cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mittelalter
Früämittlaltär
Z'Ändi vannär Völkerwandrig, wels d'Forschär als Värbindig zwischu där Antiku und dum Mittlaltär gsehnt, und där Spätantiku züärächnund, bizeichnut dä Bigin vam Früämittlaltär.
Spetmittlaltär
Umgfähr zär glichu Ziit wiä d'Entvölkrig het z'Frankrich öi dä hunnärtjehrige Chriäg uf Grund va Erbstritigkeite zwischu England und Frankrich agfangu. Va 1340 bis umgfähr 1420 hent d'Engländr d'Oärhand bhaltut, bis d'Jeanne d’Arc, hitu als Jungfröi va Orleans bikannt, dä Franzosu widär Kampfmüät igflöst het und inne bi Orleans zum Sieg värholfu het. 1453 het Frankrich dä Chriäg sigrich chenu biändu, trotzdem, dass d'Jeanne d'Arc scho 1431 zum Tod värurteilt wordu isch. Im glichu Jahr isch Konschtantinopl an d'Osmanu kchit, und z'Ditschland hentsch du Büächdruck erfunnu.
Kunstgewerbe
Gschicht
Zu de bekanntiste Schuele vo dr aagwändete Kunst zelt s Bauhaus. Es het vo 1919–1933 bestande und gältet wältwit as Häimstett vo dr Avantgarde vo dr Klassische Modärne uf alle Gebiet vo dr freije und aagwändete Kunst.
Mittelalter
z'Ändi vam Mittlaltr
Uf müsikalischär Äbni isch z'Ändi vam Mittlaltär am beschu mit där Umstelig va Quint-Oktavkläng zä terzhaltigu Harmonie z'bschtimmu. D'englischu Komponischtu sind hiä sehr früä gsi, vorallum Dunstable isch hiä z'nännu. Ab umgfähr 1430 het schich dische Wandl in Italiu dingfescht gmacht, wobi terzhaltigi Kläng nid sofort du rinu Intärwall als Rüäpol va där Komposition abglest hent, und vor allum am Schluss vannär Komposition z'ganz 15. Jahrhunnärt där Klang ohni Terz bivorzugt wordu isch.
Kanton Josselin
Dr Kanton Josselin isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Josselin gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Joseph Samson gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Jaun
Familie ùn Persönligkeite
Zue bekannte Lüt, wo z Jaun ùffgwaggse sin, ghöre:
Fritz Lichtenhahn
Bryys un Ehrige
Anne 1965 het dr Lichtenhahn dr Förderpreis des Landes Nordrhein-Westfalen für junge Künstlerinnen und Künstler iberchuu, 1966 isch er in dr Vorstand vu dr dytsche Shakespeare-Gsellschaft (Wescht) z Bochum gwehlt wore. Im Spotjohr 2000 het er dr Anerchännigsbryys vu dr Bindner Regierig iberchuu. Är isch Mitglid vu dr Freie Akademy vu dr Chinscht Hamburg gsii.
Wilhelm Bärwart
Aarbet, Familie
1888 het er d Lina Brunner ghürootet. Dr Mundartdichder Theobald Baerwart isch si Gusäng gsi.
Kurt Ückert
Lääbe
Dur d Paula Hollenweger isch er zum Radio chuu. Ab 1966 het er Sändige gmacht fir dr SDR un ab 1967 fir dr SWF. Di maischte Sändige het er aber gmacht zäme mit em Redakteur Marcel Wunderlin vu Lieschtel fir s Studio Basel vum Schwyzer Radio DRS, iber 100 Sändige het er gmacht iber verschideni Theme us em Schwarzwald un em Markgräflerland.
Dr Ückert wohnt z Langenau. Gschafft het er bi iber 30 Johr as chaufmännische Aagstellte bi dr Druckerei Uehlin, wu au di maischte vu syne Biechli druckt wore sin.
Berg-Wintringen
Verwàltung
vun Berg-Wintringen ìsch. Berg-Wintringen ghert zem Kommünàlverbànd.
Geografische Lage
Vermessigswesen
Im Vermessigswese sind cm-Gnauigkeite gfragt - drum langet d Aagaab vo Bogesekunde nöd, wil ei Bogesekunde (1") öppe 31 m (Breiteaagaab) bzw. 20 m (Längeaagaab in Europa) entschpricht. In Düütschland isch bisher d Lage vo de Festpünkt uf Millimeter gnau als Gauß-Krüger-Koordinate, bezoge uf s Bessel-Ellipsoid, beziehigswiis im Gebiet vo dr früehere DDR ab de 1950-er Jahre, bezoge uf s Krassowski-Ellipsoid, aageeh. Sit de 1990-er Jahren erfolgt in Düütschland e Umschtellig uf UTM-Koordinate im ETRS89-Syschtem, bezoge uf s GRS80-Ellipsoid.
Grand Prix Ouest France
Dr Grand Prix Ouest-France, au Grand Prix de Plouay Ouest-France oder Grand Prix de Plouay isch e Radränne, wu syter anne 1931 alljohr Ändi Augschte in dr Bretagne z Frankryych uusdrait wird.
Les Hauts-Geneveys
Bolitik
Dr Gmaindsbresidänt isch dr Michel Brossard gsii (Stand 2012).
Fußball-Weltmeisterschaft 1958
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1958 (schwedisch Världsmästerskapet i Fotboll; ENS Football World Championship) vu dr Manne isch d sechst Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 8. bis zum 29. Juni 1958 z Schwede stattgfunde. Wältmaischter isch dr Brasilie wore, wu im Finale gege dr dr Gaschtgeber gwunne het. Dr Titelverdaidiger BR Dytschland isch Vierte wore.
Gustav Schwab
Bedeidong
Em Schwab sei Hauptwerk send selle Sagen des klassischen Altertums, a Buach, wo zo-ma Klassiker vo dr deitscha Jugendlitradur wôrra ischt, emmr môl wiidr nui uffglegt ond au vo Erwachsene gern gleasa wuud. Hervorheba muaß mr abr au, dass’r etliche klassische deitsche Volksbiachr en-ra zeitgemäßa Schbrôch nui rausgäa hôt, sodass-se fir an greeßera Kreis vo Leaser vrstendlich wôrra send. A graußa Zeit lang send au viil vo seine volkstimliche Ballada weit vrbroidet gwäa, z. B. Der Riese von Marbach, Das Gewitter ond vor ällem Der Reiter und der Bodensee. Et ooerwehnt bleiba därf au, dass dr Schwab an Haufa jonge litrarische Talent ondr seine Fiddich gnomma ond nôch Kräfda ondrstitzt hôt, z. B. da Wilhelm Hauff, da Hermann Kurz, da Eduard Mörike, da Nikolaus Lenau, da Karl von Gerok ond da Ferdinand Freiligrath.
Saint-Martin-des-Champs (Finistère)
Saint-Martin-des-Champs (bretonisch Sant-Martin-war-ar-Maez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Legau
Gschicht
Legau isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 766.
Verwaltong
Legau haut mit dr Gmoende Krõburg ond Lautra a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dialekt
Dr Dialekt vo Legau ghert zom Weschtschwäbisch.
Landeskommissärbezirk
E Landeskommissärbezirk isch z Baade syt 1864 di adminischtrative Mittelstapfle gsii, wu zwische Minischterie un Bezirksämter gstande isch. Vorhär hän d Chraisregierige die Funktionghaa.
