uf dr Zuckerrohrfälder z Natal schaffe oder as Händler in dr Städt gläbt hän. Hit stelle d Asiate 2,5 % vu dr Gsamtbevelkerig un läbe in dr Hauptsach in dr Provinz KwaZulu-Natal. S git ußerdäm e chleini chinesischi Gruppe mit eppe 100.000 Yywohner.
Syt em 20. Johrhundert
In dr Johre 1899–1902 sin d Brite mit meh Truppe (un ohni roti Uniforme) zruckgchehrt un hän d Bure im Zwete Burechrieg bsigt. Dr Versuech vu dr Bure, sich mit em Dytsche Ryych un dr Kolonii Dytsch-Sidwescht-Afrika z verbinde, isch fir d Brite e zuesätzlige Grund gsi, jetz di vollständig Kontrolle iber d Burerepublike z iberneh. D Bure hän demol umesunscht Widerstand gleischtet, wel d Brite wäg ihre zahlemäßige Iberlägeheit un dr bessere Nooschubversorgig nit hän chenne bsigt wäre. Im Fride vu Vereeniging sin di bode Burerepublike in s Britisch Empire yyglideret wore, dr Bure sin aber großzigigi Fridensbedingige gwehrt wore, wie z. B. d Anerchännig vu Afrikaans as Amtssproch. D Brite hän in däm Verdrag au zuegstumme, ass d Burgerrächt vu dr nit-wysse Bevelkerig wyter yygschränkt blibe sin.
Hatha Yoga
Hatha Yoga (skt. हठ योग, haṭha yoga m. „Chraftyoga“ vo haṭha „Chraft, Aastrengig“) isch e Form vom Yoga, wo u. a. mit Hilf vo Asanas, Pranayama (Ooteüebige), Meditation, Bandhas (Verschlüss) e Harmonisierig vo Körper und Gaist astrebt. Wäred ursprünglich de Hatha Yoga as e spirituelle Weg bitrachtet woren isch, werd er im Weste immer mee säkulariseirt und dient denn a de Staigerig vom körperliche Woolbifinde.
Neuguinea
Geografii
D Insle Neiginea lyt im Norde vum auschtralische Kontinänt, wu si erscht dur dr Aastig vum Meeresspiegel no dr letschte Yyszyt vor 8000 Johr dervu drännt woren isch (Torres-Stroß). Im Weschte stellt si s Bindeglid zu Sidoschtasie dar. Si lyt in dr Nechi vum Äquator.
Neiginea lyt im Biet vum pazifische Fyyrring, wel do di pazifisch- un di auschtralisch Lithosphäreblatte ufenander stoße. Wäge däm durziet e Chette vu große Gebirg d Insle. Im Weschte, em indonesische Dail vu dr Insle, ragt s Maokegebirg uf. Dr hegscht Bärg dert isch dr Jaya (vu Bärgstyyger au Carstensz-Pyramide gnännt; 4884 m), dr zweethegscht dr Trikora mit 4750 m. Im Oschte, wu zue Papua-Neiginea ghert, lyt s Bismarckgebirg, mit em Mount Wilhelm (4509 m) as hegschtem Bärg. Dert git s au no ne Raie vu wytere Gebirge un e Huffe Vulkan (z. B.: Tavurvur, Giluwe, Lamington un Victory). D Ursach dodefir isch, ass im Norden un Oschte vor dr Insle im Pazifik un uf dr Insle dr Randberaich vu dr pazifische Blatte in e baar chlaini Mikroblatte ussenanderbrochen isch, wu jedi tektonisch aktivi Blattenränder het.
D Koralleriff am Nordweschtänd bi Raja Ampat un am Sidoschtänd in dr Milne Bay ghere zue dr arteryychschte Riff vu dr Wält.
Flora un Fauna
Uf Neuguinea läbe 400 bis 600 Vogelarte (zem Byschpel 43 Paradisvogelarte un 12 Arte vu Laubevegel), iber 400 Amfibie, 455 Schmätterlingsarte un 180 bekannti Suger, dodrunter verschideni Chnager un rund 70 Flädermuusarte. Au Byteldier findet mer uf Neiginea; rund 70 Arte, wie z. B. dr Wullkuskus un anderi läbe in dr Wälder. Derzue git s uf Neiginea Reptilie wie Waran, Schlange wie zum Byschpel dr Grien Baumpython oder dr Papuapython un e baar Krokodilarte. Arteryych verdrätte sin au Insekte un Spinnobele (ca. 3000 Arte). In dr Lagune, Seeä un Fliss läben iber 1.000 Fischarte, dodervu elai 158 Arte vu Sießwasserfisch.
