cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Äquatorialguinea
Britischi, portugiesischi un spanischi Herre: 1778–1850
Uf em Feschtland het Spanie sy Machtaaspruch bis in d Mitti vum 19. Johrhundert nit duregsetzt un het vu dr im Verdrag vu El Pardo zuegsaite 800.000 km² dr grescht Dail an anderi europäische Mächt verlore, bis s spanisch Biet uf di rund 26.000 km² vum hitige Mbini bschränkt gsi isch.
Othmarsingen
Gschicht
S Dorf chunt im ene Dokumänt usem Joor 1184 mid em Naame Otewizzingin s erscht Mol vor. Die Bezäichnig bedüütet «s Dorf bi de Lüüte vom Otwiz». Me cha dänke, dass en Otwiz mit sinere alemannische Sippe im Middelalter das Dorf gründet het.
Hassenburg (Lothringen)
Gschìcht
Hasebursch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1598 àls Hassombourg (1664: Hayembourg, 1755: Hassembourg, 1756: Hazembourg).
Unicode
Kodierigskriterie
Wo de Grundschtei für Unicode gleit worde isch, hät müesse berücksichtigt werde, dass scho e hufe underschiidlichi Kodierige i verbreitetem Iisatz gsii sind. Unicode-basierti Syschtem händ sölle herkömmlich kodierti Date mit gringem Ufwand handhabe chönne. Für das sind für die undere 256 Zeiche die wit verbreiteti ISO 8859-1-Kodierig (Latin1) biibhalte worde, genau gliich wie d'Kodierigsarte vo verschiidene nationale Norme, z. B. TIS 620 für Thailändisch (fascht identisch mit ISO 8859-11) oder ISCII für indischi Schrifte, wo i der urschprüngliche Reihefolg nume in höcheri Codeberiich verschobe worde sind.
Byschpiil: Combining Grapheme Joiner (CGJ)
De CGJ isch es unsichtbars Sonderzeiche, wo normalerwiis vo de Aawendigsprogramm völlig ignoriert wird (englisch: „default ignorable“). Er söll uusdrücklich nöd zur Kennzeichnig vo Glyphevariante o. Ä. verwendet werde. Sin Gebruuch isch wie folgt definiert:
Träit en Buechschtabe mehreri Diakritika drüber oder drunder, werded die normalerwiis vertikal gschtaplet. Für Uusnahmefäll, wo zwei Diakritika nebedenand staa müend, gseht Unicode vor, dass en CGJ dezwüsche gschtellt wird. De Schriftentwickler dörf entscheide und d Erschiinigsform vo de Zeichefolg „Diakritikon1 CGJ Diakritikon2“ feschtlege, wo dänn mittels Schrifttechnik wie OpenType druf zueggriffe werde chan.
Iigabe-Methode
Will mer es Unicode-Zeiche (zum Byspil „⊕“) in HTML oder XML verwände, suecht mer das zerscht emal us dr entsprächende Tabelle (i dem Fall: Mathematischi Symbol). Det isch sini Zeichenummere hexadezimal aagee. Mit dere Zeichenummere erschtellt mer dänn e Zeiche-Entität durs Voraaschtelle vo „&#x“ und Aafüege vomene Semikolon, ebe „⊕“. Diä Zeichenummere cha i de Zeiche-Entität au dezimal, dänn aber ohni füehrends „x“, aagee werde, zum Byspil „⊕“ fürs gliiche Zeiche. D Text Encoding Initiative TEI hät Empfählige usgarbeitet, Unicode i XML-Dateie in ere liechter verschtändliche Form iizgee. Derbii handlets sich um en Satz vo benannte Zeiche (engl.: named entites), wo i s Stylesheet integriert wird. Allgemein üblichi benännti Zeiche sind z. B. d'Umlut wie „Ä“ statt „Ä" für Ä.
Val Colla
S Val Colla isch e Quartier vo de Stadt Lugano. Es isch am 15. April 2013 entstande, will di politische Gmainde Bogno, Certara, Cimadera und Valcolla mit de Gmaind Lugano fusioniert händ. Dodemit isch au de Chrais Sonvico, wo die und no drü anderi Gmainde dezue ghört händ, ufglöst worde.
Unicode
Installiere vu Schriftarte
1. Am besten one vu de obe erwähnte Schriftarte rabladen und installiere, bzw. d TTF-Datei i de Ordner Fonts (normalerwiis C:\Windows\Fonts) inikopiere. 2. Unter "Start -> Einstellungen -> Systemsteuerung" findet me s Symbol "Software". Obe uf "Windows Setup" klicke und d "Sprachunterstützung" mit "Details..." erwiitere. 3. Office-CD iilege und bi "Benutzerdefinierter Installation" bloos di entsprechende Schriftarte uuswähle. 4. Windows-Internetupdate starte und d Sproochunterstützunge und Schrifte i de Rubrik 'nicht dringende Updates' aawähle und installiere. (bloos we me de Internet Explorer dezue nimmt)
Veyras VS
Veyras (fp. [a veˈrɑ, veiˈrɑ]; dt. Vesch) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sierre im Kanton Wallis, Schwiiz.
Bischweiler
Geogràfi
Bìschwiller lijt àn dr Moder. Nochbergmeine sìn Ewerhoffe, Gries, Hàwenàu, Harelse, Kàltehüse, Offedorf un Rohrwiller.
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Arrondissement Haguenau-Wissembourg
S Arrondissement Hàwenau-Waisseburch (frz. Arrondissement de Haguenau-Wissembourg) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Bas-Rhin ìm Elsàss, ìn dr frànzeesche Region Grand Est. S Arrondissement ìsch àm 1. Janner 2015 üs dr ehmolige Arrondissement Hàwenau und Waisseburch grìndet wora.
Hans Waldmann
Nidergang
In de Zit vo de Burgunderchrieg isch de Waldmann Gsandte vo de Tagsatzig gsi. Er het in dere ihrem Uftrag Söldner aagworbe, bsunders für s Herzogtum Mailand. Au het er im ene Gränzstrit zwüschem Wallis und Mailand vermittlet. Unter sim Iifluss isch de Entscheid zugunschte vo Mailand gfalle und er het vo Mailand 4000 Dukate übercho. Ob er des Gäld vor oder nach em Entscheid übercho het, isch hüt num feschtzschtelle, aber wo d Walliser des mitübercho hei, sind Walliser zämme mit Luzerner und Unterwaldner ins Piemont zum Plündere. D Mailänder Kavallerii het bi dem Chriegszug in de Nöchi vo Domodossola am 28. Aprile 1487 800 Walliser und 300 Luzerner überrascht und vernichtend gschlage. Des het in de Eidgnosseschaft zu ere Welle vo Hass gäge de Waldmann gführt und es heisst er heigi ab do versuecht s Gebiet vo Züri nöd z verlah.
Feschtnahm und Tod
D Gsandte vo de Tagsatzig hei de Zürcher grote, de Waldmann und di andere Rotsmitgliider feschtznäh, aber e baar von ene hei chönne flüchte. Des isch am 1. April 1489 au passiirt. Sicher belegt sind di Vorkommnis im Einzelne nöd, aber es isch überliifert worde, de Waldmann sig vom 2. bis zum 5. April gfolteret worde. D Aachlag het ihm vorgworfe, er heig em französische König en Eid gleischtet, er heig Fraue zum Ehebruch aagschtiftet, Mehrheitbschlüss vom Rot missachtet und noch anderi Vergehe begange. In eme Schnellverfahre isch de Waldmann zum Tod verurteilt worde, was me ihm am frühe Morge vom 6. April mitteilt het. Am gliiche Tag het me im Waldmann öppe am elfi am Morge uf de Hegnauermatte de Chopf abgschlah. Vorher het me ihm aber noch de Ritterstand und sini Ämter aberkannt.
