cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ellesmere Island
Sydlige
Grise Fiord isch dur d kanadisch Regierig 1959 gründet worde, in der Zyt vom Chalte Chrieg. Acht Eskimo-Familie sind us dr Provinz Québec mit falsche Versprächige in das unbewohnte Gebiet umgsidlet worde, um d Souveränität vo Kanada über dr Archipel z sichere. Sy sind zwunge worde dört zbliibe. D kanadischi Regièrig het sich erscht 2010 offiziell für dä Gwaltsakt entschuldigt. Hüt läbe öbbe 200 Ywohner dört.
Elsa Schiaparelli
Lääbe und Wärk
Ihri Karriere het aagfange, wo si für sich e schwarze Bulli gstrickt het mit ere wisse Schläife und wisse Manschette, und dä bin ere Moodeschau aaghaa het. Dä Bulli het dr Schriftstellere Anita Loos eso guet gfalle, ass si iiri Bekannte und Fründinne zur Schiaparelli gschickt het, drunder d Joan Crawford, d Gloria Swanson, d Greta Garbo, d Norma Shearer und d Mae West.
Andy Rihs
Dr Andreas «Andy» Rihs (* 2. Novämber 1942 z Stuegert; † 18. April 2018 z Züri), haimatbräächtigt z Meinisbeerg, isch e Schwyzer Unternämer gsii.
Lääbe
Iber d Sport un Event Holding AG mit Sitz z Lozärn isch dr Rihs mit sym Brueder Bsitzer vu dr Young Boys Bärn gsii.
Dr Andy Rihs isch am 18. April 2018 an dr Folg vun ere Leukämy-Chranket gstoorbe.
Tragny
Gschìcht
Tragny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 993.
Verwàltung
vun Tragny ìsch. Tragny ghert zem Kommünàlverbànd.
Frankfurter Allgemeine Zeitung
S Brofiil vo dr Zitig
D FAZ gältet allgemäin as bürgerlig-konservatiivs Medium. Dr Historiker Peter Hoeres isch 2019 dr Mäinig gsi, ass d FAZ nie e homogeen konservatiivi Zitig und vo Aafang aa gege d Kartelldradizioon in dr Wirtschaft gsi sig, die westligi kulturelli Modärne verdrätti und sit de sächziger Joor au Mitarbäiter häig, wo äidütig linggs stöön.
Alfred Hitchcock
Dr Sir Alfred Joseph Hitchcock, KBE, (* 13. August 1899 z Leytonstone; † 29. April 1980 z Los Angeles) isch e britische Filmreschissöör und Filmbroduzänt gsi. 1939 isch er in d USA go lääbe und het am 20. April 1955 die amerikanischi Staatsbürgerschaft aagnoo.
Regionalverkehr Bern–Solothurn
Bahnvercher
Zum RBS ghört o eini vo vier iner Schwiz existierende Streckealage, wo uber es Dreischienengleis verfüege. Einigi Strecketeil und Bahnhöf sind mit der ZSL 90 usgrüschtet.
Museumswage
Tribwage Stür- und Personewage
Hannibal
Dr Hannibal, au Hannibal Barkas, phön. חניבעל (ħanibaʕal): „Baal isch gnädig“, (* um 247 v. d. Z. z Karthago; † 183 v. d. Z. z Bithynie) gältet as äine vo de grösste Fäldhere in dr Antike. Wäärend em Zwäite Punische Chrieg (218–201 v. d. Z.) het er e baar Mol römischi Armeä gschlaage.
Lääbe
Dr Hannibal isch dr eltiste Soon vom karthagische Fäldher Hamilkar Barkas gsi, sini jüngere Brüeder, dr Hasdrubal und dr Mago si au karthagischi Fäldhere gsi.
Anna Schreurs-Morét
D Anna Schreurs-Morét (* 11. Juni 1963 as Anna Schreurs) isch e dytschi Chunschthischtorikeri. Si lehrt zurzyt am Chunschtgschiichtlige Inschtitut vu dr Uniwersiteet Fryburg.
Gommersdorf
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Vulva
Pubertäri Entwigglig
D Form und d Usprägig vo der Vulva isch individuell verschiide und cha vo de Abbildige abwiiche. So cha zum Bispil die Klitoris deilwiis sichtbar oder ganz verdeckt si oder die innere Schamlippe chönne grösser si as die üssere.
