cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eduard Schwyzer
Wäse, Tänken und Schaffe
De Schwyzer hät bi syneren Aarbet am Schwyzerischen Idiotikon vil gleert. Sälber säit er: «Die eindringliche Beschäftigung mit lebendigem und erlebtem Sprachstoff unter der straffen Führung Albert Bachmanns war auch methodisch eine unvergleichliche Schulung». Au der Otto Gröger schrybt im Naachrueff, em Schwyzer sys Schaffen as Altfiloloog seg ganz vom Baachmen und vom Idiotikon prëëgt gsy. Umgcheert gspüüri me bi em Schwyzer synere Biarbäitig vo de «Formwöörter» im Idiotikon (obe sind e paar Byspiil daadefüür presäntiert) ganz tüütlich de Gäischt vom Karl Brugmann. Ganz im Sinn vomene Dialäktoloog und Idiotikon-Redakter häts für de Schwyzer ekäs «klassischs Griechisch» und daademit e «richtigs» und e «faltsches» ggëë, sunder es Griechisch, wo sich nach Oort, Zyt und soziaalem Stand underschäidet. Und wie-n-en Idiotikon-Redakter hät er nöd nu s Griechisch vo äinere Epochen aaglueget, aso i sym Faal nu s Altgriechisch, näi, er hät di ganz Spani bis zum läbige Nöigriechisch under d Lupe gnaa. Er hät au, wie-n-er das vom Idiotikon hëër gchänt hät, d Woortforschig mit de Sachforschig verbunde. Bi synen Etimologye hät er au gëërn s Schwyzertüütsch dezuegnaa.
Alte Masse und Gewichte (Schweiz)
Traditionelli Mäss
Bi de Mäss för Flüssigkaite isch zwüschet verschidnige Flüssigkaite underschide woore. Luter Mäss sind för klari Flüssigkaite wie Wii und Wasser bruucht wore, trüebi Mäss för nödvergorni Möst und Säft und Suuser. I villne Orte hets no Mäss för Ööl ggee, wo au för Hung gültig gsii sind und Piet mit vill Chüe hend o Milchmäss gchennt. I de Gasthüser degege het d Schankmooss ggulte, wo i de regle chlinner gsii isch as di luter Mòòss. Trotz em Widerstand vo de Bhörde hets zudem i gwüssne Gegete no Mäss för Schnäps ggee, so im Appizellische, wo e Budel Prannts en Dezilitter gsii isch.
Gelt
Vom Altertum bis i d Noizitt isch s Geld abhängig vom Gwichtsystem gsii, domer de Wert vmo Gold-, Silber- oder Chupfermünz abgwoge het.
Gouesnou
Gouesnou (bretonisch Gouenoù) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Gouesnou lyt am Penfeld 7 km vu Brest un 57 km vu Quimper uf ere Hechi zwische 58 m un 103 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Bourg-Blanc im Nordweschte, Plabennec im Norde, Brest im Weschte un Side un Guipavas im Oschte.
Hermiswil
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 101 Ywohner 99 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
13. Januar
Dr '''13. Jänner''' isch dr 13. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 352 (in Schaltjohr 353) Däg bis zum Änd vum Johr.
Institut Mines-Télécom
Gliedrong
Drzua gherad:
Rosenkranz
d’ Harkunft vum Begrìff
S’ Wort Roosakrànz schtàmmt vum làtiinischa Wort rosarium, wo mìt ‚Roosagàrta‘-n-ìwwersätzt wìrd. Ìn dr krìschtliga Verbìldlichung versìnnbìldliga Roosagwackser vor àllem d’ Mària, d’ Müatter vum Jesüs. S’ Motiv vu dr Müattergottes ìm Roosahààg, a Baischpìel fìr a Hortus conclusus, ìsch a Sìnnbìld fìr d’ Jungfràuiligkait vu dr Mària. Àui a Krànz üss Roosa uff’m Kopf versìnnbìldligt d’ Jungfràuiligkait. Ìn dr Lauretànischa Litanäi wìrd d’ Mària àls Rosa mystica („ghaimnissvolla Roosa“) hargrüafa.
Till Eulenspiegel
D Bedütig vom Buech über e Till Eulenspiegel
S Buech über e Till Eulenspiegel gältet as äins vo de bedütendste Wärk us em niidersäggsische Ruum. D Figur het au e hufe anderi literarischi Wärk inspiriert, won e Däil von ene mit em Original nüm vil z due gha häi, zum Bischbil d Eulenspiegel-Fasnachtsspiil vom Hans Sachs, dr Roman Die Geschichte von Tyll Ulenspiegel und Lamme Goedzak vom Charles De Coster und musikalischi Wärk (z. B. die sinfonischi Dichdig Till Eulenspiegels lustige Streiche vom Richard Strauss, 1895).
Dr Baasler Ueli
Dr Ueli isch e dradizionelle Figur, wo sit em spoote 17. Joorhundert im Chläibaasel verwurzlet isch und au ere Masgge an dr Basler Fasnacht si Naame gee het. Es isch mööglig, ass dä Naame vom Eulenspiegel chunnt, wo uf Baaseldütsch Üülespiegel usgsproche wurd. Es chönnt aber au si, ass mä dr närrisch Uly vo Stouffe us em Sebastian Brant sim Narreschiff us em Joor 1494 as Vorbild gnoo het.
Saarunion
Buckenum (frz. Sarre-Union, dt. Saarunion, 1916-18 und 1940-45 Saarbuckenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
D Stádt Saarunion ìsch entstánde ànne 1794 durich d Füsion vun Buckenum (frz. Bouquenom, dt. Bockenheim), wie uf dr rachte Sitt vun dr Soor lijt und ànne 1178 s erscht Mol gnannt worre ìsch àls Buckenheim, und Neusaarwerden (frz. Ville Neuve de Sarrewerden), wie uf dr lìnke Sitt vun dr Soor lijt und ànne 1707 vun dr Grofe vun Nassau-Saarbrücken grìndet worre ìsch.
Kanton Plouescat
Gmaine
Dr Kanton Plouescat isch us fimf Gmaine bstande:
Hintertupfingen
E norwegische Buppetrickfilm vu 1975 isch z Dytschland as Hintertupfinger Grand Prix ufgfiert wore.
SP
Sustigs:
Eduard Hoffmann-Krayer
Läben und Wëërch
1900 isch de Hoffmann-Krayer z Basel usseroordentliche Profässer für Foneetik, Schwyzertüütsch und Volchskund woorde. Vo 1909 bis 1936 hät er dän a de glychen Uni as oordentliche Profässer für Gërmaanischi Filology ggamtet. 1919–1935 hät er au as Presidänt vo de Basler Hebelstiftig ggamtet.
Prähistorische Pfahlbauten um die Alpen
Zu de Vorgschichtlige Pfaalbaute um d Alpe ume, nochgwiise vom 5. bis zum 1. Joorduusig v. d. Z., zelt d UNESCO 111 Fundstelle vo prehistorische Pfaalbaute in dr Schwiz, z Dütschland, Ööstriich, Italie, Frankriich und Slowenie as Wältkulturerb.
Römerstein (Gemeinde)
Dialekt
Dr Dialekt vo Remerschdõẽ ghert zom Schwäbisch.
Neustrien
Neustrie isch s Nochfolgerriich vom Riich vo Soissons und Vorläufer vom Westfränkische Riich. Sini Herrscher hai alli dr Titel König gha.
Vorarlbergisches Wörterbuch
Nèis Wèèrderbuech
Ane 2009 hed dr Hubert Allgäuer e nèis Vorarlberger Wèèrderbuech uusegee in zwee Bänd, wùn er ùmfangryychi Befroogige derfir gmachd hed.