Hélène Rousseaux
ìn dr Nàzionààlmaischterschàft
D’ Rousseaux ìsch z’äärscht Mìtglììd ìn dr belgischa Nàzionààlmànnschàft vu da U–20 gsìì. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa ànna 2008 bis àm Plàtz 7 vu dr Öiropàmaischterschàft vu da Junioora glunga.
Siegfried Kallenberg
Dr Siegfried Garibaldi Kallenberg, wia-nr mit-em ganza Nama ghoißa hôt (* 3. Novembr 1867 z Schachen bei Lindau – heitzodag an Ortsdoil vo sellra Stadt em boirischa Regiirongsbezirk Schwaben –, † 9. Februar 1944 en Mincha) ischt a deitscher Kombonischt ond Hochschuallehrer gwäa.
Ganges
Religiösi Bidüütig
Am Fluss liged meriri religiösi Stätte, wo i de Regle em Shiva ghailigt sind, do d Ganga as Nebefrau vom Shiva gelt. Zu de bikannte Orte ghöret im Himalaya Rishikesh und underhalb devo Haridwar. Allahabad het sini Bidütig well do d Yamuna, und noch ainige Traditione au die nödsichtbari Sarasvati, zämeflüüsset. Em bikanntiste isch Varanasi, bikannt för sini groosse Liicheverbrennigsplätz am Flussuufer. Wer i de Ganga badet, werd vo Sünde und schlechtem Karma grainigt.
Homosexualität in der Antike
Spootantiki
Di christliche Autoore hend d Homosexualität verurtailt und as e Laster bizaichent. Abem 4. Joorhundert sind ersti cherchlichi Verornnige festgsetzt woore, wo Buesse för homosexuelli Handlige uufgstellt hend. Noch de Aanaam vom Christetum as offizielli Religioo vom Röömische Riich isch d Homosexualität stärcher under Strooff gstellt wore und im Codex Theodosianus (390 n. Chr.) isch för homosexuelli Handlige d Toodesstroof festglait wore. De Chaiser Justinian I. (527–565) hett Schwuuli bsunders hert verfolgt, mit de Bigründig si wööred d Mentschhait gföörde, well si mit erem Verhalte de Zorn vom Liebe Gott wecket.
Aabach (Seetal)
Dr Bach, wo im obere Deil vom Seetal dr Zuefluss vom Baldeggersee isch und rein geografisch gseh eigetlech dr oberschti Deil vom Aabach-Lauf wär, heisst Ron.
Stefan Böhm
Lääbe
Dr Böhm isch ghyrote un het zwai Sihn. Syter anne 1976 läbt er z Offeburg.
Arrondissement Strasbourg
Verwàltung
S Arrondissement Strossburi ìsch ingedäilt in elf Kanton mìt ìnsgsàmt 33 Gmeina:
Josef Stalin
Zu de Erfolg vom Stalin zelt mä d Industrialisierig vo dr Sowjetunion. Under sinere Füerig het sich s Land in a baar Joor us eme rückständige Agrarstaat in en atomari Supermacht entwigglet. Er isch zerst e wichdige Partner vom nationalsozialistische Dütschland gsi und noch em Überfall vo de Dütsche uf d Sowjetunion vo de Alliierte und het eso starke Iifluss uf dr Lauf vom Zwäite Wältchrieg gha und denn uf d Entwigglig vo Öiropa noch em Chrieg. Si Reschiim und sini Interpretazione vom Marxismus und vom Leninismus wärde as Stalinismus bezäichnet.
Pfungen
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Pfunge ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Veysonnaz
Religion
87,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,8 % evangelisch-reformierti.
Wachseldorn
Religion
90 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Ebhausen
Äbhausa (amtlich Ebhausen) ischt a Gmoed em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Tal
Kerbdal
È Kerbdal entschtòt bi nèm uugfäärè Glychgwicht zwischè Düèfèerosion un Hangabdrägig. Im Querschnitt sin Kerbdäler V-förmig. Dè Dalgrund wörd vollschtändig odder nahezuè vollschtändig vum dõdrin flüèßendè Fluss uusgfüllt.
Oh Gott, Herr Pfarrer
Oh Gott, Herr Pfarrer ischt a 13-doiliga deitscha Fernsehserie, wo vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk (heit: Sidweschtrundfunk) produziirt ond vom 3. Okdober 1988 ôô em wechentlicha Abstand em Erschda Programm (ARD) ausgschdrahlt wôrra ischt. Jeda Episod hôt a Schbiildauer vo 50 Menudda. Dr Theo Mezger hôt bei älle Folga Reschii gfihrt. S Drehbuach hôt dr schwäbische Autor Felix Huby vorfasst. Ondrschditzt wôrra ischt’r bei dera Arbet vo seim Landsmôô Dieter de Lazzer, wo au theologische Erfahronga eibrôcht hôt. Dui Serie schbiilt em Schwôbalendle; drom kô mr au emmer môl wiidr a baar Dialog em schwäbischa Dialekt heera.
Om was gôht’s en dera Serie?
D Eheleit Hermann ond Claudia Wiegandt – er Dozent vo dr Theologie am Diibenger Stift ond sui a Pfarrersdochter ond a Lehrere – hend zwoi Kender: s Dechterle Anke ond dr Soh Lutz. Wia dr Claudia Wiegand ihr Vadder z Talberg en da Ruhestand vorsetzt wuud, wuud dr Hermann Wiegandt zom Nôchfolger uff dera Stell beruafa. Drom ziagt dui Familie om nôch Talberg ens Pfarrhaus. Zonägscht amôl hôt’s dr nuie Pfarrer et grad leicht en seira Gmoid, weil sei Schwiigervadder noh ondrem gleicha Dach wohnt ond sich emmer môl wiider en d Ôgeleagaheida vo seim Nôchfolger eimischa duet. Drzua kommt noh, dass-es em Pfarrer Wiegand seira Kirchagmoid etliche Leit geit, wo oft hartnäckig a andra Moinong vortreddet ond so em nuia Pfarrer s Leaba schwer machet. Bei seine meischde „Schäfla“ abr kommt dr nuie Pfarrer guat ôô und wuud gschätzt.
Akira Kurosawa
Intressant isch des mit dem Rashomon. Boim Rashomon isch a Samurai, soi Frau, a Gauner un a Holzfeller unnerwegs und dreffe sich zufällig im a Weldle. Es regät erscht saumäßig. Am End isch der Samurai dod. Des wird vorm Gricht verhanneld. Die Gschicht wird awa nachoinanna aus de Sicht von jedara Perso dargschtellt. De Samurai isch als Goischt do. Du woisch am End net sorecht, wer Recht hot on was echtad passiert isch. Aba da Holzfeller, wo erscht gar net gut weggkommt, kimmert sich um a klai Kindle vun dem Pärle, wo no in der Wiage glege isch. Wege dem ischs au halbwegs a Happyenn und die Sunn scheint.
LGV Est européenne
Sit denn faare uf dr LGV Est européenne französischi TGV und dütschi ICE  mit ere Höggstgschwindigkeit vo 320 km/h. Der TGV vercheert uf em so genannte Südast vo Bariis über Stroossburg bis Stuttgart bzw. Münche, dr ICE wird uf em Nordast bis Frankfurt am Main iigsetzt. D Betriibergsellschaft vom internazionale Vercheer zwüsche Frankriich und Dütschland isch s Gmäinschaftsundernääme Alleo.