Place de l'Europe (Mülhausen)
Wappa
Dr Place de l'Europe ìsch mìt Marmorplatta deckt gsìì. Als Verzierig hen d Platta Wappa vu Städt üs Europa ghaa. As sìn schena Mosaïk gsìì, üs farwiga Stei. D Städt wo iverstanda gsìì sìn hann ìhra Wappa uffem Platz boia; mangi Lànder hann güet mìtgmacht, deil gar nìt. Die Städt wo a Wappa ufglìegt han sìn :
S And vum Place de l'Europe
2002 het d Stadt a neis Projekt fer de Place de l'Europe plant. Ar soll abgressa werde und am Platz sotts a Kommerzialzentrum gà. A Verein tritt fer d Erhaltig vum Platz i, oder z mindeschtens fer so viili wie meglig vu sina Wappa, awer ohni Erfolg. Am 12. März 2007 het dr Abriss agfange. En 2008 gebt's do a großes Kommerzialzentrum wo "Porte Jeune" heisst.
Max-Planck-Institut für Verhaltensbiologie
Movebank un Movebank Data Repository
S 2007 initiiert Projäkt Movebank sammlet detaillierti Date iber Dierbewegige, wu wältwyt dur Studie un Projäkt uusegfunde wäre. Dur d Integration vu Date us verschidene Studie un andere Quälle in eme effetli zuegänglige Datesammligssischtem cha mit Hilf vu modärne Computeraawändige di all greßer Mängi vu Trackingdate uusduscht un nutzbar gmacht wäre. In dr Zwischezyt ghert d Datemängi an Dierbewegige uf dr ganze Wält scho zum Beraich vu Big Data.
Remiremont
Füassnoota
<references group=N />
Donar
Nordgermane
I de Edda isch de Thor (aisl. Þórr) de Donnergott und ghört zu de Ase, drum werd er au Ása-Þórr gnennt.. Er fahrt imene Wage, wo vo zwe Gaissbögg zoge werd und sini Waffe isch de Donnerhammer Mjöllnir. Er isch de Bueb vom Odin und vode Erdgöttin Jörd. Die maiste nordische Göttersaage verzelet vo sinene Oobetüür.
Nadir Schah
Si Vorgänger Tahmasp II. het e Chrieg gege d Osmane aagfange, und d Browinze Georgie und Armenie verloore. Wo dr Nadir denn uf Isfahan cho isch, het er dr Tahmasp as Schah abgsetzt und in s Exil uf Chorasan gschiggt. An sim Blatz het dr Nadir dr achtmönetalti Soon vom Tahmasp as Abbas III. uf e Droon gsetzt, bis dr Nadir sich sälber am 8. Merz 1736 zum Köönig kröönt het. Er het denn d Osmane in meerere Schlacht gschlaage und eso alli verlorene Gebiet zrugggwunne.
Legion
A römische Legion (kummt usm lateinischa "legio": "leasa", "sammla", "usleasa") isch a Einheit im römischa Militär gsi. In deam sin zwüscha 4000 und 6000 Mää gsi. Dazua sind eppa gliichviil Mää Hilfstruppa gsi. Da Grund vum bsundriga militärischa Erfolg vu da Legion isch überleagane Usrüschtung, Usbildung und Disziplin gsi. Durch des hot s römische Riich sich so usbreita künna.
Les Planchettes
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
S Datum 1812, wo uf s Gmeindwappe gschribe isch, erinneret dra, ass i dämm Joor d Gmeind us de Dörfer Le Grand-Quartier un Le Dazenet i dr alte Pfarrei gründet worden isch. Vorhäär sin das Deil vo anderne Gmeinde gsii.
Sylvie Reff
Laweslàuif
Zitter d 1960. Johra schribt sa un sìngt sa, meischtens uf Elsassisch, denn sa unterstìtzt ìhra regionàla Sproch. Sa hàt a ìnternàtionàla Üsstràhlung: ìhr Wark wìrd ìn àcht Sprocha ìwersetzt, sa màcht mìt ìn Television-Sandunga vu verschìedena Lander (uf da Sander TF1, France 3, Arte, NDR Hamburg, SR Saarbrücken, SWF Baden-Baden, Freiburg/Br., Karlsruhe, Stuttgart, Innsbrück), sa hàt mehr às 500 Konzerta ìm gànza Europa gaa. Ànna 2015 hàt sa a elsassischa Dìchterwaj z Bischwiller erstellt.
Arbogast von Strassburg
Dr Arbogast vo Schdroossburg, au St. Arbogast, isch im 6. odr 7. Johrhundert Missionär im Elsass und denn Bischof z Schdroossburg gsi. Er isch heiliggschbroche worde.
Legände
Er het sich im Wald vo Hagenau (fr. Haguenau) niiderglo. Er het dr Sohn vom ä Dagobert, wo mä im allgemeine für dr merowingisch König Dagobert II. (öbbe 650 – 679) vo Austrasie ghalte het, won er von erä Wildsau umbrocht worden isch—noch andere Versione isch er vom Ross gfalle—widr beläbt. Druf het en dr Dagobert, wo z Irland ufzooge worden isch, zum Bischof vo Schdroossburg gmacht.
Oaxaca
Dr Staat isch bärgig und gränzt im Nordweste an Puebla, im Nordoste an Veracruz, im Weste an Guerrero und im Oste an Chiapas. Im Süde het er en öbbe 600 km langi Küste zum Pazifik. Si Flechi isch 94.000 km², und er nimmt 4,8 % vo dr Flechi vo Mexiko ii. Z Oaxaca läbe 3,51 Millionen Mensche, wo zu über 16 verschidnige Volksgruppe ghöre. Er isch dorum eine vo de kulturell vilfältigste Bundesstaate. Genauso wie anderi Bundesstaate vo Mexiko, het Oaxaca en eigeni Verfassig, e Stroofgsetzbuech und en eignigs Wappe.
Straßenbahn Mülhausen
Dr ehmàliga Tràm vu Milhüüsa
S Fàhrnetz ìsch sallamols güet verbreitet gsìì, mìt mehrera Linia wo bis uf Brunscht, Riedsa, Pfàscht oder Ansa gànga sìn. Àm Ààfàng sìn Dàmpflokomotiva gsìì; àwer ìn dara Zitt ìsch Milhüüsa elektrifiziart worra, dur d Firma Siemens & Halske, un d Tràmway-Linia vu Durni hàt àm 23. Juli 1894 mìt Elektri fànga-n-à làuifa. Fer dia Glagaheit hàt dr Müsiklehrer Joseph Baumann, vu Durni, a Liad Komponiart: „D'r Milhüsar electrischa Tramway“.
Französische Standardsprache
Gschicht
Obwohl sit de Festlegig vom Standardfranzösisch scho Johrhunderte vergange sin, isch sich d Allgemeinheit einig, dass für d Standardsproch numme d Entscheidige vo de Académie française und em Office québécois de la lange française vo Bedütig sin. 'S git au e Hegemony, wo denoch Frankrych traditionällerwis und als Wirkig vom Imperialismus im Vordeil isch. Trotz vyle regionale Abwychige isch s Standardfranzösisch vom Müeterland oft e Modäll für Främdsprochler, wyl si Angscht vor Missverständnis hän.