Mikronesien
Gschicht
Mikronesie het e bewegti Gschicht: e Hufe vo de Insle si beliebti Häfen für d Walfänger im früehje 19. Johrhundert gsi. Kolonialmächt hai Teritorie übernoh und spöterim 2. Wältchrieg si si Schauplatz vo bittere Schlachte, Gfächt und Bombenaagriff worde.
Pratteln
Lag
Brattele ligt uf 298 m ü.M. und wird im Norde durch de Rhy und im Süde durch zwei Bärg (Gämpe und Adler begränzt. Zur Gmaind gheert au s Induschtriegebiet Schwizerhalle, wos 1986 e schwere Chemiibrand ghe hett, und e Teil vom grosse Rangschierbaanhoof Muttez. Nochbargmainde vo Brattele sin Augscht, Füllschdrf, Fränkedef, Muttez, s soledurnische Gämpe und ännet em Rhy s dytsche Gränzach-Wyle.
Porträt
Brattele hett en Autibahnaschluss an d A2 und en Bahnhof an dr Linie Basel-Olte bzw. Basel-Frick-Zyri. Sit em Dezember 2008 het Brattele e zwoti Zugstation, "Pratteln Salina Raurica". Zuedäm fahrt s 14er-Tram vo Basel noch Brattele.
Kennelbach
Kengelbaa (amtlich Kennelbach) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Kengelbaa lit südlich vom Bodesee uf 430 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 29,4 % Landwirtschaftsfläch, 49,1 % Wald, 7,8 % Sidlungsfläche und 13,8 % sunschtige Fläche gsi.
Sprachtod
Schbrooche sin in dr Gschiichd vù dr Mänschhaid imer wider uusgschdoorbe. S gid doodi Schbrooche, wù gued dokumäntiert sin ùn wù s au no Lyd gid, wù si chene schwäze ùn schryybe, wie z. B. s Aldegyptisch. Vù andere Schbrooche, wù uusgschdoorbe sin, wais mer weenig, wie z. B. vùm Galisch, vù wider andere wais mer gaar nyd, z. B. wais nieme, weli Schbrooch vù dr Lyd gschwäzd wooren isch, wù Stonehenge böue hän.
Frenkendorf
Gschicht
Durchs Dorf hett zu de Zyt vo de Reemer e Stroos gfiehrt, wo vo Augusta Raurica noch Lieschtel yber dr Oberi Hauestei ins Mittelland gfiehrt hett. Das isch beleit, will me Münze gfunde hett. Die gliich Strooss hett spöter denn au de Basler Siidebandwäberei dient.
Burg Untermettingen
D Burg Untermettingè, au Untermettinger Schloss dauft, stòt im Steinadal z Mettingè, èm Ortsdeil vo Üülingè im Landchrais Waldshuèt.
Gschichtè
Nõch ènèrè Schenkungsurkundè vo 855 hèt èn Prièschter Meginhard sini Güèter z Mettingè a s Kloschter Rhynau übbergää. Wolf vo Mettingè hèt 875 ebbèfalls sin Besitz a s Kloschter übbergää. 1279 sin d Brüèder Rudolf un Johann vo Mettingè als Schlosshèrrè gnennt worrè. 1349 wörd dè St. Georgsritter Fridrich vo Oftringè erwäänt. Im Johr 1427 isch dè Heinrich vo Ärzingè als Patronatshèrr bezeichnèt worrè, er hèt d Pfandgüèter vo dè Fürschtè vo Fürschtèbärg vowaltet un im 1437 im Schloss gwoont. Für sechs Guldè im Johr hèt er 1462 s Schloss un d Dörfer Obbermettingè un Untermettingè sowiè Obbereggingè mit dè Lüt un Güèter erworbè un dõdemit au s Burgrächt vo Schaffhuusè. 1599 hèt dõ dè Obbervogt vo dè Sulzer Hèrrschaft gwoont, dè Johann Jakob vo Beck. Im Kaufbrièf vom 1. Februar 1610 hèt dè Carl Ludwig Grõf vo Sulz sini Hèrrschaft vo Mettingè a sin „lièbè Schwòger un Bruèder“ Maximilian vo Bappèheim, Landgrõf vo Stüèlingè, vokauft. 1724 hèt s èn Umbau vom landwǜrtschaftlichè Aawesè gää. Um 1900 isch dè Hof an èn Landwǜrt vokauft, dèm sini Vorfaarè im forschtlichè Diènscht vom Fürschtèhuus gsi sin.