Steinzeit
Me teilt d Steiziit ii in d Altsteiziit (s Paläolithikum), d Mittelsteiziit (s Mesolithikum) und d Neusteiziit (s Neolithikum).
Haushuhn
S Huen (Gallus gallus domesticus) isch e Zuchtform vom Bankivahuen, won e Wildhuen us Südostasie isch. Es ghöört zur Familie vo de Fasanenartige (Phasianidae). Landwirtschaftlig ghööre si zum Gflüügel. Em männlige Huen säit mä Güggel, em kastrierte Güggel Kapuun. Eme Wiibli cha mä au Henne sääge und e Henne mit Bibbeli, also mit Chliine, isch e Gluggere.
Alp (Bergweide)
Galtalp un Melchalp
Dirèkt vor Ort wörd vo dè Alpè (Sennereiè) d Erzüügig vo Butter un Chääs ygleitet. Im letschterè Fall wörd dè fertige Chääs anschtell vo dè Milch per Matriaalseilbaan odder Kfz is Dal gfüürt un z. B. a d Chäässchtrõß Bregènzerwald gliferèt. I mengè Gegèndè vofüèged d Alpè übber guètuusbauti Chääskeller, wo dè Chääs dè ganz Summer übber dinne voblybt. Er wörd denn bim Alpabdryb als „stolzi Beutè“ gschlossè mit is Dal abbè brocht.
Egenhausen
Dialekt
Dr Dialekt vo Egahausa ghert zom Schwäbisch.
Goumoëns
Geografi
Goumoëns isch e Dorf im Gros-de-Vaud. D Gmaiflechi umfasst 75,9 % landwirtschaftligi Flechi, 20,3 % Wald, 3,7 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Goumoëns isch zum 1. Juli 2011 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Eclagnens, Goumoens-la-Ville un Goumoens-le-Jux. Eclagnens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1265 as de Clanens, Goumoens-la-Ville anne 1228 as Guimuens li vila un Goumoens-le-Jux anne 1447 as Gumoens lo Jux..
Konzil von Konstanz
Überwindig vom Schisma
De Johannes (XXIII.) isch sälber uf Konschtanz cho und het s Konzil am 5. November 1414 eröffnet. Er het ghofft, wil er jo sit em 1409 quasi de Kompromisspapscht isch gsi, dass er in sim Amt beschtätiget wird. Us dere Hoffnig isch nüd worde. Aafangs März 1415 het de Johannes e Erklärig unterschribe, wo er verschproche het, bi mene Rücktritt vo sine beide Konkurrente au zrückzträte. Aber wo er Endi März d Chance gah het, isch er us Konschtanz gflohe. Unterschtützt worde isch er doderbi vom Habsburger Friedrich em IV. vo Tirol. De Sigismund isch so hässig uf de Friedrich gsi, dass er en gächtet het und d Eidgnosse ufgforderet het, vorderöschtrichische Gebiet z erobere. De Bärner Aargau, d Grafschaft Bade, s Freiamt und s Chälleramt isch de Habsburger in de Folg unwiderbringlich verlore ggange. S Konzil het dann am 6. April 1415 s Dekret Haec sancta verabschiidet, wo d Oberhoheit von Konzil über de Papscht postuliirt het. De Johannes isch vom Konzil für abgsetzt erklärt worde und im Juli 1415 hei si au de Gregor, Papscht z Rom für abgsetzt erklärt. De Gregor het de Konzilentscheid zwar nöd akzeptiirt, isch dann aber me oder weniger freiwillig selber zrückträte. De Benedikt (XIII.), Papscht z Avignon, het en Rücktritt abglehnt und isch aus Avignon gflohe. Er het noch bis 1423 z Schpanie gläbt, het aber kei Rolle me gschpilt. Zumindescht einigi vo sine Bischöf sind au uf Konschtanz cho und hei am Konzil teilgnoh. Offiziell isch de Benedikt im Juli 1417 abgsetzt wirde und so isch de Wäg frei gsi zu ere Papschtwahl, wo s Schisma het chönne überwinde. Am 11. November 1417 isch de noii Papscht gwählt worde, wo sich Martin V. gnennt het. S Konzilsgebäude, wo di Wahl schtattgfunde het, cha me hüt no z Konschtanz go aaluege.
Lynn Blenckers
ìhra Kàrriar
Vu 2015 bis 2018 ìsch d’ Blenckers bii da Flynth Flamingos gsìì. Ìn dr Saison 2015/16 hàt sa mìt dr Verainsmànnschàft ìn dr nììderlandischa Top-Diwisioon —àlso d’ zwaitheechschta Liiga– gschpììlt un ìsch doo uff Plàtz 1 ànakumma. Ìm Joohr druff ìsch dr Verain Fìmfta bii dr Eehradiwisioon worra. Ànna 2017/18 ìsch d’ Mànnschàft uff Plàtz Àcht gsìì.
Ànna 2018 ìsch d’ Blenckers ìn dr belgischa-n-Äärschtligìschta Hermes Volley Oostende gànga ge schpììla. Mìt dara Mànnschàft hàt sa ìn dr Saison 2018/19 dr nàzionààla Pokààl gwunna; ìm Pokààlwättbewarb ìsch d’ Blenckers sowohl àls Bäschta Blockera wia àui àls Bäschta Mìttelblockera üsszaichent worra. Ìm gliicha Johr ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft belgischa Vìzamaischtera worra. Üsserdam hàt sa àm öiropäischa Challenge Cup 2018/19 mìtgmàcht, wu d’ Mànnschàft uff Plàtz 9 ànakumma-n-ìsch. Ànna 2019 hàt d’ Blenckers a Vertrààg biim diitscha Bundesligìschta Ladies in Black Ààcha unterzaichent. Ìn dr Saison 2019/20 ìsch sa mìt Ààcha jewills ìn d’ Viartelfinààla vum DVV-Pokààl un vum Challenge Cup ànakumma. Wu d’ Bundesliga-Saison waga dr COVID-19-Pàndemii àbgebrocha worra-n-ìsch, sìnn d’ Ladies in Black uff Plàtz Sììwa gsìì.
Rafz
Geografi
Rafz lit im nordöschtliche Ändi vom Rafzerfäld, uf de rächte Siite vom Hochrii a de Grenze zue Dütschland. S Gebiet vo de Gmaind umfasst 49,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 33,4 % Wald, 11,9 % Siedligsflechi und 4,8 % Verchersflechi.
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 21,8 % (Stand 2018).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,9 %, CVP 1,2 %, EDU 8,2 %, EVP 2,9 %, FDP 8,4 %. GLP 10,4 %, GP 6,9 %, SP 18,3 %, SVP 37,8 %, Suschtigi 1,0 %.
Vionnaz
Religion
74,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 14,3 % evangelisch-reformierti.
Kischinau
D Juudeverfolgige im 20. Joorhundert
Kischinau isch am 10. Novämber 1940 im ene starke Ärdbeebe däilwiis zerstört worde und im dütsch-sowjetische Chrieg, wo am 22. Juni 1941 aagfange het, fast vollständig em Äärdboode gliichgmacht worde. am 17. Juli 1941 isch si vo dr dütsche Wehrmacht und ihre rumänische Verbündete erooberet worde. Denn het e Massemord an de Juude aagfange und öbbe 10'000 Juude si umchoo, die Überlääbende si im ene Ghetto iigschlosse worde. Das isch am 4. Oktober 1941 gruumt worde und d Juude si uf Doodesmärsch uf Transnistrie driibe worde. 65'000 Jude hai vor em Chrieg z Kischinau gläbt und vo deene si 53'000 umchoo. Im August 1944 het die Rooti Armee Kischinau erooberet.