Berthelmingen
Berthelmingen (frànzeesch Berthelming, ditsch 1871-1916 Berthelmingen, 1940-1944 Bartolfingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Bergkamen
Bergkamen isch a dütschi Stadt im Bundesland Nordrhy-Weschtfahla. Dia Stadt hätt 52.054 Iiwohner. Die ursprünglich Bergkamer Sproch sich weschtfälischs Platt.De höggschte Punkt vo dr Stadt isch de Bergehalde "Großes Holz" im Stadtteil Oberaden un isch 148,5 m über NN, de niedrigscht liet mit 49,6 m über NN im im Stadtdeil Heil.D'Lippe fließt durchs Stadtgebiet uffere Längi vo 10 km vo Oscht nach Wescht.
Kanton Locminé
Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän acht Gmaine ghert:
Saint-Nic
Verwaltig
vu Saint-Nic isch. Saint-Nic ghert zum Kommunalverband.
1756
gstorbe
Datum nit bekannt:
Les Ponts-de-Martel
Religion
48,1 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
UCI World Ranking
Punggtverdeilig
D Renne si in Etapperenne und Eidagrenne iideilt. Bi de Etapperenne git s Pünggt für Platzierige in de däglige Etappeklassemänt und im Gsamtklassemänt am Ändi vom Renne. Mä het fümf Grubbe vo Renne gmacht. Die ersti Grubbe bildet d Tour de France, in dr zweite Grubbe si d Giro d’Italia und d Vuelta a España und in dr dritte alli chliinere Etapperenne. In dr vierte Grubbe het s d Monumänt undr de Eidagrenne und in dr fümfte alli andere.
Bi dr Punggtverdeilig zelt nume d Platzierig im Gsamtklassemänt, anderi Klassemänt, won e Hufe Renne hai, wie s Sprint- oder s Bärgklassemänt, zelle nit. Wenn e Nationalmannschaft, wo nit bi der UCI iigschriiben gsi isch, bim ene Renne mitmacht het, hai siini Mitgliider keini Pünggt übercho. Im 2010 isch das nume einisch bassiert, won e polnischi Mannschaft bi der Pole-Rundfahrt mitgmacht het.
Markt Wald
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9 % gleage.
Verwaltong
Wald ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dialekt
Dr Dialekt vo Wald ghert zom Oschtschwäbisch.
Spule (Elektrotechnik)
Magnetfäld und Stroomfluss
En elektrische Stroom, wo dur e Spuele fliesst, induziert in ere e Magnetfäld. Zum sich draa z erinnere in welere Richdig das Magnetfäld zäigt, nimmt mä (in dr Fantasii) d Spuele in die rächti Hand, so dass d Finger (usser em Duume) in d Richdig vom Stroomfluss zäige. Dr Duume zäigt denn in d Richdig vom magnetische Nordpol vo dr Spuele.
Bözen
Gschicht
S erschti Mol taucht s Boze in ere Urkund us em Johr 1284 uf. De Näme duet me vom keltische Wort botia ableite, wo Schtall odr Huus bedütet. Verschideni Fund zeiget, dass d Gegend scho i de Jungsteiziit bsidelt gsi isch. Zu de Zit vo de Römer hets uf em hütige Gmeindsbann en Gutshof gha. Zwüsche 1923 u 1928 het me de Grundriss archäologisch erforscht.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Böze ghört sither zum Kanton Aargau.
Lykiskos (Aipytide)
De Lykiskos isch e messenische Adlige usem Gschlecht vo de Aipytide gsii. Wo de messenischi König Euphaes im Erst Messenische Chrieg d Stadt a de Ithome hett uusbaue loo, isch uf Ghaiss vomene Orakel verlangt wore, as e Jungfrau usem Gschlecht vo de Aipytide gopfert were söll und s Loos isch uf d Töchter vom Lykiskos gfale. Drumm isch de mit dere uf Sparta gfloche und de Aipytid Aristodemos hett fraiwilig sini Töchter as Opfer abotte.
Aristodemos (Aipytide)
Lebe
Ane 724 v. Chr. het en Orakel gsait, as Messenie kümpftig a dene ghööre söli, wo zerst em Zeus Ithomatas hundert Draifüess opferid. Well s Hailigtum innerhalb vo de Muure vo de Stadt a de Ithome glegen isch, hend sich d Messenier sicher gfüelt. De Spartaner Oibalos aber hett hundert Draifüess uus Toon gmacht und die i d Stadt gschmugglet und em Zeus gopferet. Wo d Messenier da gmerkt hend und well no anderi Vorzaiche schlechts verhaisse hend, isch ne de Muet abhande cho. Zo alem ane isch em Aristodemos im Tromm sini Töchter erschine, mitem uufgschlitzte Buuch. Si hett em sini Waffe ewegg gnoo, dodeför aber d Tooteinsignie vomene messenische Adlige öbergee. Druf aber hett sich de Aristodemos am Grab vo sinnere Töchter selber umbroocht. As sii Noofolger isch de Aipytid Damis gewäält wore.
Das Schloß Dürande (Oper)
Dr Inhalt
Si het sich also vum Renald aschiäße lo, zum ihm d Flucht z ermeglige. Aber dr Armand nutzt si Schangs nit, dr Renald kunnt bal druf rii un verschiäßt aü ihne. Wun er eodi Doppelgänger ufdeckt merkt er, was er agrichtet het.
Dr Renald rännt mit dr Fackle in dr Durm nuf, wu s Bulver lageret un mit ere Explosion fliägt s Schloss Dürande in d Luft.
Müsikalischi Bsunderheite
Dr Chris Walton schribt iber diä Oper, si diäg viil Müssik vu hocher Qualtiät ha, zum Biispiil dr Jägerchor am Schluss vum 1. Akt oder säll schwungvoll Liäbesduett im Dreiviärteltakt im letschte Akt. D Inschtrumentiärig seig meischterhaft.
Auto
Im 19. Johrhundert
D Auti in dr zweite Helfti vom 19. Johrhundert si immer schnäller gfahre. Das, und e Lobby vo divärse Intressäntegruppe, wo gege dr Strossemotorvercher gsi si, het 1865 s britische Parlamänt drzue brocht, dr sogenannti Red Flag Act z erloo, e Gestz, wo vorgschriibe het, ass es Auti nit schnäller as 4 Meile pro Stund (innerorts 2 Meile pro Stund) döf fahre und dass öbber mit ere rote Fahne z Fuess müess vor em Auti härlaufe, für zum d Lüt z warne. 31 Johr lang isch das Gsetz in Chraft bliibe und het z Ängland d Entwicklig vo bessere und schnällere Auti behinderet.
Die ersti Überlandfahrt het d Bertha Benz Afang August 1888 vo Mannheim nach Pforzheim und zrugg gmacht. S Liichtbenzin wo si bruucht het, isch ere schnäll usgange, dorum het si mit Ligroin nochtankt, wo me denn as Putzmittel in Apotheke het chönne chaufe. So isch d Stadt-Apothek vo Wiesloch zur erste Tankstell vo dr Wält worde. Sit 2008 erinneret en offizielli dütschi Feriestrooss und Strooss vo dr Industriikultur, d Bertha Benz Memorial Route, an sälli Pionierfahrt.
Winterthur
Religion
34,9 Prozänt vo den Iiwoner sind evangeelisch-reformiert, 25,3 Prozänt sind röömisch-katolisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Waale für de Grooss Gmäindraat hät s ane 2018 das Ergebnis ggää: AL 2 Sitz, BDP 1 Sitz, CVP 3 Sitz, EDU 1 Sitz, EVP 4 Sitz, FDP 8 Sitz. GLP 7 Sitz, Grüeni 5 Sitz, Piraate 1 Sitz, SP 18 Sitz, SVP 10 Sitz.
