cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Triebwagen
Elektrischi Triibwäge überchöme ire Strom über e Oberleitig oder e Siteschine. Es git aber ou elektrischi Triibwäge, wo de Strom vo me ne Akku bezieh. Das si de Akkutriibwäge.
So stö die sogenante Uerdinger Schiinebus in Dütschland us Synonym für Zwöirichtigs Schiinebus, Obscho es nid würklech um Outobus handelt wo uf d Schine transferiert worde si, wie Bischbiuswis die beide Eirichtigs Schienebus Serie X 5700 vor de Französische Staatsbahne (SNCF) oder d Serie LP 48 vor Mamers–Saint-Calais-Bahn (MStC) für die glichnamigi Bahnstrecki am Ändi vo de 1940er Jahre.
Safari-Katze
Anerchennig
Es git kei Verein vo d Safari zurzyt (Stand Juli 2009) usstelle. Bi der TICA cha d Chatz als Foundations Rasse registriert wärde.
Wustweiler (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wuschwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1880–1885
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch dr August Alexander Evelt gsii.
Rabenvögel
D Raabevögel (Corvidae) si e Vogelfamilie us dr Ordnig vo de Spatzevögel (Passeriformes), Underordnig Singvögel (Passeri).
Christiane Taubira
D Christiane Taubira (* 2. Hornung 1952 z Cayenne, ìn dr Frànzeescha-Guyane) ìsch a frànzeescha Politikera, vu dr lìnksorientiarta Pàrtei „Walwari“. Sa ìsch vu Mai 2012 bis Janner 2016 d Justizminischtera vum Frànkrìch gsìì.
Privàtlava
D Christiane Taubira ìsch zwànzig Johr làng mìt em Autonomischt Roland Delannon ghirota gsìì. Àn da regionàla Wàhla vu 1998 hàt'r àwer a Lischta gega sina Fràui ufgstellt. Noh dara politischa Kriisa han sa ànna 2002 gscheida.
Üszeichnunga
D Christiane Taubira hàt d Üszeichnung „Grand-croix“ (Groß Kritz, a hocha Stufa), ìn dr frànzeescha „légion d'honneur“.
St. Margrethen
Sammargrethe (amtlech St. Margrethen) isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Rhintl vom Kanton Sanggale i de Schwiz.
Orient
Dr Oriänt (vo lat. oriens „Oste“, Partizip Präsens vo oriri „sich erhebe“; äigentlig sol oriens „Sunne, wo ufgoot“), spööter au as Morgeland bezäichnet, isch ursprünglig äini vo de vier römische Wältgegende. An dr römischen Aggse zwüsche Norde (Mitternacht) und Süde (Mittag) lit dr Oriänt, d Wältgegend im Oste, wisawii vom Okzidänt (Oobeland, vo sol occidens „Sunne, wo undergoot“) mit de Gebiet, wo im Weste lige.
Hauterive
Lueg au:
George Boole
Kalkül-Modifikationa
Am Boole sei Kalkül lässt sich au so modifiziera, dass koine logisch sennlose Formla meh vorkommat ond trotzdem d ibliche Recharegla fir d Additio geldet. Dazua muass d Additio logisch abgeschlossa sei ond mendeschdens gelda, on des hoißt no x+x=0 oder 2x=0. Offasichtlich hot no d Additio da Senn vo ENTWEDER-ODER. Ma ka no au minus en plus omwandla: -x=x. So an Kalkül hot erschd 1927 dr Iwan Iwanowitsch Schegalkin ageh. Ma spricht vom a boolescha Reng, so hot dr Marshall Harvey Stone 1936 dui Algebra gnennt, in der älle aus Schual bekannde Recharegla geldet, aber koine andere Zahla als Null ond Ois vorkommad. S Entscheidongsverfahra wird do suber oifach: Ma wandlet enra Formel minus in plus om, multiplizierd no aus ond streicht älle dopplede Fakdora ond Summanda mit da Regla xx=x ond x+x=0. Des geit a sognannde distributive Normalform, dera ma glei asiaht, ob se wohr oder falsch isch. Des macht ma sich am beschda an am Beispiel klar: Dr sognannde Satz vom ausgschlossena Dridda hot d Formel ; mit am Boole seine Definitiona hoißt des ond mit plus statt minus ; ausmultipliziert kriagt ma no x+1+x+x+xx ond noch am Streicha mit sella zusätlicha Regla bleibt 1 ibrich, on des isch genau d Normalform vonara wohra Formel. Bei ra falscha Formel wär d Normalform 0 ond bei ra Formel, mo et wohr ond et falsch isch, irgend ebbes anders.
Hohrod
Verwàltung
vun Hohrod ìsch. Hohrod ghert zem Kommünàlverbànd.
Luttenbach bei Münster
Gschìcht
Lüttebà bi Mìnschter ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120 àls Lutenbach.
Wuisse
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Prisca Thevenot
ìhra Laawa un Kàrriar
D’ Prisca Thevenot ìsch ànna 1985 z’ Schtroossburi-n-uff d’ Walt kumma. Sa ìsch d’ Tochter vu mauriziànischa-n-Iiwànderer. Wu sa zwai Joohra àlt gsìì-n-ìsch, hàt sa mìt ìhra Äältra-n-ìn dr neerdliga Vorort vu Pàriis gwàndelt. Uffgwàcksa-n-ìsch sa z’ Stains ìm Département Seine-Saint-Denis. Sa ìsch Unternammera un Berooterin ìm Braich Farnmìttailunga gsìì.
Wuisse
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Wuisse ghert zem Lorrain.
Eduard von der Heydt
De Eduard von der Heydt (* 26. September 1882 z Elberfeld; † 3. April 1964 z Ascona) isch e tütsche Bänkler us Wuppertal gsii. Er isch e wichtige Chunschtsammler und Mäzen gsii. Sini Sammlig bildet hütt de Grundstock vom Museum Rietberg z Zöri. Noch em isch s Heydt-Museum z Wuppertal binennt. Er isch au de früenrig Bsitzer vom Monte Verità z Ascona gsii, won er em Kantoo Tessin vermacht hett. So wiener no hütt as Chunstsammler gschätzt werd, ase froogwürdig isch sini politischi Iistelig gsii. Er isch Mitgliid vo de NSDAP gsii, het aber nochdem er Schwiizer Bürger woren isch, us dere Partai uustrete. Nochem Zwaite Weltchrieg isch er i de Schwiiz ane 1946 wege Landesveroot aagchlagt woore, aber 1948 fraigsproche wore. De Vorwurf, as sini Sammlig us Naziraubguet bistöchi, isch haltlos, do sini Sammlig scho vorde Machtöbernamm vo de Nationalsozialiste i Büecher guet dokumentiert woren isch und s isch erwise, ass er sini Sammlig rechtmässig erworbe ghaa het.
s Lebe
Nochem Chrieg het d USA de Eduad von der Heydt zom Find vo de USA ernennt und em Bundesroot e Aschuldigung gschickt. Er isch denn im Mai vo de Schwiizer Militärjustiz agchlagt woore und gliichzittig isch e Uusbörgerigsverfaare i Gang choo. Im 19. Mai 1948 isch er aber vom Schwizer Militärgricht fraigsproche wore und sis Uusbörgerigsverfaare isch vom Bundesroot as nichtig erchlärt wore. D USA degege hett a sinere Sicht biharrt und 44 Gmööld us de Sammlig von der Heydt as Vermöge vomene Find vo de USA bischlagnammt, wo doozmol i amerikanische Buffalo Museum of Science as Laigoob ghange sind. Bis hütt d USA die Gmööld nöd zruggee.
Häfelfingen
Wappe
S Wappe - offiziell sit 1946 - kennti fascht e Hommage an Obelix vo de unbesiigbare Gallier si. Denn es zeigt under emene schwarze Querbalke uff goldigem Grund e schwarzes Chessi (Hafe) mit drei Bai. In Wooret aber erinnerts Wappe an Name vor Gmeind. Allerdings isch das ä Fähldyttig (lueg under Gschicht).
