cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bopparder Linie
Bopparder Linie oder Korf-Korb-Linie wird in dr Sprochwisseschaft e Isoglosse gnännt, wu zwische dr Benrather Linie un dr dat-das-Linie vu Siidwescht no Nordoscht verlauft. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer Korf, sidlig sait mer Korb. D Korf-Korb-Linie isch Dail vum Ryynische Fächer un näbe dr dat-das-Linie aini vu dr wichtige Abgränzige vu dr moselfränkische zue dr ryyfränkische Dialäkt.
Fraunhofer-Institut für Bauphysik
Forschig un Entwicklig
D Aawändig vu böuphysikalische Grundsätz bildet s Fundamänt vu dr Forschigs- un Entwickligsarbet vum Fraunhofer-Inschtitut fir Böuphysik IBP. Näbe klassische böuphysikalische Theme wie Akuschtik, Energyeffiziänz, Ruumklima, Hygiene un Sensorik, Böustoffrecycling un Hygrothermik forscht s Institut an ere große Bandbraiti an Vorhaa mit ere hoche gsellschaftlige Relewanz. S goht zem Byschpel drum, wie mer Schuele oder Arbetsryym cha integral gstalte, d Mobilitet umwältfryndliger un noohaltiger cha mache oder dodrum s energetisch Potenzial vu ganze Stedt aazluege. Produkt, Prozäss un Dienschtlaischtige unter ekologische, ekonomische, soziale un tächnische Gsichtspinkt z analysiere un ganzhaitlig z bilkanziere, bilde anderi Arbetsschwärpinkt. D Arbetsgruppe Syschtemintegration vu effiziänte Gebei, wu an d Abdailig Energyeffiziänz un Ruumklima aaglideret isch, forscht am Standort Nürnberg an ganzhaitlige Lesige fir Gebei mit eme Maximum an Komfort.
Akkreditierti Zertifizierigsstell un Brieflabor
Fimf Brieflabor vum Inschtitut hän di flexibel Akkreditierig no DIN EN/ISO/IEC 17025 vu dr Dytsche Akkreditierigsstell GmbH (DAkkS): Mit däre Akkreditierig derf d Breifstell, neii Briefverfahre entwickle un vorhandeni modifiziere.
Merzen
Geogràfi
Merze lijt ìm Sundgöi àn dr Làrg, 10 Kilometer sìdeschtlich vun Àltkìrech un 22 Kilometer sìdeschtlich vun Belfort. Nochbergmeine vun Merze sìn Sant Üelri, Strüeth, Hìndlìnge un Fìllere.
Jurassic Park
Handlig
Wil au d Schutzzüün nümme under Spannig stönd, cha de T-rex us sym Gheeg usbräche. Er gryft di stahblibene Fahrzüüg und d Insasse aa. De Aawalt Gennaro versteckt sich i panischer Angst imene WC-Hüsli, woner wenig spöter vom T-rex gfrässe wird. Em Grant glingts, d Chind vor em Saurier z rette und mit ine z Fuess z flüchte. De Malcolm blybt schwär verletzt zrugg.
Hohentwiel
Dr Hontes (dt. Hohentwiel) isch e hoche Bärg im Hegau in dr Nechi vum Bodesee. Uf em Bärg lyt d Feschtigsruine Hontes. Är isch dr Huusbärg vu Singe.
Name
Friejer het mer gmeint, dr Namesdeil Twiel heb keltischi Wurzle, hite goht mer wäg em Aalut vun eme alamannische Ursprung uus. S Wort chennt uf dr indogermanische Wurzle *tu- mit dr Bedytig „schwelle“ zruckgoh. Gsicheret isch die Aanahm aber nit.
Morgestraich
Dr erscht offiziell Morgestraich 1835
Uffs Joor 1835 hi hett me e liberaleri Fasnachtsordnig erloo. Das isch woohl au uff d Ärläbnis mit em Bell 1833 und die „verbotteni“ Fasnacht 1834 zruggzfiehre gsi. Mit dr neye Ordnig hett me s'erschti Moll mit em Säge vo dr Obrigkeit am vieri am Morge en offizielle Morgestraich durefiehre kenne. Dä Zytpunggt gilt vilne Fasnächtler no hytte als magisch. Vili luege au dä Morgestraich als dr erscht a – und nid dä vom Bell zwai Joor vorhär.
Arzt
D Gschicht vom Bruef vom Arzt
Hützudags git s im Arztbruef, wo bis wit in s 20. Joorhundert braktisch ganz männlig gsi isch, fast sovil Ärztinne wie Ärzt.
Fridolin von Säckingen
Verehrig
Au hüt gönn no vili uf Säckinge go wallfahre. I de ehemalige Chille vom Chloschter, im Fridolinsmünschter, sin d Bei vom Fridolin innem prächtige, barocke Schrein us Silber ufbwahrt. Jedes Johr am Sunntig noch em 6. März wird dä dann innere Prozession durch d Altstadt vo Säckinge treit. Vili Kapelle, Trachteträger, Ritter un Chind in mittelalterliche Koschtüm laufe au mit.
Relinda Schmidt
Lääbe
Dernääbe duet si au Gediicht un Gschiichte uf Alemannisch schryybe. E Uuswahl het si in zwai Biechli vereffetligt, s eerscht anne 1984 unter em Titel „S’chunnt vo Härze“, s zwait „Sunneschii und Schtürm“ anne 1989.
Samson-und-Delila-Brunnen
Usgsee
Dr Brunnedroog us Stäi isch achteggig (äigetlig viereggig mit abgschreegte Egge) und an dr Site stoot e chliiners Dröögli. Dr Brunnestock het e kwadratische Kwerschnitt (au mit abgschreegte Egge), isch verziert und oobedruf stoot d Skulptur vom Samson und dr Delila, wo d Delila im Samson mit ere Scheeri d Hoor abschniidet. Die bäide si noch dr Gschicht in dr Biible Liebhaber gsi. Dr israelitisch Richder Samson het dr Filistere Delila, wo zum Volk vo sine Find ghöört het, aber zerst nid welle verzelle, wiso er so stark isch, bis er s ere doch verroote het. D Delila het em druf, won er gschloofe het, sini Hoor abgschnitte, und er het si übermenschligi Chraft verloore. D Delila het denn de Filister grüeft und die häi em d Auge usgstoche und en in dr Tämpel vo iirem Gott Dagon brocht. Dört het dr Samson si Chraft zruggüberchoo und dr Tämpel zum Iisturz brocht und e Hufe Filister eso döödet.
Angelia Schwaller
s Läbe und s Schaffe
Ane 2014 het si s Studium a dr Uni Bärn mid em Masterdiplom abgschlosse. Si het als Bearbeiterin vom Nachlass vom Mani Matter gschaffet.
Nick Pugliese
Läbe
Dr Nick isch ir Bay Area in Kalifornie gebore und ufgwachse. Mit bereits achti het er i Theaterproduktione mitgspielt. Er het ar Loyola Marymount University Theaterwüsseschaft gstudiert.
Theodelinda
was a d Königin maanet
Im spoote Mittelalter het die erfolgrychi Frau i dr Gründigsgschicht vo der Lombardei und vo Italie e zäntrali Rollen übercho. Me seit vo der Bajuwaarin, si sig e schööni Frau gsi. Es Bild us Schtei vom ene Frauechopf i der Altertümersammlig vom Sforza-Schloss z Mailand luegt men als es Porträt vo iiren aa. S Relief vo iiren höch oben a der Fassaade vom gotische Dom z Monza isch eerscht us em drizääte Joorhundert. D Theodelinda heig vill Guets too für d Lüüt im langobardische Rych; au no vill spööter het me sech z Itaalie gäärn Gschichten und Sage vo der guete Königin «Teodolinda» verzellt. In es paar Stedt i dr Lombardei säge d Lüüt, d Königin heig bi iine öppis Bsunders gmacht; so sig öppe z Castello di Brianza iiri Burg gsi, un z Lomello heig si d Stadtchile vor ere Katastroofe grettet. Bis hütt isch d Lombardekönigin z Monza und an anderen Orte vo dr Lombardei e wichtegi Figuur vo der Gschichtskultur und vo der Wärbig füre Frömdevercheer. Z Monza treit es Theater und am Comersee es elegants Hotäll iire Name.