Auto
Im 20. Jahrhundert
S Benzinautomobil het bis in d 1920er Johr bruucht, zum sich gege die andere Aadriibsarte durezsetze, wie öbbe em Petroleummotor und em Spiritusmotor. Drzue biidrait hai dr technischi Fortschritt im Motorebau und dr billigeri Chraftstoff us Erdöl mit ere vil höchere Energiidichti as die elektrische Spiicher. Vo do si d Vordeil vom Benzinmotor cho, wo au hüte no gültig si: e grossi Riichwiiti und e hochi Gschwindigkeit.
Winterthur
Wirtschaft
Wintertuur hät e groossi Gschicht als Standoort vo der Induschtrii. D Sulzer, di Schwiizerischi Loki- und Maschinefabrigg SLM, Rieter und Geilinger sind vo de grööschte Arbetgäber i de Regioon gsi. S Handelshuus Volkert gschäftet vo de Stadt uus. D Bank vo Wintertuur isch äis vo den alte Bankhüüser, wo dur Fusioone spööter d UBS AG pildet händ. D Wintertuur-Versicherig ghöört hüt dr AXA.
Lauingen (Donau)
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Jaunbach
Der Jounbach isch en Fluss i de Schwiizer Kantöön Bärn und Fryburg.
Dr Louf vom Fluss
Bim Dörfli Im Fang überchunt der Jounbach s Wasser vom Chly Montbach, wo dä inträssant zwöisproochig Name het, wo zämegsetzt isch us em dütsche Adjektiiv chly, em französische mont und em dütsche bach. Dä steil und gfäärlech Bärgbach, wo mit vil Schwelle het müesse gsicheret wärde, chunt nämli oben a sym ängge Tobel bim Oberrügg vo dere schöne Hochebeni vo der Alp Petit Mont här. Dä Alpname bedütet uf Dütsch so viel wie Chlyni Alp, und vo dere Alp liit nur der under Deil im Gmeindbann vo Joun; vil mee Alpweide uf dem Bärg ghöre zu der wältsche Nochbergmeind Galmis. Die het äne a der Wasserscheid im Weschte au no d Nochberalp Gros Mont, also die grossi Alp. Vo dere chunt der Bärgbach Riau du Gros Mont abe, won au e Sytefluss vom Jounbach isch. Em Gross-Mont-Bach no dur s Taal Vallée du Gros Mont goot d Gmeindgränze zwüsche Joun und Galmis bis an Jounbach; wil do aber au d Fryburger Sproochgränzen isch, änderet der Fluss öpe bi der Klus underem Laubspitz sin Name vo Jounbach is wältsche La Jogne.
Auto
Dr Afang vo dr Masseproduktion
Dr Radialreife (Gürtelreife) isch 1948 auf den Markt. 1949 het die ersti dütschi Automobil-Usstellig noch em Chrieg z Berlin in de Mässhalle am Funkturm stattgfunde. Die ersti Benzindiräktiisprützalag im ene Personeauti isch 1951 bim Goliath GP 700 Sport montiert worde. D Firma Chrysler het im gliiche Johr en Auti mit Servolänkig abote.
Schwaben (Bayern)
Gschichd
Noch em Zwaide Wäldchrieg hed Lindau zue dr franzeesische Besatzigszoone ghèèrd, wäg däm isch s us em Regierigsbezirk uusgliidered woore. Noch ere Volchsabschdimig ane 1955 isch s wider zue Schwaabe chùù. Bi dr Landchraisreform ane 1972 sin d Schdad ùn dr Landchrais Neiburg ùn d Gmaine im Fuchstal zuem Regierigsbezirk Oberbayre chùù, derfir dr greeschd Dail vùm alde Landchrais Aichach zue Schwaabe.
Molière
Lääbe
Dr Molière het d Hüüchelei au in andere Stück uf s Korn gnoo. Scho Ändi 1664 het er si Don Juan verfasst, wo scho noch e baar Uffüerige verbote worden isch. Im Juni 1666 isch d Värskomödie Le Misanthrope (Der Menschenfeind) uusecho. 1668 het dr Molière in dr Värskomödie Amphitryon si Gönner Louis, won er sich nid grad uf en het chönne verloo, e chli kritisiert won er dr Iupiter as Lüstling daargstellt het. In Georges Dandin (Prosa, au 1668) het er d Arroganz kritisiert vo de Aadlige, wo d Bourgeoisie, wo d Gsellschaft voraa brocht het, verachte.
Absolute Helligkeit
Bolometrischi Helligkeit
Die git d Helligkeit vomene Schtern im gsamte elektromagnetische Schpektrum aa. Di defür erforderlichi Korrektur hangt vom Empfindlichkeitsbereich vom Messgrät und vom Schpektraltyp vom betreffende Objekt ab. Di fotografischi Helligkeit vo dr Sunne betreit 5^M.16, di bolometrischi Helligkeit degäge 4^M.74.
Damis (Aipytide)
Wo ane 724 v. Chr. de messenisch König Aristodemos sich am Graab vo sinnere Töchter selber umbroocht hett, isch de Damis zom Feldherr vo de Messenier gwäält wore. Dozmool isch o de spartanischi König Theopompos gstorbe, wo gege Messenie Chrieg gfüert hett. Demm sii Noofolger, de König Zeuxidamos hett d Messenier a de Ithome bilageret und di bifestigti Stadt noch fööf Mönet iignoo.
Rebévelier
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,6 %, CVP 0,0 %, EVP 17,2 %, FDP 0,3 %. GLP 0,2 %, GP 2,7 %, SP 14,4 %, SVP 43,7 %, Suschtigi 4,9 %.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 30 Ywohner 20 Dütsch aus Houptsprach aaggää u 10 Französisch.
Mindelheim
Verwaltong
Mindelhoi ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
CELPE-Bras
Wenn en Usländer wot z'Brasilie anre öffentleche Universität schtudiere, de mueser dä Tescht mache, und bi de meischte Unis mues är s'Nivo "avançado" schaffe. A däm CELPE-Bras-Tescht chönne alli mitmache wo ned Brasilianer si und elter als sächzä si.
Euphaes (Aipytide)
De Euphaes isch de messenische König vo 745 bis 732 v. Chr. gsii, usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Noofolger vo sim Vatter Antiochos. Underem Euphaes isch de Erst Messenisch Chrieg uusbroche.
Telefonvorwahl
Allgemeins zur Gschicht und Notwendigkeit
Historisch gseeh sind Telefonvorwahle entschtande, wil Telefonnetz immer nur für iiggrenzti Ort konzipiert worde sind. Sobald aber zwei Telefonnetz ein zmindescht teilwiis überlappende Nummereruum händ, sind Telefonnummere nümme eidüütig. Oft diened si au zum Routing (Uuswahl vom Telefonnetz vomene beschtimmte Undernehme) vomene Gschpräch. Sit 1964 sind di internationale Telefonvorwahle dur di Internationale Telekommunikations Union (ITU) gnormt.