Neuzit
Um 1983 ummè isch d Burg komplètt renovyrt worrè un isch hüt im Brivatbsitz.
Max Barth
Lääbe
Au em Barth isch s ufgfalle, ass mer in dr Schwyz andersch umegoht mit em Dialäkt wie z Dytschland:
Är lait Wäärt druf, ass mer s Alemannisch in verschiidene europäische Länder schwätze duet:
Arif Demolli
De Arif Demolli (Ussprooch: ; * 2. Mai 1949 z Murrizaj, Kosovo; † 6. März 2017 z Pristina) isch en kosovo-albanische Schriftsteller ùn Journalischt gsi. Er hät zue de bekannteschte hütige kosovarische Autore ghört. Im dütschsproochige Ruum isch er vorallem dur d Übersetzig vo sym Roman „Es war ein Dorf in Kosova: Die Lebenden und die Toten meiner Kindheit“ (Original: Të gjallët dhe të vdekurit e një fëmijërie) bekannt worde.
Werch
Theaterstugg
Rheinfränkisch
Wortschatz
Dr Wortschatz vu dr ryyfränkische Dialäkt isch bschribe im Rheinische Werterbuech (ryyfränkischi Dialekt in dr ehmolige preußische Provinz Rheinland), im Pfälzische Werterbuech (pfälzischi Dialäkt), im Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte (lothringischi Dialäkt), im Hessen-Nassauischen Werterbuech (Dialäkt z Hesse-Nassau) un im Sidhessische Werterbuech (ryyhessischi Dialäkt).
Bubendorf
Gschicht
In ere Urkunde uss em 13. Joorhundert stoht, dass Buebedorf em Graf vo dr Frohburg gheert hett und 1399 zur Domprobschtei Basel ko isch.
Thurnen
Thurnen chan eini vo däne Bedütige ha:
Zieglerhof (Männedorf)
De Zieglerhof isch 1729 für de Hauptme Jakob Christoph Ziegler und sin Brüeder, de Ratshärr Leonhard Ziegler us de Familie Ziegler vom Pelikan pout worde. Zum Hof ghöret no anderi Hüüser: es Trotthuus, e groossi Schüür und es Lehehuus. Dem säit mer hüt de chliini Zieglerhof. Säb isch vilicht schor früener gstande. Ales zäme isch vo me Änkel vom Jakob Christoph Ziegler 1787 für 17 000 Gulde em Adjutante und Landrichter Gerold Zuppinger verchauft worde. S Härrschaftshuus isch 1872 in Bsitz vo de Familie Spörry cho. Das sind riichi Fabrikante us Mülhuuse gsi, wo no anderi Hüüser im Dorf und di hütige Seeaalage gha händ.
Hornisgrinde
Dreifirschtestei
Dr Dreifirschtestei isch e Buntsandsteiblatte, wu am sideschtlige Rand vu dr Hochflechi lyt. Är stammt us em Johr 1722 un markiert d Gränze zwische dr Markgrofschaft Bade, em Herzogtum Wirttebärg un em Firschtbischtum Stroßburi. Hite isch dr Punkt d Baangränze zwische dr badische Gmeine Sasbach, Seebach un dr wirttebergische Gmei Baiersbronn. Mit ere Hechi vu isch dr Dreifirschtestei dr hegscht Punkt vu Wirtteberg.
Tächnischi Beböuig
Nerdli vum Hochmoos git s drej Windchraftaalage, e Sändedurm vum Sidweschtrundfunk un e Sändedurm vu dr Dytsche Telekom. Am Dreifirschtestei stehn yyghagti Stahlgittermaschte vun ere militärisch gnutzte Aalag.
Opfingen
Naduur
In dr nase Made, wù s gee hed zwisch em Doorf un em Mooswald, vor allem in Made mid Binsge, isch friejer Anagallis tenella (dydsch Zarter Gauchheil) voorchùù, isch aber midlerwyyli verschole. D Bflanze isch z Dydschland vùm Uusschdäärbe bedrood.