Im Side vu Wescht-Papua lyt dr 23.555 km² groß Lorentz-Nationalpark.
Bevelkerig
Uf Neiginea git s 1.089 verschideni Sprochgruppe, vor allem Papua- und austronesischi Sproche. Di verschidene ethnische Gruppe het mer friejer unter em Uusdruck Melanesier zämmegfasst zum si abgränze vu dr Polynesier un dr Mikronesier.
Friezyt
Vor rund 30.000 Johr isch s Hochland un e Dail Insle bsidelt wore.
Dr Noowyys vu wytere Zivilisationsgegeständ isch aber seli schwirig, wel in däm Tropeklima alles organisch Matrial schnäll verfallt un im zug vum Abschmilze vu dr Glätscher am Änd vu dr letschte Yyszyt wyti Kischtebiet vor rund 6.000 Johr iberfluetet wore sin, was es Wissen iber frieji Kischtekulture stark yyschränkt.
Us dr Zyt vor dr Entdeckig dur d Europäer isch bekannt, ass es schwachi Verbindige zum eschtlige Dail vum indonesische Archipel gee het. Im altjavanesische Heldegedicht Nagarakretagama vu 1365 wird d Onin-Halbinsle (Mac-Gluer-Golf) as Wwanin gnännt, di erscht gsicheret Nännig vun eme neigineanische Biet in dr Literatur
Vuarrens
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 9,3 %, FDP 13,8 %, GLP 3,9 %, GP 5,6 %, SP 17,2 %, SVP 33,2 %, Sunschtigi 6,4 %.
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
Dr Ruy Lopez de Villalobos het mit syyre Flotte, wu vum Bernaldo de la Torre aagfiert woren isch, anne 1542-45 d Marshallinsle un di weschtlige Karoline entdeckt un uf dr Ruckfahrt derno di nerdlige Mariane. E andere Dail vu däre Flotte het dr Ortiz de Retez gfiert, är isch bis zur dr Ninigo-Gruppe an dr Nordkischte vu Neiginea chuu.
Jupiter (Planet)
Mönd
D'Io het e Durmesser vu 3160 km un umchreist dr Jupiter ime Abstand vu 421 600 km. Si bestoht us eme Iisechern un eme Mantel. D'Io besitzt e extrem dünni Atmosphäre wo us Vulkangase bestoht. Ufgrund vu dr Uffheizig durch Gezitteriibig isch si geologisch sehr aktiv un het uf ihrer Oberflächi zahlriichi Vulkane.
Vuarrens
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Grolley
Religion
83,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,5 % evangelisch-reformiert.
Lagos
Lagos (bis 1472 Eko) isch di grescht Stadt z Nigeria un isch bis 1991 d Hauptstadt gsii. Mit 9,7 Millione Yywohner (2009) ghert si näbe Kairo un Kinshasa zue dr bevelkerigsrychschte Stedt vu Afrika un vu dr Wält. Bis 1975 isch Lagos au d Hauptstadt vum Bundesstaat Lagos, derno sich s vu Ikeja abglest wore. In dr Metropolregion, wu iber d Bundesstaate Lagos un Dail vu Ogun goht, läbe 13,1 Millione Mänsche (2009). Syt 1991 isch Abuja di nei Hauptstadt vu Nigeria. S Stadtbiet vu Groß-Lagos het kai Ainhaitsverwaltig, s bstoht us 16 Local Government Areas (LGA), wu as aigeständigi Stedt ufgfasst wäre. Lagos isch dr wichtigscht Verchehrsknopf un s Wirtschafts- un Kulturzäntrum vum Land. S het zahlrychi Universitete, Hochschuele, Theater, Museä un Böudänkmeler.
Paul Körber
Lääbe
E Dail vu syne Gedicht sin vum Franz Philipp vertont wore, vor allem s Lied „Haimet am Hochrhy“ wird in dr Gegnig vu Waldshuet au hit no gsunge. An dr Paul Körber mahne d Paul-Körber-Stroß z Bonndorf un dr Paul-Körber-Wäg, wu vum Haschpel iber d Waldchilche uf Schmitzinge fiert.