St. Pirmin
De Pirmin isch e Missionar bi de Alemanne gsii und het nebet de Riichenau und em Chlooster Müerbe im Elsiss ono vill anderi Chlööster gründet. Er isch de Schutzhailigi vo de Riichenau, vom Elsiss, vo de Pfalz und ono vo de Stadt Innsbrugg
s Lebe
De Sintlaz, e fromme alemannische Adlige, isch uf Melcis choo und het de Pirmin iiglade an Bodesee z choo, well d Mentsche dai de christlich Globe nu schlecht uusüebe tüegid. De Pirmin hett die Uufforderig aagnoo und hett denn vom Sintlaz d Insle Sintlazesouwa (hüt: Riichenau) öberchoo. Die isch aber volle mit Schlange gsii, aber wo de Pirmin uf de Insle glandet isch, sind all Schlange öbers Wasser gfloche.
Urs Graf der Ältere
Dr Urs Graf dr Elter (* um 1485 z Soledurn; † vor em 13. Oktober 1528) isch e Glaasmooler, Kupferstächer, Zäichner für Holzschnitt und Goldschmiid gsi.
Jason Bateman
De Jason Bateman (uf d Wält cho z Rye am 14. Jänner 1969) isch en amerikanische Schauspiler.
Bachneunauge
Lebeswiis
De Staibiisser bliibt lang im Laarfestadium und grüblet i dere Zitt uf em Grund im Sand ume und fresst chliini Organisme. Noch drai bis fööf Joor verwandlet er sich im Summer in en uusgwachsne Staibiisser. E paar Mönet druuf versammlet si sich zom Laiche und zwoor vom Märze bis in Juni bi Wassertemperature zwöschet 8 und 15 Grad. Si suuget sich denn a Stai fest - drum de Name Staibiisser - und paaret sich, hüüffig meriri Mandli mit aim Wiibli, wo mitem Muul e chliini Muelte in Sandbode grabt. I die lait s Wiibli öppe 300 bis 2000 Aier. Noch em Laiche sterbed die erwachsne Bachnüünaug.
Malters
Geographi
S' dorf Mauters liit südlech vo dä Chliinen Ämmä a dä schtross vo Lozärn uf Wolhuusä ond isch mit dä ehemoligä wiiler Fäld ond Schachä zämmägwachsä. Dä ortsteil Blattä (479 m ü.M.) liit öppä 3 km östchtlech vom dorf. No echli wiiter im oschte liit dä wiiler Rängg (4,2 km; 539 m ü.M.).
Sehenswürdigkeite
Im ortsteil Blatte schtoht d'wallfahrtschile St. Jost. Us enere kapelle (1391) isch im lauf vo dä ziit diä hüttig chile entschtande, wo vom Rokoko prägt isch.
Verny
Gschìcht
Verny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 914 àls Verniacum.
Hecht
De Hecht (Esox lucius; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch und e verbraitete Raubfisch, wo i europäische Gwässer vorchunnt.
Fouchy
Fosche (Patois, frz. Fouchy, els. Grüeb, dt. Grube im Weilertal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Fosche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls Grôba, 1182: Fossa.
Huntare
E Hundare (ahd. huntari n.; lat. centena) isch im früene Mittelalter e Bizaichnig vonere Landschaft gsii. De Uusdruck chunnt nume bi de Alemane, z Friesland und z Schwede  vor.
Alemanne
För de alemannischi Ruum sind zwüschet 776 und 1007 acht Hundare (altalem. huntari n.) öberliferet. Si bizaichnet chlinneri Landschafte a de Peripherii vo grössere Göi und vo Baare. D Näme sind jewils miteme Manename bildet wore, wie z. B. Waldramnishuntari “Hundare vom Waldram”.
Anne Chao
ìhra Kàrriar
D’ Anne Chao hàt z’äärscht ànna 1973 a Lizanz vu dr Màthemàtik àn dr Tsing-Hua-Nàzionààlüniwärsiteet vu Taiwan bschtànda. Drnooh ìsch sa ìn d’ Verainigta Schtààta gànga un hàt ànna 1977 a Dokterwìrda vu dr Schtàtistik àn dr Üniwärsiteet vum Wisconsin z’ Madison bschtànda. Ìhra Hàbilitàzioonsschrìft, wo vum Bernard Harris ìwwerprüüft worra-n-ìsch, haisst uff Anglisch „The quadrature method in inference problems arising from the generalized multinomial distribution“. Noh-n-em Àbschluss ìsch d’ Chao ain Joohr làng schtällvertrattenda Gàschtprofassera àn dr Üniwärsiteet vum Michigan gsìì. Drnooh ìsch sa àb 1976 Mìtglìed vum Lehrkäärwer vu dr Tsing-Hua Nàzionààlüniwärsiteet vu Taiwan gsìì. Doo ìsch sa vu 2005 bis 2008 Tìtülààrprofassera àn dr taiwanischa nàzionààla Lehrschtüahl gsìì, so wia Eehraprofassera àn dr Tsing-Hua-Lehrschtüahl ìm Joohr 2006.
Hundsbarbe
Lebeswiis
D Hundsbarbe isch e Bodefisch wo Waichtier fresst. D Laichzitt goot vom Mai bis in Juli. De Laich werd öber eme guet dorströömte chiisige Grund abglait. Mandli sind noch aim Joor, Wiibli noch zwai Joor gschlechtsriif. Hundsbarbe chönd 5 Joor alt were.
Obersept
Gschìcht
Obersept ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1299 àls Septe superiori (1793 Obersept, 1801 Seppois-le-Haut).
Verwàltung
vun Obersept ìsch. Obersept ghert zem Kommünàlverbànd.
Schliengen
S Schloss Bürgle
Mitti 80er-Johr isch s Schloss Drehort von re ZDF-Serie mit em Titel Lorenz&Söhne gsi. Handlig isch d Gschicht vo de Familie Lorenz und ihrem Wygüet gsi. Hauptaktor isch de Seniorchef und Patriarch Laurenz Lorenz gsi.
Asässigi Undernehme
Im Ortsdeil Liel cha de Abfüllbetrieb Lieler Schlossbrunne uff e langi Gschicht zrucklüege: Im Johr 1560 hät de Hans Balthasar vo Bade d Quälle bim dörtige Schloss süeche und erschließe lo.
Oberdorf (Oberelsass)
Geogràfi
Oberdorf lijt ìm Sundgöi àn dr Ill, elf Kilometer sìdeschtlich vun Àltkìrech. Nochbergmeine vun Oberdorf sìn Granzìnge ìm Weschte un Norde, Willer ìm Nordoschte, Staiselz ìm Oschte, Wàldighoffe ìm Sìde un Rieschbi ìm Sìdweschte.
Sursee
Wirtschaft
Soorsi het sid em Middelalter s Märeträcht. Hüt isch es e Zäntralort für d Region im Suuretal, und es het en Autobaanaschluss und lyt a der Ysebaan vo Basel zum Gottert.