Gschiichd vù Obfige
Im Lauf vùm 14. ùn 15. Jh. isch d Hèèrschafd Badewyyler e baarmol verbfänded woore, wel d Groofe vù Fryybeg in finanziälli Schwiirigkaide chùù sin. Ane 1444 hed dr Johann, dr ledschd Groof vù Fryybeg, syyni Hèèrschafd Badewyyler an d Siin vù syym Näfe, em Maarggroof Wilhelm vù Hachberg-Suusebärg vermachd, dr Rudolf ùn dr Hugo.
Noch em Dood vùm Philipp vù Hachbärg-Suusebärg 1503 isch d Hèèrschafd Badewyyler, ùn doodermid au Obfige, an Maarggroofe vù Baade chùù. Ane 1535 isch d Maarggroofschafd Baade ùfdaild wooren in di boode Linie Baade-Baade ùn Baade-Durlach. D Hèèrschafd Baadewyyler hed zöe Baade-Durlach ghèèrd. Ane 1771 sin di baide Linie wider verainigd woore.
Am 1. Dezämber an 1971 isch Obfige in der Verwaldigsreform noch ere Volgsabschdimig zöe der Schdad Fryybeg yygmainded woore.
Wyberdschilch
Dr Bischof Rudolf von Konstanz hed d Bfaarèi Wyberdschilch ane 1276 em Chlooschder Schùdere gschänggd. 50 Joor schbeeder hed dr Groof Graf Konrad vù Fryybeg em Chlooschder dr ganz Baan gschänggd. Wyberdschilch isch zöen eme Priorat vù dr Benediktiner vùm Chlooschder Schùdere woore.
Chilche
Im Joor 2004 sin 37,4 % vù dr Yywooner evanggeelisch gsii ùn 38,3 % kadoolisch.
Dialägd
löeg au: Obfiger Wèèrderböech, Woordschazsamlig vùm Obfiger Dialägd, Ludlèèr vùm Obfiger Dialäkt, Obfiger Bflanzenäme, Obfiger Diernäme, Wenker-Säz
Dr Dialägd vù Obfige (Obfigerdydsch) ghèèrd zöe dr Dialägd vùm Ùndere Marggreeflerland, ùn doodermid zöe dr siidalemanische Dialägd (Hoochalemanisch). S Haubdchänzaiche isch d K-Verschiebig im Aalud (Chind Kind, Chobf Kopf, Chrod Kröte, nèèrdliger said mer Kind, Kobf, Grod). Die Kind/Chind-Linie lyd doo ùnggfäär ùf dr alde Gränze zwische dr Ùndere Vogdèie ùn em Bryysgau, wù zöe Voordereeschdryych ghèèrd hed. Dienge, Obfige mid Sandichlaus, Wolfewyyler mid Lyderschbärg, Mänge ùn Oberrimschige liige im Siide vù dääre Gränze, Mùnzige, Ùnderrimschige, Märdige, Walderschhoofe ùn Sand Jèèrge im Noorde. Die Kind/Chind-Gränze isch aini vù dr wichdigschde Gränze zwischen em Siidalemannisch ùn em Oberryy-Alemanisch. Im Bryysgau hed s e baar Gränze, wù soonigi Ùnderschiid zwische dääne Dialägdraim margiere. In dr maischde Fäl hed s z Obfige di siidlige Foorme.
Böuwäärch
D Chardierig vù dr alde Buurehooffoorme hed in dr 1960er die Verdailig gee:
Sägewerk
Brodukt un Brozèsseinheitè
D Brodukt wörrèd au Schnittholz (Schnittwaar) dauft. Dè Iischnitt erfolgt übberwigend a dè Gattersägi, abber au a dè Band- un Chraissägi. Hützdaag wörrèd au mee un mee Profilzoschpaner ygsetzt.
Gmessè a dè Broduktionskapazidät isch dè finnisch-schwedische Konzèrn Stora Enso Timber s zweitgröschte Forschtunternämmè vo dè Wält. S Unternämmè bedrybt 25 Sägiwärch in elf Länder, wo 7,5 Millionè Kubikmeter Schnittholzbrodukt voschafft wörrèd. Stora Enso isch mit übber 700 Johr diè ältescht Aktiègsellschaft vo dè Wält.