Nottwil
Geographi
Nottu liid am Westufer vom Sempachersee, de Haupteil liid am Bärg. De gröschti Teil vo de Bevölkerig wonnt unde im Dorf, ned wiit ewägg vom See. Zo de Gmeind ghöret ou no d Wiiler Oberei (549 m.ü.M.), Ei (528 m.ü.M.), Büel (587 m.ü.M.), Meiebach (508 m.ü.M.) ond Eggerschwil (517 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflächi send 77,8 % landwirtschaftlech gnotzt, 8,9 % send Waud, 12,6 % Sedligsflächi ond 0,7 % anderi Flächene. Nottu gränzt im Norde a Oberchöuch, im Oschte a Budishouz und im Norde a Ruusmu und Sämpech.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,8%, CVP 25,6% , FDP 17,7% , GLP 5,8% , GP 5,2% , SP 8,6% , SVP 29,4% , anderi Parteie 5,8%.
Judas Maccabaeus
D Uffüerig
D Uruffüerig het am 1. April 1747 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Dr Judas Maccabaeus isch schnäll zum populärste Oratorium vom Händel worde, und isch immer wider ufgfüert worde. Dr Händel het no di noo non e baar attraktive Nummere us andere Oratorie drzuedoo.
Grancy
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Grancy isch dr Olivier Devantay (Stand Merz 2014).
Aeschenvorstadt
Gschicht
Im 18. Joorhundert si denn au gröösseri Aawääse baut worde, dr «Goldig Löi» und s «Huus zum Raab» und im 19. Joorhundert s «Zum Baradiis». D Fassade vom «Goldige Löi» cha mä sit 1965 in dr Dalbe go bschaue und dr «Raab» und s «Baradiis» nääbedraa existiere hüte no.
Visperterminen
Geografi
Täärbinù lit im Vischpertal und geit uber ds Nanztal bis zum Mattwaldhoru und zum Simelihoru. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Täärbinù und d Wiiler Oberstalden, Unterstalden, Bitzinen, Niederhäusern, Parmili und Sattolti. Vannr Ggmeindsflechi sint 32,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 31,5 % Wald, 1,6 % Sidligsflechi und 34,7 % süschtigi Flechi.
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1357 Iwonru 97,9 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,2 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 1,5 % anneri Spraache.
Flammenkuchen
De Ursprung vum Flammwaie isch warschynts, dass mer friener d Temperatur vo de Holzöfe het welle abschätze, bevor mer s Brot bache het. Defür het mer uss däm Brotdaig, wo übrig gsi isch, d Flammwaie gmacht.
Drusenheim
Gschìcht
Drösem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 758.
Fiesch
Geografii
S Dorf isch grad underhalb vo dr Gmaind Fieschertau, dört, wo dr Bach Wysswasser in Rottu mündet. Im Oschte goot d Gmeindgränze übere Bärgchamm vo der Gibelegg und im Weschte bis zum Eggishorn und zu der Elselicka ufe.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Fiesch ischt dr Bernhard Schwestermann (Stant Oktober 2017).
Isḫara
Bi de Hurriter werd si as Aidgöttin zäme mit de Allani und de Moogöttin Nikkal aagrueffe. Si wacht öber d Aid und eri Tier sind de Schkorpioo und Schlange. si cha o di tödlichi Ishara-Chrangget schigge. Z Emar, enere Stadt am Euphrat, het si e Tempel ghaa, wo „Huus vo de Woorseger“ ghaisse hett.
Pierre d'Ailly
Herkunft und Usbildig
De Pierre d’Ailly isch im 1350i in ere aagsehene Bürgerfamilie z Compiègne uf d Wält cho. Ab em 1364i het er z Paris am Kolleg vo Navarra schtudiirt. Wi in dere Zit üblich, het er z erscht de Magischter in de frei Künscht und de Wüsseschaft gmacht. Im 1372 het er dann an de theologisch Fakultät schtudiirt. Im 1375 heter de baccalaureus sententiarius gmacht und en Kommentar zu de Sentenze vom Petrus Lombardus gschribe. D licentia docendi, s Rächt z unterrichte, het er im 1381 übercho und im gliiche Johr het er promoviirt und isch ab do Doktor vo de Theologii gsi.
Ottenbach ZH
Gschicht
Ottebach isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 831 als in loco vocato marcha Hotumbacharia (1169 Arnoldus de Ottonbac).
Kabinett Murr
S Kabinett Murr isch vum 15. Merz bis 12. Mai 1933 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Pyramide (Bauwerk)
Ä Pyramide in dr Architektur isch ä Struktur won ä viereggigi, hüfig ä quadratischi Basis und vier dreieggigi, sältener trapezoidi Siite het, wo im enä schrege Winkel vom ä zentrale Spitz oder erä horizontale Plattform zum Grund abfalle.
Ägypte
D Cheopspyramide het im Alterdum zu de siibe Wältwunder zelt und isch s einzige, wo hüt no existiert. Sit 1979 ghöre d Pyramide vo Giseh, Abusir, Sakkara und Dahschur zum Wältkulturerbe vo der UNESCO.
Anna Aaron
S DRS-Brogramm Virus het ihri Muusig beschriibe als Folkmuusig mit ere Bandbreiti, wo vo melodisch über düster bis dramatisch gieng.
Il Milione
Dr Naame
Dr Ditel vo dr ursprünglige Handschrift vom Wärk isch franzöösisch und häisst vermuetlig Le livre de Marco Polo citoyen de Venise, dit Million, où l'on conte les merveilles du monde („S Buech vom Marco Polo, Bürger vo dr Stadt Venedig, Milione gnennt, wo din vo de Wunder vo dr Wält brichtet wird“).
D Bedütig vom Wärk
D Zitgenosse vom Marco Polo häi si Wärk vilmol as Määrlisammlig abdoo. Für s Zitalter vo de Entdecker, wo churz druf aagfange het, het dr Bricht wäge sine vile geografische und ethnografische Aagoobe aber e groosse Wärt ghaa. So het dr Christoph Kolumbus en Abschrift ghaa, und e Hufe Notize drin iine gschriibe.
Lausanne
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 19. Joorhundert uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 40,4 %, Endi November 2012 bi 41,4 % gläge.
Leonie Schwertmann
ìhra Kàrriar
Ànna 2011 ìsch d’ Leonie Schwertmann zamma mìt dr diitscha Jugend-Nàzionààlmànnschàft Fìmfta bii da U18-Waltmaischterschàfta gsìì. Ànna 2012 ìsch sa mìt dr Mànnschàft Fìmfta bii da U19-Öiropàmaischterschàfta gsìì. Zamma mìt dr Juniorinna-Nàzionààlmànnschàft ìsch sa ànna 2013 bii da U23-Waltmaischterschàfta ìn Mexiko uff Plàtz Àcht ànakumma. Ànna 2014 hàt sa ìhr äärscht Schpììl mìt dr diitscha A-Nàzionààlmànnschàft gaa; ’s ìsch a 3:0-Siig ìwwer Poola biim Öiropàligaschpììl àm Ààfàng Jüüli z’ Oldenburg gsìì.
Lausanne
Bildig und Instituzioone
Dr Kanton het z Lausanne drü Gimnasie, d Kunstschuel Ecole cantonale d’art de Lausanne ECAL, di höcheri Gsundhäitsschuel Ecole supérieure de la santé, d Wirtschaftsschuel Ecole professionnelle commerciale de Lausanne EPCL, d Musighochschuel, d Schuel für Kunscht und Gstaltig und no anderi Bildigsinstitut.
