cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rhein
Schifffahrt
Dr Rhy isch ab dr Myndig bis noch Birsfälde bi Basel durchgehend fyr grossi Transportschiff schiffbar, me muess aber dur e paar Schleusene fahre. Am Oberrhy sin nur Teilstück wie zem Bischpill vo Birsfälde uf Rhyfälde mit mittelgrosse Kursschiff befahrbar. Durch Stromschnällene, Kraftwärk ohni Schleusene und sehr tiefi Bruggene isch aber au fyr glaini Böötli dr Wäg vo Basel bis zem Bodesee mehrfach versperrt (vor allem am Rhyfall z Schaffhuuse).
Wirtschaftlichi Bedütig
Am Rhy lit mit dr Rhynische Megalopole dr Bevölkerigsschwerpunkt vu Europa. Dr Rhy isch dr wichtigst Schiffahrtswäg im zentrale europäische Wirtschaftsruum. In sinem Izugsgebit läbe iber 80 Millione Lüt. Em Rhy nooch füehre vili vu dr wichtigste europäische Isebahnlinie un Autobahne und es liige in sinem Umkreis wichtigi Fluughäfe wie Frankfurt, Amsterdam, EuroAirport Basel-Mülhuuse und Züri-Chloote.
Deckenpfronn
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 57,1 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 15,5 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Deckepfrõnn ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1075.
Ulrike Derndinger
Läben un Beruef
D Derndinger isch z Kirzell bi Lohr as Dochter vu Buure ufgwachse. Ase jung isch si Minischtranti gsii un het im Chilchechoor gsunge. Si isch bis 1993 uf d Realschuel gange un isch derno an s Clara-Schumann-Gimnasium z Lohr gwächslet un het dert 1996 s Abitur gmacht. No Praktika bim Burda-Verlag, bim Lokalradio un bi re Lokalzytig het si an dr Universitet Fryybeg katholidschi Theology studiert un 2003 mit em Diplom abgschlosse. Noch eme Ufböustudium Schurnalismus het si vu 2005 bis 2007 bi dr Badische Zytig e Volontariat gmacht un schafft syterhär as freji Schurnalischti bi dr Lokalredaktion vu dr Badische z Lohr. Si isch ghyrote mit em Heinz Siebold un läbt mit ihm z Lohr.
Falknerstrasse
Gschicht
Bis in s spoote Middelalter isch dr Birsig überall offe dur d Stadt gflosse und isch für vili Handwärker as Wasser- und Energiikwelle vo Bedütig gsi. Noodinoo het mä Abschnitt von em iidoolt und Blätz drüber baut, im 13. Joorhundert dr Määrtblatz, im 14. dr Fischmäärt und im 15./16. Joorhundert dr Barfüesserblatz. In de Abschnitt zwüsche de Blätz isch er lang offe zwüsche de Huusräije an sine bäide Ufer gflosse.
Immer wider si d Hüüser em Bach nooch bi Hochwasser beschäädigt worde, und wil dr Birsig as Kanalisazion brucht worde isch und mä alli Abfäll äifach driigheit het, isch er au e hügienischs Brobleem gsi. Drzue isch cho, ass im 19. Joorhundert d Stadt stark gwaggse isch und mit ere au dr Verkeer. Au noch de Stroossekorrekzione het d Gärbergass guet en Entlastig chönne bruuche. Dr Ääscheniöör Karl Friedrich Stehlin het noch de Choleraepidemie vom 19. Joorhundert e Brojekt für e Flusskorrekzioon entworfe, aber nüt isch druss worde. 1861 häi d Ääscheniöör Friedrich Wilhelm Hartmann und Friedrich Wilhelm Pressel vorgschlaage, dr Birsig iizdoole, und 1865 hets dr Archidekt Ludwig Maring blaant, aber wil d Aawooner e Däil hätte müesse zaale, isch s nid usgfüert worde. 1887/88 isch denn doch dr Lauf vom Birsig zwüschen em Bostgeböid und em Barfüesserblatz korrigiert worde. Mä het s Bachbett kanalisiert, Stützmuure us Stäi baut und Fuesswääg em Bach nooch aagläit. Au alli Laube und Abort uf e Birsig zue het mä abgrisse.
Bahnstrecke Rottweil–Villingen
D Baanschtreggi Rautweil–Villingè isch è eingleisigi, nit elegtrifizyrti, Ysèbaaschtrèggi am Oschtrand vum Schwarzwald. Si volauft deilwys im obbèrè Neggardal un vobindet Rautweil a dè Gäubaan mit Villingè a dè Schwarzwaldbaan. Übber sèbbi Strèggi volauft d Kursbuèchschtrèggi 742 Rautweil–Briilingè/–Drossingè Stadt („Alemannèbaan“).
Sin (Arabischer Buchstabe)
Sīn ( سين ) isch de zwölft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 60. Er isch entstande usem phönizische Samech und drum verwandt mitem griechische Xi und em hebräischen Samech.
Mönchweiler
Munkwiiler oder au Minkwiiler (dt. Mönchweiler) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Munkwiiler liit in 732 bis 825 Meter Hechi am Oschtrand vom mittlere Schwarzwalds uf ere Hochflechi im Ibergang zur Boor. Dr Bann bstoht us 41,8 % Landwirtschaftsflechi, 39,9 % Wald, 18 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Kennigsfeld im Norde, Villinge-Schwenninge im Oschte un Side un Sanderge un d Untere Kirne im Weschte.
Bärendorf (Unterelsass)
Verwàltung
vun Bäredorf ìsch. Bäredorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dub (Begriffsklärung)
Dub stoht fir:
La Dôle
Es isch dr zwöithöchscht Jurabärg vom Waadtland und i dr Schwiiz. Chly hööcher sind no dr allerihöchscht Bärg vom Jura, dr Crêt de la Neige, und dr Colomby de Gex und dr Reculet z Frankryych äänen und dr Mont Tendre i dr Schwiiz.
Dr Bärgpass Col de la Faucille lyt öpen acht Kilometer weschtlech z Frankrych, dr Pass Col de la Givrine i dr Schwiiz isch drüü Kilometer nördlech vo La Dôle.
Vaihingen an der Enz
Geografischi Lag
S Stadtgebiet bstoht us 600 ha Flechi mit Beböuig, 1592 ha Wald, 329 ha Räbe un 4116 ha sunschtige landwirtschaftlig gnutze Flechine. D Stadt Vaehinge nännt sich sälber „Stadt zwische Matte, Wald un Räbe“. In dr „Internationale Stadt vu dr Räbe un em Wyy“ wäre scho syt jehär Räbe bewirtschaftet un d Wyykultur bflägt.
Peter Burckhardt
Läbenslauf
Dr Peter Burckhardt isch am 25. August 1742 z Basel uf d Wält cho, as Sohn vom Hans Balthasar Burckhardt, em Chaufma, Drizähner (d. h. Mitgliid vom Gheime oder Drizähner Root) und Dagsatzigsgsandte, und vo dr Valeria Beck. Er isch mit dr Anna Forcart, dr Dochter vom Basler Grossroot und Stadtschriiber Dietrich Beck, verhürotet gsi. 1761 het dr Burckhardt d Firma vom Vater übernoh. 1772 isch in dr Grooss Root gwehlt worde. Vo 1784 bis 1798 isch er im Chliiroot oder Drizähnerroot gsässe. 1772-96 isch er Dagsatzigsgsandte gsi, 1789 Oberstzumftmeister, 1790-98 Bürgermeister. Noch dr Gründig vo dr Helvetische Republik isch er 1798 Mitgliid vo dr Basler Nationalversammlig worde. Vo 1803 aa isch er wider Groossroot, vo 1811 aa Chliiroot, und vo 1811 bis 1815 Bürgermeister gsi. Wo Basel 1812 dr eidgenössisch Vorort worden isch, isch er Landamma vo dr Schwiiz gsi. As Freimuurer isch er Mitgliid in verschiidene Loge in dr Schwiiz und im Usland gsi.