Datebank
E Datebank vo allne düütsche Vorwahle isch erhältlich uf dr Website vo dr Bundesnetzagentur under Sachgebiete → Telekommunikation → Regulierung Telekommunikation → Nummernverwaltung → Ortsnetze → Verzeichnisse (https://web.archive.org/web/20060706021738/http://www.bundesnetzagentur.de/enid//Ortsnetze/Verzeichnisse_1gg.html)
Karate
S klassische Karate bestoht technisch us 3 Teil: Sit em Gichin Funakoshi, wo 1922 s Karate us Okinawa uf Japan bracht het und bekannt gmacht het, aber au scho us früehnere Tendenze, enthaltet s Karate ned nur die kämpferisch und sportlich Komponänte, sondern het au en erziehende, charakterbildende Aspruch (karate-dô): Karate sell ned nur e Sportart oder e Sälbschtverteidigung si, sondern esch als Läbensweg (dô) z verstoh. Das het au zur Ufnahm vo Karate id Budo-Sportarte gfüehrt.
Lignières NE
Gschicht
S Dorf Lignières isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1179 as Linieres, 1212-20 in Linieres.
Bettborn (Moselle)
Bettborn (ditsch Bettborn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Varronische Ära
Verwendig
Vu Bedütig isch die Varronisch Ära in dr Antike fer d'Abhaltig vu dr Säkularfire gsi, also dr Johrhundertfire vu dr legendäre Gründig vu Rom, wo erstmols underem Kaiser Claudius anno (domini) 47 (800-Johr-Fir) abghalde worre sin. Anno 147/148 het dr Antoninus Pius s 900jährige Jubiläum gfirt un s Millenium het no underem Philippus Arabs anno 248 stattgfunde.
Belmont-Broye
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3481 Yywoner 89 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 5,3 % Tüütsch ù 5,7 % anderi Spraache.
Meggen LU
Geografii
Megge gränzt a Adlige, d schtadt Lozärn ond an ortsteil Merlischache vo Chüsnacht.
TF1
TF1 ìsch s’ Farnsahprogràmm, wo ìn Frànkrììch un sogààr ìn gànz Öiropà-n-àm maischta-n-ààglüagt wìrd. Ìn dr Wäschtschwiiz ìsch’s s’ zwaita maischtglüagta Progràmm. Jedoch hàt sìch s’ Züaschàuijerprozant ìnnerhàlb vu 40 Joohra hàlwiart, dänn vììl àndra Farnsahprogràmma sìnn uff dr Màrkt gebrocht worra. Sitter dr Prìwàtisiarung wìrd dr Sander waga siina Sandunga un siinera politischa Orientiarung hüüfig kritisiart.
Kraftwerk Birsfelden
Gschicht und Bau
Sit em Ändi vom 19. Joorhundert häi sich verschiideni Undernäämergrubbe mit dr Brojektierig vom ene Chraftwärk befasst. Aber erst 1942 häi Basel-Stadt und Basel-Landschaft, wo d Stauaalaag zwüsche iire Rhiiufer hät sölle baut wärde, de zueständige Schwizer und badische Behörde iiri Blään underbräitet. Es isch denn no acht Joor gange, bis s Brojekt d Konzession überchoo het und d Chraftwärkgsellschaft am 16. Septämber 1950 gründet worde isch.
D Chraftwärkgsellschaft het sich müesse verpflichte, ass Schiff zu jeder Zit zwüsche Baasel und Augst chönni vercheere und het wäge däm Schlöise müesse iiblaane. Wääred s Weer dr Hauptarm vom Rhii staut, si südlig vo dr Chraftwärkinsle im Nääbenarm zwäi Schlöise baut worde, wo 12 Meter bräit und 180, beziejigswiis 190 Meter lang si.
Ortsmuseum Muttenz
S Ortsmuseum Muttez isch e chliises Museum in de obere Stöck vom Muttezer Füürweermagazin an dr Schuelhuusstrooss 15, wo in de früeje 1970er Joor iigrichdet worde isch. Es bestoot us zwäi Däil, em lokalhistorische und dr Sammlig Karl Jauslin im Estrigg. D Sammlige vom Museum si dänggmolgschützt.
D Sammlige
Im Estrig isch d Jauslin Sammlig, wo im Kunstmooler Karl Jauslin gwidmet isch. Dr Jauslin isch vor allem as Historiemooler und Illustrator bekannt worde, und sini "Bilder aus der Schweizergeschichte" häi s Gschichtsbild vo de Schwizer no bis ins 20. Joorhundert brägt.
Pal Engjëlli
Dr Pal Engjëlli söll e änger Vertrauter vùm Skanderbeg gsi sy ùn isch als syn Botschafter oft im Ussland gsi, für ùm Hilf gäge d Osmane z bitte.
Hot Summer (Lied)
"Hot Summer" esch e Song vom dütsche Pop-Trio Monrose. Er esch gschrebe ond produziert worde vom Remee ond em Thomas Troelsen förs zwöite Albom Strictly Physical. Das Lied esch am 29. Juni 2007 veröffentlecht worde.
Eisenbahnsignal
Schutzzyl vo Ysebaasignaal
...im Störigsfall:
Hot Summer (Lied)
Coverversion
De australischi Pop-Dance-Sänger Rhys Bobridge, bekannt als Kandidat bi de Tanz-Serie So You Think You Can Dance Australia 2008 het de Song covert, wobii es paar Textstelle omgänderet worde send. S Lied esch am 18. Januar 2009 erschtmaus ide australische Single-Charts platziert gsee.
Songlischte
2-Track Single
Montalchez
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Eisenbahnsignal
Füürerschtandsignalisyrig
Uff Schnellfaarstreggè wörd zuèsätzlich è diräkti elektronischi Signaalübberträgig a s Trybfaarzüüg (byschpillswys im ICE odder Shinkansen) ygsetzt, well herkömmlichi optischi Signaalbegriff mit Lampè odder Formzeichè vom Trybfaarzüügfüürer wegè dè hochè Gschwindigkeit nimmi sicher wôôrgnôô wörrè könnet. Ußerdèmm ka so èn Bordcomputer Unterschtützig gää un d Signaaluffträäg gegèbenèfalls ohni Mitwürkig vom Trybfaarzüügfüürer diräkt umsetzè.
Saint-Sauveur (Finistère)
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Sauveur ghert zem Bretonisch.
Walter Olschowka
Lääbe
Dr Olschwoka het si seli derfir engaschiert, ass dr alemannisch Dialäkt läbig blybt. Är isch en aktiv Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un isch unter anderem vu 1996 bis 2002 lang dr Laiter vu dr Regionalgruppe Wisedal gsii. Är het d Regionalgruppe vu Schopfe uf Huuse gholt un derfir gsorgt, ass d Gruppedräffe im Hebelhüüsli stattfinde. Är het insgsamt zwelf Theaterstuck uf Alemannisch gschribe, wu vu dr Huusemer Laiespiilgruppe ufgfiert wore sin, unter anderem bi dr Huusemer Hebeloobe. Är het dr Wortschatz vum Wisedäler Dialäkt gsammlet, s Werterbuech derzue mit rund 6000 Werter cha mer online lääse uf dr Werbsyte vu dr Gmai Huuse. Är het si au arg derfir yygsetzt, ass z Huuse s Erb vum Johann Peter Hebel bflägt wird. In sym autbiografische Buech „Der Oski“ het er er syni Chindhait un Juged im Wisedal bschribe. As freie Mitarbaiter het er au Artikel fir di Badisch Zytig gschribe, scho in dr 1970er Johr het er fir Zytige e Kolumne unter em Pseudonym „Zundelheiner“ gschribe, gnännt no dr glychnamige Figur us dr Kaländergschichte vum Hebel.