Klösterle
Geografi
Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 3,1 % Landwirtschaftsfläch, 18,6 % Wald, 50,2 % Alpa, 0,2 % Sidlungsfläche und 27,9 % sunschtige Fläche gsi.
Gschicht
Klooschter ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1218 als Clösterlin.
Polynesien
Polynesie (us em Griechische: poly = vil;  nēsoi = Insle) isch isch e grossflechigi pazifischi Inselregion und au die östligsti vo de Kulturregione vo Ozeanie.
Schlacht von Pydna
D Schlacht vo Pydna isch d Entschäidigschlacht im Dritte Makedonisch-Römische Chrieg gsi. Si het am 22. Juni im Joor 168 v. d. Z. stattgfunde. Römischi Legione under em Lucius Aemilius Paullus häi d Makedonier under em Köönig Perseus entschäidend gschlaage. Das het s Ändi vo dr makedonische Dünastii vo de Antigonide bedütet. D Schlacht isch au e wichdige Punkt in dr Erwiterig vo dr römische Herrschaft uf dr östligi Middelmeerruum gsi und gältet as e klassischs Bischbil für e Komflikt zwüschen ere makedonische Falanx und de römische Legione, wo sich d Schwachpünkt vo dr Falanx zäigt häi.
Hans-Peter Schifferle
De Hans-Peter Schifferle (oder Schiferli, wie men uf Schwyzertüütsch säit) (* 27. Januaar 1954 z Lüggere) isch en Schwyzer Tialäktoloog und Lexikograaf und de sibet Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon gsy.
Bedrohte Sprache
Was good verloore, wän e Schbrooch uusschdiirbd?
Dr David Crystal hed in syynem Buech „Language Death“ (2000) gschriibe:
Gfèèrdig vù dr alemannische Dialägd
No dr Skala vùm Red Book chaa mer au di alemanische Dialäkt klassifiziere:
Gfèèrdedi Schbrooche
Uuswaal vù gfèèrdede Schbrooche z Èiropa noch em UNESCO Red Book, mid dr Schbrècherzaal ane 1993 (zem Dail us andere Joore):
Tate Gallery of Modern Art
D Tate Gallery of Modern Art (churz Tate Modern) z London isch s grösste Museum für modärni Kunst uf dr Wält. Es het si Sitz im ene umbaute Chraftwärk, dr früenere Bankside Power Station, am Uufer vo dr Themse im Stadtdäil Southwark.
Oboe
Nid klassischi Muusig
In dr Milidäärmuusig isch d Oboe lang s füerende Instrumänt gsi. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert het s dr Offiziersrang Hautboist bzw. Stabsoboist gee für e Läiter vom ene Muusigkor.
Krumbach (Vorarlberg)
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Krumba ischt dr Arnold Hirschbühl.
Piemontesische Sprache
Di piemonteisisch sproch (Piemontèis i' piemontesischu, Piemontese i' wailschu) ist an romanischi zunga g'reiduti va' ungifor 2,5 miljioune mensche. Siters 1981 ist si vam Europarod als minderhaitsproch erchannti und findt sich in dar route listu der UNESCO under d' sprochu i' g'for.
Als Schriftsproch ist si siters dam end ds 12. hunderkjors g'bruchti. D'erstu g'schrifte in diser zungu sind d' Sermon Subalpin, a samlung va' 22 bredigu, di in Tïri sind gewerrt. Im 16. hunderkjor häd a schribchunst mit nationalu gattung g'bliästet, di alji g'biate (g'dicht, roman theater und heldg'sang) häd ing'hobe.
Hersberg
Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt e rote Stuefegiibel uff wyssem G rund dar, wo uff emene griene Dreiberg stoot. Dr Stuefegiibel isch es Symbol fyr dr Hof, us däm sich s Dorf urspringlig entwicklet het. Über em Giibel isch e Querstreife, wo useme rotwisses Schachbrättmuschter bestoot.
A3 (Schweiz)
D Autobaan A 3 isch e Schwiizer Autobaan und e Haupt-Vercheersaggse vo der Nordweschtschwiiz und der Oschtschwiiz.