Z Ecublens im Bezirk Westlausanne, chly usserhalb vo Lausanne am Flüssli La Sorge, isch di wälsch Technisch Hochschuel, d École Polytechnique Fédérale de Lausanne EPFL. I dr Nechi dervo, deils uf Bode vo Ecublens und deils z Dorigny im Gmaindbann vo Chavannes-près-Renens, stoot sid öpe 1970 d Uni Lausanne, wo vorheer im Zäntrum vo dr Stadt gsi isch; d Uni gaht uf d Lausanner Akademy zrugg, wo im 16. Jaarhundert gründet worden isch. D Kantons- und Uni-Biblioteek BCU Lausanne het dr Hauptstandort au z Dorigny, und s Waadtländer Staatsarchyv isch ganz noch derby.
Tessub
De Tessub (z Ugarit: tṯb) isch de hurritisch Wettergott und o de Hoptgott. Wo d Hurriter i Syrie iigwanderet sind, isch er mitem Wettergott vo Ḫalpa (Aleppo) verschmulze.
Klarinette
Witerentwickligè
Hyacinthe Klosé hèt 1839 è völlig neui Aaordnig vo dè Löcher un Klappè entworfè, wo stark vo dè vom Theobald Böhm erschtelltè Berechnigè beyflusst worrè isch, welli sellè uff dè Bau vo dè Querflötè aagwendet hèt. Nõch ym isch sini Erfindung au als Böhm-Sischteem benamst worrè. Well selli Griffwys völlig neuartig konzipyrt gsi isch un diè Musiger, wo s Müller-Sischteem gwoont gsi sin, komplètt hèn müèsè umleerè, hèt sich s abber nu langsam durrègsetzt. Mittlerwyl abber isch d Böhmklarinettè, au im dütschè Sprõchruum, s internationali Standardinschtrumänt. Luèg au: Griffsischteem.
D Wièner Klarinettè
D Wièner Klarinettè unterscheidet sich vo dè dütschè Schwôschter durch è witeri Boorig, dickeri Wandschtärkè un è anderi Mundschtuggsbaan. Wièner Blätter sin sowoll breiter wiè au stärker als dütschi Blätter un hèn èn anderè Blattchèrn.
Blõsorcheschter
In Blasorchester{Blõsorcheschter un Milidärkapellè wörd d Klarinettè unter anderem für schnelli Solobassagè vowendèt. In Blõsmusigbearbeitungè vo sǜmphonischè Wärch übbernämmed diè in zwei odder mee Gruppè deiltè Klarinettè hüüfig d Giigèschtimmè. Si spillèd dört witgehend in irèm obberè Dònberych, i dèm si sich lycht weg dè subjektiv als lutter eschtimyrtè Döön vo dè anderè Inschtrumänt abhebèd. In größerè Blõsorcheschterbsetzungè wörred zuè dè vorhèrrschendè B-Klarinettè, wo chorisch bsetzt sin, au nò diè düèfèrè Alt-Klarinettè (in Es) sèltè un d Bassklarinettè (in B) hüüfig gschpillt. D Kontra-Alt-Klarinettè in Es un d Kontrabass-Klarinettè in B sin zimli sèltè aazdrèffè. Byschpill für d Kontrabassklarinettè findet mò bi zitgnössischè Komponischtè, u. a. György Ligeti (Lontano) un Iannis Xenakis (Jonchaies).
Amnesty International
Amnesty International isch e nit-staatliche (NGO) un Non-Profit-Organisation, wu si wältwyt fir Mänscherächt yysetzt. Grundlag vu ihren Arbet sin d Allgmain Erklerig vu dr Mänscherächt un anderi Mänscherächtsdokumänt, wie zem Byschpel International Pakt iber burgerligi un bolitischi Rächt un dr International Pakt iber wirtschaftligi, soziali un kulturälli Rächt. D Organisation duet Mänscherächtsverletzige recherchiere, macht Efetligkaits- un Lobbyarbet un organisiert unter anderem Brief- un Unterschriftenaktione. Grindet wore isch Amnesty Internation z London anne 1961 vum Rächtsaawalt Peter Benenson.
Lax VS
Religion
85,5 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,1 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Laksch ischt dr Marco Imhasly (Stant Oktober 2017).
Sechsfleck-Widderchen
Uussie
S Bluettröpfli isch 18 mm lang und het e Spannwiiti vo 30-40 mm. S het Blaui länglichi Flügel mit sechs bluetroote Tupfe. De Körper isch blau-schwarz gringlet und het ufem Rugge e roote Tupf.
Wiler (Lötschen)
Wiiler (amtlich Wiler) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Wiiler ischt dr Hans-Jakob Rieder (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 488 Iwonru 98,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0 % Franzeesisch, 0 % Talienisch und 1,8 % anneri Spraache.
Tuvalu
Bevölkerung
Dia Data sind alle vom Mai 2008.
Herbstmesse
E Herbstmäss isch e Mäss, wo äinisch im Joor im Herbst stattfindet. Herbstmässe git s
Ghana
Geografii
Zweidrittel (66 %) vu dr Flechi vu Ghana, rund 158.000 km², wäre iber dr Volta entwässeret, wu in syym Unterlauf dur dr Akosombo-Staudamm zem greschte vollständig chinschtlig aagleite Stausee vu dr Ärd ufgstaut wird. Us em Hochland vu Ashanti chemme derzue vil Fliss, wu in dr Atlantik minde.
Gwässer
Dr risig Volta-Stausee lyt im Zäntrum vum Land un isch mit ere Greßi vu 8.502 km² rund 15-mol greßer wie dr Bodesee (536 km²) un deet meh wie d Helfti vu Schleswig-Holstein (15.799,38 km²) bedecke. Är chunnt syy Wasser vo allem us em Schwärte Volta (Mouhoun), em Wysse Volta, emAfram, em Daka un em Oti iber. Noch em Akosombo-Staudamm mindet dr Fluss, wu ab do Volta heißt in eme wyte Flussdelta in dr Atlantisch Ozean. Zämme mit dr Näbefliss Rote Volta (Nazinon), Nasia un Kulpawn isch dr Volta-Fluss s grescht zämmehäöngig Gwässersyschtem
Anderi chleini Fliss sin Laboni, Obosum, Sisili, Senne, Tain un Todzie.
Bevelkerig
D Bevelkerig vu Ghana wagst schnäll aa un het sich innerhalb vu dr letschte 20 Johr fascht verdopplet.
Kronkolonii Goldkischte
Am Zwete Wältchrieg hän iber 40.000 Soldate us dr Goldkischte uf dr Syte vum Britische Empire deilgnuu. Dr Großdeil dervu isch z Sidoschtasie yygsetzt wore.
Unabhängigkeit
Dur d Burns-Constitution sin anne 1946 dr Nordterritorie un em Ashantiland Sitz im Legislativrt zuegsproche wore. D Stellig vu dr draditionälle Oberhaipter isch doderdur wyter gsterkt wore.
Rishi Sunak
Familie un Beruef
Dr Rishi Sunak isch anne 1980 as eltschts vu drei Gschwischtrig z Ängland uf d Wält chuu. Sy Vater Yashvir chuunt vu Kenia un sy Mueter Usha vu Tansania. Boodi Familie stammen us em indische Punjab un sin in dr 1960er-Johr vu Oschtafrika uf Southampton emigigriert. Sy Vater isch Dokter (general practitioner) bim National Health Service gsii, sy Mueter Usha Apedekeri. Dr Rishi Sunak isch Hindu. Är isch in dr änglisch Chlaistadt Romsey (Hampshire) ufgwagse, wun er au uf d Grundschuel gangen isch. No sym Abschluss am Eliteinternat Winchester College het er am Lincoln College z Oxford Filosofy, Bolitik un Wirtschaft studiert un mit eme Bachelor abgschlosse. Derno het er unter anderem as Analischt fir Goldman Sachs un as Hedgefonds-Manager gschafft. An dr Stanford Graduate School of Business het er anne 2006 en Abschluss as Master of Business Administration gmacht.