Franz
Franz isch au ne Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Stadtkommando Basel
Gschicht
D Brugge über e Rhii und über die underi Birs und anderi Objekt si vorberäitet worde ass si chönne zerstöört wärde. D Bruggeköpf si uf bäide Site stark usbaut und mit Infanteriibunker befestigt worde. Im Stadtgebiet het mä 526 Sperrene und Stellige ufbaut, 169 von ene im Chläibaasel.
D Ufgoob vo de Drubbe vom Stadtkommando het im Raame vo dr Nöitralidäätsstellig in dr Kontrolle vo de Gränze uf alli Site bestande, in dr taktische Ufstellig hinder de Sperrine und in dr Bewachig vo de lääbenswichdige Betriib. Im Mai 1940 isch s Stadtkommando under s Kommando vo dr Diwisioon Gämpe gstellt worde, wo ad hoc bildet worde isch. Am 3. Juli 1940 isch d Diwisioon Gämpe ufghoobe worde und am 6. Juli het mä d Drubbe vom Stadtkommando entloo. Noch em Rückzug vo dr Armee ins Reduit isch Baasel zur offnige Stadt erkläärt und s Stadtkommando uf Pikett entloo worde, was bis zum Ändi vom Chrieg eso bliibe isch. D Gschäft vom Territorialdienst het dr Blatzkommandant (Mobilmachigsblatz Stadt Baasel) müesse erledige.
Kulturzentrum Bremgarten
Gschicht vo de Chleiderfabrik
Ds Biidermäier-Huus am Obertorplatz in Brämgarte isch 1838 vom Baumeischter Fidel Leimbacher uf eigeni Rechnig baut worde. Während em 19. Jahrhundert isches vo verschidne illustre Persönlichkeite bewohnt worde, bis es denn a Brüeder Max und Simon Meyer gange isch, wo ca. 1893 im hindere Aabau d «Gebrüder Meyer, Herren- & Berufskleiderfabrik Bremgarten» gründet hend. Die Giböide sind im Lauf vo de Jahr immer wider erwiteret und umgschtaltet worde und hend si so zum ne Ensemble gmacht, wo einersits es typischs Bispil für e chlineri Fabrik isch, aber au es wichtigs Bispil vom Nöie Baue darstellt. De Chernbau, e zweistöckige Biidermäierbau, isch dür sis Attika charakteristisch, während d Erwiterige im hindere Aabau us de Jahr 1880, 1911/1912 und 1928/1929 sind.
Landeskirche
Landeschilene i de Schwiiz
Us historische Gründ gits vier wichtigi Forme vo de öffentlich-rechtliche Aaerkennig:
Di Regelige i de traditionell reformirte un paritätische Kantön, wo au grundsätzlichs für d Chileverfassige greglet isch, garantiret au de katholische Chilegmeinde un de Kantonalchile e demokratischi Struktur, di zu ere Doppelspurigkeit i de Organisation zwüsche Landeschile un Bistum füehrt.
Kulturzentrum Bremgarten
Gründig vom «Verein KulturZentrum Bremgarten»
De 18. März 1992 gilt so als Gründigsdatum vom hütige Kulturzäntrum Brämgarte.
Fahrradbrücke (Konstanz)
D Faarradbrugg übberschpannt z Konschtanz dè Seerhy. D Brugg diènt im innerschtädtischè Radfaarer- un Fuèßgängervokeer. Si isch uff dè linkè Sitè vom Rhy a diè Faarradschtrõß Schottèschtrõß sowiè beidsitig a meereri uusgschilderti Radwäg aabundè. Ußerdèmm vobindet si d Fachhochschuèl Konschtanz (FH Konschtanz) im Südè mit èm Konschtanzer Stadtdeil Petershuusè.
Weißenburg (Unterelsass)
D Lag
Waisseburich ligt am Übergang vo de Rhyebeni zum Pfälzerwald. S Schtädtli isch direkt am Gscheid zwüschem Elsass u de Pfalz reschperktiv zwüsche Frankriich u Dütschland a de Lauter.
Bernhard Meyer zum Pfeil
D Familie
Sini Söön:
Meisengott
Maisegott (frz. Maisonsgoutte, dt. Meisengott) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Protokolle der Weisen von Zion
D Brotokoll vo de Wiise vo Zion si e antisemitischs Pamfleet, wo uf ere Felschig beruet. Es isch am Aafang vom 20. Joorhundert vo umbekannte Redaktöör uf dr Grundlaag vo meerere fikzionale Text zämmegstellt worde und gältet as en iiflussriichi Brogrammschrift vom antisemitische Verschwörigsdänke. D Brotokoll gäbe vor, ass si ghäimi Dokumänt vom ene aagääblige Dräffe vo jüüdische Wältverschwörer sige.
En ersti Version uf Russisch isch 1903 im Russische Kaiserriich erschiine. Noch em Erste Wältchrieg isch dr Text immer mee internazional verbräitet worde, au wenn er in dr Londoner Times scho 1921 as Felschig entlarvt worde isch. Bekannt worde isch bsundrigs d Usgoob us de 1920er Joor vom Henry Ford in de Veräinigte Staate und die dütschi Usgoob vom Gottfried zur Beek und vom Theodor Fritsch. Vo 1933 bis 1935 isch z Bärn im ene öffentlige Brozäss bewiise worde, as d Brotokoll e Felschig si, glaube no hüte Antisemite und Aahänger vo Verschwöörigstheorie in dr ganze Wält, bsundrigs in islamische Länder und in Russland, ass d Brotokoll authentisch sige.
Riespach
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rieschbi ghert zem Hochàlemànnisch.
Wiebersweiler
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wiberschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Katharina Mangold-Wirz
ìhra Laawa
Ànna 1958 hàt d’ Katharina Wirz dr Walter Mangold ghiiroota. Dräi Joohra schpeeter, ànna 1961, hàt sa àn dr Üniwärsiteet vu Pàris a zwaita Dokterwìrda bschtànda. Desmol ìsch ìhra Hàbilitàzioonsschrìft ìn dr Zittschrìft Vie et Milieu veräffentligt worra. Ìm gliicha Joohr ìsch sa àm CNRS Forschungsmìtàrwaitera worra, un laitenda Forschera ànna 1966.
Geograph von Ravenna
Cosmographia
D Cosmographia zaigt vill Öberiistimmige mit de Peutingersche Tafle, offesichtlich hend baid Autore di gliich Voorlaag bruucht. Si selber isch um 1120 vom Geograph Guido vo Pisa bruucht wore. Vo de Cosmographia sind drai Abschrifte us em 13. und 14. Jh. erhalte.
Alamanorum patria
Er nennt öppe 40 alemannischi Städt, wo i vier Gruppe uuftailt werde chönnt. Di erste vier Städt sind Ligonas (Langres), Bizantia (Besançon), Nantes (?) und Mandroda (Mandeure), wobi er Besançon und Mandeure nomol bim Bischriib vo Burgund erwäänt. Denn chömet guet 15 Städt am Rhii (Renus) und Bodesee, aagfange mit Gormetia (Worms), denn u. a. Stratisburgo (Stroosburi), Bazela Basel), Constantia (Chostez) und endet mit Bracantia (Bregez). E zwaiti Gruppe vo öppe 15 Städt litt östlich bzw. südlich vom Rhii und fangt mit Alaia (Ehl) aa, goot öber Ziurichi (Züri) und Theodoricopolis (Chur) und endet bi Vermegaton (?). Die letzte acht Städt liged im ene andere Landestail, drunder sind Augusta (Augschburg), Ascapha (Aschaffeburg) und Uburzis (Würzburg). Vill Ortsnäme chöned aber nöd lokalisiert werde. Uuffällig isch, as de Geograph vo Ravenna d Alamannia vill witter fasst und Städt dezue rechnet, wie Langres, Besançon oder Würzburg, wo vermuetli nu churz zu de Alemanne ghört hend.