Gelterkinden
Gschicht
Uffgrund vo Bodefund weiss me, dass s Gebiet vo Gälterchinde sit dr jüngere Staizyt ohni greesseri Unterbrüch bewohnt gsi isch. 1103 (und nomoll 1154) isch dr Ort als Gelterkingen s erschti Moll erwähnt worde. Er gheert dodrmit zer grosse Gruppe vo de friehalemannische Siidligsname uf -ingen und bedytet «Hof vom Geltrich und sinere Sippe, dä Geltrichinge». Durch stedtischi Schriiber isch s mundartlige ng dure e nd ersetzt worde, wil suscht en alts nd in dr Mundart zue ng worden isch und d Schriiber gmeint hend, das seg au im Ortsname der Fall, was aber gar nid der Fall gsi isch; «Gelterkinden» isch aso e Fäälschriibig (me redet i sottige Fäll vo «Hyperkorrektion»).
Kurzporträt
Als Bsunderheit darf erwähnt werde, dass Gälterchinde e glains eiges Bezirkgricht hett, obwohl z Sissech, em Bezirkshauptort, au eis stoot. Das isch e Remineszänz an d Gschicht no vor dr Gründig vom Kanton, wo Gälterchinde während kurzer Zyt (1798 bis 1814) e eigene Bezirk bildet hett.
Hemmiken
Wappe
S Wappe vo 1945 zeigt Staihauerwärkzüg - eis stehend, zwai gkryzt - uff goldigem Grund. D Farbe stamme vom Graf vo Froburg.
Xouaxange
Xouaxange (Patois Souagsonche, ditsch Schweixingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Verwàltung
vun Xouaxange ìsch. Xouaxange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Xouaxange ghert zem Lorrain.
Lindenplatz (Altstetten)
De Lindeplatz z Altstette isch en öffentliche Platz im Dorfchärn vo Altstette z Züri. De Platz isch underhalb vom Chilehügel.
Gebhard Müller
Staatsbresidänt, Minischterbresidänt, Bundesverfassigsgricht
In dr Ussenandersetzige vor dr Grindig vum neie Bundesland Bade-Wirttebärg, zerscht Sidweschtstaat gnännt, isch dr Müller zäme mit em Minischterbresidänt vu Wirttebärg-Bade Reinhold Maier (FDP/DVP) un em Bundesdagsabgordnete Kurt Georg Kiesinger en entschidene Vorkämpfer fir s nei Land gsii.
Arlesheimer Dom
Archidekduur
D Domchille het zwäi Chilledürm, wo s oobedruf Chrüz het. S Muurwärk isch gäältschelig mit wisse Rääme drum ume; s Dach vo de Dürm isch hellgrüen. In ere Nische über dr Iigangsdüüre us hellem Holz befindet sich e Statue vo dr Maria mit Chind und eme Baaselstaab, wo s Wabbe vom Domstift isch.
Dr Umbau vo 1759
Dr Archidekt isch dr Franz Anton Bagnato (1732–1810) gsi. D Stuckarbäite und dr Hochaltar si vom Francesco Pozzi (1704–1789) gmacht worde. D Deckigmäld und s Altarbild in Fresko het dr Giuseppe Appiani usgfüert. Dr Peter Schacherer us Rhiifälde het d Schriineraarbede wie s Hauptpordal, d Sitedüüre mit iire Schnitzereie und s Chorgstüel 1761 gmacht.
Gebhard Müller
Staatsbresidänt, Minischterbresidänt, Bundesverfassigsgricht
Anne 1990 isch dr Gebhard Müller im Alter vu 90 Johr gstrobe. Är isch uf em Waldfridhof Stuegert vergrabe wore.
Ehrige
Di chaufmännisch Schuel z Bibra het syter 1984 dr Name Gebhard-Müller-Schuel.
Reinhard Keiser
Opere
(In Chlammere s Joor vo dr Uruffüerig, dr Ort, wenn sust nüt anders agee isch Hamburg gsi)
Bläsheim
Verwàltung
vun Blaase ìsch. Blaase ghert zem Kommünàlverbànd.
Weissenstein (Jura)
Dr Wissestäi isch am höggste uf dr Röti mit. D Bassstrooss vo Oberdorf über e Wissestäibass uf Gänsbrunne het Stiigige bis zu 22 % und isch äini vo de stozigste in dr Schwiz. Im Winter isch si für e Brivatvercheer gesperrt und wird denn as e Schlittelbaan brucht, wo über d Region uuse beliebt isch.
Alberto Contador
Karriere
In der nechste Saison isch dr Contador bim Radsportteam ONCE Profi worde. In siim erste Johr bi ONCE het er e Zitfahre bi der Pole-Rundfahrt gwunne. Vo 2004 bis 2006 isch er für Liberty Seguros gfahre, der neue Mannschaft um e Manolo Saiz.
Im Septämber 2008 het er vor siim Teamkolleg Levi Leipheimer d Vuelta a España gwunne, eso isch dr Contador eine vo de wenige Fahrer, wo alli drei grosse Landesrundfahrte hai chönne gwünne. Vor ihm hai das nume dr Jacques Anquetil, dr Bernard Hinault, dr Felice Gimondi und dr Eddy Merckx fertig brocht.
Operette
Ausklang
Em schweizerischa Kombonischda Paul Burkhard (1911–1977) sei wichdigschder Beitrag aus dera Zeit isch dui reizenda Musikalischa Komeede Feuerwerk (1950), wo scho leicht mit-em Musical vorwandt ischt ond emmer noh hin ond wiider uff d Bihne kommt.
Alberto Contador
Dopingvorwürf
Dr schbanisch Verband RFEC het en denn aber freigsproche und d Sperri ufghoobe. Dr Velosportwältverband UCI isch in d Beruefig gange und 2012 het dr Internazional Sportgrichtshoof (Court of Arbitration for Sport, churz Cas) dr Contador schuldig gfunde und iin für zwäi Joor rückwirkend vo dr Tour 2010 aa, gsperrt. Dr Contador verliert drmit siini Ditel bi dr Tour 2010 und bim Giro d’Italia 2011.
Achdorf (Blumberg)
Baan
Diè im Johr 1890 eröffneti Sauschwänzlebaan het urschprünglich durch d Wuètèflüè übber Achdorf, Huusè vor Waald mit Donaueschingè bzw. mit dè Höllèdalbaan vobundè wörrè. Uffgrund vo dè Wûrtschaftskrisè 1873 hèt diè Badischi Staatsysèbaa d Blaanigè 1875 schlièßlich voworfè. D Streggi im Wuètèdal hèt denn 15 Johr als Èndschtation diènt, bis d Sauschwänzlebaan ca. 3-4 km öschtlich un barallèl zu dè Wuètèflüè übber Fiètzè un Zollhuus uff d Baar gfüürt worrè isch.
Persönlichkeitè
I dè Gmeind Achdorf hèt dè berüümte Dichter Josef Viktor vo Scheffèl (1826–1886) mèngmòl i dè Linde zu Achdorf logyrt, welli hüt Scheffellinde heißt.
Jeutz
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt Jäitz zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. D hiti Gmein Jäitz ìsch ànne 1970 entstànde durich dr Zammeschluss vun dr Derfer Basse-Yutz (dt. Niederjeutz) un Haute-Yutz (Oberjeutz).
2. Pfynschlacht
In dr Zwäite Pfynschlacht häi franzöösischi und helvetischi Drubbe am 27. Mai 1799 ufständischi Ooberwalliser im Pfynwald gschlaage und em Ufstand im Wallis en Änd gmacht.