Bolitik
Wu d Liz Truss am 20. Oktober 2022 ire Ruggdritt verchindet het, het dr Sunak am 23. Oktober 2022 gsait, ass er zum Barteivorsitzer un dodermit zum Premierminischter kandidiere duet. Am 24. Oktober isch er vu dr konservative Frakzion zue irem Noofolger as Barteifierer gwehlt un am Dag drufabe vum Chenig Charles III. zu Premierminischter vum Verainigte Chenigrych ernännt wore.
Hémilly
Verwàltung
vun Hémilly ìsch. Hémilly ghert zem Kommünàlverbànd.
Badisch Sibirien
Badisch Sibirie isch umgongssprôchlich ä Gegend im Norde vun Bade. S umfasst s Baulond, de hintre Odewald, un häht im Oschte bis ons Taubertal nô. De Usdruck isch urspringli ä pejorativi Fremdbezeichnung, wird aber hitztag au vun de Bwohner im Sinn vun 'ra regionale Identitätsstiftung brucht.
Mühlbach
Mühlbach isch dr Name vu däne Ortschafte:
Kanton Bern
Legislative
Der 160-chöpfig Gross Raat isch d Legislative vom Kanton. Är wird vom Vouk für nen Amtsduur vo aube vier Jahr gwäut. Über Volksabstimmige – obligatorisches Referendum by Verfassungsänderige, fakultativs Referendum by Gesetzesänderige (wenn vo mindeschtens 10'000 Stimmberächtigte verlangt), Vouksinitiative (vo mindeschtens 15'000 Stimmberächtigte ungerstützt) – het ou ds Vouk bir Gsätzgäbig öpis z sääge. Ds Vouk cha mitere Vouksabstimmig der Gross Raat ou vorem Ändi vor ordentlechen Amtsduur absetze, we das vo mindeschtens 30'000 Stimmberächtigte verlangt würd.
Exekutive
D Exekutive isch der sibechöpfig Regierigsraat ( 2 SP, 1 Grüne Partei der Schweiz, 2 SVP, 1 FDP,1 BDP ) (Stand 2018), wo vom Vouk ou uf vier Jahr gwäut wird. Mindeschtens 30'000 Stimmberächtigti chöi scho vor Ablouf vo dere Periode verlange, das er söu zruggrätte; denn mues ds Vouk drüber abstimme. Dr Primus inter pares im Regierigsrat isch dr Regierigspresidänt.
Stedt u Oort
Lueg ou: Gmeinde vom Kanton Bärn
Verchehr
Der Kanton Bärn ligt a de Bahnverchehrsachse Züri – Frybùrg – Lausanne – Gänf (Oscht-Wescht) u Basu – Lötschbärg – Simplon – Italie (Nord–Süd), wo sech ir Stadt Bärn chrütze. Im Norde quert d Jurasüdfusslinie (Züri – Bieu – Nöieburg – Lausanne), im Süde d Schmauspurbahn Luzärn – Brünig – Inderlache – Montreux (Golden-Pass). Wyteri Täler sy dür diversi Schmauspurbahne erschlosse: Bärner Oberland-Bahn, Wängneraupbahn, Jungfroubahn, Meiringen-Innertkirche-Bahn.
D A1 vo Sanggaue uf Gämf füert dür ds Mittuland u dur d Stadt Bärn. I nord-südlicher Richtig füert d Outobahn A6 bis uf Meiringen öschtlich vom Brienzersees. Vo dört göö d Passroutene vom Brünig (uf Luzärn), übere Suschte i Kanton Uri u überd Grimsle i ds Wauuis, und vo dört chame wyter is Bündnerland u i ds Tessin). By Spiez zweigt d Lötschbärgroute ab, wo midem Outoverlad düre Lötschbärgtunu mit em Wauuis u via Simplonpass uf Italie goot.
Mexiko
Klima
Mexiko isch es klimatisch fassetterychs Land mit subtropischem u alpinem, aber o mit Wüeschteklima. Es ligt im Übergangsberych vo de summerfüechte üssere Trope im Südoschte vom Land über die ganzjährig trochene Subtrope ume Wändekreis bis zum Winterrägeklima vo Kalifornie ganz im Weschte in Baja California.
Hylas
Saag
Us Hunger het de Herakles e Stier vom Theiodamas, em König vo de Dryoper, erschlage und drumm Striit mitem König öberchoo. I sinnere Wuet hett er de König z Tood gschlage und denn sini Uutaat grad no as Grund aglueget, Chrieg gege d Dryoper z mache. Er hett die bisigt. Si hend drufabe eri Haimet verloo und i de Peloponnes d Stadt Asine gründet.
Kult
I de mysische Stadt Kios hets i de Antiki e Kult gee. Si hend binere Quele em Hylas gopferet und sind denn imene festliche Tanz dör de Wald gstrielet. Debii hett e Priester draimoll luut ''Hylas! Hylas! Hylas!'' grueffe. Us dem Bruuch isch s altgriechisch Sprichwort Ὕλαν κραυγάζειν (Hýlan kraugázein „Hylas rüeffe“) entstande, as en Uusdrugg för vergeblichs Sueche.
Hütten
Hütten isch de Name vo dene Ort:
Haiterbach
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 41,3 % Landwirtschaftsfleche, 41,5 % Wald, 15,5 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.
Höhlen der Mani
Uf de Halbinsle Mani sind öber 100 Hööline, wobii die maiste a de Chüste vo de Messenische Bucht liged. A paar vo dene sind us archäologische Gründ bsunders wichtig, well si zom Tail scho i de Staizitt vo Mensche uufgsuecht wore sind. Die Fund zaiged, as d Mani scho früe vo Hominide biwonnt wore isch, bsundrig vom Neandertaler (Homo neanderthalensis).
Kalamakia
D Kalamakia-Hööi (Καλαμάκια) litt rund 2½ km nordwestlich vo Areopoli ewegg. Si litt a de Chüste, öppe 2½ Meter öber em Meerspiegel. Si isch 20 Meter lang und hett e wiite Iigang.
Apidima
Inere andere Hööhli isch e Frauegraab gfunde woore. Si het e zimmli robuste Körperbau und ghört zom Cro-Magnon-Typ vom Homo sapiens sapiens. Si isch vor rund 30 Tuusig Joor gstorbe, selber aber nume grad guet zwanzgi wore. Si isch denn bim Iigang vonere chiliine Hööli bigrabe woore und zwoor i de Hockerstelig, da haisst mit azogne Bai, wiene Embryo. De Chopf isch uf e Staiplatte bettet wore und luegt zom Höölenuusgang. Bi de Füess isch e rundi Staiplatte plaziert wore, womer Tierchnöche gfunde hett, woll e Spiisopfer för di Tooti. Di jungi Frau, wo vo de Forscher Kanella gnennt werd, het e Chettle us Müscheli (Nassa neritea) um de Hals trait.
Alepotrypa
D Woonhööli isch guet iigrichtet gsii. Nebet de baide Ossuarie för die Toote, het mer Herd, Leemöfe und Vorootschamere entdeckt. Au e Werchstatt isch i de Hööli gsii. S Werchzüüg isch us Obsidian und Füürstai gmacht wore. Zo de bsundrige Fund ghööred e Staibieli und vor alem vier Chopfermesser und e paar Brögge vo nöd verarbaitetem Chopfer. Au Silberschuck isch förechoo, Staiperle und Chettle us Müscheli. D Spindle sind us Leem gmacht wore und d Noodle us Chnöche. Dezue sind no Idol us Marmor und Too gfunde wore.