Reichenbach im Kandertal
Religion
86,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Riichebaach ghört zum Höchstalemannisch.
Oberrieden (Schwaben)
Geografi
Oberriada leit rond 30 km nordeschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 68,3 % Landwirtschaftsfleche, 21,6 % Wald, 8,4 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtige Fleche.
Verwaltong
Oberriada haut mit em Markt Pfaffehause ond dr Gmoende Broitebronna ond Salge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Loki
Beschriibig ahand vu e paar Mythe
''„De Loki isch schmuck und schön vo Gstalt, aber bös vom Gmüet und sehr unbeständig. Er übertrifft alli andere i Schlauheit und i jedere Art vu Betruug.”
In der Ragnarök (Schicksal der Götter) isch er der Afüerer vo dr Vernichtig vo der germanische Götterwelt. De Loki und de Gott Heimdall töte sich in der Ragnarök gegesitig.
Vereinigtes Königreich
dr Name
D Bezeichnig «Britannia» hingege stammt us em Wortschatz vo de Römer und Urengländer und em keltische Birth, was vilfarbig oder gfleckt bedütet.
Gschicht
S Vereinigt Königriich isch 1801 gründet worde, wo sich s Königriich Grossbritannie (wo us Ängland, Schottland und Wales zämegsetzt gsi isch) mit em Königriich Irland (wo vorane mit Grossbritannie nu über d Chrone verbunde gsi isch) zu eim einzige Staat zämegeschlosse händ: em Königriich vo Grossbritannie und Irland. 1927 isch dänn de grösser Teil vo Irland sälbständig worde, und sit do gheisst das Land Vereinigts Königriich vo Grossbritannie und Nordirland.
Beux
Beux (ditsch 1915-18 und 1940-44 Niederbö) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Herrischried
Politik
Herrischried ghört zu de Verybarte Verwaltigsgmeinschaft vo de Stadt Bad Säckige a.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Sport
Z Herrischried biete sich di beste Windersportmögligkeite vom Hotzewald. Näbe diverse Skipiste hät s e usdehnti Yshalle.
Alemannen (Heidentum)
Römerzit
Nu ganz wenig hend die römische Autore vo de alemanische Religioo gwüsst.
De Historiker Ammianus Marcellinus, wo usfüerli öber d Alemane gschribe het, maint, as im Johr 354 d Alemane drum um Fride bete hend, wel möglicherwis Prieschter oder Vorzaiche vonere Schlacht abgrote hebid.
Früemittelalter
De Gregor vo Tours und de Fredegar schribet über de alemanischi König Chrocus (um 260), as er drum Galie überfale hebi, well sini «gottlosi Muetter« im agroote hebi, wen er berüemt werde wöll, söler ales zerstöre, wa anderi baut hebet, denn es sai nüme mögli, no schöneri und grösseri Sache z baue.
Rune und Brakteate
D Spange vo Balenge trait en Inschrift wo schwer z lesen isch: ᚨ ᛊᚢ ᛉᛞᚾᛚᛟᚨᛗᛁᛚᚢᚲ (axxz dnlo amiluk. Wobi x maint, as mer die Rune nöd lese cha.). Öber die Inschrift isch vill gschribe und spekuliert worde, und s erst Wort werd vonde paarne Forscher as ansuz „Ase“ glese.
Götter
De Historiker Goldast zitiert de Berossos, wo gschribe ha sött, ass de «Hercules Alemannus über die Dütsche regiert het». Und denn schribt de Goldast witer, as no zu sinere Zit uf de Insle Raichenau e goldigs Götteridol vom Hercules Alemannus gstande sai. Jetz isch aber de Berossus en babylonische Prieschter vom Gott Bel Marduk gsii, wo zu de Zitt vom Alexandr em Grosse glebt het. So isches besser, me glaubt em Goldast nünt.
Michail Gorbatschow
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__ Der Michail Sergejewitsch Gorbatschow (wiener uf russisch richtig heisst: Михаил Серге́евич Горбачёв, wüsseschaftlechi Transliterazioon Michail Sergeevič Gorbačëv; * 2. März 1931 z'Priwolnoje ir russischä Region Stawropol; † 30. Ougschte 2022 z Moskou) isch e russische Politiker gsi. Är isch der letschti Schtaatschef vor Sowjetunion gsi.
Nach sire Ziit im Kreml het er verschidni Stiftige gründet. Er het sich so für Mönscherächt u dr Umwäutschutz igsetzt. Im Ussland het er e bessere Ruef gha als z Russland, won vili ihm vorgworfe hei, e Verräter gsi z si.
Pahlavi (Dynastie)
Gschicht
D Pahlavi si 1925 as d Noochfolger vo de Kadschaare an d Macht cho. Die si mit eme Beschluss vom Parlamänt am 31. Oktober 1925 abgsetzt worde. Am 12. Dezämber 1925 het s Parlamänt dr Reza Khan zum Schah erhoobe. Vo denn aa het men em Reza Schah Pahlavi gsäit.
Sigmund Freud
Der Sigmund Freud (* 6. Mai 1856 z'Freibärg (Määre) (tschechisch Příbor); † 23. September 1939 z'London), eigentlech heisst är Sigismund Schlomo Freud, isch e öschtriichische Arzt u Tiefepsycholoog gsi.
Kanton Ploemeur
Gmaine
Zum Kanton ghere drei Gmaine:
Revanchismus
In Dütschland wird dr Begriff as pejorativabwärtends Schlaagwort brucht für Ideologie, wo d Oder-Neisse-Gränze ableene und d Verlust vo de Ostgebiet vom Dütsche Riich sit em Zwäite Wältchrieg, wo mit ere berbunde si.
Fußball-Weltmeisterschaft 1954
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1954 (franzesisch Championnat du Monde de Football,, ENS Football World Championship) vu dr Manne isch d fimft Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 16. Juni bis zum 4. Juli 1954 in dr Schwyz stattgfunde. Wältmaischter isch dr Ussesyter BR Dytschland wore, wu im Finale gege Ungarn 3:2 gwunne het. Z Dytschland isch des „Wunder vu Bärn“ vu vyl Lyt as Simbol vum Ufbruch noch em verlorene Wältchrieg aagluegt wore. Dr Titelverdaidiger Uruguay isch Vierte wore. D Fueßball-Wältmaischterschaft 1954 isch di erscht gsii, wu offiziäll Fueßball-Wältmaischterschaft ghaiße het, zum erschte Mol sin Spiil diräkt im Färnsee iberdrait wore.
Peseux NE
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Quella: Bundesamt för Statistik
Wirtschaft
Peseux isch früener es Wybuuredorf gsi. Denn isch im 19. Joorhundert d Induschtry cho, und Änds 20. Joorhundert isch Peseux e Vorort vo Nöieburg worde. Jetz het’s fasch keine Wybärge mee.
Sokrates
Der Sokrates (* 469 v. Chr., † 399 v. Chr.), zum Tod verurteilt worde mit Gift) isch e wichtige antike Filosoof, wo z Athen gwoont u gschaffet het.
s Läbe
Der Sokrates het nume mündlech filosofiert: är het keni Tegschte hinterlaa; sini Wort si houptsächlech überliferet worde vom Platon, wo sin Schüeler gsi isch.
Saint-Thégonnec
Geografi
Saint-Thégonnec lyt 60 km vu Quimper un 43 km vu Brest uf ere Hechi zwische 7 m un 216 m iber Normalnull.