Deutscher Bundestag
De Dütschi Bundestag isch s Parlament vo de Bundesrepublik Dütschland un het sin Sitz z Berlin.
Birgitta Weizenegger
D Birgitta Weizenegger (* 27. Juli 1970 z Stoufa, Bayern) isch e dytschi Schauspiileri, Filmmacheri un Fotografi.
Oberaargau
Oberaargou heisst dr nordöschtlech Zipfu vom Kanton Bärn.
Königin Ester
Gschicht
De Mordechai het e Poste am Tor zum chünigliche Palast. Debyy beluuscht er zuefällig d Lybwächter vom Chüng, wo planed, desäb z ermorde. Er warnt mit de Hilf vo de Ester de Chüng und chund so i syni Gunst.
Scheibenhard
Schaiwert (frz. Scheibenhard, dt. Scheibenhard) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Schaiwert isch numme durich s Flissel Lüter vun Schaiwert ìn dr Pfàlz drannt.
Gschìcht
Schaiwert ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1206.
Beck
Beck stoht fir:
Vic-sur-Seille
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Lingala
Härkumft
Sprachlich ghört Lingála zu de Bantuspraache, wo z Ost- und z Zentralafrika - aber au im süüdliche Afrika gredt wärded. Lingála isch em Kongo (Fluss) entlang i de Provinz Equateur im damalige Belgisch-Kongo entstande. Zerscht häd Lingála Lobangi gheisse und isch d Spraach vo de Bangala gsi, eme Stamm wo det im Gebiet, i de Region Ngala, uf halbem Wääg zwüsched Lépoldville (hüt Kinshasa) und Stanleyville (hüt Kisangani) woned. Det isch eini vo de erschte Handelsstation vom Kongo-Freistaat, de Hafe Nouvelle Anvers (hüt Makanza) pouet worde. Us Lobangi, gmischt mit andere Bantusprachen, isch im XIX. Jahrhundert e überregionali Vercheers- und Handelsspraach entstande. Die drü Pöschte händ zu de erschte ghört, won im undere Kongobecken ab 1899 katholischi Missionsstatione worde sind.
Hermann Kurz
Allgemeines
Dr Hermann Kurz gilt als Moischtr vom kuldurhischdorischa ond psychologischa Roman. Bsonders gern hot’r sei Reitlenger Hoimet ond d Schwäbisch Alb gschildret. Uffallend ischt au sei Humor, wo emmr wiidr ufleichdet ond an da Gottfried Keller ond an da Wilhelm Raabe erennret. Dr Kurz hot au an Haufa hischdorische Studia betriiba. So hot’r z. B. em Johr 1837 rausgfonda, dass dr Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen dr Autor vom berihmda Barockroman Der abenteuerliche Simplicissimus ischt. Zamma mit-em Paul Heyse hot’r vo 1870 bis 1876 an ausländischa Novellaschatz en 14 Bend ond an deitscha en 24 Bend rausgäa. Ens Deitsche ibrsetzt hot’r vorschiidne Werk vom Lord Byron, vom Thomas Moore, vom Walter Scott, vom Chateaubriand ond vom Gottfried von Straßburg. Oi Johr nôch-em Ableaba vom Hermann Kurz send s erschde Môl z Stuegert seine gsammlede Werk rauskomma.
Sankt Ulrich (Oberelsass)
Gschìcht
Sant Üelri ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls Sanctus Oldarius.
Jacob Burckhardt
Läbe
In de Johr noch 1844 het dr Jacob Burckhardt zitwiis as politische Redakteur bi de konservative Basler Nachrichten gschafft. 1845 het er die Dätigkeit zum erste Mol underbroche und het se spööter ganz ufgee, wil sini Ardikel zur aagspannte innepolitische Lag in dr Schwiz umstritte gsi si. Zwüsche 1846 und 1848 het er an dr Uni gschafft und het sich zweimol für e baar Mönet in Italie ufghalte und zwüschedrii isch er z Berlin gsi, won er sich an dr Abfassig vom Brockhausschen Konversationslexikon bedeiligt het. Anne 1853 isch i dr Basler Schweighauser'sche Verlagsbuechhandlig d Gedichtsammlig E Hämpfeli Lieder uusechoo mit Gedicht uf Baseldütsch.
Hützudag isch d Erinnerig an dr Burckhardt immer no wach. Nid nume wird er hüfig zitiert, die höggsti Schwizer Banknote, d 1'000-Franke-Note, zeigt sit 1995 sis Portret. Er het dr Begriff „terrible simplificateur“, wo au im dütsche Sproochruum vil brucht wird, brägt. Dr Burckhardt het sich zum «Dilettantismus» bekennt, wo in sine Auge e Tugend gsi isch, wil er antispezialistisch sig und d Übersicht nid wurd verliere.
Altlixheim
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Arni
Arni cha sii:
Arni ghaissed folgendi Gmeinde:
Zürichtal
Sprooch
D Koloniste, wo us Schwiizer und Tütsche bistande hend, hend e Mischtielekt us Schwyzertütsch und Schwööbisch gredt. Zwoor hend d Koloniste guet Russisch und Krimtatarisch chöne, underrichtet und gschribe wore isch aber uf Hochtütsch.
Steinsulz
Verkehr
Vun 1915 bis 1960 hàt s z Staisulz e Bàhnhof gan àn dr Bàhnlinie Wàldighoffe–Saint-Louis-la-Chaussée.
Vigny (Moselle)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Thomas Bach
Sportfunktionär
1991 isch er vom dütsche NOK als Mitgliid is Internationale Olympische Komitee gwächslet. Det het er 1995 d Bruefigschammere vom Internationale Sportgrichtshof presidiärt. Ab 1996 het er zum Exekutivkomitee vom IOC ghört. Bi de Vergab vo Olympische Winterspiil 2002 uf Salt Lake City und de Vergab vo de Olympische Summerspiil 2004 uf Athen isch er Vorsitzende vo de Evaluierigskommission gsi. Vo 2000 bis 2004 und nomal ab 2006 het er de Poste vom Vizepresidänt vom IOC gha. Demit isch er en ussichtsryche Kandidat für d Nachfolge vom IOC-Presidänt Jacques Rogge gsi.
Untergärige Hefe
Gschichtè
Vor dè Entwicklung vom vobessertè Kältetechnigvofaarè vom Carl vo Linde i dè 1870er Johr isch mò für diè untergärigi Brauart uff natürlichi niddrigi Temperadurè aagwisè. Asè isch es au z erklärè, dass diè untergärigi Brauart i dè Regionè mit strèngè Winter è langi Tradition hèn. Im Vordeil sin au Regionè mit Felsèkeller wiè Böhmè, Fròngn odder d Obberpfalz gsi. Wèm mò kein Felsèkeller ghaa hèt, hèt mò im Winter uss gfrorènè Gwässer, meischtens Wyèr odder Teich, Iismoggè usè ghauè un sèlli in Höölè un düèfè Keller (Iiskeller) glagerèt. Mit sèllnè Iismoggè sin denn d Gärbottich küèlt worrè, wenn d Umgebungstemperadurè für s Brauè schu z hoch gsi sin.
Mangup-Kale
Gschicht
Di ältiste archäologische Spuure datiered is 5. Joorhundert und s Gräberfeld us dere Zitt zaigt alano-gotischi Eliment. De Ort, wo dozmol Dory oder Doros (Δόρυ, Δόρος) ghaisse het, isch denn vom Chaiser Justinian I. (482-565) bifestigt wore, wa vo de Archäologii bistätigt werde cha.