Thun
Geografi
D Gmeindsgebiet het 45,6 Prozänt Sidligsflechi, 32,1 Prozänt landwirtschaftlechi Flechi, 19,7 Prozänt Waud u 2,5 Prozänt süschtigi Flechine.
Camorino
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Camorino ghert zum Ticinese.
Arthur Baur
Sis Werk
Dä Arthur Baur hät über Esperanto, Schwyzertüütsch und Rätoromanisch gschribe.
Schwyzertüütsch
1939 hät är mit Hilf fo sinärä Frau Heidi s bekannt Schwyzärtüütsch-Lehrbuäch «Praktische Sprachlehre des Schweizerdeutschen» gschribä, wo fo nem 2008 di 13. total überarbäität Uusgab erschinä ischt. For im hät erscht dä Karl Stucki 1921 öppis ähnlichs ferfasst. 1983 isch sis Werk «Was ist eigentlich Schweizerdeutsch» usächoo.
Landammann der Schweiz
Mit em Bundesvertrag vo 1815 isch s Amt vom Landamma vo der Schwiiz ufghobe worde.
Bauernkriege
Nit alli Chrieg zwüsche enere Landbevölkerig und ere stedtische Obrikeit wärde as Buurechrieg bezeichnet. Dr militärisch Komflikt, wo dr Basler Kantonsdeilig vorusgange isch, isch zerst e Kampf um politischi Gliichberechtigung gsi, wo denn zum Unabhängikeitschrieg worden isch.
Berg (Unterelsass)
Geogràfi
Bärich lijt ìm Krumme Elsàss uf re Heche zwìsche 240 un 359 m ìwer em Meeresspiejel.
Planken
Gschicht
Dr Dorfname Planke wird vom romanische Wort plaunca abgleitet, wo mit Halde übersetzt wird. Die romanischi Bevölkerig us Schaan und Vaduz het s Gebiet vom hütige Dorf nämlig schon grodet gha, bevor d Walliser vermuetlig gege s Ändi vom 13. Johrhundert dört iigwanderet si und no wiiteri Fleche an de obere Bärghäng grodet hai. Die ersti urkundligi Erwähnig vo Planke isch für s Johr 1361 als Planken dokumentiert. Zwei grossi Chriegsplünderige het s Dorf erlitte: 1499, wo d Eidgenosse über Planke nach Frastanz marschiert si, wo si am 20. April dr Schwöbisch Bund besiigt hai, und 1799 vo de Franzose, nochdäm si die kaiserlige Truppe vertriebe hai, wo z Planke iiquartiert gsi si.
Niedereschach
Näderesche oder au Nideresche (dt. Niedereschach) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Gschicht
Iigmondunge:
Hans Christian Andersen
Wärk
Zu sine Wärk ghööre:
Campello TI
Campello TI (lombardisch Campell) isch bis Endi März 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.
Geografi
Campello lyt uf am Sidhang vu dr mittlere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghert s Dorf Carì uf 1'622 m, wu friejer e Maiesäss gsii isch un syter 1950 zuen eme Ferieort uusböue woren isch.
Helene Hegemann
D Helene Hegemann (* 19. Februar 1992 z Friiburg im Briisgau) isch ä ditschi Schrifdschdellere, Regisseurin un Schauspilere.
Ensemble Aventure
Iiberblick
S Ensemble Aventure isch am 13. Jänner 1986 vum Wolfgang Rüdiger, em Walter Ifrim un em Johannes Nied grindet woore, wu si an dr Musikhoochschuel chännegleert ghaa hän. S Ensemble bstoot us fufzee profilierte Inschtrumentalischt*ine, wu in verschiidene Bsetzige mitenander Musik mache. Uf dr Kunzärtbrogramm steen Wäärch vu dr Zwoote Wiener Schuel, dr New York School un dr Darmstädter Schuel, Dada, Fluxus un Kunzäptchunscht un au Wäärch vu verdrängte un vergässene Kumpenischte. Fir d Bsetzig vu dr Kumpesizioon Octandre vum Edgar Varèse (siibe Bleeser un Kontrabass), wu s Ensembe im Debütkunzärt bresäntiert het, aber au fir vyl anderi Bsetzige het s Ensemble Aventure syterhäär e Hufe Kumpesizioonsufdreeg vergee; insgsamt het s e baar hundert Uruffierige gspiilt. Syt dr frieje 1990er Joor wird s Ensemble Aventure uf renommierti Feschtival un in wiichtigi Kunzärtzyylede yyglaade; Turnee hän unter anderem ins europeisch Uusland, uf Oschtaasie un au als uf Latynameerrika gfiert. E Fryburger Kunzärtzyylede mit in dr Reegle segs Saisonkunzärt git s syter anne 1991. 1995 het s Ensemble in dr Ryym vu dr Elisabeth-Schneider-Stiftig en feschte Oort fir die Kunzärtzyylede un au fir d Proobe gfunde.
Liechtensteinisches Gymnasium
Unterstapfle
Vu dr Reaalschuel uus git s drei Iibergangsmeegligkaite uf s Liachtaschtaanisch Gimnaasium:
Unterriichtsfächer vu dr Unterstapfle sin fir alli Schueler*ne Religioon, Reaalie I (Geografy un Gschiicht), Reaalie II (Natuurleer), Informaatik (US1), Dytsch, Änglisch, Franzeesisch (ab US2), Latyynisch (US3), Tächnisch un Textil Gstalte (US1 un US2), Bildnerisch Gstalte, Musik, Spoort un Mathematik. Derzue chunt pro Schueljoor je ai Stund Lääbeskund (Klassestund).
Süddeutschland
Nōch èm Neue Brockhaus us èm Johr 1960 isch Süddütschland ''„der südlich der mitteldeutschen Gebirgsschwelle gelegene Teil Dütschlands, etwa die Länder Bayern, Baden-Württemberg, das südliche Rheinland-Pfalz und Hessen südlich des Mains. Er setzt sich aus dem gewöhnlich Südweschtdütschland bezeichneten Gebiet der Oberrheinischen Tiefebene und der anschließenden Stufèlandschaft, der Obberdütschè Hochebèni (südl. der Donau) und den deutschen Alpen zusammen.“''
Montsoreau
Geografy
Montsoreau het vier Kwartier: s Hafeviertel, s alte Dorf, s Räbbärgkwartier und d Ile de Than.
Schwäbischer Bund
Dr Schwöbisch Bund (au Bund im Land Schwoobe) isch e Zämmeschluss vo de schwöbische Riichsständ im 15. Joorhundert gsi.
Freiburger Schauspielschule im E-Werk
Bekannti Schueler*ne vu dr Schuel sin Mark Keller, Sarah Mühlhause, Moritz Tittel, Kai Albrecht, Marian Meder, Florian Rexer, Carola Sigg.
Burbach (Unterelsass)
Gschìcht
Burbàch ìsch ànne 1527 vun àllne Inwohner verlosse worre, 1559 sìn derno unter em Grof Adolf vun Nassau-Saarwerden Hugenotte àngsìdlet worre, wie üs dr Normandie un üs Lothringe gflìchtet sìn.
Harvard (Begriffsklärung)
Harvard stoht fir:
Ortschafte in dr Vereinigte Staate:
Schonach im Schwarzwald
Geografi
Dr Bann bstoht us 26,5 % Landwirtschaftsflechi, 66,7 % Wald, 6,3 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Triberg im Oschte, Schenwald im Side, Simeschwald und Elze im Weschte un Hornberg im Norde.