Sonnenbühl
Dialekt
Dr Dialekt vo Sõnnabihl ghert zom Schwäbisch.
Ried fan de Fryske Beweging
Gegewart
Dr Rot unterstitzt dr Gebruch vum Friisisch uf allene Ebene. Dr Vorstand het Kontakt zu Regierige, Yyrichtige, Unternämme, Gsellschafte un vile sunschtige Lyt. Dr Gebruch vum Friisisch isch dr Haupt-Schwärpunkt vum Ried fan de Fryske Beweging. Dr Rot schafft zämme mit em Anti-Diskriminierigs-Büro Tûmba go gege d Diskrimierig vu Friisischsprächer vorgoh. D Lyt chenne sich in eme sonige fall an dr rot wände oder diräkt an Tûmba.
Karl Martell
Dr Karl Martell (* öbbe 688 / 689 z Herstal (Belgie); † 22. Oktober 741 z Quierzy) isch e fränkischer Huusmeier us em Gschlächt vo de Arnulfinger gsi, vo dr Grossmueter us Pippinid. Siini Eltere si dr Huusmeier Pippin dr Mittler und si Gliebti Chalpaida gsi. Dr König Pippin dr Jünger isch si Sohn und dr Kaiser Karl dr Grossi isch si Grosschind gsi.
D Vergrösserig vom Frankeriich im alemannische Ruum
Dr Karl Martell het die alemannische Herzög Lantfrid und Theudebald bekämpft. Zerst het er dr Pirmin, e Bischof wo mögligerwiis us em gotische Spanie cho gsi isch, understützt, wo dä 724 es Chloster uf dr Insle Riichenau im Bodesee gründet het. D Alemanne hai das as Provokation gseh und dr Pirmin drei Johr spöter us em Land gjagd. 730 het dr Karl e Fäldzug gegen e Lantfrid gfüehrt. Dä isch churz druf gstorbe und d Macht vo siim Brueder Theudebald isch stark verchliineret worde und er het d Herrschaft nume no über s Neckardaal und dr östlig Schwarzwald bhalte. Noch em Karl siim Dod het dr Theudebald denn no einisch brobiert, siis Herzogdum vo de Franke z befreie.
Muskulatur
Muskelgrubbe
D Gsichtsmuskulatur vom Mensch bestoot us fast zwäi Dotzed Muskle und isch komplizierter ufbaut as die vo andere Wirbeldier. Die Muskle schaffe zämme, für zum seer differenzierti Gsichtsusdrück z erziile, wo für die nonwerbali Kommunikazioon vo groosser Bedütig si.
Baselbieterdeutsch
Baaselbieterdütsch säit mä dä hoochalemannische Mundarte, wo im Kanton Baaselland gschwätzt wärde, und seer äänlig au im soledurnische Läimedaal und Schwarzbuebeland und in de nordwestligste Däil vom Kanton Aargau. Es isch Däil vom Nordweschtschwizerdütsch, wo mee gmäinsaam het mit de südelsässische und südbaadische Dialäggt as mit de andere Schwizer Mundarte. Äi Grund für daas isch, ass d Regioon wääred Joorhunderte eender gege Norde gluegt het, in s Elsass und Badische.
D Baaselbieter Mundarte
S Baaselbieterdütsch chunnt in zwäi Warietääte vor, en östligi und e westlige, die äinti wird vo südlig vo Muttez bis ins oobere Baaselbiet gschwätzt, die anderi isch im Birsdaal und im Läimedaal verbräitet. Z Muttez und andere Vorört vo dr Stadt schwätzt mä eender im ä Mischdialäggt, wo stedtischi, westligi und östligi Elimänt din vorchömme, wenn au s Ooberbaaselbieterdütsche als wie mee e chli dr sterker Iifluss het.
Meter
S' Meter (v. grich.: μέτρον/métron = Maß, -messer) – au der Meter, in dr Schwyz un Östriich immer der Meter – isch d'SI-Basiseiheit vu dr Längi. S'Eiheitszeiche vum Meter lutet m un s'Formlezeiche vu dr Längi l.
Mikrometer
D'Messschrube, e Längemessgerät, wird wäge ihrer Gnauigkeit oft Mikrometerschrube oder churz Mikrometer gnennt.
Femtometer
Ei Femtometer (Einhaitezaiche: fm), isch s'Billiardstel vume Meter: un ei Billionstel vume Millimeter 1 fm = 10-15 m.
Bauartbezeichnungen der Schweizer Lokomotiven und Triebwagen
Zugreiè
Mit èm Uffkõõ vom Cisalpino Pendolino isch d Zugreiè N ygfüürt worrè. Selli hät dank dè Neigetechnig widderum è höcheri Kurvègschwindigkeit gegèübber dè Zugreiè R (z. B. 160 km/h statt 125 km/h). Dè Neigezug RABDe 500 (InterCityNeigezug) erfüllt selli Norm au, dè Zug selber hèt abber d Bezeichnig R erhaaltè. Lokomotyvè vo dè Reiè R dürfed rein technisch au nõch dè Reiè N vokeerè, uss Rücksicht uff d Passagyr (Sitèdruck) is d Kurvègschwindigkeit chlyner.
John Hall Stephens
sii Laawa un Kàrriar
Ìm Joohr 1916 ìsch dr John Stephens nìt vu siinera Pàrtäi fìr a Wìederwàhl nominiart worra. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Kongrass hàt’r uff Monrovia ìm Kàlifornia gwàndelt, wu-n-’r siina lätschta Laawesjoohra verbràcht hàt. Doo ìsch’r àm 18. Nowamber 1924 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m East View-Frìedhoof z’ Vernon ìm Texas.
Bauartbezeichnungen der Schweizer Lokomotiven und Triebwagen
Aawendig sit 2005
Mit èm ysetzendè gränzübberschritendè Ysatz vo Drybfaarzüüg hèt mò dezuè übbergõ müèsè, au für selli Faarzüügkategory zwölfschtelligi Nummerè vorzsää. Glychzitig sin die 85 vom Eigètümercode SBB zu dè Landeskennig Schwiz bzw. "CH" transferyrt worrè. Anderersits hèt s Bedürfnis beschtandè, Faarzüügseriè im Sinn vo "Baureiè" usènanderhaaltè z könnè. So hèt d BLS iri vo dè SBB kauftè Re 4/4II nit wiè vom Schema vorgsää als Re 425, sondern als Re 420.5 benamst. Ebbèso sin diè dè SBB-Bauart Am 843 nõchbautè Lokomotyvè au für anderi Eigètümer entgegè m Entwurf '92 als Am 843 ygreit worrè (Am 843 151ff un 843 501ff).
Wittenbach SG
Gschicht
S Dorf isch ane 1297 s erscht Mol erwäänt worde.
St. Johann (Württemberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Sãnkt Johãnn ghert zom Schwäbisch.
Frank Huttelmeier
Lewe
Aagfange mit Alemannisch schriiwe het er in de 1980er Johr. In de Firmezittig vu de FEW het si unter em Name „FEW-Bruddli“ mit de Zueständ im Bedrib ussenandergsetzt: „In der Mundart lassen sich knallharte Dinge sagen und sie klingen trotzdem verbindlich.“
Pan (Mond)
Ufbau un physikalischi Date
Er wiist e hochi Albedo vu 0,5 uf, was bedütet, dass er e helli Oberflächi besitzt, wo 50 % vum igstrahlte Sunnenliecht reflektiert. Si schinbari Helligkeit betrait 19,4m.