Magnetfeld
Die magnetischi Flussdichdi B und die magnetischi Fäldstärki H
Dr Begriff Magnetfäld wird für zwäi underschidligi Fälder brucht, wo aber äng verbunde si und d Sümbol B und H überchoo häi. Die magnetischi Fäldstärki H wird im SI-Äihäitesüsteem in Ampeer bro Meter (A·m−1 oder A/m) und die magnetischi Flussdichdi B wird in Tesla (Sümbol:T) und Newton bro Meter bro Ampeer (N·m−1·A−1 oder N/(m·A)) gmässe. B isch mäistens über d Lorentzchraft definiert, wo s Fäld mit ere uf beweegligi elektrischi Laadige wirkt.
Vigy
Geogràfi
Vigy lijt rund 18 km nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 213 un 324 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Viogy ghert àui no dr Ortsdeil Hessange.
Silbertal
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Lachsfische
Verbreitig
D Lachsfisch hai ursprünglig usschliesslig uf dr nördligen Ärdhalbchugele gläbt, z Europa, Asie, mit Usnahm vo dr Arabische Halbinsle, vom Indische Subkontinänt und Südostasie, im westlige und nördlige Nordamerika, uf Island und an dr Küste vo Grönland. Lachsfisch läbe äntwäder ihr ganzes Läbe im Süesswasser oder si Wanderarte, wo im Süesswasser uf d Wält chömme, denn in s Meer wandere, dört e baar Johr läbe und zum Laiche wider zrugg in ihri Geburtsgwässer wandere. Z Europa git s sächs heimischi Arte und no sächs anderi, wo vom Mensch us Nordamerika iigfüehrt worde si.
Neukirch (Unterelsass)
Gschìcht
Neikìrich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1336 àls Neukirche (1359: Nuwenkirch, 1371: Nüwenkirch, 1419: Nuwenkirche, 1469: ''Nuwekirch``).
Obergärige Hefe
Als obbergärigi Hefe benamst mò d Stämm vo dè Bièrhefe Saccharomyces cerevisiae, wo bi dè Gärung Zellvobänd bildèd, i dènnè sich Blôterle uss Gärungsgas aasammlè düèn, wodurrè d Hefe nõch dè Fermentation als sognanntè Gest uff dè Obberflächi vom Jungbièr schwimmt.
Ènèm Bièr, wo mit obbergäriger Hefe braut worrè isch, sait mò obbergärigs Bièr. Dõdezuè zellèd zum Byschpill Kölsch, Altbièr, Wiißbièr, Gose, Dampfbièr, Bèrliner Wiißi un Ale.
Liedertswil
Gmeinroot und Gmeiniverwaltig
Dr Gmeinrot bestoht us drü Mitglider. D'Gmeiniverwaltig wird von ere Person im Näbäamt gführt.
Otto Funke (Mediziner)
Lääbe
Dr Funke isch Mitglid un Vorsitzer vum Fryburger Mannehilfsverain gsii.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
S Fraunhofer-Informazionszäntrum Ruum un Böu (dt. Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau, churz Fraunhofer IRB) mit Sitz z Stuegert isch e Yyrichtig vu dr Fraunhofer-Gsellschaft. S erschließt Informazione zue dr Fachbiet Architäktur, Böuingenieurwäse, Bäublanig, Böurächt, Böuwirtschaft, Ruumornig, Stedteböu un Wohnigswäse. Zum Zäntrum ghert dr Fraunhofer IRB Verlag, wu Publikazione us dr Beraich Böue im Bstand, Böutächnik, Böusanierig, Böuphysik, Böuforschig un au Stadt- un Ruumblanig vereffetligt. S Fraunhofer IRB verschafft au indiwiduälli Aafroge zum Blane un Böue un fiert Ufdragsreschersche oder Määrtstudie duure.
Sankt Martin (Unterelsass)
Verwàltung
vun Sàm-Màrte ìsch. Sàm-Màrte ghert zem Kommünàlverbànd.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Gschicht
Anne 1941 isch di Böutächnisch Uuschumftstellt grindet wore. Dr Iniziator isch dr Otto Graf gsii, dr Diräkter vum Inschtitut fir Materialbriefig vum Böuwäse an dr Tächnische Hochschuel Stuegert. Anne 1960 het d Fraunhofer-Gsellschaft d Zueständigkait ibernuu un het si in Dokumentationsstelle für Bautechnik in der Fraunhofer-Gesellschaft umgnännt. 1977 sin d Fachberaich Ruumornig, Stedteböu, Wohnigswäse nei ufgnuu wore go d Ufgab vum Wissestransfer fir alli Beraich vum Blane un Böue uf aire Stell kunzäntriere. Im Rame vum Informazions- un Dokumäntazionsbrogramm vu dr Bundesregierig 1974–1977 sin di verstraite Dokumäntazionsaktivitete vu allne Wissesberaich bindlet un nei strukturiert wore. In däm Zämehang sin d Dokumäntazionsstell vum Inschtitut fir Wohnigs- un Blanigswäse vum Dytsche Verband fir Wohnigswäse, Stedteböu un Ruumornig z Köln un d Dokumäntazionsstell fir Böutächnik vu dr Fraunhofer-Gsellschaft z Stuegert zum Informationsverbundzentrum Raum und Bau (IRB) der Fraunhofer-Gesellschaft z Stuegert zämegfiert wore. Mer het mit em Ufböu vu dr erschte bibliografische Datebank (RSWB) aagfange. Ab 1980 sin d Datebanke vum Fraunhofer IRB iber dr Rächner vum Fachinformazionszäntrum Energy, Physik, Mathematik (hit Fachinformationszentrum Karlsruhe) zur Online-Nutzig aabote wore.
Zug (Eisenbahn)
wie me d Züüg macht
Me cha amene Zuug underwäggs im ene Zwüschebaanhof meh Wäägen ahänke oder e Zugteil abhänke. Wie me die einzelne Faarzüüg sicher, eifach und schnäll cha zämehänke, das isch eis vo de schwirigschte technischen und wirtschaftliche Probleem vo de Baane, eerscht rächt für so Züüg, wo über d Gränze vo de einzelne Baangselschafte oder de Länder übere müesse faare.
Schienenstuhl
Mit èm Uffkõõ vo dè Breitfuèß- bzw. Winjolschinè hèt sich d Stuèlform zu dè profilyrtè Plattè, welli nu no dè Schinèfuèß umgriffè hèt. Diè Bauformè sin deby sehr unterschydlich, si sin nit nu uff d Befeschtigungsart (Schruubè, Klammerè usw.) un s Schwellèmatriaal (Holz, Staal odder Bedong) abgschtimmt, sondern je nõch Aaforderig au uff bsunders exakti Spurhaltig, nõchträglichi Korrekturmöglichkeitè odder bsunders guèti Grüschdämmig.
Savetta
D Savetta oder de Italienischi Näslig (Chondrostoma soetta) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie und im Tessin haimisch isch. Si ghöört zo de gföördete Fisch.
Bezirk Nyon
Gschicht
Dr District isch bis zum 31. Dezämber 2007 in d Cercles (alem. Chrais) Begnins, Gingins, Coppet un Nyon ufdailt gsii. Zum District hän bis Ändi 2007 32 Gmaine ghert, är isch 232.02 km² groß gsii un het Ändi 2006 65'832 Ýywohner ghaa.