Gmondsgliderig
Zue Schone ghere neb em glichnamige Dorf, d Zinke Elzbach, Eschenbühl, Holz, Losbach, Obertal, Rensberg, Sulzbach, Turntal, Untertal un Wittenbach, d Hef Christenbauernhof, Gumm, Gummele, Haldenhof, Herrenwälderberg (Kajetanhäusle), Hintere Grub, Hinter Lauben, Holzbauerhof, Kolbenloch, Langenbach, Mittlere Grub, Mosenberg (Blasenbauernhof), Paradies, Vordere Grub, Vorder-Lauben un Wolfbauernhof un d Wohnplätz Absetze, Am Bach (Schonachbach), Auf der Ecke, Brunnenwald, Feldern, Freyflet (Freylet), Freiheit, Höfleberg, Hohlenbach, Hornberg, Im Grund, Kuttlematten, Laubeck, Laubwald, Muckenloch, Mühleberg, Ölberg, Rain, Sägenloch, Schneckenloch, Sieben (Vorderer), Silberberg, Sturle, Vogeleck, Vogte (Hintere), Vogte (Vordere), Waldhäusle (Oberes und Unteres) un Weiermatten.
Gschicht
Schone ischt zum erschte Mol gnennt worre anne 1275.
Dialekt
Dr Dialekt vo Schone ghert zum Bodeseealemannisch.
Schloss Munzingen
Gschiicht
D Familie Kageneck het d Gebei, wu unter Dänkmoolschutz stehen, e baar Mool reschtauriere loo un bruucht s au hite no. Fir d Reschtaurierige vum Kultuurdänkmool het s Feerdermittel vu dr Dänkmoolstiftig Baade-Wiirttebäärg gee, zletscht fir dr dänkmoolpfläägerisch wäärtvoll Walmdachstuel.
D Dänkmoolstiftig Baade-Wiirttebäärg het s Schloss zum Dänkmool vum Moonet Augschte 2017 ernännt.
Donauwörth
Verwaltong
Donawerd ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Hermann Blattner
Hërkumpft, Uusbildig, Militëërdienscht
1888 hät er d Matuur gmachet und isch a d Uniwërsitëët Züri go tüütschi Spraach und Literatuur go studiere. Äis Semeschter hät er au a der Uniwërsitëët Bëërn und di letschte drüü Semeschter a der Uniwërsitëët Läipzig gstudiert. Er hät underem anderem Voorläsige vom Ludwig Tobler bsuecht, wo auch bim Schwyzerischen Idiotikon gschaffet hät. I de Schwyz hät er sys Stuudium locker gnaa, eerscht z Läipzig hät em de Friedrich Zarncke, Mitverfasser vom Mittelhoochtüütsche Wöörterbuech, z verstaa ggëë, das er bis doo äigetli nanig vil taa heg. De Zarncke hät en gforderet und gförderet, de Blattner isch zu sym Lieblingsschüeler avanciert, und mit de Zyt häts druus e richtigi Fründschaft ggëë. D Dokteraarbet über s Aargauertüütsch (mit em Tialäkt vo Schinznach im Zäntrum) hät er nöd öppe z Züri, sundere z Läipzig gschribe.
As Apiteegger und Schurnalischt
Aber s isch nöd lang ggange, daa hät er nöii Useforderige gsuecht. Wo syni Mueter 1903 gstoorben isch, hät er d Apiteegg verchaufft und isch uf Basel, wo-n-er Redakter a de Basler Naachrichte woorden isch. Welewääg isch em dëë Prueff aber z hektisch gsy, und er hät si nach anderthalb Jaar nach öppis anderem umglueget. Syni nöi Stell am Schwyzerischen Idiotikon seg, wie-n-er gsäit hät, syni Traumstell gsy.
I de Wöörterbuechredakzioon
De Scheffredaktor, der Albert Baachme, schrybt im Pricht über das Jaar, de Tood vom Blattner seg en schmërzliche Verluscht. S sträng Filoloogisch vo de Wöörterbuechaarbet seg zwar nöd grad i synere Natuur gläge, aber d Wichtigkäit vom Idiotikon seg em alewyl klaarer woorde, und mit synere zëëchen Energy und Pflichttröii heg er sich guet ygschaffet. Bsunders wichtig seg halt au syni grooss Sachgchäntnis i verschidene Wüsses- und Läbesgibiet gsy und syni Vertrouthäit vo Land und Lüüt vom Aargöi. Au syn Redakzioonskoleeg Eduard Schwyzer hät i de Zürizytig gschribe, s heg de Blattner nie groue, Zyt und Gält für s Wöörterbuech yzsetze, wäns das pruucht heg. Was linguischtischi Metoode und läxikograafischi Tächnik aagöch, seged anderi besser gsy, aber as Gchäner vo syneren ängere Häimet, as Apiteegger, Natuurwüsseschafter, Jeger und Offizier seg er famoos gsy.
S Aargauertüütsch im spöötere 19. Jarhundert
Äin Punkt isch aber für d Gschicht vom Schwyzertüütsch intressant: De Blattner vermërkt (i den 1880er Jaar), das es i der Umgäbig vo Schinznach Entrundig vo mittelhoochtüütsch /öi/ zu /ai/ (fraie «freuen» usw.) und au vom im Hiat diftongierte mittelhoochtüütschen /üː/ über /öi/ zu /ai/ (nai «neu») gäb. Wo men i dëre Regioon zwoo Gänerazioone spööter d Uufnaame für de Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz gmachet hät, hät me daadevoo nöd emaal me Räschte gfunde. Relikthafti Entrundige verzäichnet de Hans-Peter Schiferli aber hundert Jaar nach em Blattner na in e paar Oort im Nordoschtaargau. Ales in alem cha me druus schlüüsse, das di früenerig Mundaart au im Aargau und vilicht überhaupt im Schwyzer Mittelland emaal zur Entrundig tändiert hät, das aber die Entwicklig spööter wider zruggträngt woorden isch. Lueget me daas im gsamttüütsche Zämehang aa, dänn mues me säge, das d Entwicklig zur Entrundig äigetli fascht z erwaarte wëër: Fascht ali mitteltüütschen und obertüütsche Mundarte tüend nämli entrunde! S Schwyzertüütsch, wo daas – ussert de Tialäkt vo de «Gotthard­landschaft» (Süüdwalser [ussert Issime], Walis, öschtlichs Bëërneroberland, Underwalde, Schwyz, tüütschspraachigi Oort im Vorderrhytaal) – nöd macht, staat aso i de tüütsche Spraachlandschaft zimli eläige, und das d Entrundig daa fascht überall fëëlt, zäiget, dass d Tüütschschwyz linguischtisch gsee es Rückzugsgibiet isch. Alem Aaschy naa isch d Entrundig dän emaal au i s Schwyzer Mittelland choo, hät si aber glych nöd chöne duresetze.
Esther Fischer-Homberger
Lääbe un Wirke
Ihre Inträssi het dr psychische un soziale Funktionalitet bzw. Dysfunktionalität vu Wort un Konzäpt gulte, bsundersch wie si im Psychiatrische, im Psychotherapeutische un in dr Medizin bruucht wäre. Zue ihre Forschigsschwärpinkt hän d Gschicht vu dr Psychiatry, vu dr Psychosomatik un dr griichtligeMedizin zellt, un au d Medizingschicht vu dr Frau. Si het au zum Pierre Janet (1849–1947) gforscht. Vu 1961 bis 2015 het si fir verschideni Medie Film rezänsiert.