Lukjaniwka (Browary)
Gschìcht
Ìm Rüssisch-Ukràinischa Kriag ìsch dr ukràinischa Unteroffiziar Bondar Wiktor Mykolajowytsch (1991–2015), wo vu Lukjaniwka gschtàmmt hàt, ìm Donbass ums Laawa kumma. Ìm Rààhma vum Ìwwerfàll uff d’ Ukràina ànna 2022 hann d’ rüssischa Schtraitkräfta s’ Dorf Lukjaniwka äroowert. Àm 24. März 2022 ìsch ìm Dorf a Pànzergfacht gsìì. Doo hàt d’ ukràinischa Heer s’ Dorf z’ruckgnumma. Fàscht àlla Iiwoohner hann gflechta ghàà, un äbb säcks Hiiser sìnn zärschteert worra. Àm 25. März hàt a rüssischer Pànzer àbsìchtligerwiis d’ Hìmmelfàhrtskìrìch vu Lukjaniwka zärschteert.
Pädagogische Hochschule Heidelberg
Grindig vu dr PH Haidelberch am 10. Mai 1962
Di Pedagoogisch Hoochschuel Haidelberch isch am 10. Mai 1962 mit eme Feschtakt ufgmacht woore. S „Gesetz über die Rechtsstellung der Pädagogischen Hochschulen und der Berufspädagogischen Hochschulen“ vum 26. Juuli 1971 (PH-Statusgsetz) het dr Pedagoogische Hoochschuele z Baade-Wiirttebäärg dr Status vu wisseschaftlige Hoochschuele zuegsproche. Si hän wie d Universiteete „frei in Forschung und Lehre“ chenne schaffe un sin nit lenger konfessionäll bunde gsii.
Westfrankenreich
Mit em Vertrag vo Verdun isch s Frankeriich in drei Deil ufdeilt worde:
Neuflügler
Mit em Umböu vum Glaich un dr Flugmuskulatur het au dr Fliigel eso mieße umkonschtruiert wären, ass er yyfaltbar woren isch. Des isch gschääne iber e Raie vu Fuure im Fliigel.
Syschtematik
Zue dr Neifliigler zellt mer die Ornige:
Clark W. Thompson
sii Laawa un Kàrriar
Dr Clark Thompson ìsch àm 16. Dezamber 1981 z’ Galveston ìm Süüdoschta vum Texàs gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Memorial Park-Frììdhoof z’ Hitchcock bii Galveston. Dr Thompson hàt ànna 1918 d’ Libbie Moody ghiiroota ghàà. Mìt ìhra hàt’r zwai Kìnder ghàà: d’ Libbie un dr Clark Wallace, Jr. Ar ìsch Fräimüürer, Mìtglìed vum Oorda vu da Shriners so wia vu dr Epischopààlkìrìch gsìì.
Programmiersprache
Frühi Versüech
Ide 50-er Johre hend sich ide USA drüü höheri Programmiersproche entwickelt: Die gnannti Sprochene gits zum Teil bis hüt no. Vorallem LISP hett die ade amerikanische Universitäte entwickelte Sproche stark beihflusst. 1958 und 1960 hett sich es internationales Komitee während ere Tagigsreihe e „neui Sprooch für Algorüthme“ entworfe. Die hett ide Entwicklig vu Algol 60 gfüehrt. Me hett viili Ideene ufgnoh, so zum Biispil e Ihetiliche Syntax und d'Ihfüehrig vu Gültigkeitsbereich vu Variablene. Us gröschte Teils politische Gründ hett sich Algol 60 in Nordamerika ned duresetze chönne. Trotzdem isches zum Standard vu Programmiersprochene ide (west)europäische Länder worde. Sie hett vorallem grosse Ihfluss uf d'Sprochene Simula, Pascal und Scheme kah.
Walddorfhäslach
Gmoedsgliderong
Zue Walldorfhäslach gheret d Ortsdoel Häslich (Häslach) ond Walddorf.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Kanton Plouzévédé
Hauptort vum Kanton isch Plouzévédé gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Gérard Daniélou gsii.
Pädagogische Hochschule Ludwigsburg
Profil
S Stuudienaagebot umfasst Bachelorstuudiegäng fir s Leeramt (Leeramt Grundschuel, Leeramt Sekundaarstapfle I (Wäärchreal-, Haupt-, Real- un Gmaischaftsschuel), Leeramt Sunderpedagoogik), usserschuelischi Bachelorstuudiegäng (Kultuur- un Meediebildig, Friechindligi Bildig un Erzieig, Bildigswisseschaft) un Masterstuudiegäng (Beruefligi Bildig, Bildungsfoorschig, Bildigsmanagement, Erwagsenebildig, Friechindligi Bildig un Erzieig, International Education Management, Kulturälli Bildig, Kulturwisseschaft- un Management, Sunderpedagoogik). D PH Ludwigsburg isch e Hoochschuel mit Promozioons- un Habilitazioonsräächt, wu dr Universiteete glyychgstellt isch.
Gschiicht
Syt dr Novellierig vu dr Hoochschuelgsetz anne 1995 het d Hoochschuel näb em Promozioonsräächt (Dr. paed. un Dr. phil.), wu si scho lenger uusgiebt ghaa het, au s aigeständig Habilitazioonsräächt.
Twitter
Dateschutz
Twitter sammlet personebezogeni Date vu syne Benutzer un git si an Dritti wyter. Twitter luegt die Informatione as e Aktivposchte aa un bhaldet sich s Rächt vor, si z verchaufe, wänn d Firma dr Bsitzer wägslet.
Börsegang
Am Donnschtig, 7. Novämber 2013 isch Twitter a d Börse gange und isch rächt guet gstarted.
Schlacht bei Grandson
D Schlacht bi Grandson isch eini vo de drei grosse Schlachte vo de Burgunderchrieg gsi. Si het am 2. März 1476 in dr Nöchi vo Grandson am Neueburgersee zwüsche de Druppe vom burgundische Herzog Karl em Küehne und de Eidgenosse stattgfunde. D Verlust an Läbe si uf beide Site chli gsa, aber die Eidgenosse hai d Burgunder in e panikartigi Flucht versetzt und in deren ihrem Lager riichi Büti gmacht. Drunder si  u. a. chostbari Tapisserie gsi, wo hüte im Historische Museum vo Bärn usgstellt si, und über 400 burgundischi Gschütz, wo d Bärner uf Murte dransbortiert hai. Dört hai si e wichdigi Rolle in dr Verdeidigung vo Murte gspiilt.
Vorgschicht, Lauf und Folge vo dr Schlacht
Under em Iifluss vom französische König Ludwig XI. het dr Herzog Siegmund 1474 d Gebiet im Elsass und im Brisgau, won er em burgundische Hof verpfändet het, iiglöst mit eme Kredit vo de Stedt rund um Basel. D Eidgenosseschaft het mit em Siegmund e duurhafts Bündnis abgschlosse, die sogenannti Ewigi Richdig. Denn hai d Eidgenosse Burgund dr Chrieg erklärt und dä au uf s Herzogdum Savoye usdehnt, wo das sich gweigeret het, siinersits Burgund dr Chrieg z erkläre. Zum verhindere ass d Burgunder Verstärkig us dr Lombardei überchömme, hai Bärn und Freiburg die burgundischi Freigroofschaft und die savoyischi Waadt bsetzt, währed dr Bischof vo Sitte, wo mit Bärn verbündet gsi isch, s Underwallis bsetzt het.
Justin Bieber
Dr Justin Drew Bieber (* 1. Merz 1994 z London, Ontario) isch e kanadische Pop- und Contemporary-R&B-Sänger. Si Karriere het mit Coverversione vo bekannte Songs aagfange, won er as Video uf YouTube veröffentligt het.