Martin Hannes Graf
Würke
Bsunders intressiere tuet si de Graf für Namekund und für früegschichtlichi Theeme. Was d Namekund aagaat, isch er 2001–2004 bim SNF-Projäkt «Datenbank der Schweizer Namenbücher» und 2003–2006 bim SNF-Projäkt «Thurgauer Namenbuch» deby gsy, und ab 2016 hät er zäme mit der Elvira Glaser as Co-Läiter vom SNF-Projäkt «Die Siedlungsnamen des Kantons Zürich» a der Uni Züri fungiert. Nach der Emeritierig vo de Glaser im 19i isch das Züri-Projäkt dän a s Idiotikon züglet woorde, wos im 22i abgeschlosse woorden isch. Dezue ane isch er Co-Läiter vom Projäkt «ortsnamen.ch» (zeerscht zäme mit em Hans Bickel und jetz mit dem This Fetzer), wo hüt am Schwyzerischen Idiotikon gfüert wiird. Sit 2023 isch er, as Naachfolger vom Hans Bickel, äine von Verträtter vo de Schwyyz im Ständigen Uusschuss für geograafischi Näme (StAGN) z Frankfurt am Main. Für d Publikazioon «Deutsches Ortsnamenbuch», wo de Manfred Niemeyer 2012 useggëë hät, hät er e Räien Artikel bygstüüret. Und scho sit lengerem schrybt er zäme mit de Simone Berchtold es Buech, wo s drin d Schwyzer Familienämen erlüütered. 2023 isch de Graf mit em «Jaaresprys vo de Henning-Kaufmann-Stiftig zur Förderig vo de tüütsche Nameforschig uf sprachgschichtlicher Grundlaag» uuszäichnet woorde.
Schweizerische Rettungsflugwacht
2006
2006 het d' Rega insgesamt 10.761 Iisätz duuregfiert. 716 drvo by Bergunfäll (9%), 1.514 (+11.7%) by Wintersportunfäll, 1.050 by Verkehrsunfäll, 60 by Lawinenunfäll, 791 Repatriierige mit Ambulanzjets und 362 Rückfierige mit Linieflüg.
Bärn LSZB (Rega 3)
In Bärn isch d Rega sit 1976 uf em Flughafen Bärn-Belpmoos stationiert. Bärn isch e so genannti Flachlandbasis; ihri Aktivitäte bestönd primär in Iisätz bi Verchehrsunfäll sowie sekundär Verlegige vo Spital zu Spital.
Bettlach (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Miller
Miller chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au
Atlantischer Lachs
Uussie
De Lachs isch e längliche Fisch, wo öppe 50–120 cm lang werd. Aslang er im Meer lebt, het er e silbrigi Farb, spööter, wenn er uf d Laichwanderig goot, werd er brüünlich. Uf em Rugge hett er dunkli Tupfe. D Färbig isch aber individuell verschide je noch Ort und Alter.
Triotto
De Triotto (Rutilus aula) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt.
Verbraitig
De Triotto isch im Iizugspiet vom Po endemisch, im nördliche Italie, im Tessin, z Slowenie und au imenen chliine Piet z Kroatie um Zadar ume. Er mag langsami Flüüssgwässer mit vill Wasserpflanze und chunnt au i Seeje, Kanääl und sumpfige Gwässer vor.
Bosch
Lueg au:
Versailler Vertrag
Eschtrich: Aschluss verbotte
Im e andere Vertrag (Vertrag vu Saint-Germain), aber nit ohni Bedittig fir Ditschland, isch feschtglegt gsii, ass d nej entstande „Republik Deutschösterreich“, wu sich het welle mit em Ditsche Rich zämmeschliäße, des nit derf. Dr Namme „Deutschösterreich“ isch verbotte wore. Umghert het Ditschland d Eigeständigkeit vu Eschtrich miäße aerkänne.
Unter den Linden (Basel)
Gschicht
Wo dr Bischof und sini Beamte Baasel 1529 verloo häi, het d Stadt die bischöflige Liigeschafte übernoo. S Huus «Under de Linde» isch as Spiicher brucht worde.
1985 häi archeologischi Grabige uf dr Liigeschaft stattgfunde und mä het Fünd us dr spootkeltische und us dr römische Zit gmacht. Hüte het s brivati Woonige im Huus «Under de Linde».
Biederthal
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Birdel ìsch. Birdel ghert zem Kommünàlverbànd.
Bärlauch
Vobreitig un Standört
Zwei bis drei Mönet nach èm Uustriibè vergilbet d Blättẽr durch Erwärmig vo dè oberè Bodèschicht un voschtrömet dõdèby dè typischi Knoblichgruch. Innerhalb vo dèrè Zit müèn d Samè uusbildet si, bzw. i dè Zwieblè widder gnuèg Nährschtoff für dè Uustriib im nägschstè Früèling gspycherèt sy.
Karl Landolt
sys Läben und sys Wèèrch
Er isch ghüraate gsy und hät föif Chind ghaa.
Steige (Bas-Rhin)
Gschìcht
Steige ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Steige.
Dreikönigen (Zürich-Enge)
Gschicht
Es git Kwäle, wo zäiget, as es scho im 14. Jaarhundert i de Ängi en Kapäle mid em Patrozinium vo dr drei König ggee hät. D Zürcher Chilehischtoriker vermuetet, das gäng da druff zrugg, as me ane 1164, wo d Relikwie vo de häilige drü Könige vo Mailand uf Köln praacht worde sind, bimene Zwüschehalt z Züri die choschtbaare Sache im Süddurm vom Fraumöischter ufbewaart heg. Sid dänn häiget d Zürcher d König psunders vereert und drum für se die äiget Kapäle chly ussert de Stadtmuure pout.
Wilsberg (Lothringen)
Wilschbuerj (lothrìngisch; frànzeesch Vilsberg, ditsch Wilsberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Willingen (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vun 1974 bìs 1981 ìsch Wéllingen züe Merten ingmeindet gsin.
Kiffis
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Chìfis ghert zem Hochàlemànnisch.
Gender
Etablierig
Über Gschlächterrolle (gender roles) het 1955 zum erste Mal de britischi Sexualwüsseschaftler John Money imene Ufsatz über Hermaphroditismus gschribe. D Feministin Gayle Rubin het gender i de 1970er-Jahren als Begrifflichkeit bruucht, d Judith Butler het si i de Queer-Theorie wyterentwicklet. Spöter isch d Bezeichnig Gender is Dütsche übernuu worde, zum au hie, wie scho im anglo-amerikanische Kulturruum, e sprachlich erwyterti Underscheidig zwüsched juristischem, sozialem und biologischem Gschlächt yyzfüehre. De Anglizismus Gender wird i dem Kontext im dütsche Sprachruum meist mit „sozialem Gschlächt“ übersetzt und dient vor allem zur analytische Kategorisierig.
Bayerisches Staatsministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Forsten
S Bayrische Staatsministerium für Ernäärig, Landwirtschaft und Forst (StMELF), vom Januar 2001 bis Oktober 2008 Bayerisches Staatsministerium für Landwirtschaft und Forsten (StMLF), isch e Ministerium vom Freistaat Bayre mit Sitz z Münche. Im ganze Gschäftsberiich schaffe öbbe 6'700 aagstellti.
Gottfried von Neifen
Aus seim Leaba
Vorbirgt ischt em Gottfried von Neifen sei kinschtlerisches Wirka en de Jôhr 1234 bis 1262. Oiner vo seine Schialer isch dr Walther von Klingen gwäa.
17. Dezember
Dr '''17. Dezämber''' isch dr 351. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 352. in Schaltjohr), dodermit blybe no 14 Däg bis zum Änd vum Johr.