Resolution (1771)
D Marquis of Granby isch zwäimol umdauft worde: Zerst uf e Naame Drake, und e Moonet spööter het mä sich überläit, ass d Spanier in däm Naame chönnte e Browokazioon gsee und Brobleem mache, und mä het im Schiff Resolution (Entschlossehäit) gsäit.
Jangtsekiang
Flusslauf
Bi Xinshizhen git s è 180°-Schlyfe mit aaschlièßendem Richtigswechsèl nõch Ostsüdoscht bis zu dè Stadt Yibin. Dört mündet dè Min Jiang, wo uss Nordweschtè kunnt, i dè Jangtsekiang (bis dõhèr: Jinshan Jiang), wellè vo dört witer Richtig Nordoschtè nõch Chongqing flièßt.
Schluchtè un Stauseè
Nebbè m Bau vom Drei-Schluchtè-Staudamm git es è zweits Großbrojèkt, s Süd-Nord-Wassèrtransfèrbrojèkt, è Wasserumleitigssischteem, durch wellès dè unter Wassermangèl lydende Nordè vo China mit Wassèr uss èm Jangtsekiang vosorgt wörrè söll. Diè erscht Trassè entlang vom Kaiserkanaal wörd schu benutzt, soll abber no uusbaut wörrè; zwei witeri Trassè im Obberlauf vom Yangtse sin im Blanigsschtadium.
Hochwassèrschutz
Diè schlimmè Übberflutigè hèn sich allerdings i dè letschtè Johr uff unnatürlichi Wys ghüüft. Voantwortlich defür sin zum eintè d Abholzig vo dè Wälder, wo bis jetzt großi Mengè Regèwassèr uffgnõ hèn. Zum anderè sin au immer mee Seè in sellèm Gebièt drochèglait worrè, um Land für d ständig wachsendi Bevölkerig z schaffè. Bi Hochwassèr ka dè Fluss jetzt nimmi in natürlichi Überflutigsgebièt uuswychè un überschwèmmt Städt un Dörfer.
I
Ussproch
Ufpasse mues me dermit, das im Alemannische ds ie nid eifach en i isch, sondern würklech e Diphthong /iə/.
Markgräflerland
Dr gröscht Markgräfler Dichter isch dr Johann Peter Hebel, wo vil Gedicht in dr alemannische Mundart verfasst het.
S Markgräflerland zeichnet sich dur e günschtig Klima us un wird doher au in dr Eigewerbig dütschi Toskana gnennt, was aber scho Aloss fer Spott un Ironi über so vil Selbschtüberschätzig gsi isch (wo isch s Markgräfler Florenz un wo stoht dr schief Turm?)
Jugendstil
Dr Jugendstil isch e kunstgschichtligi Epoche um d Joorhundertwändi vom 19. zum 20. Joorhundert. Witeri Bezäichnige si art nouveau, Modern Style, Modernisme, Stile Liberty, Reformstil oder Wiener Secession; z Russland seit me Stil Modern und z Frankriich het mä au dr Begriff Fin de Siècle brucht. Dr Begriff Jugendstil wird nume im dütschsproochige Ruum, z Holland, i de nordische Länder und z Lettland bruucht. Er chunnt vo dr Münchner illustrierte Kulturzitschrift Jugend, wo 1896 gründet worden isch.
Robert Minder
Uuszeichnige
Em Robert Minder isch vo französischer und vo düütscher Syte vil Eer atoo worde. Är het die Uuszeichnigen übercho:
Vucherens
Religion
66,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Ottendorf (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ottendroff ghert zem Moselfrankisch.