Denise Biellmann
D Denise Biellmann (* 11. Dezämber 1962 z Züri) isch e ehmoligi Schwyzer Yyschunschtlaiferi, wu im Ainzellauf gstartet isch. Si isch Wältmaischteri vu 1981 un Europamaischteri vu 1981.
Karriere
Im Johr 2007 isch d Biellmann mit em Sven Ninnemann fir d Schwyz bim Eurovision Dance Contest aadrätte. Mit ihre Darbietige vum Paso Doble un em Swing het s Baar di europäische Zueschauer aber nit chenne iberzyge un isch mit null Pinkt uf dr letscht Blatz chuu.
Nikolaus Tschenk
Dr Nikolaus Tschenk (* 16. Novämber 1953 z Stanišić, Jugoslawien) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene).
Kornhaus (Freiburg im Breisgau)
Gschicht
An de Stell vum Kornhuus isch vorher s Zumfthuus vu de Kromer gsii, gnännt zum Falkeschtai. Dezue het d Stadt dert iri effentlige Dänz un Fäscht gää, zletsch, wu dr Philipp de Scheen doo gsii. S alt Zumft- un Danzhuus isch urspringlig u faire Sitte mit em Huus »zum Aidechsli«, uf de andre Sitte mit dem »zur Hell« zämmebaut gsii. D Gasse uf baide Sitte vum Kornhuus, wu jetz de Mischterblatz mit de Engelstroß verbinde, het s dert nonig gää.
Lam (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Lam stoot för de dentali Laterallut (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "l" im Wort "Lauch". I de DMG-Umschrift werd s mit "l" transkribiert.
Hermann Rau
An dr Kilianskirch z Heilbronn
Oin Dag vôr dr Vollendong vo seim 87. Lebensjôhr stirbt dr Hermann Rau en Heilbronn nôch-ra langa Kranket.
Ederheim
Religion
17,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 80,8 % evangelisch.
Dialekt
Dr Dialekt vo Ädern ghert zom Schwäbisch.
Hildrizhausen
Gschicht
Hildrizhause hot friaher dr Graofe vo Hildrizhause ghert, mo anne 1007 zom erschte Mol gnennt worde send.
Dialekt
Dr Dialekt vo Hildrizhause ghert zom Schwäbisch.
Mim (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Mim stoot för de labiali Nasal (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "m" im Wort "Maa". I de DMG-Umschrift werd s mit "m" transkribiert.
Königreich Preußen
S Königriich isch als Nachfolgestaat vo Brandeburg-Preuße 1701 gründet worde und isch i de zweite Hälfti vom 18. Jahrhundert zur feufte europäische Grossmacht ufgstige und hät grossi Teil vom hütige Dütschland und Pole beherrscht. 1871 isch s Land Teil vom Dütsche Riich worde und isch wirtschaftlich, politisch und demografisch de dominierendi Bundesstaat ksi.
Politische Zämmebruch und Reforme
Under em Friedrich Wilhelm III. (1797–1840) hät sich Preuße a de Koalitionschrieg gäge s revolutionäre Frankriich beteiligt. Doch i de Schlacht vo Jena und Auerstädt 1806 händ die preußische Truppe e vernichtendi Niederlage gäge d Armee vom Kaiser Napoleon I. erlitte. D Königsfamilie isch vorübergehend nach Memel gfolhe. Im Friede vo Tilsit 1807 hät de Staat etwa d Hälfti vo sim Gebiet verlore und hät müsse es Bündnis mit Frankriich Iga. S Land isch zu em Pufferstaat worde.
Gadmen
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 272 Ywohner 98,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,4 % Französisch.
Elias Landolt (Forstwissenschaftler)
Juged und Uusbildig
Der Elias Landolt – uf Schwyzertüütsch bitoont me dëë Vornamen übrigens uf em E und nöd wie-n-im Hoochtüütsch uf em I – isch der eltischt Soo vomene Chüefer und Puur gsy. Er isch i di nöi ggründet Sek z Andelfinge i d Schuel und nachane 1837–1842 bin Forschtmäischter Meister z Bänke und Hertenstein z Chibèèrg zum Fäldmässer und Forschtbeamten i d Leer. S Zürcher Oberfoorschtamt hät em dänn es Stipändium ggëë, das er si hät chöne für de hööcher Foorschttienscht laa uusbilde. 1842–1844 isch er as über Zwänzgjëërige i s Gimi z Züri, nämli i d Induschtryschuel. 1844 hät er, zäme mit em spöötere Bundesraat und -presidänt Wilhälm Hërtestäi, en Voorbiräitigskurs im Schwarzwald absolviert und isch nachane 1844–1845 uf Würteberg (a di naamaalig Uniwërsitëët Hohenheim) und Sachse (a di naamaalig Forschtlich Hoochschuel Tharandt) go studiere. 1846/7 hät er – alewyl na z Tüütschland – im Harz und bi Aache praktisch gschaffet und isch drufabe dur Mittel- und Süüdtüütschland, Bööme, Tirool und Graubünde gräist, zum luege, wie s deet überal mit de Foorschtwirtschaft uusgseet. 1848 hät er z Züri s Staatsäxaame bistande.
Eerige
Em Chlyandelfinger Landolt hät d Stadt Züri 1875 s Bürgerrächt gschänkt. Vor em Foorschtgiböi vo der ETH Züri hät me 1899 e Büschte von em anegstelt. 1905 hät e Straass z Züri-Oberstraass syn Namen überchoo. Und z Chlyandelfinge händs 1950 en Granitfindling mit sym Name druff platziert.
Maschine
Gschicht
Ebefalls en Alexandriner isch der Heron im erschte Jahrhundert nach Chrischtus gsii. Er het au gmerkt, was für ne Chraft und do drmit e «Arbetsfähigkeit» im Wasserdampf und i dr heisse Luft sind – wie öpe bi drChuugele vom Heron – und er het en Motor entwicklet, wo dur Sand mit Hilf vo der Schwerchraft aatriibe worde isch.
St. Georgen im Schwarzwald
Geografi
Nochbergmonde sin Furtwangen, Triberg, Schramberg, Kennigsfeld, Munkwiiler, Villinge-Schwenninge, Untere Kirne un Vehrebach.
Gmondsgliderig
Zue Sanderge ghere d Ortsdoal de Brigge (dt. Brigach), d Schilte (dt. Langenschitach), Obere Kirne (dt. Oberkirnach), Peterzell (dt. Peterzell) un Stockburg (dt. Stockburg).
Nîmes
Nîmes [] [] (okzitanisch: Nimes []) isch e Stadt im Süde vo Frankriich. Si isch d Hauptstadt vom Departemänt Gard und het Iiwooner (Stand ).
Dr Name vom Stoff, wo Jeans drus gmacht wärde, Denim, läitet sich vo de Nîmes „us Nîmes“ ab.
Internationaler Währungsfonds
D Ideologii
Dr IWF het scho lang e stark neoliberali Posizioon iignoo und Staate, wo finanzielli Understützig brucht häi, zun ere neoliberale Wirtschaftspolitik zwunge. Maassnaame won er mäistens duuregsetzt het, si gsi, dr Fluss vom Kapitaal und vo de Güeter z dereguliere, uf dr nazionaale und au uf dr internazionaale Eebeni, zum eso d Wettbewärbsfäikäit z vergröössere; und d Staatsusgoobe z sänke zum eso Schulde abzbaue. Die Wirtschaftspolitik chunnt jetz aber mee und mee under starki Kritik, au vo Expärte vom IWF sälber. So häi d IWF-Ökonoome Jonathan Ostry, Prakash Loungani und Davide Furceri in iirem Ardikel «Neoliberalism: Oversold» in dr Juni-Usgoob 2016 vo dr IWF-Zitschrift Finance & Development zuegee, ass die früenere Empfäälige vom Fonds wie d Öffnig vo de Kapitalmäärt kuum mee Waggsdum brocht häi, aber e groosse Iifluss uf d Vergröösserig vo dr Ungliichhäit gha häi, was s Wirtschaftswaggsdum brämst häig. Si gseen jetz au d Deregulierig as e Hauptgrund für spekulativi Flüss vo Kapitaal, wo schweeri Finanz- und Bankkriise chönne verursache.
Werner Wölfle
Bolitischi Laufbahn
Syter anne 1994 isch er Mitgliid vum Gmairot vu dr Stadt Stuegert un syt 1996 Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion. Mit ihm an dr Spitz isch di Griene-Fraktion bi dr Kommunalwahl 2009 zum erschte Mol in ere dytsche Großstadt sterkschti Fraktion vor dr CDU wore. Dr Wölfle het di maischte Stimme vu allene Gmairotskandidaten iber.
Der fliegende Holländer
Erschdr Uffzug
Uff-em Meer vôr dr norwegischa Kischde isch ganz pletzlich a saumäßiger Sturm losganga ond hôt da Seefahrer Daland zwonga, en-ra Bucht ganz en dr Näh vo seim Hoimethafa Schutz zo suacha. Dr Steiermann wuud drzua beschdemmt, d Wach zo halda. Derweil ruhet sich dr Kapideen ond sei Mannschaft en de Kajiida aus. S dauret et lang, ond dr Steiermann wuud au vom Schlôf ibrmannt. Uff oimôl bricht vo Neiem dr Sturm los. Mr siht, wia a Goischdrschiff mit raude Segel ond ama schwarza Maschda en da Hafa eifehrt ond neaba-m Schiff vom Daland ôôlegt. Des Schiff gheert em Fliigenda Hollender, wo mit seine Matrosa weaga Goddesläschderonga dorzua vordammt wôrra ischt, uff älle Weltmeer romzofahra, ond wo bloß älle siiba Jôhr amôl an Land ganga därf. Vo sellem Fluach kô der Seefahrer erscht erleest werra, wenn’r a Weib gfonda hôt, wo-nem trei bis en da Dod ischt.
Zwoidr Uffzug
Bild: A grauß Zemmer em Daland seim Haus
Driddr Uffzug
Bevôr sich dr Vorhang schliaßt, siht mr – sofern dui Opr werkgetreu uffgfihrt wuud – d Senta ond da Hollender, als vorklärde Gschdalda omschlonga, us-em Meer zom Hemmel uffsteiga.
Gals
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 21,3 %, CVP 2,5 %, EVP 4,5 %, FDP 5,4 %. GLP 6,4 %, GP 6,7 %, SP 17,2 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 4,0 %.
Anna Zollinger-Escher
D Anna Rosina Zollinger-Escher (* 11. September 1892 z Nocera inferiore, Provinz Salerno, Itaalie; † 2. Meerz 1986 z Züri), mit Voornamen au äifach Nanni oder Nanny, isch e Schwyzer Gërmanischtin gsy.
Uusbildig und Dissertazioon
D Anna oder Nanni (Nanny) Escher – uusgsproche: Äscher – isch z Süüditaalien uf d Wält choo. Ire Vatter isch Tiräkter von ere Spinerei z Salerno gsy. D Familien isch dän aber uf Schafuuse, wo si s eerscht Jaar vo de Primaarschuel bsuecht hät. Z Straassburg im Elsis hät si di Hööcher Mäitlischuel des Bon-Pasteuer absolwiert, und z Züri s Gimnaasium a de Hööchere Töchtereschuel. Nach de Matuur 1912 hät si sich na im glyyche Jaar la a der Uniwërsitëët Züri imatrikuliere und hät Gschicht vo de tüütsche Spraach und Literatuur, Altisländisch, mittleri und nöieri Gschicht und Kunschtgschicht gstudiert; drüberuse hät si na an ere praktischen Yfüerig in Tüütschunterricht täilgnaa. S Sumersemeschter isch si a der Uniwërsitëët Münche gsy. Zrugg z Züri, hät si zletscht am 7. Mai 1921 d Tokterprüeffig bistande. S Theema vo irer Dissertazioon, wo si bim Albert Baachme gschribe hät, isch gsy Die Grussformeln der deutschen Schweiz. Für die Diss hät si chöne s truckt und s untruckt Materiaal vom Schwyzerischen Idiotikon uuswërte, und si hät i über hundert Oortschafte Fraageböge verschickt.
Ehingen am Ries
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Äching ischt dr Erhard Michel.
Ida Suter
Anderi Aarbet
D Suter isch au langjëërigi Mitarbäiteri a de kritischen Uusgaab von em Häiri Peschtelutz syne Brief gsy. Näbetdure hät si vo 1930 bis 1950 au na Tüütsch ggëë am Huushaltleererineseminaar am Zältwääg, zytewys au a de «Hööchere Töchtereschuel», bäides z Züri.
Triberg im Schwarzwald
Triberg (dt. Triberg im Schwarzwald) isch e Stadt im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Stadt hot Iiwohner (Stand: ). Me kennt d Stadt fir d Triberger Wasserfäll. Siit em 1. Oktober 2022 darf si dr Name Wasserfallstadt fiehre.
Geografi
Triberg liit im Mittlere Schwarzwald uf 600 bis 1038 Meter Hechi an de Bundesstroße 33 un 500. Dr Bann bstoht us 29,8 % Landwirtschaftsflechi, 60,9 % Wald, 8,2 % Sidligsflechi un 1,1 % sunschtiger Flechi.
Verwaltung
Burgermoaschter:
Schweizer Bauernkrieg
Vorgschicht
Dr Buurechrieg in dr Alte Eidgenosseschaft het verschiideni Ursache gha. Zum einte hai sich d Stedt, wo d Zäntre vo dr politische und wirtschaftlige Macht gsi und vo immer weniger patrizische Familie regiert worde si, abgschottet. Im Lauf vom 16. und am Afang vom 17. Johrhundert hai si d Ufnahm vo Neubürger, d. h. Hintersasse us em Untertanegebiet und em Usland immer meh beschränkt, bis schliesslig keini Neubürger meh ufgno worde si. So het s für d Landbevölkerig e Barriere ge, wo verhinderet het, ass si im Soziale oder in dr Politik chönnti Iifluss ha. Drzue isch die ungünstigi wirtschaftligi Entwicklig, mit dr Nochchriegsdeflation noch em Drissigjöhrige Chrieg, em Kollaps vom Export vo landwirtschaftlige Produkt noch Süddütschland, wo sich vom Chrieg wider erholt het, und d Abwärtig vo dr Währig, wo d Stedt minderwärtige Chupferbatze mit em gliiche nominale Wärt wie s alte Silbergäld hai afo münze. Viili Buure si hoch verschuldet gsi, und wäge däm het d Landbevölkerig finanzielli Erliichterige, wirtschaftligi Freiheite und e grösseri politischi Selbständigkeit verlangt. No bevor em grosse Ufstand vo 1653 isch s scho 1629–36 z Luzärn, 1641 z Bärn und 1645/46 z Züri zu Unruehe cho.
Gampelen
Gampele (amtlech Gampelen, frz. Champion) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Carcassonne
Carcassonne lit öbbe 70 km nordwestlig vo Perpignan an ere alte Handelsstrooss zwüschen em Middelmeer und em Atlantik. D Stadt lit an de Flüss Aude und Fresquel und kwer dur sä duure goot dr Canal du Midi.
Tuningen
Geografi
Doaninga liit uf dr Boor, ere Hochebeni zwische Schwarzwald un dr Schwäbische Alb. Dr Bann bstoht us 50,2 % Landwirtschaftsflechi, 29,1 % Wald, 19,2 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.
MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach
2008 het bi dr Gäneralversamlig vom Veräin dr Dialäktoloog Hans-Peter Schifferle über d Mundart gredt. Dr Verzeller Jürg Steigmeier vo Zuurzi, wo dr Gründer isch vo MundArt ErzählKunst und em VolxTöne Festival, het 2010 a dr «Stubete» mit es paar Lüüt vom Verzelle gredt, drby sin gsi: d Barbara Berger, d Christine Lauterburg, dr Matthias Lincke, Dide Marfurt und dr Christian Schmid vor em Veräin mit em Jürg Steigmeier gredt. Und au vo däm Mundertfestival anne 2010 het d Musigwälle vom Schwiizer Radio e Sändig vom Christian Schmid broocht. Am 12. Mai 2011 het d Sändig Schnabelweid vo DRS 1 übere Gschichteverzeller Jürg Steigmeier brichtet.
Anne 2010 isch bim Mundartfestival au grad d Jooresversamlig vo dr Schwiizer Määrligselschaft gsi. Me het vo Lüüt vo däm Veräin chönne go Määrli lose.
John Levi Sheppard
sii Laawa un Kàrriar
Gschtoorwa-n-ìsch dr John Levi Sheppard ìm Àlter vu 50 Joohra àn’ra Niarakrànkhait z’ Texarkana, àn dr Granz mìt’m Arkansas. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Rose Hill-Frìedhoof vu Texarkana. Dr Sheppard hàt ànna 1873 d’ Margaret Alice Eddins ghiiroota ghàà un hàt mìt ìhr sewana Kìnder ghàà. Ar ìsch dr Urgroossvàtter vum Senàtoor Connie Mack III un vu da Rìchter Richard S. Arnold un Morris S. Arnold gsìì, so wia dr Ur-Urgroossvàtter vum Kongrassàbgoordneter Connie Mack IV.
Temeschwar
Temeschburg (dt. au Temeswar oder Temeschwar; ungar. Temesvár; rum. Timișoara) isch e Schtadt im Banat, wo hüt zu Rumänie ghört.
Bregenzerwaldgebirge
Geology
Nerdli un sidli vu dr helvetische Zone lige zwee geologischi Abschnitt, wu Flyschzone haiße. In dr Zyt vu dr Oberchryde sin großi Mängene vu Sand us em Biet vu dr hitige Zäntralpe, wu dodmol no unter em Meeresspiegel gläge sin, in e Diefseerinne vum Penninische Ozean gwäscht wore. Där isch isch unter em Druck in dr Diefi zue Sandschtai wore un isch speter, bi dr Uffaltig vu dr Alpe, iber d Gschtai vum Helvetikum gschrigt wore. Hite isch die Schicht in wyte Dail scho wider abdrait. Vorhande isch si no as nerdligi Flyschzone in eme schmale Straife nerdli vu dr Linie Doarabiro – Gütle – Andelschpue – Sibetskfell, also vor allem in dr Hochälpele-Wiisseflue-Gruppe, un as sidligi Flyschzone sidli vu dr Fealdkirch – Setaas – Innerlaterns – Dimülscher Mittagsspitze – Schoppernou, vor alle im eschtlige Walserchamm, in dr sidlige Dimülscher Bärg un in dr Glatthorngruppe, un derzue au in ainzelne Insle, wu derzwische lige, am markanteschte im Gipfel vu dr Hohe Kugel. No sterker wie d Drusbergschichte bildet di verwitteret Oberflechi vu dr Sandstai un Mergel vu däre Zone en seli guete Bode fir Baium un Gras. Uf dr Bärg vu dr Flyschzone, wu wäg em waiche Gschtai alli samft gformt sin, het s wäge däm au an dr gächschte Haale bis zue dr Gipfel Wälder un Matte.
Naturschutz
Dail vum Walserchamm un di ganz Glatthorngruppe ligen im Biospährepark Großes Walsertal.
Medel (Lucmagn)
Vercheer
Dr Lukmanier isch sid de Röömerzyt als Wääg pruucht worde. Ane 1374 het s Chlooschter Disentis uf em Bass es Hoschpiz bout. 1872 het de Kanton Graubünde en Fahrstrooss ufe Pass bout.
Martin Graff
Dr Graff het Theologie un Romanistik an dr Universität Schtrosburi schtudiert. Er het 20 Beechr gschriwwe und meh àls 200 Filme gedreht. Als Kabaredisch isch´r zsàmme mét`m ditsche Schauspieler Klaus Spürkel ufgetrete.
Instituto Federal da Bahia
S Institut het meereri Kampus und het Studiegäng in de Natur- und de Humanwüsseschafte. Es isch e federali Institution, wo diräkt em brasilianische Erzieigsministerium understoot. Im Joor 2009 het si 8.874 Studänte gha.
Alter Löwen (Männedorf)
Wies dezue cho isch
Di äinti Helfti häd eme riiche Fabrikant, em H. Spörry-Manz ghört. Dä häd im Elsass gläbt und z Mänidorf es paar Hüüser gha. Wo mer en ngfrööget hät, hät er siin Täil grad de Chile gschänkt. Di ander Helfti häd eme H. Pestalozzi vo Mändorf ghört. S isch en aagsene Maa gsi. Er hät sini Helfti de Chile verchauft, aber zume sehr e günschtige Priis.
Felix Balsiger
De Felix Albert Balsiger (* 10. Meerz 1878 z Bëërn, Bürgeroort Chüniz; † 20. Septämber 1962 z Chüniz) isch en Schwyzer Gërmanischt, aber au äine von ganz früene Schy-Spörtler gsy.
Allmendingen (Württemberg)
Gmoedsgliderong
Zue Allmedenge gheret d Ortsdoel Allmedenge, Ennahofe (Ennahofen), Gretzenge (Grötzingen), Niderhofe (Niederhofen) mit Pfrãõstette (Pfraunstetten) ond Schwerzkirch (Schwörzkirch), Weilersteißlenge (Weilersteußlingen) mit Ärrmelao (Ermelau).
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Robert Rewitz.
Surrey
Surrey het öbbe äi Millioon Iiwooner. Die dradizionelli Hauptstadt vo dr Groofschaft isch Guildford gsi, wo au d University of Surrey isch. Geegewärtig befindet sich dr Sitz vo dr Verwaltig z Kingston upon Thames, wo sit 1965 nüme in dr Groofschaft lit; es ghöört zu Greater London. Es git Blään, d Verwaltig uf Woking z verlege.
E groosse Däil vo Surrey lit im Grüene Gürtel, und wil dr Boode seer sandig isch und er nume begränzt landwirtschaftlig cha gnutzt wärde, git s e Hufe Fuess- und Ritwääg. Dorum isch Surrey riich an Möögligkäite für ländligi Freizitaktividääte. D Garte- und Parkaalaage in dr Regioon si in s European Garden Heritage Network iibunde.
Surrey isch usserdäm d Häimet von e Hufe Star. Musiker wie dr Phil Collins, Eric Clapton, Bryan Ferry und Ringo Starr lääbe in Surrey. Au Färnsee-Star wie d Liz Hurley häi Landhüüser in dr Groofschaft.