Strömer (Fisch)
Verbraitig
De Riemlig isch im Iizugspiet vom Rotte, em obere Rhii und de obere Donau haimisch, aso vo Frankriich öber d Schwiiz und Tütschland, Ööstriich, Slowenie bis uf Kroatie. De Ryslig mag klaari Flüss mit ere määssige Ströömig und eme chiisige Grund. Er cha au i Seeje bis 700 müM vorchoo. Möglicherwiis isch de Ryslig vom Iizugspiet vom Rhii und vo de Donau en Underart und werd drumm au Telestes souffia agassii gnennt. A de Alpesüüdsiite, z Italie und im Tessin isch degege de nööch verwandti Strigione (Telestes muticellus) haimisch.
Vionville
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vionville ghert zem Lorrain.
FDP Baden-Württemberg
Wahlergebnis
D FDP Bade-Wirttebärg isch dr ainzig FDP-Landesverband, wu no nie an dr Fimf-Brozänt-Hurd hangebliben isch.
Bundesdagswahlergebnis z Bade-Wirttebärg
1Wirttebärg-Bade 2Wirttebärg-Hauezollre
Wollmatinger Ried
Der Wärt vom Areal
Im grosse flache Wasserruum vor em Ufer, wo nid darf gjagt wärde, vor allem i der Wolmetiger Bucht, het s vil Fisch und im Seebode Muschle und chlyni Dier. Die sind alli als Fuetter für d Vögel guet; drum läbe im Ried Kormoraan, Graureiher, Tüüchel, Schwään, Wildänte, Taucherli, Mööwe und no vil anderi Wasservögel.
Organisazioon vom Naturschutz
1979 isch s Naturschutzzentrum Wollmatinger Ried ygrichtet worde, wo undersuecht, wie s de Pflanze und de Dier im Ried goot, und wo d Arbete leitet, vor allem s Mäje und Schnyde vo gwüsse Pflanze, und wo d Psuecher übers Naturschutzpiet informiert.
Dienstgrad
Milidäärischi Dienstgraad
Dienstgrääd bim Milidäär si mäistens in Laufbaangrubbe (Mannschafte, Underoffizier und Offizier) iidäilt und in Dienstgraadgrubbe, z. B.:
Resolute Bay
Resolute Bay (odr Resolute) liggt an dr Südküschte vo de Cornwallis-Insle, isch nach Grise Fiord die zweitnördlichschti Gmeind vom Territorium Nunavut und het rund 200 Ywoonr. Dr Ort isch mit regelmääsige Flugverbindige us em Süde guet erreichbar, vor allem us Montréal. Resolute isch dr wichtigschti Usgangspunggt für alli Aktivitétè in dr Hocharktis (Funggverbindigè, Wätterbricht, Fluglogistigg für d Forschig, wirtschaftlichi Exploratione und d Verwaltig). Im Spootsummer, wenn s Meerys stargg zrugggschmolze isch, wird dr Ort au bsuècht vo Chrüzfaartschiff uf dr Nordweschtpassaasche, und Versorgigsschiff für anderi arktischi Sydlige in dr Arktis.
Wirmingen
Wirminge (lothrìngisch; frànzeesch Virming, ditsch Wirmingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Leonhard Euler
Leistige
In de Wärk Institutiones calculi differentialis (1765) und Institutiones calculi integralis (1768–1770) het er sich usser mit dr Differential- und Integralrächnig under anderem mit Differ'nyegliichige, elliptische Integrale und au mit dr Theorii vo dr Gamma- und Betafunktion. Anderi Aarbede hai sich mit dr Zahletheorii, Algebra (z. B. Vollständige Anleitung zur Algebra, 1770), aagwandti Mathematik (z. B. Mechanica, sive motus scientia analytica exposita, 1736 und Theoria motus corporum solidorum seu rigidorum, 1765) und sogar mit dr Aawändig vo mathematische Methode in de Sozial- und Wirtschaftswüsseschafte usenandergsetzt (z. B. Ränterächnig, Lotterie, Läbenserwartig).
Barbara Horlacher
i dr Politik
Sit ane 2010 d Gmeind Umike mit Brugg zämegleit worden isch, wohnt d Barbara Horlacher i dr Stadt. Si isch denn grad für di Grüene in Ywoonerroot gwählt worde. Si isch im Verwaltigsroot vo de Industrielle Betriib Brugg.
Am 26. Novämber 2017 isch d Barbara Horlacher vo de Brugger und Bruggerinne mit grossem Vorsprung vor em andere Kandidat zu dr nöie Frau Stadtamme gwäält worde. Si isch i däm Ampt d Nochfolgerin vom Daniel Moser vo dr FDP.
Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut
Dr District de la Riviera-Pays-d’Enhaut (alemannisch Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut) isch syt em 1. Jänner 2008 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Vevey.
Impasse des Prêtres (Mülhausen)
Gschìchta
Ìn dr Zitt vum Diitscha Kaisserraich un vum Drìtta Raich hàt d’ Schtrooss Pfaffen Gässchen ghaissa. Noh-n-em Äärschta Waltkriag hàt sa uff Frànzeesch Impasse des Prêtres („Sàckgàssa vu da Priaschter“) ghaissa. Daa Nàmma ìsch noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm And vum Zwaita Waltkriag wììder z’ruckkumma.
Vitry-sur-Orne
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Furt
Vokeersgschichtè
Als Furtè sin au d Flussquerungè benamst worrè, wo sich dõdurch uuszeichnèt hèn, dass si lycht z erreichè gsi sin. Sell drǜfft bsunders uff sumpfigi Gebièt i dè norddütschè Düèfebeni zuè. È Byschpill isch diè sumpfigi Flussauè vo dè Randow, wo nu a einèrè Stell è „drochenè“ Uferzuègang botè isch; a sellèrè Stell isch Löcknitz aaglait worrè.
Modena
Modena [] ( veralted Muden, Mutina, im modenesische Dialäkt Mòdna) isch en italieneschi Universitätsstadt mit  Iiwohner (Stand ). Si isch d Hoptstadt vo de gliichnaamige Provinz und gilt as modärni Industriistadt mit eme historische Stadtchärn.
Gschicht
Modena hät sin Ursprung i de etruskische Sidlig Mutina. Si isch am Aafang vom 4. Johrhundert v. Chr. vo de keltische Boier eroberet worde und währed de Keltechrieg im Johr 222 v. Chr. in Bsitz vo de Römer cho. I de erschte Johr sind d Römer under Druck gsii; wäg Ufständ vo de iihaimische Boier und wäg em Iifall vom Hannibal z Norditalie. Ab 183 v. Chr. isch Mutina e römeschi Kolonii i de Provinz Gallia cisalpina worde.
Dürmenach
Gschìcht
Wel s Dorf friejer züe 75 % vun westjiddisch-sprochige Jude bewohnt gsin ìsch, hàt mer em «s Jerusalem vum Sundgöi» gsait. Dokumentiert findt me die Mundàrt under ànderem in Publikàtione vu dr Florence Guggenheim-Grünberg.
Sonntag (Vorarlberg)
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Soontig ischt dr Franz-Ferdinand Türtscher.
Wittersburg
Wittersburg (frànzeesch Vittersbourg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Wiesentalbahn
D Wyysèdalbaan isch è 28,75 Kilometer langi elegtrifizyrti Hauptbaan z Baddè-Württèbärg im Dreiländeregg bi Basel. Si gòt a dè Wyysè nõch vom Baddischè Baanhof z Basel èwäg – aafangs uff schwizerischem Boddè – übber Lerrach un Schopfè nõch Zèll im Wyysèdal.
Giacomo Puccini
Lääbe und Wärk
1904 het dr Puccini d Elvira Bonturi ghürootet, won er schon e Soon, dr Antonio (au Tonio oder Anton, 23. Dezember 1886 - 21. Februar 1946), mit ere ghaa het.