Kabinett Goppel IV
Das Kabinett Goppel IV isch vum 12. Novämber 1974 bis zum 7. Novämber 1978 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Bi dr Landdagswahl am 27. Oktober 1974 het d CSU 62,1 % vu dr Stimme gwunne, s bescht Ergebnis, wu d CSU z Bayern bis hite ghaa het uns zwaitbescht Ergebnis, wu ne Bartei z Dytschland syt em Zweete Wältchrieg iberchuu het. Mit 132 vu dr insgsamt 204 Sitz het d Bartei unter em Minischterbresidänt Alfons Goppel wyter chenne ellai egiere. Mit dr Mathilde Berghofer-Weichner as Staatssekreteri im Kultusminischterium het s zum erschte Mol e Frau im bayerische Kabinett gee.
Fritz Oser
Dr Fritz Oser (* 15. Juli 1937 z Hofstette; † 5. Septämber 2020 z Frybùùrg im Üechtland ) isch e Schwyzer Pedagoog, Psicholoog un Hochschuelleerer gsii.
Malansac
Verwaltig
vu Malansac isch. Malansac ghert zum Kommunalverband.
Sehne (Anatomie)
E Seene (Tendo) verbindet e Muskel miteme Chnoche.
Buchsgau
S Buchsgau isch e verschide definierti Landschaft in dr Schwiz. Er isch us em alte Augstgau entstande, wo ä Gebiet zwäschen em Rhii und dr Aare östlig vo dr Siggere (bi Soledurn) umfasst het und spööter in d Däil Frickgau, Sisgau, Sornegau und Buchsgau verfalle isch. S Buchsgau isch uf em lingge Ufer vo dr Aare glääge und isch vo dr Siggere bis zum Erzbach (bi Erlinsbach) gange. Im Norde isch d Gränze vom Gau uf dr Wasserschäide im Jura glääge; die hütige Kantonsgränze stamme zum Däil vo doo.
Soledurn het sich am 25. Septämber 1669 für 20'000 Gulde vo dr landgrööflige Oberläächeherligkäit vom Fürstbischof vo Baasel loskauft.
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu
Si Brinzip vo dr politische Gwaltedäilig, wo hüte in Demokratie wenigstens as Grundsatz gang und gääb isch, isch zum erste Mol 1755 in dr Verfassig vo dr churzlääbige Republik Korsika, wo scho 1769 undergange isch, iigfüert worde. Mee Erfolg het s as Grundstäi vo dr Verfassig vo de Veräinigte Staate vo Amerika gha, wo sit em Joor 1787 in Chraft isch. In dr französische Verfassig vo 1791 isch si aber nid umgsetzt worde.
Guerlesquin
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Guerlesquin ghert zem Bretonisch.
Romont FR
Geografii
D Nachbergmeinde sind La Folliaz, Villaz-Saint-Pierre, Mézières, Siviriez und Billens-Hennens im Kanton Friburg und Prévonloup, Dompierre, Villars-Bramard und Villarzel im Kanton Waadt.
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 52 va de 3964 Yywohner ggredt.
Villa Alma (Männedorf)
D Villa Alma isch e schlossartigi Jugedstil-Villa mit änglischem Iifluss us em Aafang vom 20. Jaarhundert z Mänidorf, diräkt am Zürisee. Si isch 1905/06 vo der Architekte Richard Kuder und Joseph Müller für de Fabrikant Emil Staub-Terlinden pouet worde. Si isch es äinzigartigs Boudänkmal us em früene 20. Jaarhundert.
Pougny
und witers:
Kanton Truchtersheim
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Huffalde un dr Kànton Bröömt granzt, ìm Oschte un Sidoschte àn dr Kànton Mundelse, ìm Sidweschte àn dr Kànton Wàssle un dr Kànton Molse ìm Arrondissement Molse, un im Weschte àn dr Kànton Màschmìnschter ìm Arrondissement Zàwere.
Mosambik
Demografy
Di durschnittli Läbeserwartig bi dr Geburt wird mit 48,4 bis 51,78 Johr aagee. 43 % vu dr Bevelkerig sin unter 15 Johr alt un nume 3 % iber 65. Di zämmegfasst Fruchtbarkaitsziffere lyt bi 5,4 Chinder pro Frau. Des lyt unter anderem au dodra, ass nume 12 % vu dr ghyrotene Fraue modärni Verhietigsmethode z Verfiegig hän (Stand 2008). S Land het aini vu dr hechschte AIDS-Rote vu dr Wält (12 %), was s Bevelkerigswachstum brämst.
Yysezyt
Z Mosambik het mer an verschidene Ort im ganze Land verdailt Fund us dr Yysezyt gmacht un wisseschaftlig untersuecht. Die Fund stammen us dr Zyt zwische 200 un 1000. Di sidligscht Fundstell lyt z Matola bi dr hitige Gränze zue Sidafrika, in dr Nechi vu dr yysezytlige Handelsstadt Chibuene in dr Provinz Inhambane. Nampula-Tradition wird e yysezytligi Keramik-Kultur in dr glychnamige Provinz Nampula im Norde vum Land gnännt. D Nkope-Kultur isch im Landesinnere gläge, in dr Nechi vum Malawisee. Au do, hunderti Kilometer vu dr Kischten ewäg, wyse Fund vu Glasperlen un anderem uf Handelsbeziehige mit dr Kischte, also Ort wie zum Byschpel Chibuene. Im 1. Johrtdöusert hän au Handeslbeziehige aagfange zue dr oschtafrikanische Swahelikultur. Di friescht Nännig vu Handelsbeziehige zwisch em Rote Meer un em eschtlige Afrika findet sich aber im sognännte Periplus Maris Erythraei, eme Wärch us em 1. Johrhundert no Chrischtus, wu ainzelni Handelsruute un au Häfe zwisch em Rote Meer un dr oschtafrikanische Kischte bschrybt.
Inneri Organisation vu dr portugiesische Bsitzige
Di vu dr Portugiesen bherrschten Ort wie Sofala, Sena oder Quelimane sin ab 1505 alli eme „Kapitän“ unterstellt wore, wu sy Herrschaft vor Ort rächt sälbschtständig het chennen uusieben un mit däm Amt, wu uf e gwiisi Zyt vergee woren isch, seli rych woren isch. Vylmol isch s zue Stryt zwische ainzelne „Kapitän“ oder zwische dr Chronen un eme Kapitän chuu. Ass die Kapitänat unter dr Vizechenig im indische Goa gstellt woren isch, het derzue gfiert ass großi Rychtimer vu Mosambik uf Goa statt in di portugiesisch Hauptstadt Lissabon gflosse sin. En andere Dail isch in Däsche vu lokale portugiesische Händler, Abenteurer un Chriegsherre gange. Erscht anne 1752 isch d Verwaltig vu Mosambik unter eme aigene Generalkapitän fir Mosambik unabhängig vu Goa wore.
Sklavehandel
Syt em frieje Mittelalter het dr arabisch Sklavehandel d Oschtkischte vu Afrika dominiert. D Sklave, wu vu dr zmaischt yyhaimische Sklavefänger an d Kischte brochte wore sin, sin iber s Meer in Norde in Orient oder uf Indie verchauft wore. Speter sin allmee Europäer in d Stroß vu Mosambik drängt un hän dr arabische Händler Kunkerränz gmacht. Bis in s 19. Johrhundert het dr Sklavehandel in dr Region Gwinn brocht. Näbe dr traditionälle orientalische Chaifer hän d Zuckerrohrplantaschen uf dr franzesische Bsitzigen im Indischen Ozean wie Réunion zuen ere versterkte Noofrog gfiert, ab 1800 het si dr Mänschehandel vor allem uf s portugiesisch Brasilien uusgrichtet, aber au uf Kuba un di Verainigte Staate. Anne 1869 isch dr Sklavehandel in dr portugiesische Biet offiziäll verbote wore, dr Schmuggel isch aber no bis in d 1890er Johr wytergange. Gnaui Zahlen iber s Uusmaß vum Mänschehandel git s nit. Schetzige gehen vu aire Million Mänsche, wu im 19. Johrhundert us Mosambik as Sklave verschlaipft wore sin. S het großi inneri Konflikt gee, wel e Dail Stämm Opfer vu dr Sklavejagde gsii sin, derwylscht anderi an däne Jagde mitgmacht hän.