Héming
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Höhlen der Mani
Glyphada
I de Hööli sind vili fossili Tier gfunde wore, drunder s gröösti fossili Vorchoo vom Nilpferd (Hippopotamus amphibius), denebet e paar wenigi fossili Chnöche vo Raubchatze (Panthera leo & Panthera sp.) und witter Hyäne, Marder, Damhirsch, Mönchsrobbe und verschidnigi Vogelarte.
Piräus
Vercheer
Piräus isch dr historischi Haafe vo dr griechische Hauptstadt Athen und dr südligi Ändpunggt vo de wichdige Vercheersverbindige, wo vo Thessaloniki bzw. Patras us kwer dur s Land gönge. Öbbe 20 Millione Passaschier chömme jeedes Joor dur Piräus und machen en zum grösste Passaschierhaafe in Öiropa und zum drittgrösste uf dr Wält. 1,6 Millione TEU wärde im Haafe vo Piräus verlaade und machen en zu äim vo de zää grösste Hääfe im Konteiner-Vercheer in Öiropa.
Walliswil bei Wangen
Politik
Gmeindspresidäntin vo Waliswiu isch d Rita Wagner-Soom (Stang 2013).
Villiers
Villiers isch de Name vo folgende Ort:
Villiers isch de Name vo folgende Kantön z Frankrych:
Burg Hohenlupfen
Gschicht
D Burg isch derno wider ufböue wore, aber scho anne 1416 wider vu dr Rautweiler ändgiltig gschlisse wore, desmol im Ufdrag vum Chenig Sigismund wägem Bindnis vu dr Herre von Lupfen mit dr Herzeg vu Eschtryych. Dr Burgstall isch 1437 an d Herre von Fridingen chuu un 1444 an d Wirttebärger, wu d Herrschaft um dr Lupfe vu dr Fridinger gchauft hän.
Anna Rosenwasser
Privatlääbe
D Anna Rosenwasser läbt mit ire Partneri im Zürcher Kreis 5.
Jean-Noël Rey
Bolitischi Ämter
Dr Rey het dr Sozialdemokratische Bartei vu dr Schwzy aaghert. In dr 47. Legislaturperiod (2003–2007) isch er Mitglid vum Nationalrot gsii. Anne 2007 het dr Unterwalliser uf dr Lischt vu dr SP Oberwallis kandidiert, het aber d Widerwahl nit gschafft.
St. Alban-Vorstadt
Gschicht
Im 15. Joorhundert het dr Root e Vorstadtgsellschaft gründet, zum d Bürger in dr Dalbe z organisiere, und 1503 het die im Huus «zum hooche Dolder» e Häim gfunde und isch immer no dört.
Friedrich Kappeler
Dr Friedrich «Fritz» Kappeler (* 7. Juni 1949 z Frauefeld; † 3. Oktober 2022 ) isch e Schwyzer Dokumäntarfilmer un Fotograf gsii. Mer chännt en vor allem fir syni Filmporträt iber dr Liedermacher Mani Matter, d Chunschtmoler Adolf Dietrich un Varlin, dr Schriftsteller Gerhard Meier un dr Clown Dimitri.
Lääbe
Ab 1977 isch dr Friedrich Kappeler freie Filmautor un Fotograf gsii. Im nämlige Johr isch er dr Nemo Film GmbH bydrätte. Des isch e Produkzions-Verbund vu unabhängige Schwyzer Regisseur gsii, wu dr Alexander J. Seiler iniziiert ghaa het. Mitglider sin unter anderen dr Fredi M. Murer, dr Yves Yersin, dr Kurt Gloor, dr Markus Imhoof un dr Georg Radanowicz gsii. D Nemo Film GmbH, speter Nemo Film AG, het fir s Schwyzer Färnseh 1980/1981 d Raie Die 7 Todsünden produziert. Dr Kappeler het dodervu Todsünde 3 un Stolz oder die Rückkehr inszeniert
Heinrichsdorf (Lothringen)
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Grandson
Grandson (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Gransee ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 4,1 %, FDP 24,0 %, GLP 5,8 %, GP 12,0 %, SP 21,8 %, SVP 18,2 %, Sunschtigi 3,8 %.
Höfen an der Enz
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Ridicule
Wie bi de mäiste andere vorfaasnächtlige Uffüerige si au bim Ridicule d Nummere mit de Dambuure und Pfiffer s Rugggroot vo dr Vorstellig. Schnitzelbängg kritisiere satiirisch d Gsellschaft und d Politik wie s üüblig isch an dr Baasler Fasnacht. Balkon-Szene, wo Schauspiiler drbii intrigiere, sorge für witzigi Iilaage. «Alti Dante» hai maischtens e Handdäschli, s «Ridicule», bi sech, wos Syessikeite din het. S Ridicule wird zum e groosse Däil vo Mitgliider vo dr Förnbacher Theater Company bestritte und isch dorum mee Theater as anderi Veraastaltige. Bis 2013 isch au dr Basler Politiker Carl Miville mit sinere Süscheliste ufdräte, het aber ufghöört, won er 92 worde isch.
Theater
Theatersparte
Es git vier klassischi Theatersparte:
Moderator (Begriffsklärung)
Moderaator (vo ‚määssige‘, ‚stüüre‘, ‚länke‘) stoot für:
Adventslied
Apfäntslieder si christligi Lieder, wo uf dr Apfänt, s Aachoo vo Gott bi de Mensche, singen. Si wärde in dr Apfäntszit gsungen. Hüte gseen sä d Lüt mäistens äifach as Wienachtslieder, die musikalischi Gstaltig vom Chillejoor underschäidet allerdings zwüsche Apfänts- und Wienachtslieder. Apfäntslieder si brägt vo dr Erwartig und Seensucht uf s Choo vom Häiland („Komm...“, Maranatha), vo dr Sümboolik vom Liecht und dr Bildwält vo dr alttestamäntlige Brofezeijige.
Helvetia
Z erschtmol isch ane 1676 as Sinnbild vo de Aidgnosseschaft e Frau, d "Eidtgenössische Dam", dargstellt wore. Noch de Propagierig vo de Helvetier as Vorfaare vo allne Schwiizer het die Daame de Name ”Helvetia“ öbercho, und mit de Gründig vom moderne Schwizerische Bundesstaat ane 1848 isch iri Bidütig no gstige. Si isch uf Gältstuk und Briefmargge abbildet worde. Hüt isch si numeno uf de Füfzgerli, em Aifränkler und em Zweefränkler abbildet. Degege stellt de Frauechopf ufem Füferli, Zeenerli und Zwänzgerli d Libertas ("Fraihait") dar, und ufem Föifliber gseht mer de chopf vomenen Alphirt.
Neubulach
Gmoedsgliderong
Zua Bualich gheret d Stadtdoel Aldbualich, Liebelsberg, Martinsmoos, Nuibualich, ond Oberhaugstett.
Baldenweger Buck
Dr blutt Rucke fallt no Weschte, Norde un Oschte gääch ab in d Däler drumrum. No Side goht er mit eme gringe Hecheverluscht in e flache, hoche Sattel iber, wu dr Baldeweger Buck mit em Fäldbeggipfel verbindet.
Walperswil
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,3 % gläge.
Politik
Gmeindspresidänt vo Wauperswiu isch dr Christian Mathys (Stang 2013).
AIDS
Vorbeugig
Bi Injekzione soll mer nidd d'gliichi Schbridse neh wie öbber anneres.