Bezange-la-Petite
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Ottobeuren
Gschicht
S Benediktinerkloschter Ottobeire isch 764 grendet worda. Em Jaur 972 isch s Kloschter vom Koeser Otto I. zur Reichsabtei ghoba worda.
Religion
85,8 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 11 % evangelisch.
Renan BE
Geografi
Renan ligt im obere Vallon de Saint-Imier. D Gmeindsflächi bsteit us 60,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 33,9 % Waud, 5,5 % Sidligsflächi u 0,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si La Ferrière u Sonvilier im Kanton Bärn u Chézard-Saint-Martin, Cernier, Fontaines u La Chaux-de-Fonds im Kanton Nöieburg.
Even Heaven Cries
Musigvideo
S Musigvideo vo "Even Heaven Cries" esch gleitet worde vo de Katja Stuhl ond esch im Bezirk Spandau, afangs Februar dräiht worde, am 22. Februar 2007 het s Lied offizielle Videopremiere uf de Band ehrere Website gfiiret ond esch erstmous am 23. Februar 2007 ufem dütsche Musig-Sänder VIVA gspöut worde. Am Afang vom Video gseht mer Monrose imene bluemige Garte, d Bahar Kızıl setzt ufmene Ritiseili, wärend d Senna Guemmour vor mene Kerschboum stoht ond d Mandy Capristo werd zeigt, wie sie ufere Bank setzt. Szene wie e Frou wo sech z'deck fühlt ond nochhär e Bande vo Meitschi sie plogid ond omeschöpfid, en Frou wo i de Duschi setzt ond brüelet ond en Bueb, wo di ganz Wohnig met gäuber Farb verschmiert ond de Vater verzwiflet luegt, send ihbout. Gäge Schloss werd offenbart, dass sech d Monrose inere Glaschogele befendet ond i dene vorgstöute Mönsche weder Muet ond Hoffnig möchid.
Songlischte
Digitali Single
Opera Basel
D opera basel isch en Opereinszenierig z Baasel, wo jeedes Joor im Spootsummer stattfindet.
Dr Intendant vom Festiwal isch dr Holländer Jan Schultsz, dr Bresidänt, wo s Festiwal au mitgründet het, dr Martin Grossmann. S Operefestiwal wird organisiert vo dr Opera St. Moritz, wo au s jöörlige Festiwal Opera St. Moritz bi St. Moritz läitet.
Inszenierige
Im Wänkehoof Im Volggshuus Baasel
Rätoromanische Ortsnamen ausserhalb Graubündens
Italie: Anderi Ort
E ppar gösseri italienischi Städt hen au romanischi Näme. Im Tielekt vo Müstair werd au en aigne name vom Val Camonica bruucht.
Lena (Fluss)
D' Lena (russisch Лена) isch e 4.400 km lange Strom in Sibirie (Russland, Asie).
Klima & Schiffbarkeit
Vu Oktober bis zum Juni vum Folgejohr isch dr Fluss zuegfrore, so dass s'Iis als Stroß gnutzt wird. Wenn säll no z'daue afangt, wird d'Lena zum rissende Strom, dem si Wasser alles mit sich risst, was sich ihm in dr Wäg stellt, debi stigt es bis zue 25 m a. Bsunders verheerendi Uswirkige hän debi d'Isstauige, dur dere ihri Folge im Mai 2001 under anderem d'Stadt Lensk verwüstet worre isch un auch grossi Deil vu Jakutsk under Wasser gstande sin. Wenn dr Fluss no endli iisfrei isch, isch d'Lena ab Ust-Kut bis zu ihrem grosse Mündigsdelta uf 3.500 km Längi schiffbar.
Organisation für das Verbot chemischer Waffen
Finanziert wird d Organisation dur Mitglidsbydreg, wu an dr gängig Verdailigsschlissel vu dr Verainte Nationen aaglähnt sin. Dodermit sin d USA mit 22 % dr grescht Gäldgeber. Derno chemme Japan mit 19,5 % un Deutschland mit rund 10 %. S jehrli Gsamtbudget lyt bi rund 60 Millionen Euro.
Wesen und Würde der Mundart
III
Wu dr Thürer eso d „Urkraft unserer Mundart“ an verschiidene Biispiil zeigt gha het, het er d Dichter in dr Muetersproch bittet, „ihre Kraft nicht in Übersetzungen zu vergeuden“. Zum Biispiil im Schiller si Wilhelm Tell, wu d Härze vu dr Schwizer scho lang eroberet het, brüch mer nit in dr Dialäkt ibersetze. As positivs Biispiil bringt er drno dr schwizerditsch Tell vum Paul Schoeck – des seig ke Ibersetzig, dä Dichter seig sälbschtändig dragange an dr Stoff.
S Buech in sinere Zit
Dr Thürer zeigt in ere Zit, wu d Schwiz vum ditsche Nationalsozialismus um vum italiänische Faschismus igschlosse gsii isch, dr Wärt, s Wäse un d Wirdi vum Schwizerditsche. Friili fiirt er ke Fejndschaft gege s Standardditsch a – dr bekännt sich zu „beiderlei Deutsch: zur Hochsprache, die wir mit den Sprachgenossen bis zur Waterkante teilen, und zur Mundart nicht minder, die uns Eidgenossen das Geheimnis der Heimat hütet und offenbart.“
Kageneck (Adelsgeschlecht)
Linie un Bsitz
Wäg em Dailbsitz (ai Drittel) vu Hìpse, gchauft 1399, un andere Gieter sin d Herre vu Kageneck im 18. Jorhundert Mitglid vu dr Rychsritterschaft im Unterelsass gsii.
Standslupfige
Dr Johann Friedrich Friedolin Freiherr vu Kageneck, dr chaiserli Chämmerer, isch am 8. Jänner 1771 vum Chaiser Joseph II. dur Diplom dr Rychsgrofestand iberchuu. Är isch dr Vater vu dr Beatrix Antonie Aloysia Grefi vu Metternich-Winneburg gsii, dr Mueter vum speter Firscht Klemens vu Metternich.
Dr Franz Grof vu Kageneck z Pfaffedorf (Bezirksamt Ebern, Unterfranke) isch am 20. Juli 1888 bi dr Grofeklass vu dr Adelsmatrikel im Chenigrych Bayern immatrikuliert wore.
Greflige Woobe
Dr rychsgrefli Woobe, vergee 1771, zaigt dr Schild vum Stammwoobe mit zwee Helm un rot-silbrige Helmdecke. Rächts dr Stammhelm, uf em linke drei (rot, silbrig, rot) Strussefäderen. As Schildhalter zwai Gharnischti, wu yynezues luege, mit Helm mit uffigem Visier un drei rote Strussefädere bsteckt. S Schwärt an ere rote Schärpe un in dr Rächte bzw. Linke e Fahne an ere schwarze Stange mit guldinem Spitz, wu rächts in Blau drei (2, 1) guldini Lärche un links in Gold e goldgchrente schwarze Doppeladler mit blauem Bruschtschild mit drei (2, 1) guldien Remer zaigt.