Dr Kampf um e Pfynwald
D Oberwalliser häi am Morge vom 27. Mai d Stellige um Fare überfalle, zum die findlige Gschütz dört uszschalte. D Franzoose si in Richdig Salgesch und Siders gflüchdet. Denn si d Walliser aber zrugg in iiri Stellige im Pfynwald. D Drubbe vo dr Regierig häi e Nachtaagriff vorberäitet, wo nume Bajonett sölle iigsetzt wärde, zum d Ooberwalliser nid z alarmiere. Am Morge am äins isch dr Aagriff choo und die Ufständische, wo volländs überrascht worde sin, häi sich us em Wald zruggzooge. Dr lingg Flüügel vo de Franzoose isch über Fare an d Dala-Brugg vorgstoosse, und am Morge am vieri si si über Leuk häärgfalle, wo si blünderet und gmordet häi.
D Aagriifer häi au Vischp bsetzt und usblünderet und si am Fritig, em 31. Mai, z Brig iimarschiert.
Noch em Bricht vom Buxtorf an s helvetische Diräktorium häi die Ufständische 600 Dooti gha und 9 bis 10 Gschütz und es baar Faane verloore. Au d Verlust vo de Regierigsdrubbe si gross gsi, öbbe e Driddel vo de Offizier sige gfalle.
Kai Schmidt-Eisenlohr
Privats
Dr Kai Schmidt-Eisenlohr isch ghyrote. Är isch 2014 dr erscht Landdagsabgordnete z Dytschland gsii, wu in Elterezyt gangen isch.
Hedi Wyss
Läbe und Würke
Wäg ihrne kunstkritische Arbete isch d Heidi Wyss vom Heiny Widmer für s «Aargauer Kuratorium» für d Förderig vom kulturelle Läbe vorgschlage worde. Vo 1978 bis 1986 isch si det als Jurorin i de Arbeitsgruppe Bildendi Kunst und Literatur gsii. Vo 1995 bis 2002 isch si als Jurymitgliid für d Vergab vom Kinder- und Jugendmediepriis «Die rote Zora» aktiv gsii. Sit 2004 isch si Präsidentin vom Stiftigsrat vo de Stiftig «Temperatio» und sitzt sit 2005 im Stiftigsrat vo de Stiftig «Gegenwart». D Gründig vo de Stiftig «GegenwART» isch Mitti 2005 dür ihre Brüeder, de Undernähmer Hansjörg Wyss, verahlasst worde.
Fegersheim
Fajersche (frz. Fegersheim, dt. Fegersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Fajersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1180.
Verwàltung
vun Fajersche ìsch. Fajersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Stirn unter Sternen
Unter däne Ibertitel sin Gedichter zu allene nur vorstellbare Theme versammlet – wiä fascht alliwiil bim Burte in bundener Sproch – mit Reim un Versmaß, do drunter aü Sonnet. E baar drvu handle iber s Markgräflerland.
Uli Sckerl
Bolitischi Laufbahn
Dr Uli Sckerl isch syt 1980 Mitglid vu dr Griene gsii. Ab 1998 isch er Vorsitzer vum griene Chraisverband Neckar-Bergstroß gsii, die Funktion het er au scho vu 1980 bis 1990 ghaa. Ab 1984 isch er Mitglid im Chraisdag vum Rhy-Necker-Chrais gsii un dert vu 1984 bis 2011 Vorsitzer vu dr Chraisdagsfraktion vu dr Griene gsii. Vu 1989 bis 1998 isch er Gmairot fir d GLH z Hirschberg gsii, ab 2004 isch er Stadtrot fir di Grien Alternativ Lischt z Weinheim gsii. Vu 1999 bis 2014 isch er Midgliid vu dr Verbandsversammlig vum Verband Region Rhein-Neckar gsii. In däre Funktion isch er ab 2001 au Mitglid im Landesvorstand vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gsii. Anne 2006 isch dr Sckerl in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Im Landdag isch er Mitgliid im Präsidium, im Ständigen Uusschuss, im Innenuusschuss, im Untersuechigsuusschuss „EnBW-Deal“, im Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt), im Untersuechigsuusschuss „Polizeieinsatz Schlossgarten II“ un im Barlemäntarische Kontrollgremium gsii. Derzu isch er stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanzen un Wirtschaft, im Uusschuss fir Integration, im Uusschuss fir Europa un Internationali Aaglägehaite, im Petitionsuusschuss, im Wahlbriefigsuusschuss un in dr Enquetekommission „Rechtsextremismus“ gsii. In dr Griene-Fraktion isch er innebolitische un kommunalbolitische Sprächer gsii. Syt dr Konschtituierig vu dr neie Landesregierig unter dr Fierig vum Winfried Kretschmann am 12. Mai 2011 isch dr Sckerl barlemäntarische Gschäftsfierer un stellverdrättende Fraktionsvorsitzer vu dr Grienen im Landdag gsii. Anne 2009 het er dr Ehrering vum Rhy-Necker-Chrais iberchuu.
Córdoba (Spanien)
Córdoba [] isch d Hauptstadt vo dr Browinz Cordoba z Spanie und die drittgrössti Stadt z Andalusie.
Albert Meyer (Übersetzer)
Dr Albert Meyer (* 19. März 1893 z Langnou; † 29. Dezämber 1962 z Bärn) isch e Schwiizer Lehrer und Übersetzer gsi.
Zillingen
Zillinge (lothrìngisch; frànzeesch Zilling, ditsch Zillingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Albert Meyer (Übersetzer)
Läbe und Wärch
“Göttlichi Tochter, o sing mer das Lied doch vom gwaglete Ma itz! Isch es gwüß ihn ja, wo Troja, di herrlichi Veschti het proche.”
Zillingen
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Zillinge ìsch. Zillinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Zillinge ghert zem Rhinfrankisch.
Das Posthaus im Schwarzwald
Das Posthaus im Schwarzwald isch a deitschr Hoimetfilm vom Regisseur Rudolf Schündler us-em Johr 1958. Der Film basst au en d Kadegoria Luschtschbiilfilm, Koschtimfilm ond Musigfilm. Hergstellt worra isch’r em Filmstudio Geddenga. D Außa-Ufnahma send em Schwarzwald dreht worra. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 10. Oktobr 1958. Zo dera Zeit hot’r noh da Titl Mein Mädchen ist ein Postillion ghet.
Handlong
Am nägschda Dag vorzehlt dr Georg dr Barbara, er häb erreicht, dass dr Prinz weaga ihrem Ôôliaga scho an Briaf an da Graußherzog gschriiba häb. Dô driibr freit sich d Barbara so arg, dass-se glei uf dr Burg a musikalischa Kondgeabong inszeniirt, om uf dui Weis em Prinza da Dank zo zeiga. Der selbr dauscht gschwend sei Roll mit-em Hebele, damit-en d Barbara emmr noh fir em Prinza sei Jägr halda soll. Ond so bedankt sich dr Hebele als „Prinz“ fir des scheene Stendle.
Musig
<poem style="font-style:italic"> Dir möcht ich mal … Dir möcht ich mal Im dunklen Wald begegnen. Annemarie – ich träum von Dir, Träum von Dir, träum von Dir, Die ganze lange Nacht!
Domenico Scarlatti
Dr Giuseppe Domenico Scarlatti (* 26. Oktober 1685 z Neapel; † 23. Juli 1757 z Madrid) isch en italiänische Komponist und Cembalist im Barock gsi. Si Hauptbedütig lit in de Sonate für Cembalo, won er gschriibe het und wo zum Originellste vo iirer Art im 18. Joorhundert zele.
Italienische Fußballnationalmannschaft
Sit 2018
Für d Öiropamäisterschaft 2021 het sich Itaalie noch Belgie as zwäiti Mannschaft für d Ändrunde kwalifiziert.