Si goot vo Baasel über Rhyfälden dure Jura uff Brugg, isch vom Birrfäld bis weschtlich vo Züri zäme mit der A 1 und chunt de vom Limettaaler Chruüüz uus über d Weschtumfaarig durs Üetlibärgtunäll is Syltaal übere. Nocher got’s em Zürisee noo is Linthgebiet und wyter am Walesee verby bis uf Sargans.
Me het die einzelnen Abschnitt vo der A 3 vo 1967 bis 2009 bout.
Speyerer Linie
Die Isoglosse wird hit in dr Germanistik as Gränze zwische dr mitteldytsche un dr oberdytsche Dialäkt aagsääne.
Tromborn
Tromborren (lothrìngisch; frànzeesch Tromborn, ditsch Tromborn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Organisation der Islamischen Konferenz
Mitgliidstaate
D Regionalregierig vom deilautonome tansanische Landesdeil Sansibar het am Aafang vo 1993 beschlosse, eigeständig dr OIC bizdräte. Die Entscheidig isch noch Protest us Tanganjika (Festland-Tansania) und politische Spannige innerhalb vo dr tansanische Union im August 1993 rückgängig gmacht worde.
Liste unabhängiger Staaten
Insgesamt wärdund i der Wikipedia 194 unabhängige Schtaate gliischtut.
Lander oder Gebier wa nid internazional erkannt sind, sind in Kursivschrift gschribu.
Dreibrunnen
Dreibrunnen (frànzeesch Troisfontaines) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Albeli (Coregonus zugensis)
Uussie
S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 20 cm lang werd. De Rugge isch brüünlich und düttli dunkler. Es het chliini Flosse, di starch gableti Schwanzflosse isch dunkelbruu.
Gemeinde (Frankreich)
Territoriali Gliiderig
Alli Gmeinde im französischen Mueterland si ganz Deil von ere Region, eme Departemänt und – mit Usnahm vo Paris – eme Arrondissement vom beträffende Departemänt. D Gränze vo de Kantön überschniide sich hingege deilwiise mit dene vo de Gmeinde. Chliineri Gmeinde si Deil vom ene Kanton, grösseri Gmeinde si hingege hüfig sälber in Kantön underdeilt, wo au benochberti chliineri Gmeinde ganz oder deilwiis chönne umfasse.
Gschicht
D Gmeinde si us de Stedt und Chillegmeinde vom Ancien Régime entstande und si 1789 noch dr Französische Revolution institutionalisiert worde. 1884 hai si dur Gsetz über d Wahl vom conseil municipal wiitgehendi Autonomii überchoo.
Arvigo
Arvigo isch es Dorf im Calancatal, wo im Süde vom Bündnerland liit. Bis anne 2014 isch es en eigeti Gmeind gsi; uf 2015 het sech die mit Braggio, Cauco und Selma zämetoo, und das het die nöji Gmeind Calanca ggää.
Römische Provinz
Gschicht
E Provinz i däm Gebiet, wo hütte dr alemannisch Sproochruum isch, isch d Germania superior gsy.
Myanmar
D "Rohingya", di wältwit gröschti staatelosi Volksgruppe, sind e muslimeschi Minderheit z Burma. Im 2017 sind en grosse Teil vo däre Volksgruppe is Nochberland Bangladesch gflüchted.
Hägling
Verbraitig
S Albeli chunnt nume im Walesee und im im Zürisee vor. S reagiert recht empfindli uf Wasserverschmutzig und ghört drum zu de gföördete Fischarte.
Lebeswiis
D Laichzitt vo de Albeli im Zürisee isch im Summer ab em Juli und findet inere Tüüfi vo 20 bis 80 Meter ufem Seebode statt. Di wichtigste Laichplätz sind bim Seedamm bi Rapperschwiil und bi de Halbinsle Au. Do s aber au Albeli gitt, wo im Dezember laichet, werd vermuetet, as es vermuetli zwoo verschidnigi Albeliarte im Zürisee gitt, wo aber optisch nöd underschide were chönd. D Albeli im Walesee laichet vom Oktober bis November. Vor 1900 hets zwoo Arte gee, d Summerlaicher (Juli-Sept.) und d Winterlaicher (Dez.-Fb.). Nochem Bau vom Linthkanal in Walesee isch di ganzi Albelipopulation im Walesee zämebroche. Spööter isch den de Herbstlaicher entdeckt wore, ooni as klaar isch, woher die chunnt. Vermuetlich het sich e hybridi Mischform entwicklet, wo mit de noie Wasserverhältnis im Walesee zrang chunnt.