Mosambik syt dr Unabhängigkait
Syter anne 1995 isch Mosambik näbe Ruanda s ainzig Mitglid vum Commonwealth of Nations, wu nie britischi Kolony gsii isch. D Uuswanderig vu dr Wyssen in großem Uusmaß, di wirtschaftlig Abhängigkait vu Sidafrika, e langi Deeri un dr Burgerchrieg hän di wirtschaftlig Entwicklig vum Land ghinderet. Syt dr Abchehr vum Marxismus-Leninismus un dr Aibarteieherrschaft vu dr FRELIMO het si d Renamo as bolitischi Bartei etabliert un stellt syt 1994 di barlemäntarisch Opposition im Land. Di erschte demokratische Wahle sin unter dr Ufsicht vu dr UN-Friidesmission ONUMOZ im Oktober 1994 abghalte wore. Us ihre isch di alt Regierig as Siiger fiirigangen un d RENAMO het no Druck vu Nochberstaate s Ergebnis akzeptiert.
Verwaltigsgliderig
Mosambik isch syter anne 1975 in elf Provinze (Províncias) ufdailt, wu sich in 141 Dischtrikt (Distritos), 415 Verwaltigsposchte (Postos administrativos) un insgsamt 1024 Gmaine (Localidades) glidere.
Die Simpsons
D Simpsons isch e US-amerikanische Zaichetrickserie, wu vum Matt Groening gschaffe un scho mit e Huffe Emmy-Awards uuszaichnet woren isch. D Serie isch die US-Zaichetrickserie, wu em lengschte lauft; bis jetz sin in dr USA uf em Sender FOX iber 450 Episode uusgstrahlt wore. Ändi Juli 2007 isch au Die Simpsons – Der Film wältwyt in d Kino chuu. Derzue erschyne d Simpsons au as Comic un in Computerspil.
Marge Simpson
S Marjorie „Marge“ Simpson, geboreni Bouvier, d 34-jehrig Frau vum Homer un d Mueter vum Bart, em Lisa un em Maggie, isch di guet Seele in s Simpsons Huus. S opferet sich uf fir ihri Familie un fiert dr Huushalt. Us däre Roll bricht s nume sälte uus; s verdrängt ihri Gfiel vilmol; wänn si derno aber uusbräche, wird s ärnscht. S Marge isch im Gegesatz zum Homer kulturäll inträssiert. Derzue isch s e seli gueti Moleri, het friejer emol Chunscht studiert. S het starki moralischi Grundsätz, wu s au an d Chinder versuecht wyter z gee. Ar sälte verfallt s dr Spilsucht, was aber nie lang goht. Ihre grescht Markezaiche si ihri blaue ufdirmte Hoor.
Bart Simpson
Dr Bartholomew „Bart“ Jo-Jo Simpson, alias „El Barto“, alias „Bartman“, isch dr zehjehrig Suhn vum Homer un em Marge un zwai Johr un 38 Däg elter wie s Lisa. Är goht in di viert Klass vu dr Grundschuel z Springfield, wu vum Räkter Seymour Skinner glaitet wird. Syy Klasselehreri isch s Miss Edna Krabappel. Dr Bart isch dr typisch Klassegloon, arg fräch un friezytig. Syy Schwechine lige in ere gringe Konzentrationsfähigkait un syyre Shrimps-Allergii. Dr Name Bart isch e Anagramm fir brat, was uf Alemannisch sovil haißt wie Balg. Dr Bart isch au di erscht vu dr Simpsons-Figure gsi, wel dr Matt Groening aafangs e Gschicht iber e fräche Bue het welle verzelle, wu nie folgt. Dr bescht Kamrad vum Bart isch dr Milhouse Mussolini van Houten.
Lisa Simpson
S Lisa Marie Simpson, acht Johr alt, isch s zwait vu dr Simpson-Chinder un mit eme IQ vu 159 hochbegabt. Si goht in d zwot Klass vu dr Grundschuel vu Springfield unter dr Laitig vum Miss Hoover. Dert ghert s zue dr Vorzaigeschueler vu dr Schuel un wird vu ihre Mitschueler vilmol as Streberi blogt. S het au kai ächti Frynd oder Fryndine, sällewääg isch s vilmol druurig un verzwyyflet. Si spilt Baritonsaxophon, isch Vegetarieri, Buddhischti un Umwältschutzaktivischti. S Lisa fielt si vu dr Wält un vor allem vu ihre Familie missverstande. Dr Homer het e bsunder Verhältnis zum Lisa, är isch seli stolz uf syy Dochter. Wänn s Lisa ebis vun em will, isch d Gegefrog aallwyl: „Ja, was ist denn, mein Schatz?“. Au sunscht versuecht dr Homer em Lisa allwyyl z hälfe.
Lisa isch dr Name vu dr Schweschter vum Matt Groening.
Katastrophe von Tschernobyl
D Schätzige von de Opferzahle differiere sehr schtark. Während die Internationali Atomenergie-Organisation IAEO, wo en Fachorganisation von der UNO isch, aber in ihre Schtatute auch der Uuftrag het, die "friedlichi Nutzig von der Chärnenergie z fördere", bisher einzig der Tod von einige Dutzend Füürwehr-Lüüt, wo bim sofortige Füürlösche akut verschtrahlt worde sind und der Tod von einige Chinder uus der Bevölkerig wäge Schilddrüese-Chräbs als zwiifelsfrei durch d Radioaktivität von dere Kataschtrophe erzüügt gseht, gits anderi Fachlüüt, wie en Gruppe mit Ärzt und em chürzlich verschtorbnig Atomexperte Vassily Nesterenko, wo bis zu 100'000 längerfrischtige Chräbs-Toti gseh. S Problem bii dere längerfrischtige Opferzahl isch, dass sie nit eindüütig medizinisch chan feschtgschtellt wärde, will Chräbs-Todesfäll natürlich au anderi Ursache chönd haa als d Tschernobyl-Radioaktivität; me isch do uf schtatistischi Näherigs-Rechnige angwiise.
Minusio
Gschicht
Minusio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1061 as Menuxio, 1200 Menuxio.
Türkei
Landschaftsbild
D Schwarzmeer-Region umfasst dr nerdli Kischtestraife vu dr Tirkei. Si isch bregt dur e mild, fycht Klima, un in däre bärgige Landschaft het s groossi Wälder. Uf em seli fruchtbare Bode wäre Tee, Dubak, Wälschchorn un Haselnuss aaböut.
Sproche
Afroasiatischi Sproche:
Religione
Syt dr Grindig vu dr Republik giltet theoretisch d Drännig zwische Staat un Religion. D Stellig vum Islam as Staatsreligion isch anne 1928 unter em Staatsgrinder Atatürk per Verfassigsänderig ufghobe wore. D Tirkei siit si syterhär as laizistische Staat, wu kaini religiese Preferänze het. Zum Byschpel giltet d Scharia, andersch wie in vyl andere muslimische Staate, in dr Tirkei nit. Faktisch aber verwaltet s staatlich Bresidium fir Religionsaaglägehaite (Diyanet İşleri Başkanlığı, abgchirzt DİB) di sunnitische Yyrichtige und understoht em Bresidänt. Vom DİB wärde au islamischi Rächtsguetachte (Fetva) gschribe. Drzue ane wärde e Raie vo Religione underdruggt un schigganiert wie s islamisch Alewitedum un di chrischtlige Assyrer, und de griechisch-orthodoxe Chilche ischs verbotte, ires Prieschterseminar vo Chalki wider uffzdue.