Im erste Spiil z Rom het Itaalie gege d Türkei mit 3:0 gwunne, im zwäite Spiil 3:0 gege d Schwiz und im dritte Spiil 1:0 gege Wales. Im Achtelfinaal mit eme 2:1 n. V. Siig gege Ööstriich häi sich d Azzuri für e Vierdelfinaal kwalifiziert, und z Münche mit 2:1 gege Belgie gwunne. Im Halbfinaal gege Spanie häi si e Benaltischiesse brucht und si mit 4:2 witerchoo. Im Finaal am 11. Juli 2021 im Wembley-Stadion isch s gege Ängland noch 120 Minuute 1:1 gstande und noch de Benalty isch Itaalie mit 3:2 zum zwäite Mol noch 1968 zum öiropääische Tschampion kröönt worde.
Holzheim (Unterelsass)
Holze (frz. Holtzheim, dt. Holzheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Holze ìsch. Holze ghert zem Kommünàlverbànd.
Zimmingen
Zéming (lothrìngisch; frànzeesch Zimming, ditsch Zimmingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Prototypentheorie (Linguistik)
Die Prototypetheori isch e Theori uss de kognitive Linguischtik, wo erklärt, wie Konzept im mentale Sproochsyschtem vo eme Sprecher organisiert sin. De Aasatz isch vorallem in de Semantik aagwändet worde, sältener aber au ùff d Morphologi, Syntax ùn Phonologi.
Kirchenjahr
Ooschdrafeschdkrois
Des liesd se oifach, abr weil d Mondperiod – d Zeid von oim Vollmond zom nächschda – koine glatte (Sonna-)Däg dauerd ond s Johr au mid de Schalddag ondrschiedlich lang isch, geid s a Formel vom Gauß zom genaua Ausrechna ond no baar Ausnahmeregla.
Johan Cruyff
Dr Hendrik Johannes Cruijff (* 25. April 1947 z Amsterdam; † 24. Merz 2016 z Barcelona ), bekannt as Johan oder Johann Cruyff, isch e niiderländische Schutter und Drääner gsi.
Kolbsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Karneval in Venedig
Dr historischi Karneval z Venedig isch mit sine Larve, Dierkämpf, Herkulesspiil und Füürwärk dr bekanntisti Karneval z Italie näbe deene vo Floränz und Rom. Dr Karneval het an de italiänische Fürstehööf aagfange, isch sit em Spootmiddelalter immer prunkvoller und ufwändiger worde. Im Allgemäine goot s Fest vo Epiphania (6. Januar) bis zum Aafang vo der Fastezit am Aschermittwuch.
Dr Ursprung vom Karneval goot uf d Saturnalie in dr Antike zrugg und uf d Brüüch und Festligkäite vo vor dr Fastezit im spoote Middelalter. Z Venedig wird dr Karneval zum erste Mol in dr Chronik für 1094 vom Doge Vitale Falier erwäänt. Dr Chronist Martino da Cànal isch dr erst gsi, wo im 13. Joorhundert vo Larve am ene Zumftumzug gschriibe het. Zur Zit vom Giacomo Casanova im 18. Joorhundert het dr Karneval si grössti Bracht empfaltet, und au d Sitte si immer lugger worde. Bis 1797 het mä jedes Joor dr Siig vo Venedig über Aquileia im Joor 1162 gfiirt. Z Venedig hät me de Karneval vom Stefanstag (26. Dezember) a gfyred. Bis 1796 hät me während de Uufahrt nomol e chlyners Fest aaghänkt.
Bundesrat (Österreich)
Ufgoobe
Im Geegesatz zur Laag im dütsche Bundesroot gältet im östriichische Bundesroot s freije Mandaat: Jeedes Mitgliid vom Bundesroot cha frei abstimme, es git käi Zwang zur Blockabstimmig in Frakzioons- oder Länderblöck.
Gemeine Alraune
Verbreitig
Di Gemeini Alroune chunnt wild im gsamte Mittelmeerruum vo Portugal bis Griecheland, so wi der Türkei, z Nordafrika u im Nahe Oschte vor. Si wachst im Ödland u bevorzugt trochnigi, sunnigi bis halbschattigi Plätz uf liecht sandigem Bode. Zum Byspil am Wägrand, i Oliveheine oder bi Ruine.
Alessandro Scarlatti
Lääbe
A 1. Dezämber 1708 het z Neapel dr jetz österriichisch Vizeköönig, dr Kardinal Vincenzo Grimani (1652-1710), dr Scarlatti wider zum Kapällmäister vo dr Cappella Reale ernennt, und im Januar 1709 isch dört si nöiji Opere Teodosio ufgfüert worde und druf no anderi wie Tigrane. Vo 1710 aa het er sich vil mit Instrumentalmuusig beschäftigt und het 1715 die 12 Concerti grossi uusegee.
Vo 1717 bis 1722 isch dr Scarlatti wider vil z Rom gsi. Im Januar 1721 isch d Griselda, si 114. Opere wien er im Libretto gschriibe het, ufgfüert worde und 1722 e Nöifassig vom Arminio. In sine letschte Joor het dr Scarlatti z Neapel gläbt, won er e baar Möönet vor sim Dood no em dütsche Flötist und Komponist Johann Joachim Quantz begegnet isch und im Johann Adolph Hasse Underricht im Komponiere gee het.
Solomon ibn Gabirol
Dr Solomon ben Jehuda ibn Gabirol, churz Solomon (Salomo) ibn Gabirol oder Schlomo ibn Gevirol (uf d Wält choo 1021 oder 1022 z Málaga; gstorbe um 1057 z Valencia) isch e jüüdische Filosoof und Dichder im muslimische Spanie (al-Andalus) gsi. In dr latiinischsproochige christlige Gleertewält isch er under de latinisierte Nääme „Avicebron“ und „Avencebrol“ bekannt gsi; uf Arabisch het er Abū Ayyūb Sulaimān ibn Yaḥyā ibn Ǧebīrūl ghäisse.
Rheinbrücke Diessenhofen–Gailingen
Gschichtè
Uffgrund vo zuènèmmendè schwèrè Mängel isch d Brugg vo Oktobèr 1667 bis Februar 1668 durch èn Neubau vom Schafuuser Baumeischter Heinrich Altèburg ersetzt worrè. Diè neu Brugg isch au è offeni Holzkonschtruktion gsi und hèt sechs Pfòòljoch ghaa un isch i dè Bruggèmitti uff 14 Meter langè Pfôôl glagerèt gsi, wo deilwys mit iisernè Spitzè 1,5 bis 2,5 Meter düèf i s Flussbett grammt worrè sin. Dotal sin 52 Eichè, 2 Buèchè un 3 Forrè vobaut worrè. Am 8. Oktobèr 1799 hèn russischi Truppè uff èm Rückzùg d Brücke abbrènnt.
Suftgen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Suftge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1246 àls Scoway (1384 Soufich).
Lina Stöhr
Läaba
Ibor ir Läaba isch wenich bekannd. Uffgwaggsa isch-se enn Farndau, haed on Sdadddåel vo Gebbeng. S geid koen Nåchlass, aus demm-mor äbbes rausfenda kẽd. Gheiraded håd se nåch Sduagord; ob se nåch-m Daod vo irem Mã widor nåch Farndau zrugg isch, sich obekannd. D Sdadd Gebbeng hådd enn Farndau emma Wäag irn Nãma gäa. Ir Gedichd "Frauen heraus", dees må-se 1933 en dor Ãfangszeid vom Dridda Reich rausgäa hådd, wird ällordengs kritisch gsäa.
Glarner Alpen
D Lage und d Flechi
S Gebiet wird (im Uurzäigersinn vo Norde us) vom Waalesee und Seez gege d Appezäller Alpe abgränzt, vom Rhii gege Rätikon und d Plessur-Alpe, vom Vorderrhii gege d Adula-Grubbe, vom obere Vorderrhii, Oberalpbass und Oberalpreuss gege d Gotthard-Grubbe, vo dr Reuss gege d Urner Alpe, vom Schäche, Vorder Schäche, Klausebass, Fätschbach und dr Linth gege d Schwyzer Alpe. D Glarner Alpe häi e Flechi vo 1900 km2.
Plobsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Plobse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Glarner Alpen
Dääler und Ortschafte
Im Innere vo dr Grubbe befinde sich s Murgdaal, s Schilsdaal, Wissdannedaal, Vättis im Taminadaal, s Calfeisedaal, s Kunkelsdaal, s Maderanerdaal und Elm im Särnfdaal. An irem Rand lige Glarus, Müülihorn, Flums, Mels, Bad Ragaz, Tamins, Ilanz, Trun, Disentis, Andermatt, Göschene, Erstfäld, Linthal, und Schwande. Im Norde befindet sich am Walesee dr niidrigst Punkt uf. Vo därt bis zum höggste Ort het s e Hööchiunderschiid vo 3195 m.
Garry Shandling
Lääbe
Dr Garry Shandling isch z Tucson im US-Bundesstaat Arizona ufgwaggse. Er isch uf d Palo Verde High School und het an dr University of Arizona studiert, zerst Elektrotechnik, het aber spööter si Abschlussexame im Fach Marketing gmacht. Er het au no zwäi Semester lang kreatiivs Schriibe studiert.
In sinere früeje Karriere het er für Färnseeserie wie Sanford and Son (1972) und Welcome Back, Kotter (1975) gschriibe. Noch eme schwere Autiumfall isch er Stand-up-Comedian worde. D NBC het em 1992 aabote, d Show Late Night with David Letterman z übernee. Dr Shandling het aber abgleent, wil er grad Die Larry Sanders Show aagfange het.
Deutscher Sprachatlas
Dr Deidsch Schbrochadlas (DSA)  isch e Schbrochadlas vo dr Dialekd em domoliga Deidscha Kaiserreich. Grended worda isch dr DSA vom Georg Wenker (1852–1911). Dr Atlas mid meh als 40.000 Erhebungsort (ond weitere Ort aus Nocherhebongen en deidsche Sprochgebiet außerhalb vom DR) isch d oizig Gesamterhebong ond kartographische Darstellong vo de Dialekte vo ara Sproch weltweid. Des Projekt kaa ma ondrm Nama Regionalsprache.de au em Internet fenda.
Dr digitale Wenker-Atlas
Dr Digitale Wenker-Atlas (DiWA) isch s Ziel vo ama Projekt, mo älle Karta vom DSA verfilmd, digitalisierd und mid Ordsdada vrsorgd werrad.
René Zeller
Lääbe un Karriere
Dr Zeller het an dr Universitet Züri Gschicht, Staatsräächt un Publizischtikwisseschaft studiert un isch dert 1989 bim Walter Schaufelberger mit dr Dissertation ''Ruhe und Ordnung in der Schweiz. Die Organisation des militärischen Ordnungsdienstes von 1848 bis 1939'' zum Dr. phil. promoviert wore.
Waal (Fluss)
D Waal isch dr gröscht Flussarm vom Rhy z Holland im Delta vor dr Nordsee.
Geografy
Wo dr Rhy über d Gränze vo Dütschland uf Holland chunt, deilt sech s Wasser bi Millinge. D Holländer säge däm Stromabschnidd bis dörthii us irere Sicht Oberrhy (Boven-Rijn). Bi Millinge flüsse zwe Drittel vom Rhy i d Waal und ei Drittel zum holländische Niderrhy, wo wyter unde Lek heisst.
Franquismus
D Herrschaftsform bzw. s Süsteem vom Frankismus gältet as usgsproche personalistisch; das häisst, si isch in gröösserem Maass dur d Persoon vom Diktaator brägt gsi als dur e bestimmti Ideologii. Dr Franco isch nid seer charismatisch gsi. Er het s aber fertigbrocht, sich sini Macht, wo fast unumschränkt gsi isch, bis zu sim Dood im Joor 1975 z erhalte. Z Schbaanie het s wääred sim Reschiim käi kodifizierti Vefassig gee, sondern nume e baar Grundgsetz mit Verfassigsrang, wo dr Franco erloo het. Dr Franco het d Züügel under anderem doodrduur in dr Hand bhalte, ass er alli wichdige bolitische Ämter, bis aabe zur Brovinzebeni, uf dr Basis vo persöönlige Verdrauensverheltniss bsetzt het, und die Instituzioone, won er ene Macht überdräit het oder won er nit het chönne ignoriere – under anderem d Staatsbartei Movimiento Nacional, die katholischi Chille und s Militär – het er gegenenander usgspiilt und sä soo kontrolliert.
Universität Zürich
Di maiste Gebäude vertailet sich uf s Univiertel und uf de Campus Irchel mitem Irchelpark. Agschlosse a de Universität Züri sind au Musee und Bibliotheke. D Uni Zöri zällt momentan rund 26'000 Studente und rund 7'600 Mitarbaiter.
Organisazioon
D Uni Züri hät mee als 26'000 Studente und über 8'000 Aagstellti.
Egisheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Egsa ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Prosperität
Allgemäins
Brosperidäät isch en Anglizismus (ENS prosperity), wo vom amerikaanische Wirtschaftsoptimismus chunnt. Er bezäichnet e Faase, wo d Undernääme gueti Gwünn mache und d Erwartige für d Zuekumft positiiv si. In dr Konjunkduurleer stoot Brosperidäät sünonüüm für d Faase vom wirtschaftlige Ufschwung oder vo dr Hoochkonjunkduur (ENS boom), wo au de Verbruucher dur e hoochi Beschäftigungskwoote und eme stiigende Bro-Chopf-Iikomme zu wirtschaftligem Erfolg verhälfe.
Amélie Mauresmo
D Amélie Mauresmo (* 5. Juli 1979 z Saint-Germain-en-Laye) isch e ehmoligi franzesischi Tennisspileri. Si isch insgsamt 39 Wuche d Nr. 1 vu dr WTA-Wältranglischt gsii.
Mykotoxin
Iifüerig
D FAO schätzt, dass öppe 25 % vo de wältwiite Läbensmittelproduktion Mykotoxin enthalted. Am meischte betroffe sind Getreide und Nüss. D Bedingige für d Bildig vo Mykotoxin sind am beschte i de tropische und subtropische Gebiät.
Trichothecen
Mer kännt über 60 Arte vo Tichothecen. Si ghöred wiä d Fumonisin zu de Fusariumtoxin. Bsunders gföhrlich isch's T-2. Aber au Nivalenol und Deoxynivalenol ghöred zu de bekanntischte.
Thaddäus-Troll-Preis
Gschicht ond Zweck
Der Preis ischt em Todesjôhr vo seim Namensgeaber (1980) vom Förderkreis deutscher Schriftsteller in Baden-Württemberg e. V. ens Leaba gruafa wôrra. Dô drmit sollet qualifiziirde Autorinna ond Autora, wo mit-em Hauptwohnsitz en Bada-Wirdaberg gmeldet, abr noh koim graußa Leaserkreis bekannt send, gferdret werra. So ebbes ischt nemlich emmer a grauß Ôliaga vom Thaddäus Troll gwäa, wo-nr sich arg drmit vordeant gmacht hôt. Dui Persoo, wo sellen Preis zuaerkannt kriagt, kriagt a Urkunde ond a Stipendium. Voraussetzong ischt, dass-se entweder a abgschlosses Manuskript oder a vollständich vorfassts Buach vorlega kô.
Saane
D Saane (französich Sarine, im Fryburger Patois oder au Chareina) isch e Fluss i dr Schwiiz.
Gordon J. Russell
si Lawa un sina Kàrriar
Dr Gordon Russell ìsch ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga, so wia ìns Sam Bailey Institute z’ Griffin (Georgia) un d’ Crawford High School (àui ìm Georgia). Dernoh hàt’r bis 1877 àn dr Ünivärsitet vu Georgia z’ Athens gschtudiart. Ìn dr Zwìschazitt ìsch’r z’ Dalton Lehrer gsìì. Ar hàt schpeeter Racht gstudiart un ìsch ànna 1878 àls Rachtsànwàlt züagloh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Dalton gschàfft. Ànna 1879 hàt’r ìn Texas gwàndelt; àb 1884 hàt’r ìm texanischa Van Zandt County glabt. Ìm Johr 1890 ìsch’r Beziarksrìchter worra, numma fìr a kurza Zitt. Vu 1892 bis 1896 ìsch’r Schtààtsànwàlt gsìì ìm 7. Grìchtsbeziark vum Texas. Därt ìsch’r àui Rìchter gsìì, bis ànna 1902.
Theatrum Europaeum
Theatrum Europaeum isch dr Ditel vom ene Gschichtswärk uf Dütsch, wo vom Mattäus Meriaa gründet worde isch. Es isch zwüsche 1633 und 1738 in 21 Quart bänd erschiine. Es isch e Serii vo Chronike, won e bsundrigi Bedütig het wäge iirer kontemporäne Beschriibig vom Drissigjöörige Chrieg und vo dr Regierigszit vom Louis XIV. und wäge de 720 Chupferdaafele din, wo dr Meriaa sälber öbbe 140 von ene gstoche het. Dr Umfang vo de Bänd isch zwüsche öbbe 400 und 1500 Site.
Ylfete Fanaj
Biografi
D Ylfete Fanaj isch am 11. Juli 1982 in de südkosovarische Stadt Prizren ùff d Wält cho, wo zue derre Zyt zur Autonome Provinz Kosovo innerhalb vo de Sozialistische Föderative Republik Jugoslawie ghört het. Ùffgwaggse isch si imene Dorf in de Nööchi vo Prizren. Ihr Vater isch in de 1980er Joor als Saisonnier in d Schwyz cho ùn 1990 sin syni Frau ùn di beide jüngre Gschwüster vo de Ylfete noochzooge, derwyylscht d Ylfete mit de ältre Schwöschter bi de Groossmueter blybe isch. Wo sich 1991 di politischi Situation im Kosovo all mee verschlechteret het ùn di albanischsproochige Schuele gschlosse worde sin, sin d Ylfete ùn ihri ältri Schwöschter in d Schwyz gfolgt. Si hen debi ghofft, bal wiider in d Heimet zrùggzgoo. D Situation dörte het sich aber chuum verbesseret. D Ylfete isch drùff z Sursee im Kanton Luzärn in di 2. Klass yygschuelt worde.
Politischi Laufbahn
Im März 2015 isch si für e zweiti Amtszyt ins Luzärner Kantonalparlament gwäält worde. Bi de Gsamternüerigswaale 2023 isch si am 14. Mai im zweite Waalgang i d Luzärner Regierig gwäält worde.
Georg I. (Großbritannien)
Dr Georg I. Ludwig (ENS George Louis; * 28. Maijul./7. Junigreg. 1660 z Hannover; † 11. Junijul./22. Junigreg. 1727 z Osnabrück) isch äine vo de Herzöög vo Braunschweig und Lüneburg gsi und sit 1698 Kurfürst vo Braunschweig-Lüneburg („Kurhannover“) und Erzbannerdrääger (und spööter Erzschatzmäister) vom Häilige Römische Riich und vo 1714 aa au Köönig vo Groossbritannie und Irland und Titularköönig vo Frankriich.
Stimmloser bilabialer Frikativ
De stimmlosi bilabiali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Wahlkreis Hochdorf
Dr Waauchreis Hoofdere (amtlech Wahlkreis Hochdorf) esch siit em 1. Jänner 2013 ein vo sächs Waauchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyz. De Waauchreis hed ds Amt Hoofdere abglösed.
Robert M. Lively
Lawa un Kàrriar
Ànna 1864 hàt dr Robert Lively mìt sina Ältra ìns Smith County ìm Texas gwàndelt. Ar ìsch ìm Oscht-Texas ìn d’ Privàtschüala gànga. Ar hàt dernoh Racht gschtudiart, un ànna 1876 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Kaufman gschàfft. Schpeeter hàt’r uf Canton gwàndelt. Vu 1882 bis 1884 ìsch’r Beziarksschtààtsànwàlt gsìì ìm Van Zandt County. Glichzittlig hàt’r sina politischa Làuifbàhn ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi.
Römermuseum Augst
Beschriibig
Im Museum befinde sich die wichdigste Fünd us de Usgraabige z Kaiseraugst und z Augst. Es vermiddlet die riichi Gschicht vo dr römische Stadt Augusta Raurica. Näben em Museum befinde sich witeri Usstelligsrüüm und mee as zwanzig Freiliechtschaublätz im ganze Gebiet vo de Gmäinde Kaiseraugst und Augst. S bedütendste Usstelligsstück isch dr Silberschatz vo Kaiseraugst.
Wehr (Wasserbau)
Gschichte
Diè erschtè Weer hèt s scho vor 5.000 Johr gää. Früèni Weer sin als feschti Ybautè i dè Fluss aaglait worrè, un sin dõmolls meischtens für d Zuèleitig vom Wasser guèt gsi, um è Mülli z betrybè odder für d Yleitig in èn Kanal für èn anderè Zwèck (Wasservosorgig, Bewässerig). Stauweer könnet flachi Gwässer schiffbar machè, stelltet anderersits abber bsunders für d Großschifffaart erheblichi Hindernis dar.
Jean Rottner
àls Bìrgermaischter vu Mìlhüüsa
Ànna 2010 ìsch dr Jean-Marie Bockel ìn d’ frànzeescha Regiarung ärnännt worra. Ar ìsch àui Vorsìtzend’r vum Kommünààlverbànd Mulhouse Alsace Agglomération gsìì. Wagadam ìsch’r vu siim Àmt àls Bìrgermaischter vu Mìlhüüsa z’rucktratta. Àm 17. Mai 2010 hàt dr Mìlhüüser Gmaindaroot dr Rottner àls näijer Bìrgermaischter gwählt.
àls Vorsìtzender vu dr Regioon Groosa-n-Oschta
Noh-n-em Rucktrìtt vum Philippe Richert ìsch dr Rottner àm 20. Oktoower 2017 àls Vorsìtzender vu dr Regioon Groossa-n-Oschta gwählt worra. Wìedergwählt worra-n-ìsch’r àm zwaita Wàhlgàng vu dr Regionààlwàhl àm 27. Jüüni 2021, mìt 40 Prozant vu da Schtìmma.
Deutsche Bundesbahn
Gschichte
1991 hèt dè Bund langfrischtigi Schuldè vo dè Bundesbaan i dè Höchi vo 6,4 Milliarden Euro übbernõ.
Transportleischtig
Folgendi Transportleischtigè sin regischtryrt:
Èrscht sit dè 1990er Johr bemühed sich einigi vo dè neu gründetè Vokeersvobünd um è Reaktivyrig vo Baanè in ländlichè Regionè. Ergänzendi Neubautè sin dõgegè bis uff einigi Fèrnvokeers-, Hochgschwindigkeits- un S-Bahn-Streggè in voglychswys gringem Umfang erschtellt worrè.
A Nebbèstreggè sin voeinzelt Trassèmodifikationè vorgnõ worrè. Byschpill dõfür sin d Volegig vo dè Biggedalbaan sowiè dè Innerstedalbaan uffgrund vom Bau vo Dalschperrè. Als Bewûrtschafterin vo dè Spys- un Schlõfwagè sowiè dè Gaschtronomy isch diè Dütschi Schlõfwagè- un Spyswagègsellschaft (DSG) gründet worrè.
Strõßèvokeer un Schifffaart
Für d Güèterbeförderig, bsunders bi dè Zuèschtellig vo Güèter absits vo irè Gleisalaagè, hèt d DB eigni Lkw bsessè. Drübber usè sin zaalrychi Fuurunternèmmer ebbèfalls im Stüggguètberych für d Unternèmmè gfaarè. D DB hèt i dè 1960er un 1970er Johr als einè vo dè gröschtè Lkw-Halter z Dütschland goltè. Nebbè dè konventionellè Lkw hèn sich im Fuurpark au voschidni Sonderfaarzüüg gfundè.
Harald Fischer
Dialäggd ond Schreibweis
Fischer schreibd a grundmundartlichs Schwäbisch, mid leichde honorazioraschwäbische Aefliss, z. B. „sechsch“ ond „schlechd“ firr „sagst“ und „schlägt“, oder „han“ für „habe“. Enn dor Schreibong ondorschaeded-or deidlich „ei“ [eι] ond „ai“ [ae̯]. S donggle a [ɒ] ond s nasalirde a [ã] schreibd-or båede als „oo“, z. B. „moonoo“ [mɒ‘n:ã] firr „wohin“.
Kraftwerk Rheinau
Gschichtè
1929 hèt d Republik Bade un d Schwiz èn Vodraag übber dè Uusbau vum Rhy vo Basel bis zum Boddèsee zuè nèrè Wasserstrõß z avisyrè. Deil vo dènnè Blään isch è Chraftwärch bi Rhynau gsi. 1931 sin i dè betroffenè Gmeindè d Konzessionsgsuèch für dè Bau vom Chraftwärch Rhynau zämmè mit dè Brojèktvorlaag voöffentlicht worrè, welli 46 Yschprõchè nõch sich zogè hèt. Druffhy hèt s Ergänzigsvorlaagè un 1937 d Voneemlassig gää. Nõch dè abschlièßendè Brojèktvorlaag vum Summer 1942 hèn schlièßlich am 22. Dezember 1944 diè Nordoschtschwizer Chraftwärch AG (NOK), d Aluminiumwärch Chippis un d Symens-Schuckert Wärche AG d Konzession zum Bau vom Chraftwärch erhaaltè. D Inchraftsetzig vo dè Konzession isch am 1. Februar 1948 durrègfüürt worrè. Nõch èrè am 27. Januar 1951 durch dè Regyrigsrõt vum Kanton Züri gnemigtè Abänderigsvorlaag, i dèrrè s Maschinnèhuus vom Stollèuuslauf zum Stollèylauf volait worrè isch, isch s Chraftwärch vo 1952 bis 1957 baut worrè.
Widderschtand
Am 23. Februar 1954 hèn d Rhynaugegner mit knapp 60'000 Unterschriftè è eidgnössischi Volksinitiativè zum Schutz vo dè Stromlandschaft Rhyfall-Rhynau z Bärn ygreicht. Sebbi hèt è Ergänzig vum Wasserrächtsartikel i dè schwizerischè Bundesvofassig vorgsää un zuèsätzlich è Übbergangsbeschtimmig für d Annullyrig vo dè Konzession für s Chraftwärch Rhynau gforderèt. S hèn sich i dè Schwiz abber nu 31,2 Brozènt vo dè Stimmberächtigtè, bi-n-èrè Waalbedeiligung vo 51,9 Brozènt, für dè Schutz vo dè Flusslandschaft uusgschprochè. Mit è Roll hèt sicher au gschpillt, dass es zuè dèmm Zitpunkt schu meereri Flusschraftwärch am Hochrhy gää hèt, un mò no nit uff AKW als Energydräger hèt chönnè bauè. Dè uss dè Bewegig entschtandene Rhynaubund isch hüt no aktiv.
Ökology
Dè Flusslauf zwǜschè Uus- un Widderyleitig vum Wasser erhaaltet nu no èn Bruchdeil vo dè urschprünglichè Wassermengi. Um d Rèschtwassermengi uff s Niveau vor èm Chraftwärchsbau uffzschtauè z chönnè, sin zwei Hilfsweer baut worrè. Sell isch unter andrem uss Gründ vom Landschaftsschutz bassyrt. Zum Byschpill hèt d Kloschterinslè Rhynau als Inslè erhaaltè bliibè söllè. Bi nèm zu starkè Absenkè vum Wasserspygel würd dè Flussarm Chly Rhy nördlich vo dè Inslè trockè keiè. S èrschti Hilfsweer lyt nördlich vo Rhynau, s zweiti kurz vor dè Ymündig vom Chraftwärchsschtollè.
Saone
Saone bedüütet:
Nebenfluss
Wenn en Fluss zoberscht a sym Louf mee als ei Hauptquelle het, sind die glychgstellte Afangsgwässer Quellflüss, so dass keine eigentlech der Zuefluss vom anderen isch, wie bim Louf vom Rhy, wo sech z Riichenau der Vorderrhy und der Hinderrhy träffe.
I der Kultuurlandschaft isch s Flusssyschteem mängmol nümm natürlech organisiert, wenn Kanääl für Schiff oder für Chraftwärch d Syteflüss vom früenere Flussbett ableite, so wie bim Rhykanaal im Elsass, und wenn höchi Sytedämm d Näbeflüss vo der Auelandschaft trenne, wie s im Badische sit der Rhykorrekzion vom Tulla stellewys der Fall isch.
Saône
Mit 453 km isch dr Doubs dr längsch Näbefluss vo dr Soon.
Anschlag von Kopenhagen am 3. Juli 2022
De anglisch Sänger Harry Styles hätt e Konzert denawe gahn solle, àwwer ar het sini Uffìerung kurz denoh annüliert.
Das älteste Gewerbe der Welt
5. Episod: Die Amazonen heute
D Catherine ischt a moderna Amazone mit 65 PS ondr dr Modorhaub vo ihrem Audo. Ihre Konda empfangt-se en ihrem fahrenda Bordell. Se glaubt, dass-se da dobbleda Erger hett, wenn-se uff dr Strôß standa dät: Et bloß mit dr Vrkehrsbolezei, sondern au noh mit dr Sidde. D Chefin vo deam Ondrnehma ischt ihr Freindin Dana, wo-se samt dr Kondschaft sicher durch da Vrkehr kutschiirt. Dia zwoi send dr feschda Moinong, mit so-ma fahrenda Freidahaus älle Problem aus dr Welt gschafft zo han. Abr trotzdem kommt-en d Bolezei uff d Schliche ond vrbiadet dui „Firma“. Mit was dia Ordnongshiadr abr et grechnet hend, isch dui graußa Fandasii vo de Amazona. Dia stellet sich oifach uff a andrs Gfährt om, wo et bloß fir meh Diskrezioo sorgt, sondern au fir d Catherine ond ihre Konda noh viil bequemer ischt – an Krankawaga!
Riese Pio X
Riese Pio X (maischt kurz Riese gnännt; uff Veneetisch Riexe) ìsch a Gmainda ìm Nordoschta vum Itàlia, ìn dr Prowìnz Treviso un ìn dr Regioon Venezia. Sa zeehlt Iiwoohner (Schtànd ). Urschprìnglig hàt d’ Gmainda numma Riese ghaissa; sitter 1952 ìsch sa àui noh-n-em Giuseppe Sarto, em schpeetera Pàpscht Pius X. (itàlianisch Pio X) gnännt.
Obermorschweier
Verwàltung
vun Owermorschwihr ìsch. Owermorschwihr ghert zem Kommünàlverbànd.