Remigen
Gschecht
Im 13. Johrhondert händ d Habsborger ehri Hèrrschaftsrächt i de Gägend om Brogg zom Grecht Bözberg zämegfasst. Det hèt näbe Rèmige ond Räi au d Dörfer Oberbözberg, Onderbözberg, Lenn, Gallechelech ond d Gmeinde s Müendel, Rinike, Röfenach, Stelli ond Vellige wie au Lauffohr wo höt z Brogg igmäindet esch, dezue ghört. I all dene Dörfer händ d Habsborger di höchi Grechtbarkäit gha, im Müendel, z Rèmige ond z Vellige au di nederi Grechtbarkäit. De König Rudolf I. von Habsburg het 1291 de Hof Räi kauft ond esch so ned nome ôberschte Rechter gsi, sondern au de bedütenschti Grondherr. 1345 schänkt d Königin Agnes von Habsburg de Hof im Frauechloschter Wittichen im Kinzigtal (Schwarzwald).
Behörde
D Versammlig vode Stemmberächtigte, d Gmäindversammlig ôder äifach d Gmäind, üebt d Legislativgwalt us. Usfüerendi Behörde esch de Gmäirôt. Sini Amtsduur gôht vier Jôhr ond er wird im Majorzverfahre (Mehrhäitswahlvervahre) vom Volk gwèhlt. Er füert ond rèprèsèntiert d Gmäind. Dezue vollzieht èr d Beschlöss vode Gmäind ond d Uufgabe, wo ehm vom Kanton ond vom Bond zuetäilt worde send.
6. März
Dr '''6. Merz''' isch dr 65. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 66. in Schaltjohr), dodermit blybe no 300 Däg bis zum Änd vum Johr.
Paul Jauch
Dr Paul Jauch (* 10. Sebdembr 1870 z Schwennenga, heit: Villenga-Schwennenga; † 22. Juni 1957 en Enenga ondr dr Achl) isch a deitscher Zoichner ond Môler us-em Schwôbalendle gwäa.
Freischaffendr Kinschtler
Noh em gleicha Johr zuit’r mit seira Muadr ond zwoi Schwestra vo Villenga nôch Enenga om, wo sei Muadr s eldrliche Haus en dr Eitlenger Strôß 5 g’erbt hot. Zwar môlt dr Paul Jauch emmr amôl wiidr au Eelbilder ond Aquarell, abr sei eigentlicha Begabong siht’r em Zoichna. Wia zo selle Zeida, wo-nr des noh als Steckapferd gmacht hot, fendet’r emmr noh seine meischde Motiv en dr freia Nadur. Au dr Hausberg vo Enenga ond Reitlenga, d Achl, fendet mr oft uf seine Bildr, emmr wiidr vo-ma andra Blickwenkl aus gsäa.
Em Dridda Reich
Am 9. Sebdembr 1940 – oin Dag vôr-em Paul Jauch seim 70. Geburtsdag – wirdigt-en dr Gmoidrôt vo Enenga, dass’r mit seine Bildr ondr andrem au deam Nama vo seira Wahlhoimet zo meh Ehra vrholfa hot, ond bschliaßt, ara nuia Strôß da Nama „Paul-Jauch-Weag“ zo gäa. Weil seller Enenger Kinschtler mit seine Bildr fascht emmr a graußa Vorbondaheit mit seira Hoimet zeigt, probiiret em Dridda Reich d Nazis hartneckich, da Paul Jauch fir ihr Ideologii zo gwenna. Der abr erteilt-en a Abfuhr.
Wallbach
De Name Wallbach stoht für sälli Ort:
Saint-Aubin-Sauges
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Arrondissement Lunéville
S Arrondissement Lunéville ìsch e Verwàltungbezirk vum Département Meurthe-et-Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est (bis And 2015 Lothrìnga). Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Lunéville.
S bsteht üs drei Kanton mìt 164 Gmeine.
Département Meurthe-et-Moselle
Geografii
S Departemänt gränzt im Norde an die belgischi Brovinz Luxeburg und an Luxeburg, im Nordoste an s Département Moselle, im üsserste Südoste an s Département Bas-Rhin, im Süüde an s Département Vosges und im Weste an s Département Meuse.
Sonntag
Entwecklig vom Sunntig
Met de ursprönglech babylonische 7-Tage-Woche send vo de Römer ond Grieche au d Bezeichnige vo de Täg noch de 7 Planete vum geozentrische Welbild öberno worde. So het de erscht Tag, wo de Sonne gwedmet esch gsi, griechisch hêméra Hêliou ond latinisch dies Solis gheisse. Be de Öbernahm vo de Wocheiteilig dor d Germane em 4. Johrhondert n. Chr. händs de Begreff zom „Sunntig“, althochdeutsch sunnûntag öbersetzt. S Chreschtetom dütet de Tag om ond firet de Chreschtus als „s wohre Liecht“ ond d „Sonne vo de Grächtigkeit“. E romanischi Sproche het sech sogar die chelelatinischi Bezeichnig dominica dies (=Tag vom Herr) döregsetzt, so uf französisch dimanche.
Früehs Chreschtetom
Die erschte Chreschte send Jude gsi ond händ dä e de Torah bzw. e de Zäh Gebot vorgschrebeni Sabbat als Ruhtag ghalte. „Gedänk em Sabbattag, daß du en heiligisch. Sächs Täg settsch du schaffe ond alli dini Wärch beschecke. Aber am sebete Tag esch de Sabbat vom Herr, vo dim Gott, denne settsch du keis Wärch mache, weder du, no din Sohn, no dini Tochter, no din Chnächt, no dini Magd, no dis Vieh, no din Frömdling, wo e dini Tor esch. Well i sächs Täg het de Herr Hemmel ond Ärde gmacht ond s Meer, ond alles was det drenn esch. Aber am sebete Tag het är vo all sine Wärch grueht. Drom het de Herr de Sabbattag gsägnet ond gheiliget.“ (2. Mose/Exodus 20, 8-10).
Die orthodox Chele haltet bes hött a bsondere Beblische Läsige ond während de Faschteziit a erliechteretem Faschte wie au för de Samschtig ond de Sunntig fescht. D Hauptliturgie fendet allerdengs au do am Sunntig statt, ond dä esch au i orthodoxe Länder de traditionell Tag vo de Arbetsrueh.
Spöters Römischs Riich
Drengendi landwertschaftlechi Arbet esch bem Konstantin usgnoh gsi.
Normunge
Au d internationale Norme ISO 2015 vo 1976 und ISO 8601 vo 1988 hend diä Nummerierung gnomme mit em Mäntig als Tag 1. Dia Regelung isch au i d oiropäische Norm EN 28601 vo 1992 aufgnomme worre, wo i Dejtschland mit de DIN EN 28601 anne 1993 umgsetzt worre isch und d alte Norm DIN 1355 ersetzt hät.
Bidestroff
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Bidestroff ghert zem Lorrain.
Demokrit
Dr Demokrit vo Abdera (* 460/459 v. d. Z. z Abdera in Thrakie; † vermuetlig im früeje 4. Joorhundert v. d. Z.) isch e antike griechische Filosoof gsi. Er ghöört zu de Vorsokratiker und gältet as dr letscht grooss Naturfilosoof. Dr Demokrit isch e Schüeler vom Leukipp gsi und het in sinere Häimetstadt Abdera gläbt und gleert.
Friedrich Nietzsche
Der Friedrich Wilhelm Nietzsche (* 15. Oktober 1844 z'Röcke bi Lütze; † 25. August 1900 z'Weimar) isch en dütsche Filosof u klassische Filolog gsi. Vo 1869 bis 1879 isch er Profässer ar Uni Basu gse.