Zweete Wältchrieg un d Zyt dernoo
Anne 1974 het di griechisch Militerdiktatur dr zypriotisch Bresidänt Makarios gstirzt. Dr tirkisch Minischterbresidänt Bülent Ecevit het dodruf Druppen uf Zypern gschickt go di tirkisch Minderhait uf dr Insle schitze un e Zämmeschluss zwisch em dodmol nationalistisch-aggressive Griecheland un Zypern verhindere. No schwäre Kämpf isch e Waffestillstand veryybart wore, wu zue dr Dailig vu dr Insle in zwee sälschtständigi Dail gfiert het, wu bis hite goot. Am 15. Novämber 1983 isch di Tirkisch Republik Nordzypern (TRNZ) unter em Rauf Denktaş proklamiert wore, wu aber bis hite velkerrächtli nit anerkännt wird.
Am 15. Novämber 2003 un 20. Novämber 2003 het e Zälle vu al-Qaida e baar Bumbenaaschleg z Istanbul veriebt. Zyl vu dr Aaschleg, wu 60 Mänsche derby gstorbe sin, sin zwoo Synagoge, s britisch Konsulat un d Filiale vu dr britische HSBC-Bank. Syt 2004 sin d Kämpf zwische dr tirkische Strytchreft un dr Untergrundorganisation PKK wider ufgflammt un hän 2005 und 2007 an Intensität nomol zuegnuu. Bi me Bsuech am 12. Augschte 2005 z Diyarbakırhet dr domolig Minischterbresdänt Erdoğan d Probläm im Oschte ne spezifisch „kurdisch Probläm“ (kürt sorunu) gnännt. Zum erschte Mol in dr tirkische Gschicht isch dodermit dr spezifisch kurdisch Karakter vum Komflikt im Oschte vu dr Tirkei anerkännt wore. Bis 2007 sin bi dr Kämpf zwisch em tirkische Militer un dr PKK rund 40.000 Mänschen um s Läbe chuu.
Diedendorf
Gschìcht
Deedenoff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 699.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Marilyn Monroe
Karriere
1945 het d Monroe as Fotimodäll afo schaffe, im Joor druf het si vo dr 20th Century Fox en Äijoorverdraag überchoo und het Schauschbiilunderricht bi dr Natasha Lytess und Michael Tschechow gnoo. Si het chliineri Nääberolle in Film überchoo. Noch ere bedütende Nääberolle im Film Love Happy vo de Marx Brothers het si in meerere Film gschbiilt und as naivi Sexbombe Ufseä erregt. 1953 het si e Rolle in Niagara, eme Film Noir ghaa, in Gentlemen Prefer Blondes, wo si s Lied Diamonds are a Girl's Best Friend gsunge het, und in dr Filmkomödie How to Marry a Millionaire mit dr Lauren Bacall und dr Betty Grable. 1954 isch dr Western River of No Return in d Kino choo, wo si mit em Robert Mitchum under dr Reschii vom Otto Preminger gmacht het, denn There's No Business Like Show Business über e Irving Berlin, won e Riiseerfolg in de Veräinigte Staate worden isch. Mit sonige Film isch d Monroe in de Joor 1953 bis 1954 zum grösste finanzielle Erfolg vo dr 20th Century Fox worde. Es het aber immer wider Händel mit dr 20th Century Fox gee, wil d Monroe aaspruchsvolleri Rolle het welle und immer wider Dräibüecher abgleent het. 1955 het si denn d Hauptrolle im Film The Seven Year Itch under dr Reschii vom Billy Wilder gschbiilt und noch no mee Striit mit dr 20th Century Fox isch iire Verdraag ufglööst worde.
Iire letscht Film, d Komödie Something’s Got to Give isch nid fertig worde. D Monroe isch vil chrank gsi. Iire letscht öffentlig Ufdritt het d Monroe bi dr Geburtsdaagsfiir vom amerikanische Bresidänt John F. Kennedy im Madison Square Garden gha, wo si „Happy Birthday, Mr. President“ gsunge het. Wäge däm Ufdritt häi d Fox-Studios d Monroe, wo denn chrank gschriibe gsi isch, entloo.
Cymdeithas yr Iaith
Gschicht un Hintergrund
In dr erschte Kampagne isch s um dr offiziäll Status vu dr Sproch gange, mit dr Forderig no Walisischsprochige Styyrbescheid, Schuele, Wahlzetel, Boschtämter, Geburtsurkunde usw. Des isch gmacht wore dur d Bildig vu einzelne 'Zälle', di erscht z Bangor im April 1963 dur dr Owain Owain, wu au di einzig Zytschrift vu dr Gsellschaft gridnet gha het, Tafod y Ddraig ('D Zunge vum Drache') un wu au s Logo entworfe het.
Regionalparlament
Cymdeithas setzt sich derfir yy, ass meh Politiker Walisisch schwätze im Regionalparlament vu Wales, wu Änglisch un Walisisch chenne brucht wäre.
Christina Obergföll
D Christina Obergföll (* 22. Augschte 1981 z Lohr) isch e ehmoligi dytschi Speerwärferi. Ihre grescht Erfolg isch dr Gwinn vu dr Goldmedallie bi dr Wältmaischterschafte 2013 z Moskau gsii.
Lääbe
D Christina Obergföll isch z Mohlburig as Dochter vum Pirmin Obergföll un syre Frau Evelyne ufgwachse. Si het e eltere Brueder, Carsten. Mit sechs Johr het si bim TUS Mohlburig mit Lychtathletik aagfange un het si no Drei-, Vier- un Sibe-Kampf bal uf dr Speerwurf kunzäntriert. Si het z Offeburg Abitur gmacht un an dr Universitet Fryburg Bewegigsbezogeni Gsundhaitsferderig studiert un derno an dr DHfPG z Saarbrücken Gsundhaitsmanagement un 2010 mit eme Master abgschlosse. Syt em Septämber 2013 isch si mit em ehmolige Speerwärfer un ihrem ehmolige Trainer Boris Obergföll geb. Henry ghyrote. Si hän zäme zwee Sihn, Marlon (* 2014), un Noah (* 2017).
Zwiefalten
Quäll
„Landkreis Reutlingen“, vrschiidene Autora, Wir-Verlag Walter Weller, Aalen, 1989, ISBN 3-924492-09-3
Panini
Dr Dakṣiputra Pāṇini isch en altindische Filoloog, Grammatiker und Lehrer vom früene Sanskrit gsi. Me luegt en als dr Vatter vo dr Sproochwüsseschaft a.
s Läbe und s Wärch
Em Panini sini Grammatik isch z Indie lang dr Massstab für d Spoochlehr gsi; zwöituusig Joor lang het me se immer wider nöi abgschribe, studiert und komäntiert.
Nöierdings isch em Panini sini Schrift sogar au bi de Computerlinguischte gschetzt.
Domfessel
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
An heiligen Wassern
An heiligen Wassern isch a Schweizer Hoimetfilm vom Regisseur Alfred Weidenmann, wo em Kanton Wallis schbiilt. Deet send au d Außaufnahma dreht worra, hauptsächlich z Evolène ond en Saas-Fee. D Gschicht stammt vom Jakob Christoph Heer noch deam seim gleichnamiga Roman. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 23. Dezembr 1960 en Züri.
Hermann Göring
Liddratuur
Churzdaarstellige
Hermrigen
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,3 % gläge.