Urdonau
Alpini Randsenki als Vorläufer
Im unterè Miozän, vor öppè 20 Millionè Johr, isch diè nördlich Randsenki vo dè Alpè letschtmòls è durchgängigi oschtweschtgrichteti Meeresstrõß (Helvetmeer, Oberi Meeresmolasse) gsi. Si isch bald durch d Schwellè vo Amschtettè (Nordhälfti vom hütigè Obberöschterrych) deilt worrè. Im oberè Miozän hèt dè nordwärtige Schub vo dè Afrikanischè Blattè, nebbè dè laufendè alpinè Gebirgsbildig, au s nördliche Vorland bis ènnèt vo dè Randsenki großrûûmig azhebbè, am stärkschtè beidersits vom hütigè sûdlichè Obberrhygrabbè. Glychzitig hèt sich s Faltèjura aaghobbè. Selli Hebbevorgäng hèn s weschtlich vo dè Schwellè voblibbene brackige Flachwasserbeggi vom offenè Meer im Weschtè abdrènnt un es zuè nèrè amphibischè Fluss- un Seèlandschaft wörrè lõ. Alpini Schuttfächer hèn d Senki stetig uffgfüllt (Molassebeggi) un hèn s witerhy nõch Weschtè grichtete junge Strômsischteem an sin Nordrand drängt, schu i d Nôchi vom hütigè Donaulauf. Hebbigs- un Sedimèntationsvorgäng, wo spòter zu dè Umkeerig vo dè Flièßrichtig nõch Oschtè gfüürt hèn, sin dõmit, vor gut 15 Millionè Johr, ygleitet worrè.
Dübendorf
Wirtschaft und Forschig
Es isch au de Standort vom Militärflugplatz Dübedoorff, wo au en Iisatzbasis vo de REGA und de Häimetflughafe vo de JU-AIR isch und vo 2008 aa de Standort vom Skyguide Terminal Control Center Zürich.
Appenzell (Dorf)
Geografii
D Bezirk (politischi Gmeende) Appezöll, Schwendi ond Rüüti täälide sech s Dorf, wobii de grösst Tääl vom Dorf zom Bezirk Appezöll ghööt. S Dorf lit uf ere Höchi vo, am Fuess vom Alpsteimassiv und werd vo de Settere dorflosse.
Triboker
Kultur
Im Gegesatz zu de Nemeter und de Vangione hend si sich nöd so starch a di gallorömischi Kultur aapasst und hend sich drum no lang vo de andere Stemm um si ume underschide. Bsundrigs Biwaffnig isch lang typisch germanisch blibe. Au i de Religion hend si sich underschide. Si sind Veezüchter und Ackerbuure gsii und i de Vogese hend si Staibrüch ghaa und Ise abbaut.
Südwalserdeutsch
Konservativi Mèèrgmool im Walserisch
In e Dail Siidwalser Dialäkt wääre nùme zwoo Foorme ùnderschiide:
Bi dr Modalverbe (z. B. können, mögen, dürfen, sollen) wääre d Pluralfoorme in dr maischde Siidwalser Dialäkt no ooni Ùmlud bilded.
Nèierige im Walserisch
aber: Eischeme: Möisch (dt. Mäuse), Wüksch (dt. Füchse), grüün (dt. grün),  tö̀if  (dt. tief)
Nèierige im Siidwalserisch
aber: Pumatt: Jaar. Salei: Jaar
aber: Arrimmu: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Greschonei: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Gurin: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Pumatt: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot). Remmalju: Schnee (dt. Schnee), Bròòt (dt. Brot). Salei: Schnee (dt. Schnee), Broot (dt. Brot)
Ùnderschiid zwische dr Siidwalser Dialäkt
Germanisch kk, z. B. in drücke/drucke, isch:
Siidwalserischi Belletristik
Dr Pietro Axerio (1827–1905) isch e Dialäktdiichder vù Arimmu.
Kontrabass
Dr Kontrabass isch in vilna verschedana Mosegschtiil verträta, ma schpelt na im klassischa Sinfonieorkeschtr genauso wia im Jazz, im uurschprüngliha Rock’n’Roll und i dr Volksmoseg.
Nemeter
D Nemeter (lat. Nemetes; ) sind e germanische Stamm i de Pfalz i de Rhiiebini gsii. Si hend südlich vo de Vangione, östlich vo de Mediomatriker und nördlich vo de Triboker gwont. Im Oste het de Rhii d Grenze bildet.
Gschicht
Si hend im Joor 50 n. Chr. a de Römer im Chrieg gege d Chatte ghulfe und nöd am Uufstand vo de Treverer vom Joor 70 tailgnoo. Nochdem d Alemane de Limes broche hend und d Decumates agri bsetzt hend, sind die immer wider is Piet vo de Nemeter iigfale.