Rappen
Dr Rappe in dr Redensarte
Dr Wyss brichtet iber verschiidini Redensarte:
Deutsch-Französischer Krieg
Em Chrieg säit mä z Frankriich und au im änglische Sproochruum dr Franzöösisch-Dütschi Chrieg (Guerre Franco-Allemande bzw. Franco-Prussian War), wil mä dört zerst dr Aagrifer und denn dr Aagriffeni nennt. Usglööst isch dr Chrieg worde wil sich Frankriich bi dr spanische Dronfolg iigmischt het und wäge dr Emser Depesche, wo drüber brichdet het.
Schloss Hünegg
Lag u Gschicht
Ds Schloss isch vom dütsche Architekt Heino Schmied entworfe u i de Jahr 1861 bis 1863 für e Baron Albert von Papart im Styl vom Historismus im Usgsee vo me ne Schloss a der Lore bout worde. Ds Herrschaftshuus isch im Jahr 1900 dür de Gustav Lemke-Schuckert liecht erwiteret u zu emene grosse Teil im Jugendstil neu ygrichtet worde. D’Inneirichtig isch prägt dür usgsuechti kostbari Materialie u re richhaltige Usgstautig.
Tanztheater
Vor allem d Pina Bausch an de Wupperdaaler Büünine het s Danztheater begründet. Anderi Pionier und Choreografe vom Danztheater si dr Johann Kresnik, dr Gerhard Bohner, d Reinhild Hoffmann sit em Ändi vo de sibziger Joor am Bremer Theater und spööter am Schauspiilhuus Bochum, und d Susanne Linke as Läitere vom Folkwang-Danzstudio z Esse, dr Tom Schilling, dr William Forsythe, d Saburo Teshigawara und dr Sasha Waltz gsi. E Hufe Danz-Sparte an dütsche Theater wärde hüt vo Danztheateransembel usgfüllt.
Der König der Löwen
Handlig
Er verspricht em Simba en Überraschig, wenn er ufem Felse i de Schlucht wartet. De Scar schlicht sich defo und git sine Hyene es Zeiche. Scho schüched si e Gnuherde uf, wo de Simba söll vertrampe. De Mufasa rettet sin Sohn, rutscht aber vo de steile Wand ab und stirbt. De Scar rett em Simba i, dass es sini Schuld isch. Will er sich nöd traut zu siner Mueter zrugg zgah, lauft er devo.
Johannes XII. (Papst)
Lääbe
Am 3. Jänner 964 isch s zue me Ufstand chuu, wu vum Heer vum Otto nidergschlaa woren isch. Am negschte Dag hän d Verdrätter vum Volk ire Dreiaid widerholt. Mitti Jänner isch dr Otto uf Spoleto geg dr Adalbert zoge. Chuum het dr Chaiser Rom verloo, isch dr gflichtet Papscht wider retuur chuu un het uf ere Synod dr Leo absetzte llo, wu mit syne Aahänger in s Heerlager vum Otto gflichtet isch.
Eisenbach (Hochschwarzwald)
Gmeigliderung
D'Gmei Iisebach bestoht us dr Ortsdeiler Iisebach, Buebebach, Oberbränd un Schollach.
Herrlisheim (Unterelsass)
Gschìcht
Harelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 743.
Altweltkamele
Wil e Sandwüesti und s Meer sich e chli äänlig si wil si bäidi so wit und (für e Mensch) lääbensfindlig si und wil d Kamel bim Laufe schaukle, säit mä dä Altwältkamel mänggisch au Wüesteschiff, wil s lang nume mit Kamel as Dransbortmiddel mööglig gsi isch, dur e Wüeste z räise.
Johannes XVII.
Lääbe
Dr Johannes Sicco isch im remische Stadtdail Biberetica uf d Wält chuu. Sy Geburtshuus mueß in dr Nechi vu dr Trajanssyyle gsii syy. Iber sy Härchumft waißt mer nit vyl, nume, ass sy Vater au Johannes ghaiße het un ass sy Familie wellewäg vu dr Crescentier abgstammt isch.
Albert Bachmann (Philologe)
Forschig
1916 het er an dr Komferänz vu dr kantonale Vermässigsufsichtsbiamte z Bärn en Vorschlag gmachd, das me d Fluernämme uff de Landcharte nimme sell uff Hochdytsch, sunder imene gmässigte Schwyzerdytsch schrybe. Är isch dozmol noni durechoo, aber zwänzg-dryssg Johr spöter hed dr Guntram Saladin, wo au am Schwyzerischen Idiotikon gschaffd hed, däm Aalige zum Durchbruch vrhulfe.
Mittlere Brücke
Dr Betriib
Am 27. Mai 1903 isch zum letschte Mol Vercheer über die alteerwürdigi Rhiibrugg gange und am Daag druf het mä aagfange, si abzbräche.
Dr Bau
So dass dr Vercheer über e Rhii witergangen isch, het mä e baar Meter bachabwärts für d Bauzit vo dr nöije Brugg e brovisorischi Holzbrugg mit 12 Joch ufgstellt.
Gryon
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28 % gläge.
Religion
53,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Aare
D Aare isch e Fluss i dr Schwiiz.
Geografy
Vo ganz oben i de Bärge bis z’underscht am Rhy het dr Fluss es Gfäll vo 1565 Meter.
dr Louf vom Fluss
Nach der Iimündig vo dr Saane bi Oltige wird d Aare sit dr Juragwässerkorrekzioon dure Hagneck-Kanal i Bielersee umgleitet. Bi Nidau chunt si us em See use und louft düre Nidau-Büüre-Kanal und churz vor Büüre wider i ihres alte Flussbet zrugg. Di alti Flussschtrecki zwüsched Aarberg und Büüre, di sogenannti "Alti Aare", isch e länge Rieme mit ere gschützte Naturlandschaft. D Strecki vo Nidau a abwärts bis uf Soledurn isch dr einzig Abschnitt vo dr Aare, wo me mit em Schiff druff cha fahre; bi Port isch es Wehr mit ere grosse Schiffschleuse. I däm Teil vo de Aare isch nach dr Yschzyt de «Solothurner See» gsi, wo den mit dr Zyt wägem Gschieb vo de Flüss verlandet isch; hüt lyt do en grossi Ebeni.
Johann Gottfried Tulla
Läbeswerk
Im 1827 isch de Tulla uf Paris greist, wil er unter Blasestei glitte het, wo er z Paris het welle lah entferne. Innerhalb vo füf Mönet het er duzendi vo Operatione über sich lah ergoh, isch aber sibe Täg nach sim 58. Geburtstag z Paris gschtorbe. Er isch uf em Fridhof Montmartre z Paris bestattet worde, wo de badisch Staat für ihn es Grab kauft het. An de Begradigung vom Rhii isch witeri füfzg Johr gschaffet worde.
Wassily Kandinsky
Dr Wassily Kandinsky (russisch Василий Васильевич Кандинский, transkribiert Wassili Wassiljewitsch Kandinski, wüss. Transliteration Vasilij Vasil'evič Kandinskij; * 4. Dezämber (jul.)/ 16. Dezämber 1866 (greg.) z Moskau ; † 13. Dezämber 1944 z Neuilly-sur-Seine, Frankriich) isch e russische Mooler, Grafiker und Kunsttheoretiker gsi, wo au z Dütschland und Frankriich gläbt und gschafft het. Dr Kandinsky isch e Künstler vom Expressionismus und vor allem vo dr abstrakte Kunst gsi. Er wird hüfig noch eigene Aagoobe als dr Schöpfer vom erste abstrakte Bild uf dr Wält gnennt. Säll isch aber mögligerwiis mit dr Aagoob vom Johr 1910 statt 1913 vordatiert.