Elementarteilchen
D Elementardäili si „chlii“ in däm Sinn, ass mä in Experimänt no nie e Bewiis het chönne finde, ass iire Durchmässer nid null sig. Dorum si si in dr Theorii punktförmig. Si si „chlii“ au im Sinn, ass si nid us „no chliinere“ Baustäi zämmegsetzt si. Drittens si si „chlii“ im Sinn, ass im ene Objekt, wo für uns chlii usgseet oder im ene schwache Straaligsfäld Trilliarde (1021) vo dene Däili din si. Zwäi Bischbil: E Chopf von ere Stächnoodle bestoot in dr Gröössenordnig us 1022 Elektrone und 1023 Kwarks, und wenn e Reschoocherze brennt, denn entstöön in dr Flamme jedi Sekunde öbbe 1020 Photone.
Richard Kuder
De Richard Kuder (* 18. Juli 1852 z Stuegert; † 14. April 1912 z Huuse am Albis) isch en tüütsche Architekt gsi. Sin Stil isch de Historismus gsi und am Änd au de Jugedstil. Zäme mit em Joseph Müller hät er ab 1892 z Züri es Architekturbüro gha.
Hans Schmid (Pilot)
Läbe
De Hans Schmid isch ghürote gsi und het füf Chind gha.
Lech Wałęsa
Noh dr Politik
Àm 1. Janner 2006 ìsch dr Lech Wałęsa vu Solidarność drüs gànga.
Ìm Àuigscht 2009, wo's üskumma ìsch àss dr Günter Grass ìn da Wàffen-SS mìt gmàcht hàt, hàt dr Lech Walesa verlàngt àss er si Title vu Ehrburger vu Dànzig zruck gìt. Àwer noh àss sìch d beida Manner troffa han, hàt sìch da Problem ufgleest.
Destruction
Bandgschicht
Im Joor druf isch Eternal Devastation erschiene un di Band isch zsämme mit Kreator un Rage uf Tour gange. Noch kreative Differänze het Sandmann d Band voloh un isch durch de Oliver Kaiser ersetzt worde. Uußerdem isch de Harry Wilkens als zwoite Gitarrist engagiert worde. Noch de Mad Butcher EP vo 1987 isch e Tour mit Motörhead gfolgt, un dere isch wiederum Release from Agony gfolgt.
1595
gstorbe
Datum nit bekannt:
Hinsingen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Hinsìnge ghert zem Rhinfrankisch.
Xenegugeli
S Tier-ABC
S Xenegugeli Gold-ABC
Val-de-Charmey
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1906 Yywoner 88,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 7,7 % Tüütsch ù 4,2 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 171 va de 1906 Yywohner ggredt.
Pippin der Mittlere
Biografii
Dr Pippin isch noch ere lange Chrankhet 714 gstorbe. Er isch z Chevremont begrabe worde.
Siddhattha Gotama
de Askeet
De Grund, wiso de Siddhattha sini sorgelosi Welt verloo het, isch gsii, wel sin Vatter verbote het, as de jungi Prinz de Palast au nu für en Moment verloo tar. Aber woner emol trotzdem usem Palast gschlichen isch, isch er zerstmol i sim Lebe emene aalte Grais und emene schweerchranke Mentsch begegnet und denn no anere Liich, wo verbrennt woren isch, samt all dene Lütt umenume, wo brüelet hend. Schlussendli het er en Asket troffe, wo trotz sinere Armuet glücklich und zfrede usgsee het. All da het em verhätschlete Prinz z denke ggee und so het er sich entschide i d Welt usezgoo um d Wooret z finde. Er isch usem Palast gfloche, het sini Hoor abgschnitte und sini fürstlichi Gwänder mit dene vomene Jäger tuuschet und isch denn in Süüde zoge, is Riich vo Magadha, woner bi verschidnige Lehrer oder Guru glebt het und isch bald glich guet oder gär besser woren as all sini Maister. Da hetten aber no nöd zfride gstellt und er isch Askeet wore. Er isch denn sechs Joor ide Wildnis füdliblutt umzeoge, het fascht nünt mee ggesse und het ufem Bode gschlooffe. Dozmool isch er unterem Name Sākiyamuni (Sanskrit: Śākyamuni „Waise Maa vode Śākya“) bekannt wore.
de Tod
Wo de Buddha achtzgi gsii isch, wärer fast ade Ruer gstoorbe. Obwoll er no nöd ganz gsund gsii isch, het er sich witters uf Wanderschaft bigee. Im Ort Pāvā het en de Schmid Cunda zum Esse iiglade und drufabe hett er en starche Ruerafall öberchoo. Er isch trotzdem witterzoge und wo si bide Stadt Kusināra (Sanskrit: Kuśinagara) achoo sind, het er sich erschöpft zwüschet zwee Sāla-Bömm glait. Mit Blick in Weste und bi völligem Biwusstsii het er sinene Schüeller die letschte Aawiisige ggee. I de Nacht – s isch wideremol Vollmoo gsii – isch er ine tüüfi Meditation gsunke und gstoorbe und is Mahāparinibbāna trette. Sini letze Wort zu sinene Schüeler sind gsii: „Tüend oi mit alem Iifer astrenge!“
Synagogen des schwäbischen Typus
Synagoge z Illeroicha/Altestadt
D erschte Synagoge z Altestadt (früher: Illeroicha) isch 1719 baut wore. D Synagoge im schwäbische Stil is anno 1802/03 entstande. D Plan isch vom Baumoischtr Johann Nepomuk Salzgeber aus Buach. Vorbild isch d Ichahausa Synagoge gwen. 1938 isch dia Synagoge vo d Nazis verwüstet wore und 1955 hod mer si abgrisse. Huit stoht do a Wohnhus und bloos a Gedenktafel erinnert an d Synagoge.
Thierry Jordan
Dr Thierry Romain Camille Jordan (* 31. Àuigscht 1943 z’ Schanghai, Repüblik Kiina) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Gaischtliger. Ar ìsch vu 1988 bis 1999 Bischoof vu Pontoise gsìì, un drnooh Arzbischoof vu Reims vu 1999 bis 2018.
siina Schtällungnààhma
Ànna 2012 hàt’r sìch àls Bischoof vu Reims äffentlig geega d’ Homo-Eha-n-üüssgschproocha. Ànna 2015 hàt’r ìn’ra Mìttailung gschrìewa, àss dr Tood vum Vincent Lambert ìn’ma Schpitààl z’ Reims „a Form vun Öithanasii“ gsìì-n-ìsch.
Bierbronnen
Vokeersaabindig
Südlich vo Byrbronnè vobindet d K 6551, d Haselbachschtrõß d Ortsdeil mitènand, nördlich devò übbernimmt d K 6556 diè Uffgaab. D K 6556 vobindet ußerdèmm Byrbronnè dirèkt mit èm Gmeindehauptort Wyylè. D K 6560 vobindet widderum d K 6556 un d K 6551 wiè au Heubärg un Rohr mitènand. In ähnlicher Art sorgt d K 6558 für d Aabindung vo Unter- un Obberbyrbronnè a d K 6556 un d K 6551. Nägschti Fèrnvokeersschtrõßè sin d B 500 mit èm Aaschluss Bannholz obberhalb vom Haselbachdal un d L 157, d Schlüèchtdalschtrõß, mit èm Aaschluss bi Gurtwyyl bi dè Mündung vom Haselbach- i s Schlüèchtdal.
Heubach
Heubach lyt uff èrè Höchi vo 666 m, im Wyler läbed 22 Personè.
Kommunalwahlen in Baden-Württemberg 1956
D Kommunalwahle z Bade-Wirttebärg hän am 11. Novämber 1956 stattgfunde. Näbe dr Gmairotswahle, wu d Helfti vu d Mitglider nei gwehlt wore sin, sin in 15 Gmaine mit ere Burgeruusschussverfassig glychzytig au di Gmaindsverordnete gwehlt wore. Bi re Bevelkerig vu insgsamt fascht 7,2 Millione sin fir d Gmairotswahle 4.569.373 Lyt wahlberächtigt gsii un fir d Gmaindsverordnetewahle 99.947.