Im Joor 1884 isch dr Puccini zum erste Mol z Torre del Lago gsi. 1891 het er sich dört niidergloo. 1900 het er e Huus und isch 1921 uf Viareggio züüglet.
Vo 1919 bis 1922 het er z Orbetello, in dr südlige Maremma in dr Toskana gwoont, won er en alte Ussichtsdurm uf em Strand vo dr Tagliata kauft und din het afo woone. Hüte höisst dr Durm Torre Puccini. Doo het er si letschti Opere Turandot afo komponiere het sä aber nid fertig gschriibe. Dr Puccini isch e schweere Raucher gsi und isch am 29. Novämber 1924 am Gurgelchräbs in ere Brüsseler Klinik gstorbe. Bi dr Druurfiir im Mailänder Dom het dr Mussolini d Druurreed ghalte. Turandot isch am 25. April 1926 an dr Mailänder Scala under dr Läitig vom Arturo Toscanini in dr unvolländete Fassig urufgfüert worde. Spööter het sä dr Franco Alfano noch Entwürf vom Komponist fertig gschriibe.
Nürnberger Gesetze
Mit de Nürmbärger Gsetz – au as Nürmbärger Rassegsetz oder Ariergsetz bezäichnet – häi d Nazionaalsozialiste iiri antisemitischi und rassistischi Ideologii uf er juristische Grundlaag instituzionalisiert. Si uf em 7. Riichsbardeidaag vo dr NSDAP, em sogenannte „Riichsbardeidaag vo dr Freihäit“, am 15. Septämber 1935 äistimmig vom Riichsdaag aagnoo worde. Si häi umfasst:
Thomas Hengartner
Lääbe
Dr Hengartner het zwische 1980 un 1988 Dialäktology, Volkskund, Neieri Dytschi Literatur un Schwyzer Gschicht an dr Universitet Bärn studiert. Vu 1984 bis 1988 het er do as Hilfsassischtänt an dr Forschigsstell fir Namekund gschafft, dno bis 1996 as Wisseschaftlige Assischtänt an dr Abdailig fir Dialäktology un Volkskund vu dr dytsche Schwyz vum Inschtitut fir Germanischtik. Anne 1989 het er mit dr Dissertation Gott und die Welt im Emmental promoviert, 1996 het er si mit em Titel Zur Frage der Urbanität aus volkskundlicher Sicht habilitiert. Vu 1996 bis 2010 isch dr Hengartner Brofässer fir Volkskund an dr Universitet Hamburg gsii. Syt em Augschte 2010 het er an dr Universitet Züri glehrt. Vu 2003 bis 2007 isch er eerschte Vorsitzer vu dr Dytsche Gsellschaft fir Volkskund (DGV) gsii. Im Jänner 2016 het er uf fimf Johr d Laitig vum Collegium Helveticum ibernuu.
Galgenen
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 17,8 % gläge.
Religion
68,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 14,7 % evangelisch-reformiert.
Steinenberg
Gschicht
Wo mä in dr Middi vom 19. Joorhundert alli Stadtmuure abgrisse het, het dr Stäinebärg e zentrale Blatz bote, wo d Baasler Bürgerschaft iiri kulturelle Aspirazioone het chönne erfülle. Dr Archidekt Johann Jakob Stehlin dr Jünger het s Usgsee vo dr Strooss in groossem Maas brägt. 1872 het er mit dr Kunsthalle dr bildende Kunst e Häim gee, 1873–1875 het er e vierrängigs Barock-Geböid für s Stadttheater baut, und dr Konzärtsaal vom Stadtcasino 1876.
Stallehr
Gschicht
Stallehr ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1355 (1394 Stallär, 1497 Stallör, 1531 Stallara, 1646 Stallehrs, 1792 Stallühr, 1802 Stallehr).
Rotkehlchen
Lebeswiis
S Rööteli mag Wälder mit vill Underholz, Pärk und Gegete mit Büsch und Hecke und chunnt au i Sidlige vor. Sis Nest bauts i Hööline vo Bommstrünk oder under dichtem Gstrüpp. Ufem Bode hüpfts schnell umenand und verfolgt Tier, wo i de Erde wüelet und schüücht au vo Gärtner bim Umsteche nöd zrugg und fangt denn Oozifer, wo ase a d Erboberfläche choo sind. Si flatteret nume grad churzi Streckine.
Maiglöckchen
Frucht un Samè
Diè Beerè mit èm Durchmèssēr vō seggs bis zwölf Millimeter sin kugèlig, dreifächrig un färbet sich bi Ryfi lüchtend root. Si enthaaltet Pulpè un ein bis füüf Samè. Diè gäälè bis hell-bruunè Samè sin öppè drei bis vir Millimeter lang un fascht kugelig bis kantig gformèt. Si benötiget Kälti zum Keimè un geltet als kurzläbig.
Giftigkeit
Vergiftigserschynigè: Bi üßerlichèm Kondagt mit dè Pflanzè trètèt Hut- un Augèreizigè uff. Bi Uffnaam durch s Muul chunnt s zu Übelkeit, Schiisser, Härzrhythmuschtörigè, Schwindel un Bruschtbeklemmig. Znächgscht hohè Blutdrugg, raschè Puls; spöter vermindertè Bluètdruck, seer langsami un düèfi Atmig, schlièßlich Herzschtillstand. Noch èm Genuss vo 1-5 Beeri sin högschstens kurzzitigi Sinusarrhythmiè beobachtet worrè, meischt keini Symptoom. Bi größerè Mengènè muèss wi bi nèrè Überdigidalisyrig bhandlet wörrè.
I dè Medizin
Di Präparat enthaaltet hüüfig Extrakt vo witerè herzwirksami Drogè wiè Adonischrut, Meerzwiblè, odder Oleandẽrblätter, glegentlich au Wyßdorn mit komplett andrè Wirkzämmèsetzig.
Mazedonien (Begriffsklärung)
Mazedonien oder Makedonien (au Makedonia oder Makedonija gschribe; ', ', ', ') chan folgendes bedüte:
Kolkrabe
Lebeswiis
De Rapp isch i de Alpe und i Wälder wiit verbraitet. Sini Naarig suecht er aber i de offnige Landschaft. Er baut us Äst i Felsnische oder uf hööche Bömm e groosses Nest. S Wiibli lait vier oder fööf Aier und brüetet 20 Taag.
Er chraist inere groosse Hööchi imene ruige Fluug umenand. I de Balzziit roled Wiibli und Mandli wild i de Luft umenand und mached debii gförchigi Sturzflüüg.
Bsundrigs
De Rappe isch ursprüngli en alti mittelalterlichi Münze gsii, wo im Elsiss gschlage woren isch und en Adler zaigt het. Well d Münze aber wenig ggulte het, isch de Adler abschätzig Rapp gnennt wore und schlussendli zonere feste Bizaichnig för bestimmti Münze am Oberrhii wore. Nochem Rapp wered schwarzi Ross au Rappe gnennt.
Kolonie
Arte vo Kolonie
Mä underschäidet verschiideni Arte vo Kolonie. So git s Herschaftskolonie, wo für die wirtschaftligi Usbütig vo dr Kolonii und zum d Imperialmacht strateegisch abzsichere, gründet wärde, Stützpunktkolonie, wo d Mariine, sig s die ziviili oder die mildäärischi, absichere und understütze, Siidligskolonie, wo s Mueterland mit äigene Bürger besiidlet und Stroofkolonie, wo Strööfling aane verbannt wärde.
Graureiher
D Fischraigel (Ardea cinerea; alemanischi Näme) isch e Schriitvogel wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor döre vorchunnt. Nume jungi Raigel flüüget im Winter as Mittelmeer.
Sulz (Vorarlberg)
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube