cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Starrkirch-Wil
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,1 %, CVP 13,4 %, EDU 0,2 %, EVP 3,0 %, FDP 22,4 %. GLP 5,7 %, GP 6,2 %, SP 27,3 %, SVP 19,1 %, Suschtigi 0,7 %.
Breitenbach
Breitenbach isch dr Namme vu däne Fliss:
Sornetan
Sprach u Dialäkt
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Sornetan isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Postalveolarer Konsonant
Es git insgsamt die postalveolare Luut:
Winden im Elztal
Geographischi Lag
Winde lit am Fuess vum Hörnliberg zwische Guetich un Elze im Elzdal.
Bildig
Z Oberwinde bestoht e Hauptschuel mit Werchrealschuel, z Niderwinden e Grundschuel. Denäbe gits in beide Ortsdeile je ei Kinderschuel.
Kultur un Sähenswürdigkeite
Winde isch, wie au Elze, e Hochburg vu dr schwäbsich-alemannische Fasnet.
Sport
Usserdem spiilt d Fußballmannaschaft "SF Winden" in de Bezirksliga Friiburg.
Katalin Dohrmann
D Katalin Dohrmann (* 9. Merz 1977 z Klausenburg, Rumänie) isch e dytschi klinischi Psichologi, wu si uf d Traumafolgsteerige spezialisiert het.
John R. Hind
Dr Hind isch 1840 am Observatorium vu Greenwich as Assistent in dr magnetische Abdeilig agstellt worre. Dert het er underem George Biddell Airy gschafft.
Zue sine Ehre isch e dr Krater Hind uf em Erdmo sowie dr Asteroid (1897) Hind benennt worre.
Freikörperkultur
Naturischte meine, mer soll mit alne "vierzeh Sinn" s Lebe gspire. Dodebi spile di sibe Sinn vun de Hut (Taschte, Druck, Vibration, Schmerz, Hoorberierung, Wärmi, Kälti) e wichtigi Roll.
Saulnois
Gschicht
Im Dal vu dr Seille im Saulnois wird syt dr Hallstattzyt (750 bis 450 v. Chr.) Salz abböue. D Merowinger hän d Tächnik vu dr Saline yygfiert. Zerscht hän d Saline verschidene Abteie ghert, derno em Bistum Metz un em Herzogtum Lothringe. Bsundersch d Saline z Moyenvic, z Marsal un z Dieuze sin scho in dr Merowingerzyt wirtschaftlig wichtig gsii. S Salz isch uf dr Seille zum Stadtdail Port-Sailly (Salzhafe) vu Metz transportiert wore. Im Mittelalter isch Salz as Konservierigsmittel fir Läbesmittel wichtig gsii, abver au wäg dr „Gabelle“ (Salzstyyr).
Salenstein
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 9,5 %, CVP 11,7 %, FDP 12,9 %, GLP 3,9 %, GP 9,8 %, SP 10,9 %, SVP 39,6 %, Sustigi 1,7 %.
Hypocras
D Häärstellig
E klassischs Rezäpt vom Guillaume Tirel Taillevent, wo dr Liibchoch vom französische Köönig Karls em Füfte gsi isch, gseet Zimmed, Gwürznäägeli und Orangscheblüete as Zuedaate für s Aroma vor. Anderi tüpischi Zuedaate si Imber, Kardamom und Roosewasser anstatt vo de Orangscheblüete, aber au Majoran, Muschget und Pfäffer si drzuedo worde.
Dr Naame
Dr Naame vom Geträngg chunt woorschinlig vom Naame vom griechische Arzt Hippokrates. Hippokras isch en alti Nääbeform vom Naame Hippokrates, wo im Middelalter as dää Arzt überhaupt aagluegt woorde isch, und doodrmit isch äifach es Geträngg gmäint, «wo en Arzt uusegfunde und empfoole het». Vilicht isch er aber au en Umdüttig vo griechisch hypokrasis oder hypokrasion, was «Undermischig» bidüttet.
Gschicht
Im 12. Joorhundert het dr hööfisch Dichder Chrétien de Troyes (öbbe 1140 bis öbbe 1190) e Gwürzwii erwäänt, won er em «pimen» oder «piment» gsäit het.
Baden-Württemberg
Besatzongszoane noch em Zwoite Weltkriag
Bade-Württeberg isch ä Zsammeschluss vu drai einzilne Gebieat, wele vorem zwoite Wältkriag separat regiert wore send, nämlig Bade, Württeberg un Hohezollre. De Hohezollrische Lande send an Doil von Preussa gwä ond dia zwoi andre waret selbstendige Lender. Noach selam Wältkriag ischs Gebieat von dene drui Länder no zwischa Franzosa ond Ami uffdailt worra. D'Ami hend sich selle Landkrois gschnappt, wo d'Autobaah zwischen Karlsruh, Schduegert ond Ulm durchfiehrt, on elles nerdlich devo, also dea nerdliche Doil vo Bade on vo Wirtteberg. Do draus hen se s'Laahd Wirtteberg-Bade gmacht, mit zwoi Landesbezirk, nemlich Bade ond Wirtteberg, ond d'Hauptschdadt war Schduagert. Dea siadliche Doil hen d'Franzose bsetzt. Dia hent aus sellem preissischa Hoahzollern ond dem siedlicha Stick Wirtteberg es Laahd Wirtteberg-Hoahzollern bildat ond Regierong en Tuibinga schaffe lasse. De Franzose ihren Doil von Bade, nemlich dess was se vom Elsaas aus überm Rhai liage sähet, also elles siadlich vom Kreis Karlsruh, isch von Friburg aus verwaltet worra. D'Franzose hen's Südbade nenne welle, aber selle Suidbadner hend gsagt, mir hoissed „Land Baden“ ond spreche deen mir fir alle Badner, au fir dia em Norda onder Schduegerter Herrschaft.
Verwaltigsgliderig
Seid März 2011 isch dr Winfried Kretschmann dr erscht griene Minischterpresident vo Deitschland.
Stadt- un Landchreise
{| Die 35 Landchreise sin:
Basel-Hirzbrunnen
Hirzbrunne isch e Quardier vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am östlige Stadtrand in Chleibasel und gränzt im Norde an s Quardier Chleihüninge und die dütschi Ortschaft Weil am Rhii, im Oste an d Gmeind Rieche, im Süde an dr Rhii und im Weste an s Wettstei- und Rosedal-Quardier (Autobahn A3).
Freiburger Mundartgruppe
D Friburger Mundartgruppe (Freiburger Mundartgruppe e. V. oder au Theater der guten Laune) isch e Laievolkstheatergruppe vu Friburg, wu alljohr 1 bis 2 Stuck uf Alemannisch uffiere. Di maischte Vorstellige finde in dr May-Bellinghausen-Halle im Friburger Stadtdail Hasle statt, s git aber au als Uffierige in verschidene Ortschafte im Brisgau un driber nus.
Adolf Hitler
Kindheit, Jugend, jungi Erwagsenejohr
Anne 1911 isch em si Waiseränte gstriche wore. 1913 isch em e Deil vum Erb vu sinem Vatter üszahlt wore, un drno isch er uf Minche zoge – dr het sich sowiäso as „Allditsche“ gfiählt.
Im Asyl vu dr Armee
Er het währed em Erschta Wältchriäg als Friiwilligä Militärdiänscht gläischtet. Do drzue het er as Eschtricher e bsunderi Erlaübnis vum bayrische Kinnig iigholt. An dr Front het er meischtens uf dr Heimetürlaüb verzichtet – dr isch heimetlos, ohni Familli gsii und hätt nit gwisst, wu ani. Dr isch bal druf zum Gfreite wore, het s Iise Gritz II. fir Tapferkeit bikumme. Dr isch ufgfalle, wel er nit, wiä diä meischte andere, Alkohol drunke un graügt het, dr isch nit mit ins Bordell, het gläse, dagelang nyt gschwätzt un drno wider langi Monolog gfiährt – noch em Seligmann e „manisch-depressivs Verhaltensmuschter“. Mer het sich iberlegt, dr Hitler zum Unteroffiziär z mache, het aber drvu Abstand gnumme, well mer gfercht het, ass dä Mann mit sinem komische Benämme e Lachnummere vor sinene Soldate dät wäre. Anne 1918 im Aügüscht het er s Iise Griz I. verdlehnt bikumme. Im Oktober isch er in e änglische Sämpftgas-Agriff niikumme un isch e zitlang blind gsii. Wu dr Griäg verlore gsii isch, seig er zämmebroche, behaüptet er in sinem Buech Mein Kampf.
Wältwirtschaftskrise un Wahlerfolg
Vor em zweite Wahlgang het dr Hitler in einere Wuche iber 20 Rede ghalte un zu meh wiä einere Million Mänsche gredet.
Dr Hitler boit as Richskanzler si Macht üs
Am 21. März isch dr Adolf Hitler vume ehmolige Gegner gsellschaftlig ufgwärtet wore: Bin ere symbolträchtige Kundgäbig im brejßische Potsdam het em dr Richspräsidänt von Hindenburg d Hand gschittlet. Dr Hitler het aständig gnappt (si Kopf gneigt) – des Bild isch millionefach verbreitet wore. Fir dr glei Wältgriägsgfreit het dr Handschlag vu däm brejßische Arischtokrat un Generalfäldmarschall e Durchbruch bedittet.
Lauffen am Neckar
Gschicht
Laafe ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 823 als Villa Hlauppa.
Féy
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gurinerdeutsch
Woordbildig
Bim Diminitiv gid s wie in vyyle Walliser ùn Walser Dialäkt e baar Suffix:
Oordsnäme in dr Nèèchi ùf Gurijnärtitsch
im wytere Tessin:
Heavy Metal
Zo de erste Band händ secher dr Black Sabbath, dr Judas Priest, Iron Maiden ond Manowar ghört.
Faltenjura
Iber die markant Bärgchette, wu am Sidoschtrand vum Jura lyt, goht e Abschnitt vum Europäische Färnwanderwäg E4, wo in dr Schyz dr Höewääg über e Jura isch.
Seißen
Seißa (amtl. Seißen) isch a Stadttoil vo Blaubeira.
Kanton (Frankreich)
Gschicht
S Gsetz vùm 22. Dezämber 1789 hät Frankriich ìn Gmeinde, Kantön, Distrikt ùn Départements underdeilt; säll Gsetz isch vù de Verfassig ùs em Johr 1791 ǜbernùù worre. Ìm Juni 1793 hät abber de Nationalkonvent (Convention nationale) d Kantön wìder abgschafft ùn erscht am 26. Oktober 1795 sìn si vùm Direktoriùm pèr Verfassig wìder iigfiehrt worre. D Iideilig hät zämme mìt säller ìn Départements 1790 s Comité de la Division du territoie voorgnùù ùn sìn bìs 1795 zù Distrikt zämmegfasst worre, ab 1800 deno zù Arrondissements.
Vù de 40–60 Kantön, wùù zù de Zitt vù de Iifiehrig 1790 e Département underdeilt hän, sìn am 28. Januar 1801 durch s Gsetz loi portant réduction du nombre de justices de paix („Gsetz zùr Sänkig vù de Aazahl Schììdsämter“) ùf 30–50 gsänkt worre. Spöter sìn au Bräfäkt iigstellt worre, wùù d'Underdeilig vù de Gmeinde zùr Ùfgaab ghaa hän. Die Iideilige sìn ìm Bulletin des Lois veröffentligt worre ùn hǜt allewiil no gültig.
Glattfelden
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Glapfälde ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Alemanus Hercules
Rezeption
De nidersächsisch Dichterpuur Hinrich Jansen (1697-1737) het imene romantische Versli slawischi, nordischi und tütschi Gotthaite uufglistet: Vo dene Gotthaite sind de slawisch Prove und de nordisch Thor historisch verbürgt, mit de Hertha isch aber d Erdmuetter Nerthus gmaint. De Zuttiber söll e slawische Waldgott bo Merseburg gsii sii.
Salzburg (Begriffsklärung)
Salzburg isch dr Namme vu däne Ortschafte:
Radio Basilisk
Radio Basilisk isch e brivate Radiosänder in dr Regioon Basel. Äigedümer vo dr Radio Basilisk Betriebs AG isch dr Matthias Hagemann. Radio Basilisk isch e Formatradio und spiilt in erster Linie Hit. Im Joor 2005 häi jeede Daag öbbe 115'000 Lüt zuegloost (Radiocontrol).
Kammeltal
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Herakleios
Kwelle
Wichdigi Kwelle für sini Regierigszit si d Osterchronik, en anonümi sürischi Chronik (Anonymus Guidi), d Gschichtswärk vom Pseudo-Sebeos, vom Theophanes und vom Nikephoros und d Gedicht vom Georg vo Pisidie. D Kwellelaag isch allerdings seer broblematisch, grad was d Versüech von ere Charakterisierig vom Kaiser betrifft.
Mundartlyrik-Wettbewerb 1974
D Siiger-Gedicht un verschideni anderi uusgläseni Gedicht sin im Johr druf in dr Schwäbische Heimat abdruckt wore.
Wieland der Schmied
Skandinavie
De Völundr hett zwee Brüedere, de Egill und de Slagfidr. Ene glingts drai Walküre i eri Gwalt z Bringe und z hüroote, wobi em Völund sini Frau d Ölrun isch. Spööter verheert de König Nidhudhr s Land und ninnt de Völund gfange. Demit er nöd flüche cha, schniit er em d Seene döre und zwingt en, för siin Schmid zsii. De Völund rächt sich, indem er d Buebe vom König tödet und sini Tochter Bödvild vergwaltigt. Denn zücht er e Vogelgwand aa, woner selber bastlet het und flügt devoo.
Idun
D Idun isch d Frau vom Dichtergott Bragi und verwandt mitem Zwerg Ivaldi. Si isch d Hüeteri vo de Öpfel, wo a de Götter ewigi Juged spendet. Imene Mythos werd verzellt, wie de Loki d Idun samt de Öpfel ewegglockt het und em Riis Thjazi uusghändiget. Wo d Götter usegfunde hend, wa passiert isch, hend si de Loki z wunnge d Idun wider z bifraie. Debi het er vo de Freyja e Falkegwand uusgleent und isch zum Thjazi gfloge. Dai het er d Idun ine Nuss verwandlet und si graubt. De Thjazi het en verfolgt, isch denn aber vo de Götter tödet wore.
Dänische Sprache
Vokal
Im Dänische git s di folgende 27 Vokal:
Wyhl am Kaiserstuhl
D'Gmei Wyhl lit im Landkreis Emmedinge (Bade-Württeberg, Dütschland). Überregional bekannt worre isch dr Ort in dr 1970er Johre durch dr Widerstand gege e dert plants Atomkraftwerk (AKW).
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wyhl ghert zuem Oberrhinalemannische. Bsunderheite im Dialäkt vu Wyhl un Noochberort kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Wyhl gä.
Südwestdeutsches Schichtstufenland
Lag un Churzbschryybig
No Wescht bzw. Nordwescht gehn d Hechinezig stejl abe in dr Oberryygrabe bzw. zum Ryy-Main-Diefland, derwylscht d Abflachig no (Nord-)Oschte zue dr Sanke vor em Thüringer Wald, em Thüringer Schifergebirg, em Frankewald, em Fichtelgebirg, em Oberpfälzer Wald un em Bayrische Wald schläner isch. Au no Sid(oscht)e flache di Schwebisch un di Fränkisch Alb verglychswys schlän ab in dr Duene zues, derwylscht di Schwebisch Alb no Nordweschte im Albtrauf seli stejl abghejt.
Filsdorf (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Félschtroff ghert zem Moselfrankisch.
Stüsslingen
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,2 %, CVP 27,8 %, EDU 0,2 %, EVP 0,2 %, FDP 17,1 %. GLP 2,7 %, GP 7,7 %, SP 9,6 %, SVP 28,7 %, Suschtigi 0,7 %.
Ägir
De Ägir (an. Ægir) isch de nordische Meergott.
Lapoutroie
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Lehrensteinsfeld
Gmoedsglidrong
Zua Läärestaasfäld gheret d Derfer Lääre ond Staasfäld, mo scho seit Johrhondert a gmoesame Gmarkong bildet.
Basler Brunnen
In dr Stadt Basel het s zurzit öbbe 170 öffentligi Brünne, wo vo de IWB (Industrielle Wärk Basel) bedriibe und im Stand ghalte wärde. E baar vo deene Brünne si historisch wärtvoll und stöön under Dänkmolschutz.
Letter
Sit dass sich dr Fotosatz duuregsetzt het, wärde Lettere nume no gläägentlig im Buechdruck (Druck vo Büecher für Bibliofili) und für Blindbräägig verwändet. Blindbrääglettere bestöön wil si müesse hert sii us Messing oder hertere Bleilegierige.
Corcelles-près-Payerne
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,3 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 1,7 %, FDP 24,6 %, GLP 2,0 %, GP 3,9 %, SP 20,5 %, SVP 30,3 %, Sunschtigi 2,2 %.
Hildegard Weber
D Hildegard Weber (* 1932 z Sulzburg) isch e dytschi Dialäktdichteri.
Frühling
Astronomischi un meteorologischi Definitione
Astronomisch hört s Friehjohr mit dr Sommersunnwend uf (21. Juni uf dr Nordhalbkugel, bzw. 21. oder 22. Dezember uf dr Siidhalbkugel). Wyl d Umlaufbahn vo dr Erd um d Sunn um 1,7 Prozent vun ra Kreisbahn abwicht, sin d' vier Jahreszyte nit ganz glich long. D Siidwinter sin wege dr grössri Entfernig vo dr Sunn theoretisch ä bisli strenger als de Nordwinter, allerdings isch ufgrund vu dr Form vu dr Antarktis d'Südhalbkugle sowiso chälter wie d'Nordhemisphäri vu dr Erde.
Schlatt TG
Religion
65,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,6 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Awaren
D Häärkumft vo de Aware
Eso weenig Sproochmaterial isch überliiferet, ass mä d Aware ethnisch-sproochlig zu nüt cha zueordne. Noch em chinesische Gschichtsbuech Liang-shu si d „War“ e Sit lang Wasalle bezieigswiis Aaghöörigi vo de proto-mongolische Rouran gsi. Näben ere prototürkische oder mongolische Häärkumft het mä au en indogermanischi oder finno-ugrischi in Betracht zooge. No schwiiriger wirds, wil Verbänd im zentralasiatische und pontische Ruum (Schwarzmeerregion) ethnisch kuum homogen gsi si und sogar Nääme häi chönne „wandere“. So häi die klassizistisch orientierte byzantinische Gschichtsschriiber Grubbe us däm Ruum vilmol äifach as „Sküüte“ oder „Hunne“ bezäichnet, ooni dass si mit däm öbbis über iri Ethnii gsäit hätte.
Ibach (Schwarzwald)
Lag
D Gmeind gränzt im Norde an Bernau, im Oste an d Stadt St. Blasie und Dachsberg, im Süde an Gerbel und im Weste an Todtmoos.
Rickenbach (Hotzenwald)
Bauwerch
De Hochrhysänder vo de Dütsche Telekom lit zwüsche Bergalige und Jungholz; sy Sändemast isch 184 Meter hoch. Mit ihm werre Fernsehbrogramm verbreitet.
Kötz
Geografi
Vo dr Gmarkong send 70,1 % Landwirtschaftsfleche, 13,7 % Wald, 13,1 % Sidlongsfleche ond 3,2 % sonschtige Fleche.
Souboz
Religion
80 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 3,7 %, CVP 2,1 %, EVP 2,4 %, FDP 2,1 %. GLP 0,0 %, GP 11,9 %, SP 23,7 %, SVP 50,7 %, Suschtigi 3,4 %.
Nils Schmid
Bolitik
Dr Nils Schmid isch näb em Claus Schmiedel un dr Hilde Mattheis ain vu drei Kandidate fir d Noofolg vu dr Ute Vogt as Vorsitzender vum SPD-Landesverband gsii. Doderzue het s am 21. Novämber 2009 e Mitgliderbefrogig in dr SPD Bade-Wirttebärg gee. Bin ere Wahlbedailigung vu 47,35 % het er in dr Zwootuuszellig unter Berucksichtigung vu dr Zwootstimme 56 % iberchuu gegeniber 37 % fir d Hilde Mattheis. Bi dr Erschtstimme sin s 46,2 % vu dr Stimme fir ihn gsii, 29,1 % fir d Hilde Mattheis un 22,8 % fir dr Claus Schmiedel. Dr Nils Schmid isch derno uf Landesbarteidag vu dr SPD z Charlsrue am 27. Novämber 2009 mit 265 vu 299 Stimme vu dr Delegierte (88,63%) zum Landesvorsitzende gwehlt wore. Am 16. Oktober 2010 isch dr Nils Schmid uf em Landesbarteidag vu dr SPD z Ulm mit iber 92 % vu dr Stimme zum Spitzekandidat vu dr SPD fir d Landdagswahl 2011 un dodermit zum Rusforderer vum Stefan Mappus gwehlt wore.
Familie un Privats
Dr Nils Schmid het mit syyre tirkischstämmige Frau e Dochter, derzue het sy Frau Tylay no ne Suhn in d Eh mitbrocht. Si wohne z Nirtenge. Dr Schmid isch evangelisch.
Islamische Expansion
Vorgschicht
Bis zum Dood vom Brofeet Mohammed 632 noch dr Zitwändi isch dr islamischi Machtberiich no uf die arabischi Halbinsle beschränkt gsi, und d Länder drumume si witgehend under dr Kontrolle vo Ostrom und vom Sassanideriich gstande. Im Mohammed si Noochfolger, dr erst Kalif Abu Bakr het nid nume e religiöse, sondern au e politische Füerigsaaspruch gältend gmacht, d Stämm wo si Herrschaft nid häi welle anerkenne, milidäärisch underworfe und denn, wil dr Islam sine Glöibige verbote het, gegenenander Chrieg z mache, vo 632 aa d Nochberländer aagriffe und erooberet het. Das isch ne umso liichter gfalle, wil d Oströmer und d Perser sich geegesitig erschöpft ghaa häi und kuum me Chraft gha häi, zum sich weere.
Leingarten
Geografi
Vo dr Gmarkong send 64,1 % Landwirtschaftsfleche, 14,7 % Wald, 20,4 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Corcelles-sur-Chavornay
Gschicht
Corcelles-sur-Chavornay isch zum erschte Mol gnännt wore anne 885 as Corceles.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 305 Yywohner 92,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,9 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Dreißigjähriger Krieg
D Eidgenosseschaft
Wo d Laag im Elsass und in dr Freigrafschaft Burgund immer schlimmer worden isch, hai sich nid wenigi Flüchtling in d Waadt und ins Fürstbistum Basel grettet, wo relativ wenig glitte het.
Simonswälder Tal
S Simonswälder Dal isch e öppe 25 km langs Sidedal vu dr Elz im middlere Schwarzwald. Es mündet bei Blibich (Ortsdeil vu Guetich im Brisgau) in dr Nächi vu Waldkilche vu südoschte her in d Elz un wird vu dr Wilde Guetich durchflosse.
Tanga (Kleidung)
Dr G-String bstoht usschliesslig us em vordere Drejeck, ere Schnuer iber d Huft un ere Schnuer zwische dr Bei.
Fastnacht
Basel
Währed dr ganze Basler Fasnacht macht me sich in de Sprich und uf de Helge au gärn mit Sprych iber d Zyrcher und iber d Schwoobe, wie me de Dytsche z Basel sait, luschtig. Aber au Basel sälber und d Wältpolidygg kemme nid z kurz.
Aargau
Z Lauffeburg isch d Städtlefasnacht, wo vo Fasnachtsgruppe us de schwiizerischen und baadische Schwöschterstedt zäme organisiert wird. Und zwar gits die Fasnecht sit anne 1386. Am Dritte Faisse tuet d Fasnecht dr Bürgermeischter absetze, und a däm Tag isch au no d Salm-Alandig. Me macht s Häxefüür, und i de beide Lauffeburg dissits und änet em Rhy goot d Fasnecht über d Landesgränze, wenn d Naroone dur beidi Stedt lauffe. Me cha Tschättermusig und Guggekonzärt ghöre und de Schnitzelbänk zuelose. Und am Äschermitwuch isch d Böögg-Verbrennig.
Australien
Geografii
S Land umfasst die kontinentali Landmasse, d Insle Tasmanie und e baar chliineri Insle in dr Nööchi vom Kontinänt. Es het no Bsitz im Pazifische Ozean, d Norfolkinsle, d Kokosinsle, d Wienachtsinsle und im Indische Ozean d Ashmore- und Cartierinsle und au die subantarktische Insle Macquarieinsle und d Heard und McDonaldinsle si Ussegebiet vo Australie. Dr australischen Staat erhebt sit 1933 Aaspruch uf s Australische Antarktis-Territorium und betrachdet au daas as Ussegebiet.
Karlmann I.
Fuessnote
Noch em Ardikel Karlmann I. uf dr dütsche, em Ardikel Carloman Ier uf dr französische und em Ardikel Carloman I uf dr änglische Wikipedia
Katalanische Sprache
Katalanisch (català) isch e italischi Sproch, also eini vo de romanische Sproche und de indogermanische Sproche.
Dialäkt
Die beide Dialäktgruppe werre anhand vo de Lut a, e und o unterschyde. Uff Westkatalanisch werde si immer eso usgsproche, wie mer sie au schribt, im Ostkatalanische sin si in re unbetonte Silbe e Schwa [ə].
Punt volat
De Punt volat (e Punkt uff halber Höchi) wird zwüsche zwei l gsetzt, we mer zeige will, dass [l] gsait wird: l•l [l(l)]. So-n-e Mittelpunkt gits in keinre andere Sproch.
Winikon-Gschwader
Sehäswürdikäitä
In Winikä befindät sich di alti Uschtärmär Schtatthaltärei Winikä mit sim Gloggätürmli, wo untär Dänkmalschutz schtaat und als Boudänkmaal vo regionalär Bedüütig igschtuuft isch.
Anne Frank
S Tagebuech – wo de Vatter allerdings zimli gsträälet useggäh het – gilted als es historischs Dokumänt us de Zyt vom Holocaust und syni Autorin isch zur Symbolfigur gäge d Unmänschlichkeit vom Völchermord i de Zyt vom Nationalsozialismus worde.
Labaroche
Verwàltung
vun Labarotche ìsch. Labarotche ghert zem Kommünàlverbànd.
Aserbaidschan
Aserbaidschan (aserbaidschanisch: Azərbaycan) isch ä Schdaat zwüschen em Kaspische Meer und em Kaukasus. S hütige Schtaatsgebiet entspricht em nördlige Deil vo der historische Region Aserbaidschan, deren ihre südlig Deil isch än iranischi Provinz. Aserbaidschan gränzt im Norde a Russland (Dagestan), im Nordweschte a Georgie, im Süde an Iran und im Weschten a Armenie und - über d Exklave Nachitschewan - an d Türkei.
D Hauptschtadt vo Aserbaidschan heisst Baku (aserbaidschanisch Bakı) und isch ä bedütendi Hafeschtadt am Kaspische Meer. D Gesamtflächi vo Aserbaidschan bedrait 86.600km².
Wappen
oder e Gebietskörperschaft (Hoheitszeiche), zum Biischpiil für
Polizei
Polizeyeinheita uf dr ganza Wealt sind mituntr komplett verschieda usbildat und usgstattat. Gmeinsam heand se alle, dass se meistens bwaffnet siand und vom Staat mit speziella Reacht und Pflicht usgstattet worra siand. Zu deana Reacht ghört ou, dass Polizista mit Hilfe vo Gwalt gegs Bürgr vorgoh dürfan wenns nid andersch goht. Sie üaband dodamit s staatliche Gwaltmonopol us. Igsetzt würd dia Gwalt abr in dr Regl nur dänn, wenn andre Bürger, dr Polizist seal oder (abstrakt denkt) dr Staat in Gfohr siand, was juristisch gseaha an sognannta Reachtsgüatrschutz dorstellt. Welle Reachtsgüatr gnau unter speziella Schutz durch'd Polizey gstellt siand und was dia sus no für Ufgaba heat isch vo Staat zu Staat undrschiedlich.
Wappen
Urschprung
I de Ritterheer hät mer wege dr Rüschtig nümme düütlich zwüsched Fründ und Find chönne underscheide. So isch e farblichi Kennzeichnig uf de Schutzschilde oder Fahne erforderlich worde. Debii sind kontraschtierendi Farbe gegenenand gsetzt worde, um d Erkennbarkeit au us dr Entfernig z erhöhe. D Heraldik redt da vom Gegesatz vo Farbe (rot, schwarz, blau, grüen) und Metalle (wiiss (als silber beschriebe) und gelb (gold)).
Grundforme
I dr Wappebeschriibig (Blasonierig) wird s Uusgseh vom Wappen beschtimmt, und chann denaa i underschiedlicher Wiis dargeschtellt werde. Als Hoheitszeiche diened, devoo abwiichend, aber i. d. R. beschtimmti Darschtelligsmuschter.
I dr Darschtellig vomene Wappen werded nur d Farbe rot, blau, grüen und schwarz und d Metall gold (gelb) und silber (wiiss) verwendet, wil d Ferwürkig vomene Wappe uf de Kontrascht berueht. Zur Erkennbarkeit uf Dischtanz treit au di teils erheblichi Schtilisierig vo de Figure bii. A dene Darschtelligsforme lönd sich historischi Wappe ziitlich iiordne.
Meischtens gits zur Entschtehig vo de einzelne Wappe e Entschtehigsgschicht, wo erchlärt, warum es Fabelwese, es Wappetier, es Symbol oder e beschtimmti Farb gwählt worde isch. Hüüfig handlets sich debii um so gnännti redendi Wappe, wo dr Inhalt vo de Näme z verdüütliche versuecht.
Global Kryner
Styl
Bezeichnènd dõdefür wiè au für dè Styl un s Publikum vom Ensemble isch diè Tatsach gsi, dass d Musiger yr Debütalbum am glychè Õbèd im Musikantèschtadl un im bedütendè Wyner Jazzclub Porgy & Bess vorgschtellt hèn.
Mecklenburg
Mecklenburg (hochdütsch [], niderdütsch Mäkelborg []) isch e Region im Norde vo Dütschland.
Laufenburg AG
Laufeburg (amtlich Laufenburg) isch e Stadt und e Iiwohnergmeind im Kanton Aargau.
Gschicht
De Graf Rudolf de II. vo Habsburg het d Siidlig eam Rhy zun ere befeschtigte Stadt usbaue loh. Uf de Südsitte vom Rhy het mer uf em höche Fäls e Burg bauet, wells dört gnue Platz gha hät. Übere Rhy, wo dört nume zwölf Meter breit gsy isch und über de zää Meter höch Lauffe abegangen isch, het mer e Brugg bauet; uff dr nördliche, der rächte Syte vom Fluss isch de spöter e Vorstadt derzue cho. Der Laufe het johrundertelang e schwiirigs Hindernis für d Flussschiffaht bildet. So het e bsondrige Bruefsschtand, d Lauffechnächt, gluegt, dass d Schiff sicher drüber abe cho si. D Schiff het mer deför entlade, bevor mer si dür s wilde Wasser gstüüret hät. Undedraa het mer de d Ware, wo mä mit emene Chare abebrocht het, wider chönne iilade. Im Johr 1232 hend sich d Habsburger i zwei Linie ufteilt. D Grafe vo Habsburg-Laufeburg – das isch die jüngeri Linie – hend i de Burg gwoont. Im 14. Johrhundert hend sy aber vil Iifluss verlore und hend 1286 all ihri Ländereie a die älteri Linie verchaufe. So isch Laufeburg eini vo de vier vorderöschterrichische «Waldstädt» worde. Vo dänn eweg isch s Städtli au Hauptort vo de Herrschaft Laufeburg gsi.
Wo de Alti Züri-Chrieg gsi isch, hend d Bärner, d Basler und d Soleturner probiert, d Stadt z erobere, si hend aber müesse ufgää. Nach em Waldshueterchrieg vo 1468 hend d Habsburger s ganzeFricktal de Burgunder verpfändet. Wo d Eidgenosse im Chrieg gäge Burgund gwunne hend, isch Laufeburg 1477 wider zu de öschterrichische Herrschaft cho. 1479 het e groossi Brunscht mee weder 130 Hüüser kabut gmacht.
was me sett go aluege
D Altschtadt und de Schlossbärg mit de Stadtmuur und de Törm isch terasseförmig agleit. Zoberscht uf em Hügel stönd d Überrescht vo de Burg Laufeburg, wo im Drissigjährige Chrieg verfalle isch. De Bärgfriid isch aber erhalte blibe. Unedraa vom Hügel stoht d Stadtchile vo 1479 und s Pfarrhuus. E Stuufe unedraa stönd s Rothuus, s Grichtsgebäude und d Herrehüüser. Am Flussufer isch de fertig mit de Altschtadt. Über de Rhy hets e Brugg wo zum wäsentlich chliinere Teil vo de Altstadt füert, wo uf de dütsche Siite ligt. 1985 het Laufeburg de Wakkerpriis becho, well sich s Schtädtli sehr für d Erhaltig vo de Altstadtarchitektur igsetzt het.
Belfort (Begriffsklärung)
Orte i de Vereinigte Staate:
Lueg au:
Verfassung für Württemberg-Baden
Iberblick
D Verfassig isch dur s Gsetz vum 29. Merz 1949 (RegBl. S. 43) gänderet wore.
Iselin (Basel)
S eltere Gschlächt
Die eltere Isely si en Achtburgergschlächt gsi. Dr Rudolf isch as erste Isely 1227 erwäänt worde und isch Offizier im Dienst vom Häilige Römische Riich gsi. Dr Heinrich, wo 1299 gstorbe isch, isch Pflääger vom Groosse Spiddaal gsi und dr Kuno (1380 gstorbe) het d Barfüesserkiirche gförderet. E Peter, wo 1437 erwäänt worde isch, het as Brueder vom Augustiner-Orde im Baasler Frauestift Klingedaal gläbt. Dr Heinrich (1439 bis 1490) isch e Rootsher und Oberzumftmäister gsi, dr Lienhart (1469–1521) Vogt uf Münchestäi und Obervogt uf Hombärg und dr Jakob (1472–1518) Obervogt uf Farnsburg.
Wo Baasel reformiert worde isch, het d Familie d Stadt verloo und het im Bischof afo diene: dr Wolfgang (gstorbe 1526) isch Vogt z Pfäffige gsi und Landvogt z L’Isle. Dr Hans Jakob isch Vogt uf Birsegg gsi und won er 1540 gstorbe isch, isch mit iim s eltere Gschlächt vo de Isely usgstorbe.
Jürgen Trittin
Vu 1990 bis 1994 isch er nidersächsische Minischter fir Bundes- un Europaaaglägehaite, vu 1998 bis 2005 Bundesminischter fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherhait un vu 2005 bis 2009 stellverdrättende Vorsitzer vu dr Bundesdagsfraktion vu dr Griene gsii. Är isch ab 2009 Fraktionsvorsitzer vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene un ain vu dr baide Spitzekandidate fir sy Bartei bi dr Bundesdagswahl 2013 gsii. No dr Wahl isch er vu sym Amt as Fraktionsvorsitzer zruckdrätte.
Familie, Studium, Beruef
Dr Jürgen Trittin isch zämme mit zwai jingere Gschwistrig in ere burgerlige Familie ufgwachse; sy Großvater isch Bankdiräkter z Delmenhorst gsii. Sy Mueter isch d Helene Trittin, sy Vater Klaus Trittin (1923–1998) isch Gschäftsfierer un Prokurischt in dr Bremer Tauwerk-Fabrik F. Tecklenborg und Co. z Bremen-Vegesack gsii.
Bundesumwältminischter (1998–2005)
No dr Bundesdagswahl 1998 het di erscht rot-grien Bundesregierig unter em Bundeschanzler Gerhard Schröder di bishärig schwarz-geel Koalition unter em Helmut Kohl abglest. Bindnis 90/Di Griene hän drei Ressort im Kabinett Schröder I bsetzt. Dr Joschka Fischer het s Usse-, d Andrea Fischer s Gsundhaits- un dr Trittin s Umwältminischterium ibernuu. Am 27. Oktober 1998 isch dr Trittin as Bundesminischter fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherhait veraidigt wore.
E Laitgedanke vu dr rot-griene Bolitik wísch d Energywänd gsii. Am 1. April 2000 isch s Erneierbar-Energie-Gsetz in Chraft drätte, wu as „Härzstuck vu dr rot-griene Energy- un Klimabolitik“ gulte het. S Gsetz isch e wichtige Schritt gsii in dr Ferderig vu dr erneierbare Energie z Dytschland. Am 14. Juni 2000 isch dr Atomkonsäns dur e Verdrag zwische dr Bundesrepublik mit dr Bedrybergsellschafte yyglaitet, wu dr Atomuusstiig innerhalb vu 32 Johr vorgsääne gha het. Dr Verdrag isch anne 2002 dur d Novellierig vum Atomgsetz rächtlig abgsicheret wore. Am 14. Novämber 2003 isch as erschts d AKW Stade vum Netz gange. Dr Atomuusstiig isch e zäntral Ziil syt dr Grindig vu dr Griene Bartei gsi. Wäge däm het dr Atomuusstiig u faire Syte as wichtigschte Erfolg vu dr rot-griene Bolitik gulte, uf dr andre Syte isch aber grad dää vu dr Barteibasis as vil z langsam kritisiert wore. Em Trittin isch as verantwortlige Bundesminischter d Schuld dodra gee wore.
In dr Opposition (syt 2005)
Dr Trittin isch alliwyl iber d Landeslischt Nidersachsen in dr Dytsch Bundesdag yyzoge.
Basileus
Die wiibligi Form isch Basílissa, (, und isch für d Frau vom ene Köönig und au für Kööniignne, wo sälber regiert häi, brucht worde.
Kreis Alvaschein
Geografii
Da Krais Alvaschain erstreckt sich über s vordara Albulatal. Dia baida Dörfer Tüfakaschta und Alvaschain liggad im Talkessel. Mon, Stierva und Mutta sind uf da Terrassa am linka Talhang mit Nord-Ost-Laag. Vaz/Obervaz ligt uf am rächta Talhang und dia baida Frakziona Lenzerhaid und Valbella erstreckend sich über es Hochplateau nördlich vo Vaz/Obervaz.
Wirtschaft und Tourismus
Vo da rund 2'152 Beschäftigta sind 70,2 % im Dienstlaistigssektor tätig. 20,4 % schaffend im produzierenda Gwärb und nu 9,4 % i da Land- und Forschtwitschaft (Stand Dezember 2005).
Haldenwang (Allgäu)
Dialekt
Dr Dialekt vo Haldewang ghert zum Oschtschwäbisch.
Schönholzerswilen
Geografi
Schönholzerswiile liit uf eme Rugge vom Gabrisstock zwüsched Börgle un Wil SG. D Gmaindsflechi bstoht us 70,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 21,6 % Wald, 7,3 % Sidligsflechi und 0,5 % sustiger Flechi.
Gschicht
Schönholzerswiile isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1216 as de Wilaer.
Spiez
Spiez isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.
Schönholzerswilen
Religion
57 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 36 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1 % gläge.
Spiez
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 12027 Ywohner 94 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Spiez ghört zum Höchstalemannisch.
Bangladesch
Geografy
Er gränzt im Süden a dr Golf vo Bengale, im Südoschte an Myanmar und isch suscht vo Indie umgää.
Trimbach SO
Geografi
Drimbech isch e Vorort vo Oute zwüsche Aare und Hauesteipass. D Gmeindsflächi umfasst 24,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 54,2 % Waud, 20 % Sidligsflächi und 1,2 % suschtigi Flächi.
Gemeinden des Kantons Schaffhausen
De Kanton Schafuuse hät 26 politischi Gmaande, wo me Iiwohnergmaand saat: (Stand Januar 2013)
Jehuda ha-Nasi
Dr Jehuda ha-Nasi, Jehuda I. oder Rabbenu ha Qadosch (, „unsere häilig Rabbi“), im Talmud mäistens nume Rabbi (* ca. 135; † 15. Kislew 217 z Sepphoris/Zippori), isch e wichdige Patriarch und jüüdische Gleerte im Alterdum gsi. Si groosses Verdienst isch die abschliessendi Redakzioon vo dr Mischna. Er isch doorum dr letscht vo de Tannaite.
Le Bonhomme
Le Bonhomme (els. Bonom, dt. Diedolshausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Raspberry Pi
Bis Auguscht 2014 sin mee als 3,5 Millionè Gräät vokauft worrè. D Entwickler vom Raspberry Pi sin mit meererè Innovationsprys uuszeichnet worrè. Es exischtyrt è großes Zuèbehör- un Softwareaagebot für voschidenschti Aawendigsberych. Vobreitet isch d Aawendig als Mediacenter, well dè Rechner Videodatè mit voller HD-Ufflösig (1080p) dekodyrè un übber d HDMI-Schnittschtell uusgää cha.
CSI
Für d dirèkti Aabindig von èrè Kamera isch è CSI (Camera Serial Interface) vorhandè. Diè sit Mai 2013 erhältlichi Kamera mit 5 MP wörd per CSI aagschtüèrèt. Dè Fokus isch nit voänderbar un s Kameramodul vofüègt übber kei Mikrofon. D Kamera nûmmt Fotos mit èrè maximaalè Ufflösig vo 2592×1944, Videos in 640×480, 720p odder 1080p bi maximaal 30 Bilder pro Sekundè uff. Bi schlechtem Liècht entschtòt lycht Bildruuschè.
Betrièbssischteem
Für dè Raspberry Pi sin meereri Open-Source-Betrièbssischteem vofüègbar. So cha dè Käufer sèlbscht entscheidè, welles er inschtallyrè möcht. D Inschtallation bassyrt entwedder durch s Klonè von èm Image uff d SD-Kartè odder sit èm 3. Juni 2013 au mit dè eifacher z vowendendè Eigèentwicklig NOOBS-Installer (ängl. Abk. für New Out Of Box Software), dennè iri Dateiè nu uff d Kartè kopyrt wörrè müè. Mit BerryBoot git s è ebbèso eifach z inschtallyrendè Bootloader, dè s möglich macht, meereri Betrièbssischteem uff einèrè Kartè barallel z inschtallyrè un z vowendè. Sit Version 1.3 isch sell au mit NOOBS möglich.
Software
Einigi Brogramm wörred für dè Raspberry Pi aabasst, um vo dè hardwarebeschlüünigtè Grafik durch d GPU z brofityrè. Dezuè zellt bsunders s Kodi. Im Raamè vo dè Aabassig von XBMC a dè Raspberry Pi isch au èn eigèschtändigè Videoplayer mit GPU-Unterschtützig unter m Nammè OMXPlayer entwicklèt worrè. Au s Spyl Minecraft git es in èrè spezièllè koschtèfreiè Version mit integryrter Brogrammyrschnittschtell. D Bibliothekè Qt un NGL sin uff dè Raspberry Pi unter m Nammè „QtonPi“ bortyrt worrè.
Illgau
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 721 Iiwoner 99,2 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 0,8 % anderi Spraache.
1848er-Revolution in den deutschen Staaten
D Nationalversommlung in de Fronfurter Paulskirich
Z Heidelberg het om 8. März 1848 e Grupp vun ditschi Liberale ogfonge, Plän fir e ditschi Nationalversommlung z schmiide. E Vorparlament het om 31. März in de Fronkfurter Paulskirich tagt. D Mitgliider hän zue freije Wahle fir gonz Ditschlond ufgruefe un di ditsche Staate hän dem zuegstimmt.
Donaueschinger Musiktage
1950–1969
Unter dr Leitig vum Strobel hän im Oktober 1950 d „Donaueschinger Musikdäg fir zytgnessischi Tonchunscht“ (dt. „Donaueschinger Musiktage für zeitgenössische Tonkunst“) stattgfunde. Zem erschte mol isch s SWF-Sinfoniiorcheschter ufträtte unter dr Leitig vu syym Schefdirigänte Hans Rosbaud.
Uusgwahllischt vu ufgfierte Komponischte
1921: Alban Berg, Alois Hába, Ernst Krenek, Philipp Jarnach, Anton Webern, Arnold Schönberg, Josef Matthias Hauer, Paul Hindemith.
1951-1960: Pierre Boulez, Olivier Messiaen, Hans Werner Henze, Karlheinz Stockhausen, Bernd Alois Zimmermann, Luigi Nono, Earle Brown, John Cage, Henri Pousseur, Iannis Xenakis, Luciano Berio, Elliott Carter, Mauricio Kagel, Edgard Varèse, Krzysztof Penderecki.
Anton Geiß
Politik
Am 13. ùn 14. Novämber hed er zäme mid em friejere Schdaadsminischter Heinrich von und zu Bodman ùf em Schlos Zwingeberg mid em Großherzog iber e Regierigsverzichd verhandled. Dr Friedrich II. isch derno am 14. Novämber 1918 zrùgdräde.
Am 5. Jäner 1919 isch z Baade e Verfassungsgebende Nationalversammlung gweeld wore, d SPD isch zwoodschdèèrgschdi Bardèi noch em Zäntrum woore. Wel d USPD us dr Regierig uusdräde isch, isch dr Geiß au no Minischder fir milidèèrischi Aagläägehaide woore. Am 3. Abril 1919 isch di nèi baadisch Regierig bilded woore, dr Anton Geiß isch fir ai Joor zem Baadische Schdaadsbresidänd gweeld woore. Di nèi Verfassig isch am 13. Abril 1919 in ere Volchsabschdimig aagnùù woore, d Nationalversammlung isch as Landdaag bschdeedigd woore.
Ernen
Gschicht
Äärne ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1214 als Aragnon (1220 Arengnon, 1510 Aernen).
Biekerech
Gschicht
Schweich isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144-68 as Sveiche.
Hüttlingen
z Dütschland
Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren
Rudolf Paul
(aus: Bibel für Schwoba, Psalm 23, Vers 1–4)
Ausordem schreibd-or schwäbisch-phoneddisch ae ond oe sdadd hochdeidsch beaeflussd ai ond oi, em Beisbiil oba also mae, saem, Ohael ond koe, sdadd mai, saim, Ohail ond koi. Edd ganz konsequend isch dorgega ischd (sch fir [ʃ] ond wåechor Auslaud d) diräggd näaba bist (s fir [ʃ] ond hardor Auslaud t), so ao an andore Sdella en saenor Bibl.
Heinz-Eugen Schramm
(* 1918 z Ulm, † 1998 z Diibenga)
Friedrich E. Vogt
<poem style="font-style:italic"> Han scho’ emmer d Bänkla möga! Hättst mit zwanzg mi gfrògt, worom, hätt ganz oi’fach gsagt: „Ha, komm, d Bänkla send zom Liaba do!”
Carl Borromäus Weitzmann
Und dear si zua de Schôf bekennt, deam wead sei’ Nam ufs Hiare’ brennt; und dear si num schlait zua de Böck, dean zoichnet ma’ mit Tuifelsdreck. Brr dumdumdum, brr dumdumdum.
Wechselstrom
S Gegeteil isch d'r Gliichstrom, wo us er Gliichspannig entstoot. I de Huushaltige brucht me meischtens Wächselstrom und sälten au Gliichstrom.
Gossau ZH
Goossau (amtlich Gossau) isch e politischi Gmäind im Bezirk Hiiwiil im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografii
Goossau liit im obere Glatttaal. Zue de Gmäind ghööred d Oortstäil Bertschike (Bertschikon), Grüt, Herschmettle (Herschmettlen) und Otike (Ottikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 66,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 14,1 % Wald, 13,7 % Sidligsflèchi, 5,3 % Vercheersflèchi und 0,1 % Gwässerflèchi.
Leberwurst
Als Läbberwurscht benamst mò unterschydlichi, meischtens striichfähigi Kochwurschtsortè, sowiè je nõch Sischtematik zuèsätzlich als Kochschtriichwurscht. Dè Nammè chunnt vo dè Läbbèrè, wo voschafft worrè isch. D Läbbèrè wörd mit andrè Läbbensmittel zuè Wurscht voschafft.
S Wurschtmachè
Diè meischtè Läbbèrwurschtsorté sin umgrötet, sèll heißt s Fleisch, s Fèttgwebe un mèngmòl d Innereiè wörrèd znägscht pöklèt. Präparyrt wörrèd si, idèmm si bi nèrè Chèrntempradur vo 65 °C brüèt odder bi 80 °C aabrüèt wörrèd. Aaschlièßend wörd s Fleisch gnauso wiè diè dämpftè Zwiblè küèlt. D Läbbèrè wörd nit brüèt un darf mit èm brüètè Matriaal èrscht in Brüürung chò, wenn s uff 55 °C abküélt isch, well suscht s Läbbèreiwiiß denaduryrè däät un d Emulgyrfähigkeit nõchlõ würd. Diè roo Läbbèrè wörd öfter no gmetzgètwarm voschafft, also nõch èm Metzgè nit abküèlt, i dè Fachschprõch wörd sèllè Begriff für Erzügnis bis 36 Stundè nõch èm Metzgè bruucht. Für s Vorbreitè wörd d Gallè, d Gallègäng un s draa hängènde Organfètt grob wèg gmacht.
Für s Wurschmachè wörrèd küèlti Zuètatè sowiè d Gwürz in ém Kutter solang zämmè gschnittè, bis èn Brei entschtòt. Wenn d Wurscht è Ylaag hèt, wörd sélli aaschlièßend dezuè gää un underè grüürt. Dè Zuèsatz „grob“ beziét sich uff d Schnittgrößi vo dè Ylaag, nit uff d Konsischtenz vom Wurschtbrei.
Deutsches Reich
Deutsches Reich (alem. Tüütsches Rych) isch vo 1871 bis 1945 der offziell Name vo Tüütschland gsy.
Aber au scho vor 1871 hät me vom Tüütsche Rych gredt.
Leberwurst
Delikatèssläbberwurscht
Bekannti Variantè vo dè Wurscht sin:
Ausbruch des Weltfriedens
Ausbruch des Weltfriedens ischt a Theaderstick en oim Uffzug vom deitsch-schweizerischa Dramadiker ond Schauschbiiler Curt Goetz. Des Stick ischt a utopischa Satire mit deitliche Seidahiib gega d Politik ond d Kircha ond wuud meischdens zamma mit zwoi andre Oi-Akder ondrem Titl “Seifenblasen” zo-ra abendfillenda Vorstellong ausgweidet. Ma kôô’s abr au alloi odr zamma mit andre Oi-Akder uff d Bihne brenga.
Tscheppach
Geografi
Nochbergmeine si Lüterkofe-Ichertswiu, Brüggle, Mülidorf, Hessigkofe und Bibere im Kanton Soledurn u Löizige im Kanton Bärn.
Religion
67,4 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 8,9 % römisch-katholisch.
Landensberg
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Landeschberg ischt dr Sven Tull.
Immenstadt im Allgäu
Dialekt
Dr Dialekt vo Immestadt ghert zum Bodeseealemannisch.
Spätantike
Spootantike isch e modärni Bezäichnig für s Zitalter im Middelmeerruum zwüsche dr Antiki und em Middelalter.
Im Lauf vo dr Spootantike het s Oströmische Riich e Dransformazioonsbrozäss duuregmacht und e Hufe vo sim Territorium iibüesst, wäärend die zwäiti spootantiki Groossmacht, s nöipersische Sassanideriich, ane 651 sogar ganz undergange isch. S Weströmische Riich isch scho vom 5. Joorhundert aa in e baar faktisch unabhängigi Territorie usenandergheit, wo aber die kaiserligi Oberhohäit no lengeri Zit anerkennt häi.
Avenue Anatole-France (Nancy)
Geogràfii
D’ Avenue Anatole-France lììgt ìm Viartel Poincaré - Foch - Anatole France - Croix de Bourgogne ìm Wäschta vu dr Schtàdt Nànzig. Sa làuift vu dr Rue Raymond-Poincaré bis àn dr Gmaindagranz vu Laxou.
wàs doo z’ sah ìsch
Ainiga Gebäijer besìtza Buntafanschter, wo dr Elsasser Jacques Grüber gmàcht hàt.
Corsier-sur-Vevey
Gschicht
Corsier-sur-Vevey isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1079 as Corise bis 1953 Corsier..
Bhutan
Bevölkerig
D Bevölkerig vo Bhutan setzt sich us drei Gruppe zsämme. D Ngalongs si im Mittelalter us Tibet iigwanderet und läbe im weschtlige Hochland; zu ine ghört au s Königshuus derzue. D Sarchops läbe im öschtlige Bergland, ethnisch schdön si de Bergstämm vo Nord-Ost-Indie nooch. Beidi Gruppe si dur ihri Zuegehörigkeit zum Buddhismus verbunde. Di dritt Gruppe si d Süd-Bhutaner (au nepalesische Bhutaner oder Lhotshampas), wo im Diefland an der indische Gränze in dr Mehrheit si. Öbbe drei Viertel vo der Bevölkerig gehöre zum tibetische Völkerkreis.
Fletringen
Flétringen (lothrìngisch; frànzeesch Flétrange, ditsch Fletringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Hermione (Argolis)
Gschicht
Noch de Saag hend sich d Dryoper, wo vom Herakles us de Haimet vertribe wore sind, z Asine und z Hermione niderloo. Hermione werd im Schiffkatalog vo de Ilias gnennt.
D Halbinsle isch scho i de mykenische Zitt mitere Muur bifestigt wore. Si het i de früene Antiki zom Bund vo Kalaureia ghört und ane 480 v. Chr. mit drai Schiff a de Schlacht vo Salamis bitailigt und ai Joor spööter mit 300 Maa a de Schlacht bi Plataiai. Im Peloponnesische Chrieg isch es mit Sparta verbündet gsii. Ab 229 v. Chr. isch Hermione e Mitgliid vom Achäische Bund gsii, het sich aber zwöscheddöre mitem spartanische König Kleomenes III. (235-222 v. Chr.) verbündet.
Babydoll
Friejer isch de Babydoll us eme kurze Pumphesli un eme wite, lose un licht a-fermig gschnittene Oberteil bstonde. Om Oberteil sin kurzi Puffärmel ogsetzt gsi.
Lorrain
Au s Welche, wo in e paar elsässische Dörfer in de Vogese gredt wird, ghört zum Lorrain.
Oberkirch (Baden)
Stadtgliderung
Im Einzelne ghere die Wohnblätz zu dr Staddeil:
Fleury (Moselle)
Gschìcht
Fleury ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 706 àls Floriacum-Floria (875: Floreiacum, 962: Florey, 1144: Flury, 1329: Fleury, 1395: Flurei, Flerei, 1404: Flerey, 1496: Flery, 1514: Fleurey, 1521: Flairey, Flori, 1544: Fleuri, Fieuri).
Sirnach
Sprooch un Dialäkt
De hochalemannisch Dialèkt vo Sirnech ghöort zum Oschtschwizerisch
Alemannen (Name)
Moderni Etymologie
E moderneri Düttig wiist druf hii, as en Underschiid gitt, zwösched Germanisch *ala- "ganz, vollständig" und *alla- "jede, ali". De Name bidütti aso villmee "Voll-, Ganzmentsche". Asigi Selbstbizaichnige sind hüüffig uf de Welt und tiened as Abgrenzig zu anderne Ethnie, wo as weniger vollwertigi Mentsche aaglueget wered.
S-Bahn Schaffhausen
Voruusgangèni Infraschtrukturuusbautè
Zuèsätzlich hèt dè Kanton Schaffuusè i dè voraagangènè Johr schu voschiddèni Uusbaubrojèkt realisyrt, wo au uff d S-Baan Schaffuusè uusglait gsi sin.
Heidi Abel
Biografi
1986 isch dur s Legat vo dr Heidi Abel dr Innovationsfonds vo dr Stiftig fyr Apassti Technologi und Sozialökologi (SATS) vom Ökozentrum Langebruck begrindet worde.
Steffisburg
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Stäffisbuurg ghört zum Hochalemannisch.
Lauben (Oberallgäu)
Gschicht
Laube isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1220 als Lobun.
Leipheim
Geografi
Leiba leit en dr Region Donau-Iller am Sidrand vom Schwäbische Donaumoos.
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Leiba ischt dr Christian Konrad.
Wikimedia Foundation
D Gschäftsstell
D Wikimedia Foundation hät zersche e Büro z Saint Petersburg (Florida) gha, sit Änd 2007 isch säll z San Francisco.
Brojäkt
In allne Wikimedia-Brojäkt erstelle d Nutzer gmeinschaftlig d Inhalt, es hät also keini Redaktione, wo entscheide chönne oder bezahlt werre. D Inhalt sin normalerwis frei; fast alli Tekscht stönn under de GNU-Lizänz für freii Dokumentation. Als technischi Blattform vo de Brojäkt nimmt mer s Programm MediaWiki, wo vor allem zu dëm Zwäck erstellt worre isch.
Technischi Infrastruktur
Für de Bedryb vo de verschydene Brojäkt underhaltet d Wikimedia Foundation e umfangrychi technischi Infrastruktur. De Chern vo säller isch e Rächezändrum z Tampa, Florida, wo's im 285 Dienschträchner (Server; Stand Dezämber 2007) hät. Denäbe git's no chleineri Standört z Aubervilliers, Seoul und Amschterdam mit 5, 23 bzw. 43 Server. Im Gsamte sin dodemit 356 Server in Bedryb.
Sommeri
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 10,1 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 531 Iiwooner 95,5 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0,9 % Italienisch und 3,4 % anderi Sprooche.
Kyrillisches Alphabet
S isch im 10. Jahrhundert am Hof vom bulgarische Zar Simeon am Großa durch 'n Kliment (Clemens) von Ohrid (sell isch au d´Name vum e See mit ganz bsundere Fisch), am Schüler vom Kyrill, Buechschtabe wo nit uus em Griechische übernoh worde si - die glagolitische Buechschtabe (Schpalte 4) entwickelt worra.
Heiliges Römisches Reich
Zum s vom Dütsche Riich, wo 1871 gründet worden isch, underscheide, wird es au as s Alte Riich bezeichnet.
Dr Napoleon het bi dr Uflöösig vom Häilige Römische Riich e groossi Rolle gspiilt. Er het sälber welle Käiser wärde und het mit em röömisch-dütsche Käiser Franz II. abgmacht, ass wenn dr Franz iin as Käiser vo de Franzoose wurd anerkenne, dr Franz Käiser vo Ööstriich chönnt wärde. Wil s Riich 1806 sowiso scho fast nüm existiert het, het dr Käiser am 6. August nid nume abdankt, sondern au grad no s Riich ufglööst, won er äigetlig gar nid hätt döffe.