Lukian von Samosata
Rezepzioon
Dr Lukian isch äine von e Hufe antike Schriftsteller, wo die öiropäischi Kultur maassgääblig beiiflusst häi. E groosse Vereerer von em isch dr Erasmus vo Rotterdam gsi, wo zämme mit em Thomas Morus im Joor 1506 e nöiji Wärksammlig (Luciani opuscula) uusegee het und „e Hufe Lukian“ in sinere Satire Das Lob der Torheit adaptiert het. Spööter häi sich dr Wieland, wo s ganze Wärk vom Lukian mustergültig uf Dütsch übersetzt het, dr Goethe und dr Schiller von iim lo inspiriere. Noch de Beschriibige vom Lukian si Gmäld, Bauwärk und Theaterstück entstande und isch Muusig komponiert worde.
Formosus
Läbe un Wirke
Am 6. Oktober 891 isch dr Formosus ohni greßeri Wahlussenandersetzige Papscht wore. Är het wohl gege sy Wille d Chaiserchrenig vum Guido vu Spoleto widerholt un het däm sy Suhn, dr Grof Lambert vu Spoleto zum Mitchaiser gchrent. Die sin aber bal eso mächtig wore, ass dr Formosus dr dytsch Chenig Arnulf vu Kärnte z Hilf gruefe het. Dää het Rom eroberet un isch anne 896 sälber Chaiser wore. Derzue isch dr Formosus in Stryt grote mit em remische Stadtadel.
Hanna Johansen
Lääbe
D Meyer het iri literaarischi Laufbahn as Ibersetzeri vu zytgnessischer amerikaanische Avantgarde-Autoor*ne aagfange. Derzue het si, aagregt dur iri aigene Chinder, unter em Pseudonym Hanna Johansen Gschiichte fir Chinder gschriibe.
Johannes IX. (Papst)
Generäll het er versuecht, d Missständ in dr Chilche ufzhebe, wu vu syne Vorgänger hinterloo wore sin. wun er anne 900 iberraschend gstorben isch, isch s wider zue Stryt zwische dr remische Adelsfamilie chuu.
Bahnhof Weizen
Bsunderi Infraschtruktur
È bsunderi Infraschtruktur z Wizä hèt èn unbeschrankté BÜ bi km 20,28 zwüschè m EG un èm südlichè Uusfaarsignaal gää. Dèsèll BÜ hèt s bruucht für èn Fèldwäg vo Wizä-Baanhof zum Wizämer Steeg a dè Wuètè. Bim Umbau anno 2001 isch sèllè BÜ vor d Sto-Aaschlussweichè bi öppè km 20,2 vosetzt un mit èrè Lichtzeichèaalaag gsicherèt worrè, un zwar in weiser Voruussicht uff dè neu bautè Sto-Mitarbeiterparkblatz uff dè linkè Sitè vo dè Baantrassè un dè Ortsumfaarung Wizä-Baanhof.
Duisburg-Ruhrorter Häfen
S ganze Areaal vo de Hafeyrichtige het öppe zäh Kwadratkilometer. Es het drin meh als zwänzg Hafebecki und öpe anderthalb Milioone Kwadratmeter Platz i de Lagerhüüser. Als Zäntrum vom Vercheer mit Schiff, mit dr Ysebaan und mit Laschtwäge isch dr Düüsburger Hafe e internazionali Dräischybe für d Logistik. Dr nöi DIT Duisburg Intermodal Terminal isch dr gross nöi Umschlagplatz zwüsche de verschidene Vercheersmiddel.
Im Röseligarte
d Lieder
Im Band 3 bringt dr vo Greyerz e Reie vo gschichtleche Lieder us verschidene Joorhundert:
dr Name vo dene Liederbüechli
S Motyv vome Roosegarte chunnt au in gwüssne Lieder vo dr Samlig vor, wo s eint dervo ursprünglich usem Düütsche isch und wo me bim Singe nur halb in Tieläkt übersetzt het:
Conrad Gessner
De Conrad Gessner (* 16. oder 26. Merz 1516 z Züri; † 13. Dezämber 1565 am gliichen Ort; au: Konrad Gessner, Konrad Geßner, Conrad Gesner, Conrad Geßner, Conrad von Gesner, Conradus Gesnerus; Pseudoniim: Euonymus Philiater; guet züritüütsch Gässner uusgsproche) isch e Schwiizer Arzt, Naturforscher und Altphilolog gsi.
Ehrige
I de sächste Banknoteserie vom Schwiizerfranke, wo 1976 usepraacht worden isch, isch uf de 50er-Note de Conrad Gessner druf gsi.
Benedikt IV.
Är isch uf dr Syte vum anne 896 verstorbene Papscht Formosus gstanden un isch in Chämpf vu remische Adelsfamilie verwicklet wore. Wie sy Vorgänger Johannes IX. het er d Rächtmäßigkait vum Pontifikat vum Formosus bstetigt. Dr Benedikt IV. het im Februar 901 dr Chenig vu dr Langobarde, dr Ludwig vu Niderburgund, zum remische Chaiser gchrent, wu aber scho anne 902 sym Gegner Berengar I. unterlägen isch.
Almohaden
Gschicht
Under em Kalif Abu Yaqub Yusuf I. (1163–1184) isch s Riich sterker worde und vor allem in al-Andalus het s dr Abu Yaqub Yusuf gege die christlige Riich verdäidiget. D Almohaade witer Moscheä baut im Architekturstiil vo de Abasiide, wo dur d T-Disposizioon us em uuseghoobnige Middelschiff und em Kwerschiff vor dr Qiblawand kennzäichnet isch. Bischbil si d Kutubiyya-Moschee z Marrakesch und di Moschee vo Tinma im Atlasgebirg.
Baute
In iirer Blüetezit (öbbe 1140–1248) häi d Almohaadeherrscher e hufe imposanti religiöösi und wältligi Geböid in Marokko und in al-Andalus baut:
Wahlkreis Rorschach
Er umfasst folgendi Gmainde:
Almoraviden
D Däilig vom Riich
Mit em Dood vom Ibn Yasin 1059 het d Beweegig vo de Almorawiide iire gäistig Füerer verloore, und s wältlig Emirat isch in Vordergrund dräte. Im Süüde het dr Abu Bakr ibn Younes, dr Emir vo Adrar, und im Norde dr Yusuf ibn Taschfin d Füerig vo dr Beweegig übernoo.
Under em Ali ibn Yusuf (1106–1143) si au Valencia und Saragossa in Andalusie und d Baleare underworfe worde. Allerdings isch Saragossa scho 1118 an Aragon verloore gamge und im südlige Marokko het sich die militanti sittesträngi Reformbeweegig vo de Almohaade afo verbräite.
Maria Popescu
D Popescu hed d Ziit im Gfängnis Saint-Antoine z Gämf, im Frouegfängnis Hindelbank u i zwone wiitere n Aaschdalte verbrachd. 1950 u 1953 hed si Revisioone vom Verfare erréichd, isch aber abgwise worde. 1957 isch si uf Dränge vom Yves Maître, emne schbétere Gägner vom Pierre Jaccoud, düre Gämfer Gross Rat begnadiged worde. Ir Iiléitig zu irer Outobiografii hed dr Verleger Paul Haupt gschribe: d Popescu hed di ''„nackdi … brutali Würklechkéit […] vo üsne gordnete Verhältniss vo schwiizerischer Rächdschaffehéit erläbt. En Éinzufall? Gwüss“''.
MIT
Instituzioone:
Anita & Alexandra Hofmann
Karriere
Scho im Alter vu segs un nyyn Johr het s d Maidli uf d Bihni zooge. Ire eerscht aige Bihnebrogramm (e zwoostindigi musikaalischi Show) hän di boode Schweschtere am 19. Mai 1988 zum 40. Gebuurtsdaag vu irem Vater Josef „Sepp“ Hofmann zaigt, wu vu St. Magdalena im Pusterdaal z Siidtirool stammt. D Anita Hofmann het do dr Elvis Presley gee un d Alexandra Hofmann het uf em Keyboard gspiilt. En eerschte effetlige Ufdritt hän d Schweschtere im nämlige Johr in eme Feschtzält bim Geggenger Bierfescht mit dr Täle Buam ghaa.