Bözbergpass
Gschicht
Bi dämm Passübergang isch es diräkt uf dr Passhööchi vo Nöistalde landschaftlech nid so schön; me isch dört eifach im Wald inne, annere Chrüüzig, wo me uf Linn cha go, öppe zum di biriömpti Linner Linde go aluege; es het e Bushaltschtell und es baar Hüüser drumume, eis dervo isch dr alt Gaschthof Bääre mit Hotällzimmer und em Gämpingplatz Böözbrghööchi näbedra. Dr Bääre isch ane 1779 ufgange, für d Lüüt, wo über de nöi Passwääg cho sind, und im Früelig 2018 het er leider dr Betriib ygstelt.
Germanistik
Germanistik isch di akademisch Disziplyn vo de Gäischteswüsseschafte, wo di tütsch Sprach und di tütschsprachig Literatur i de Vergangehäit und de Gägewart erforscht, dokumäntiert und vermittlet. Fascht jedi Universität bütet au Germanistik aa. Öpper, wo Germanischtik gstudiert hät, isch en Germanischt.
Gschicht
Germanistik isch zeerscht en Begriff gsy, wo us de Rächtswüsseschaft choo isch: En Germanist hät sich mit em germanische Rächt, en Romanist mit em römische Rächt abggää.
Zwanzig
Im alte Kaländer vo de Maya isch es e wichtegi Ornigszaal.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
D' Uni vo Recôncavo da Bahia (port.: Universidade Federal do Recôncavo da Bahia, abkürzt UFRB) isch di gröschti Universität vo Cruz das Almas, Bahia, Brasilie. Si isch 2006 gründet worde. D Uni het au Kampus z Amargosa, z Cachoeira, z Santo Antônio de Jesus und sit 2013 z Feira de Santana.
Inka Friedrich
D Inka Friedrich (* 7. Meerz 1965 z Fryburg) isch e dytschi Schauspiileri.
Lääbe
D Inka Friedrich isch z Fryburg ufgwagse. Si het d Schuel no dr elfte Klass abbroche un isch uf Berlin gange go Schausspiileri leere. Vu 1984 bis 1988 het si deert an dr Hoochschuel vu dr Chinscht studiert. Noch em Abschluss vu dr Schauspiilschuel isch si am Theater Baasel engaschiert woore un het deert unter dr Reschy vum Cesare Lievi as „Käthchen von Heilbronn“ ire eerscht grooß Erfolg ghaa. S Magazyyn Theater heute het si anne 1990 zur Noochwugsschauspiileri vum Joor gweelt. Vu 1991 bis 1998 het si ire zwait fescht Engaschmänt am Dytsche Schauspiilhuus z Hamburg ghaa. Syter anne 1998 schafft si as freii Schauspiileri, unter anderem het si au am Schauspiilhuus Züri un am Burgtheater z Wien gspiilt. Grooße Erfolg het s an dr Schaubühne am Lehniner Platz z Berlin as „Sonja“ in Onkel Wanja unter dr Reschy vu dr Andrea Breth ghaa. Unter dr Reschy vum Andreas Dresen het si au am Dytsche Theater z Berlin as „Karoline“ in Kasimir und Karoline vum Ödön von Horváth gspiilt.
Altheim (Alb)
Aalde (dt. Altheim/Alb) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,7 % Landwirtschaftsfleche, 43 % Wald, 6,8 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Aalde ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1225.
Afrika
Afrika hot uf allna Sita Wassa: im Norda isch’s Mittelmeer, im Weschta da Atlantik, im Oschta da Indischi Ozean und s‘Rote Meer un gànz im Nordoschte de Suezkanal. Z Affrika isch as a stogg hêêßr wia bi üs. Nu ganz süd und ganz ost giits subtropische Zoonana.
Gelterfingen
Gäuterfinge (amtlech Gelterfingen) isch es Dorf i de politische Gmeind Chiuterf im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn, Schwyz.
Afrika
Schtädt
Dia gröschte Stadt z‘Afrika isch Kairo in Ägypte mit knapp 15,6 Milione Iwohna, donoch kut Lagos in Nigeria mit ca. 11.2 Milione Iwohna und Kinshasa in dr Demokratische Republik Kongo (ehem. Zaire) mit ca. 8.1 Milione Iwohna (alli Agabe fer d'Agglomeration)
Alte Eidgenossenschaft
Die souveräne Kantön
D Reihefolg undenoch isch draditionell. S Johr vom Biidritt isch in Chlammere.
X Ort
Clemens VII.
Clemens VII. isch de Name vo folgende Persone:
Margot Müller
Lääbe
Si isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft (MSG) un syt 2012 Vorsitzeri vu dr Regional-Gruppe Offeburg. Vu 2011 bis 2019 isch si Bysitzeri im Gsamtvorstand vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.
Mit ihrem Mann duet d Müller Kulturveraastaltige un Uusflig mit em Haimetverain z Fessebach Uusflig organisiere, derzue luege si no dr Dorfverschenerig. Aagfang hän si dodermit anne 1992 mit dr 750-Johr-Fyyr un ere Uusstellig iber dr Haimetmoler August Litterst.
Forheim
Religion
7,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 92,3 % evangelisch.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Foara ischt dr Werner Thum.
Frankreichs Versailles-Politik
In der Nachchriegs-Ziit hend sich denn aber die neui dütschi Diplomatie unter em Gustav Stresemann und d Diplomatie vom Aristide Briand angnöcheret. 1925 het Frankriich z. B. in d Räumig vom vorher militärisch bsetzte Ruhrgebiet iigwilligt. S ebefalls bsetzte Rheinland isch im ene erschte Schritt 1926 gräumt worde, en zweiti Zone dervo isch 1929 und der letschti Teil 1930 gräumt worde. Zuedem het s in dere Ziit auch no en französische Vorschlag gäh, en Art en Europäischi Gmeinschaft (ähnlich der hüütige EU) z gründe.
Gerzensee BE
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Gerzesee ghört zum Hochalemannisch.
Forstliche Versuchs- und Forschungsanstalt Baden-Württemberg
Kooperazioone
Mit dr Fakulteet fir Foorscht- un Umwältwisseschafte vu dr Universiteet Fryburg bstoot e ängi un aarbetsdailig Zämenaarbet im Rame vum sognännte „Fryburger Modäll”. Zue däre Kooperazioon gheere unter anderem gmainsaami Kolloquie, e gmainsaami Schrifteraie un d Duurfierig vu gmainsaame Foorschigsprojäkt. Mitarbaiter*ne vum Foorschigsinschtitut wiirke derzue au reegelmääßig in dr universiteere Leer an dr Fryburger Foorschtfakulteet mit.
Volker Bouffier
Bartei
Dr Bouffier het si zerscht in dr Junge Union engaschiert, vu 1976 bis 1984 isch er dr hessisch Landesvorsitzende vu sällere gsi. 1979 bis 1993 isch er im Stadtrot un bis 1999 im Chreisdag vu Gießen ghockt. Syt 1978 ghert er em Landesvorstand vu dr CDU Hesse aa un isch vu 1991 bis zum 12. Juni 2010 stellverdrättende Landesvorsitzende gsi. Am 12. Juni 2010 isch dr Volker Bouffier vu dr Delegierte vum 103. Landesbarteidag zum Vorsitzende vum Landesverband vu dr CDU Hesse gwehlt wore. Vu 1987 bis zum 13. Februar 2004 isch er au Vorsitzende vum CDU-Chreisverband Gießen un gsi, syt em 13. Februar 2004 isch er dr Ehrevorsitzende vun em.
Uuszaichnige
Weil er si in ere bsundere Wyys fir dr Sport verdient gmacht het, isch dr Volker Bouffier im Mai 2005 vum Waldemar Klein, em Ehrebresidänt vum Fueßballverein Kickers Offenbach, di Silbrig Ehrenodle vum OFC vergee wore.
Liechtensteinische Landesbank
Positioniarig
D Division Institutional Clients umfasst s Intermedieer- un Fondsgschäft un dr Beraich Asset Management vu dr LLB-Gruppe. Zue dr Chunde zelle Dreihänder, Vermeegeverwalter, Versiicherige, Pensioonschasse un effetli-räächtligi Inschtituzioone. Dr Fookus lyt uf dr Määrt Liachtaschtaa, Schwyz un Eeschtryych.
Capriasca
Gschicht
Capriasca isch entstande anne 2001 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Cagiallo, Lopagno, Roveredo-Capriasca (dt. veraltet Roferit), Sala Capriasca, Tesserete un Vaglio TI. Scho anne 1976 isch Campestro mit Tesserete fusioniert wore. Am 20. April 2008 sin au no Bidogno, Corticiasca, Lugaggia zue dr Gmai Capriasca yygmaindet wore.
Réseau express régional d’Île-de-France
Benützig vo der RER ds Paris
Das gilt insbesondre für d Linie D und E, wo nur sehr wenigi Statione innerhalb vo Paris bsitze, während d Linie B e schnelli Nord-Süd-Verbindig mit mittlere Haltestelleabständ schafft und Statione bedient, wo vo der Métro ned erschlosse wärdent. D Linie C schafft ufem südliche Seineufer und am weschtliche Stadtrand Querverbindige, wo z Metronetz ergänze.
Bagnères-de-Luchon
Bagnères-de-Luchon isch schon e baar Mol en Etappenort vo dr Tour de France gsi und isch au e Wintersportort.
Altheim (bei Ehingen)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 65,3 % Landwirtschaftsfleche, 22,7 % Wald, 9,9 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.
Diaspora
Die evangelisch Diaschbora
Das si Gebiet vor allem im Süde vo Dütschland wo die Evangelische in dr Minderheit si und Broblem hai ihri religiöse Inschdidutione wie Pfarrhüser, Chille usw. finanziell z erhalte. D Diaschbora überchumt Hilf vo de evangelische Chillebehörde und dur dr Gustav-Adolf Verein und dr Martin Luther Bund.
Die afrikanisch Diaschbora
Das si alli Lüt vo afrikanische Urfahre und ihri Kulture, wo vom 16. bis zum 19. Johrhundert nach Übersee verschleppt worde si dur Sklavehändler.
Nufringen
Dialekt
Dr Dialekt vo Nufrenge ghert zom Schwäbisch.
Zählwort
S Zelwort (au: Zeläinhäitswort, Kategoriiwort, Numeralklassifikator oder Klassifikator) isch e Zuesatz zu Zaale, wo bi dr Bildig vo Mängeaagoobe as Zeläihäit, und au allgemäin zur Bildig vom Plural verwändet wird.
Bürglen TG
Schuele
Über d Kantonsgrenzi usse isch d Oberstufe Bürgle bekannt für ihres Schuelmodell (Lernruum / Lernumgebung) und iri Sport-Tagesschuel. Sit 2012 bestoot au no de «FCO Campus», e Eliteschuele vom Ostschwizer Fuessball, wo knapp 30 Schüeler i schuelische Fächer underichted und glichzitig im Fuessball speziell träniert wärded.
Amstetten (Württemberg)
Amschtette, ao Amschtett (dt. Amstetten), ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Leibeigenschaft
Begriff
D Begriff Liibeigeschaft und Liibeigene si im dütsche Sproochruum erst im 15. Johrhundert ufcho. In dr Dütschschwiiz het me no im 16. Johrhundert dr elter Begriff Eigelüt bruucht, so wie me uf Französisch hommes propres und uf Italiänisch uomini propri gsait het, wo vom latiinische homines proprii abgleitet si.
Rächt und Pflichte
Die Dodfallabgobe (Mortuarium) si im 15. und 16. Johrhundert immer meh in Gäldabgobe umgwandlet worde. Im südwestdütsche Ruum si as Dodfallabgobe an dr Liibherr 1,5 % vom Vermöge üüblig gsi. Es het aber Herrschafte ge, wo bis zum Ändi vom Heilige Römische Riich (1806) no Naturalabgobe oder en Äquivalent drfür verlangt hai. D Herrschafte hai chonnte Liibeigeni chaufe, verchaufe und dusche. Das het bedütet, dass die gegesiitige Verpflichtige uf die neuji Liibherrschaft übergange si, denn dr Liibeigeni isch im Allgemeine uf siim agstammte Hof bliibe. E Bsitzwächsel het sich vor allem bi Hürotsbeschränkige bemerkbar gmacht.
Dr Liibeigeni isch dr Jurisdiktion vo siim Grundherr unterstellt gsi; dä het au bestimmt, öb und wär er döf hürote, und nume noch ere Gnähmigung isch s em erlaubt gsi, si Hof z verlo. Flüchtigi si gsuecht worde und meistens mit Gwalt zruggbrocht worde. Nume wenn s e Liibeigene fertig brocht het, s Territorium von ere Stadt z erreiche und dört ufgnoh z wärde, isch er vo dr Rächtsprächig vo siim Grundherr frei gsi. Vo do stammt dr Satz der Satz Stadtluft macht frei. Umgkehrt het e Liibeigene aber au nit gege si Wille us siner Heimet dörfe gjagt odr entfüehrt wärde.
Vo dr Liibeigeschaft sött me s Heuerlingswäse underscheide, wo dr Verdrag zwüschem Grundherr und em Arbeiter jedes Johr het chönne kündigt wärde.
Heinrich Brennwald
De Brennwald isch inere Stadtzürcher Patrizierfamili ufgwachse. Vo 1494 bis ane 1495 hät er z Basel studiert, 1496 isch er Pfaarer vo Lufinge und 1498 Choorherr z Embrach worde.
Koreferenz
Koreferänz git s bsundrigs dur e Bezieig zwüsche Satzbestanddäil, wo sich dr äint von ene uf dr ander beziet, oder wo sich gegesitig ufenander bezien.
Landfrieden
Landfriide sait me de Verdräg, wo vom Hochmiddelalter a abgschlosse worde si, für zum Friide stifte und Fehde und Bluetrache iischränke.
Alti Eidgenosseschaft
Im 13. und 14. Johrhundert si im Gebiet vo dr Schwiiz mehrmols Landfriide usgrüeft worde. Dr Bund, wo Uri, Schwyz und Unterwalde im spote 13. Johrhundert gschlosse hai, und wo sich schliesslig zur Alte Eidgenosseschaft entwigglet het, isch Deil vo son ere Friidensinitiative gsi. Konfessionelli Usenandersetzige zwüsche katholische und reformierte Ort im 16. Johrhundert, wo die Alti Eidgenosseschaft fast usenandergrisse hai, si mit Landfriide beändet worde. Dr Erst Landfriide isch dä vo Kappel 1529 gsi, wo im Erste Kappelerchrieg es unbluetigs Ändi gmacht het, zwei Johr spöter isch noch em Zweite Kappelerchrieg dr Zweit Kappeler Landfriide abgschlosse worde, wo de katholische Ort e Vormachtstellig in dr Eidgenosseschaft ge het. Die konfessionelle Spannige hai au meh as hundert Johr spöter 1656 zum Erste Villmergerchrieg zwüsche dr Innerschwiiz uf dr einte und Bärn und Züri uf dr andere Siite gfüehrt, und dr Dritt Landfriide het dr Status quo ante widr härgstellt. Im Vierte Landfriide hai die Reformierte 1712 dr Vormachtstellig vo de katholische Landort es Ändi gmacht.
Ascot (Berkshire)
Ascot isch seer bekannt für si dradizionsriichs Pfärderenne, wo sit em 11. August 1711 uf em Ascot Racecourse veraastaltet wird.