Dettenhausen
Gmoedsgliderong
Zue Deddahausa gheret koene weiter Ortsdoel.
Oberuster
Gschicht
Oberuschter isch dä Chern fo dä erschtä mänschnliche Sidlige uf äm Stadtgebiät fo Uschter gsy. S ätischti Geboide im hütige Oberuschter isch s Fabrikgeboide namens Öle. Es hät fo 1636 bis 1884 as Prässi für Raps und anderi Produkt dient. Nachher hät d Spinnerei Hueber d Halle als Werkschtatt übernoo.
Bis Aafang nünzäts Jahrhundärt isch Oberuschter än äigäni Zifilgmeind gsy. Am 9. Juli 1927 sind id ehemalige Zifilgmeinde fo Uschter zur politische Gemind Uschter feräint worde.
Langenthal
Geografi
Langete ligt im Langetetau im Schwyzer Mittuland. Im Stadtzäntrum het’s no viu auti Hüser. Zur Stadt ghöre d Dörfer Langete u Schoore (sit 1898) und im Oschte, im Roottau, ou no Schwarzebach, Ungersängi, Ungersteckholz und Chlyroot. Vor Gmeindsflechi si 34 Prozänt landwirtschaftlechs Gebiet, 39 Prozänt si Waud und 27 Prozänt Sidligsflechi.
Gschicht
Im Joor 1194 hei dr Lütolf und dr Werner vo Langeschtei im Roottaau es Zisterziänserchlooschter gründet; ufemene Stück Land, wo hüt zu Langete ghört. Gly drufabe si d Mönch ane bessere Platz wyter a dr Root unge s Chlooschter Santurbe go boue. Di meischte Höf z Langaton, namentlech ou s Dörfli Schoore, si vo itz aa em Chloschter Santurbe gsi, wo syni Bsitzige dür nahmhafti Schänkige vo Adlige de no gäng erwyteret het. Wo d Langetoner früecher no z Tuunstedde id Chiuche si, hei si 1197 en eigeti übercho. Sid der Middi vom drizäte Johrhundert het die em Chloschter Santurbe yghört. 1336 wird s voue Eigetumsrächt vom Chloschter am Dorf ire Urkund anerchennt, es het denn scho es paar Wirtschafte gä. D Mönche hei äuä au mit de Wässermatte uf em Fäud agfange.
1415 hei d Stadt Bärn und s Chloschter es »ebigs Bürgerrächt« bschlosse. Langete isch vo itz unger dr Bärner Landeshoheit gsi und het zum Amt Wange ghört. Di höchi Grichtsbarkeit und d Stüürhoheit isch ou bi Bärn gsi, di nidrigi aber gäng no bim Chloschter. Über vierhundert Johr lang si d Langetaler itz „Diener vo zwöi Herre“ gsi, öppis wo si entwäder drüber hei gchlagt oder wo si uusgnützt hei. Dür di bärneschi Landeshoheit si d Langetaler gäng wi säubschtbewusster worde. Si si aus eigeti Gmeind ufträtte und wirtschaftlech gäng wi innovativer worde. Derzue heisi sit der Reformation e Chüuche, e Chüuchmeier, e Prädikant und s Chorgricht im Dorf gha.
Walther P99
Technischi Date
D Waffe schafft no nach em Browning-Syschtem und het e Weaver-Schyne unter em vordere Schaft für e optoelektro Zylhilf. Es cha au e Schalldämpfer montiert wärde, de macht aber der Schuss ungnauer.
Gunther Lehmann (Dichter)
Dr Gunther Lehmann (* 18. Merz 1936 z Lohr) isch e dytsche Architäkt un Dialäktdichter.
Keskastel
Kàschel (frz. Keskastel, dt. Keskastel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Kàschel ìsch. Kàschel ghert zem Kommünàlverbànd.
Senslerdeutsch
Verbriitig
Dä Dyaläkt redt mù fasch im ganze Seisebezirk, aber zùm Tǜu oni d Gmiine Bösinge (aber nume wüu da z'tuusige fa Bärn müesse uf Bösinge cho wohne u sich nit ds Seislerdütsche wii agwöhne z rede), Wünewüu-Flamatt ù Ǜberstorf, wa fasch nùme no Bärntütsch rede. D'Gmiin Gùrmùs, wa früüener as mau a schynnbar wytt verbriiteti, iigeti Spraach namens Gùrmùstütsch ghääbe het ù a Tǜu va de Stadt Frybùrg, chäme o no zùm seislertütsche Spraachrum gnoo. Was o no dezuechùnnt isch, das fasch jedi Gmiin sozsääge a iigeta Dyaläkt het, aber d Ùnterschiide sy seer chlyy, wobyy mù zùm Tǜu i de Stadt Frybùrg as bitzeli andersch redt. Im Greierzbezirk gittes a tütschspraachigi Gmiin, Jùùn (isch ǜbrigens di iinzegi im schǜsch französischspraachige Greierzbezirk), wa ùfgrùnd va de Abgschidehiit a iigeta „Gmiinsdyaläkt“ het, wa „Jùùntütsch“ hiist ù nid zùm Seislertütsche köört.
Ayent
Religioo
86,4 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 4,9 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 3001 Iwoner 93,6 % Französisch als Höiptspraach agigä, 2,8 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 3,1 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Ayent gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Sechsfüßer
Merkmol vu dr Sechsfießer
Dr Hinterlyyb bstoht im Grundmuschter us 11 Segmänt plus eme sognännte Telson. Die Segmänt chenne dailwys bi dr verschidene Gruppe vu dr Sechsfießer verschmulze syy.
Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd
Fakulteete un Inschtitut
Di Pedagoogisch Hoochschuel Gmend isch in zwoo Fakulteete gliideret:
Anderi Yyriichtige
Derzue bedrybt di Pedagoogische Hoochschuel e Inschtitut fir Wyterbildig un Hoochschueldidaktik, e Diagnostisch Zäntrum, e Zäntrum fir Foorschigspraxis, e Zäntrum fir Qualiteetsfoorschig un Monitoring in dr Chinder- un Juugedhilf un d Bilderbuechwäärchstatt BUFO. Anne 2012 isch s Zäntrum fir Wissestransfer vu dr PH Gmend (ZWPH) yygriichtet woore, wu d Ufgaab het, „lebenslanges Lernen durch wissenschaftliche Weiterbildung und zeitnahen Transfer zwischen Forschung und Praxis zu fördern“. Syter 2013 widmet si s Kompetänzzäntrum fir Gsundhaitsfeerderig interdisziplineer dr Gsundhaitsfeerderig. S Zäntrum fir Meediebildig (ZfM) entwicklet un erfoorscht gaigneti pedagoogischi Kunzäpt fir d Unterstitzig vu dr Meediebildigsprozäss innerhalb un usserhalb vu Bildigsinschtituzioone, un s Zäntrum fir Migrazioons- un Integrazioonsstuudie "Migration — Gesellschaft —Schule" (MiGS) widmet si Aschpäkt, Fälder, Entwicklige un Bediirfnis im Umfäld vu Migrazioon un Fluucht.
Stuudiegäng
Zuesätzligi Stuudiegäng
Basilisk (Mythologie)
Baasel
1880 si z Baasel vier monumentali Basiliske vom Bildhauer Ferdinand Schlöth uf de Widerlaager vo dr nöije Wettstäibrugg ufgstellt worde. Wo mä d Brugg 1935 verbräiteret het, het mä sä müesse wäggnee. Äine von ene isch hüte in de Langen Erle.