Magny (Haut-Rhin)
Magny (els. Màngloot, dt. Menglat) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Andreas Deuschle
Bolitik
As Mitarbaiter im Stab vu dr CDU-Landesgschäftsstell isch er fir d Blanig un Vorberaitig vum Bundesdagswahlkampf vu dr Sidwescht-CDU 2005 zueständig gsii. Vu 2008 bis 2010 isch er Vorsitzende Richter am Landesschidsgricht vu dr Jungen Union gsii. Bi dr Landdagswahl 2011 isch er im Wahlchrais Esslenga aadrätte un het s Diräktmandat gwunne.
Magny (Haut-Rhin)
Verwàltung
vun Magny ìsch. Magny ghert zem Kommünàlverbànd.
Turquestein-Blancrupt
Turquestein-Blancrupt (Patois Trehting, ditsch Türkstein) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Thurnen BE
Geschicht
Uf en 1. Jänner 2020 hei di bishärige Ywonergmeinde Chiuchetuurne, Looschterf u Mületurne zur neue Gmeind mit em Name Thurnen fusioniert. Dä Name het Chiuchetuurne bis 1860 treit u bi Mületurne isch er im Name drinne. S Wappe vor Gmeind het de Chiuchetuurm vo Chiuchetuurne drinne, wo scho i de aute Wappe vo Chiuchetuurne und vo Mületurne drinne gsii isch. S Müliraad us em Wappe vo Mületurne chunnt chli angersch gstauted unge drahäre. Us em Wappe vo Looschterf isch de Taler, wo i de ungere Mitti vom neue Wappe platziert wird.
Bernhardsweiler (Unterelsass)
Verwàltung
vun Batschwiller ìsch. Batschwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Macedonia (Provinz)
Gschicht
Mit dr Riichsreform vom Diokletian isch d Dioecesis Macedoniae entstande, wo under anderem die nöi gründete Browinze Macedonia Prima und Macedonia Salutaris umfasst het.
Tandel
Ortsdail
Zue Tandel ghere d Ortschafte Baastenduerf (Bastendorf), Bëttel (Bettel), Branebuerg (Brandenburg/Brandenbourg), Furen (Fuhren/Fouhren), Houschterhaff (Hoscheidterhof), Këppenhaff, Laaschent (Landscheid), Longsdref (Longsdorf), Selz, Tandel, Waalsdref (Walsdorf), derzue die Wyler un Gheft: Bleesmillen, Fëschbecherhaff, Fréngerhaff, Marxbierg, Ronnebësch un Schmëttenhaff.
Geografi
Tandel lyt im Nordoschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland.
Untervogthaus (Männedorf)
Verusse
S Undervogtehuus isch us verschidnige Täil pout. De Chärnbou isch zwäistöckig, massiv us Stäi. Dä Täil isch im spaatgotische Stil pout. Drunder isch de Chäller, obe druf es Satteldach. Uf de Bärgsiite, a de nordöschtliche Traufsiite, isch en Quärbou, won au zwäi Stöck häd. Dä hät es Walmdach und en Aabou mit me Satteldächli fürs Abe (im Nordoschte).
Uf de Seesiite, a de südwechtliche Traufsiite vom Chärnbou, isch nomal en zwäistöckige Quärbou mit eme Mansardedach. Dä Huustäil isch aber en halbe Stock tüüfer gsetzt. Ali drü Huustäil händ öppe en gliich höche Firscht. Drum gset mer s Undervogtehuus als e Äinhäit. De Chäller isch fascht ganz oberirdisch. Nume hine gäge de Garte zue, gaat er es bitzli in Boden ine.
Ramlinsburg
Gschicht
1367 isch d Gmeind als Remlisperg s'erschti Moll urkundlig erwäänt worde. Bis zum 15. Joorhundert hett Ramschbrg nur uss de beide sälbständige Höf Ober- und Niderramlisberg bestande und hett em Henman Sevogel gheert. Vo ihm isch dr Bsitz zur Stadt Basel ibergange und die beide Höf hän sich zumene Dorf entwicklet.
Lausen BL
Gschicht
Bodefünd hei beleit, dass uff em Bann vo Lause scho in dr Altsteizyt Wärchzüg härgstellt worde si.
Angela Schanelec
Lääbe
D Angela Schanelec het vu 1982 bis 1984 e Schauspiil an dr Hochschuel fir Darstellendi Chunscht z Frankfurt am Main studiert. Noch em Studium het si bis 1991 as Theaterschauspiileri gschafft un het Engaschmänt am Schauspiel Köln, Thalia Theater z Hamburg, an dr Schaubühne am Lehniner Platz z Berlin (wu sie u. a. in dr Reschy vum Jürgen Gosch mit em Ulrich Wesselmann im Zwoopersonestuck Trio in Es-Dur vum Eric Rohmer] ufdrätte isch) un am Schauspielhaus Bochum.
Anne 1990 het si ne Filmreschystudium an dr Dytsche Film- un Färnsehakademy Berlin aagfange, wu si 1995 mit em Diplom abgschlosse het. Syterhär schafft si aas freii Filmreschiseeri. Fir ire Film Marseille isch si anne 2005 vu dr dytsche Filmkritik mit em Bryys vum beschte Draibuech uuszaichnet wore. Zum Episodefilm Deutschland 09 het si s Kapitel Erster Tag drillt. Ire Spiilfilm Orly isch im Rame vum Forum vu dr Internazionale Filmfeschtspiil Berlin 2010 ufgfiert wore. Dr Film het im nämlige Johr dr Filmchunschtbryys vum Feschtival vum dytsche Film z Ludwigshafen/Rhyy gwunne. Wu „ire“ Kameramann Reinhold Vorschneider im Merz 2013 dr Marburger Kamerabryys ieberchuu het, het si d Lautazio ghalte.
Anne 2019 isch d Schanelec fir s Familiedrama Ich war zuhause, aber… in Wettbewärb vu dr 69. Berlinale yyglade wore, wu si zum erschte Mol mit eme Film um dr Guldene Bär kunkerriert het un d Reschybryys gwunne het.
Ückingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Wayne Shorter
Lääbe un Wiirke
Am 12. Novämber 2021 isch sy Ooperr Iphigenia noch eme Libretto vu dr Esperanza Spalding am Cutler Majestic Theatre z Boston urufgfiert woore. S Biinebild het dr Frank O. Gehry gmacht.
Hans Haug
A Auswahl vo seine Kombosiziona
=== Werk firs Theater ===
Raich
Politik
Di politische Organ hän bis zum Zämmeschluss zue dr Gsamtgmei Chleis Wiisedal bstönn uss em ehreamtlige Bürgermeister und em Gmeinderoot mit acht Mitglyder. Sitz vo de örtlige Gmeindverwaltig isch s Roothus vom Ortsdeil Ried gsi, wo anno 1868 baut worre isch.
Laterns
Wappa
Im 1936 hot da „Zimbapfarrer" Gebhard Wendelin Gunz för d Gmoand Latärns a Wappa entworfa, wo s Kantoaswappa vom Wallis as Grundlag hot. S ischt s erschta gsii vo dära Art im Voralbäarg und s git a Gnemigung vom Wallisser Staatsrot.
Lauterach (Vorarlberg)
Luterach (amtlich Lauterach) ischt a Marktgmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Grüningen
Grüningen isch de Name vo folgende Sidlige:
Baskische Sprache
Grammatik
Wahrschints chunnt 75 Prozänt vom Vokabular uss de geografisch gseh benochberte Sproche (Keltisch, Latynisch, Gaskognisch, Aragonesisch, Französisch, Spanisch). Baskisch isch e agglutinierendi Sproch, wo d Wortstämm und Suffix an anderi Wortstämm oder Suffix aghänkt werre chönne. E Gschlächt (männlig/wyblig) git s nit. E bsunders Merchmol vom Baskische isch aber dass oft numme s Hilfsverb konjugiert wird und säll richtet sich nit noch em Subjäkt, sondern noch de Ergänzige.
Ziefen
Gschicht
Zììfe isch e ehemooligs Siidebandwäber- und Buuredorf im hintere Föiflibertal (Föifliber wäg dr Posamänterei). 1226 taucht dr Ort als Civienne s'erschte Moll in de Urkunde uff. Dr Name isch megligerwyys galloreemischem Ursprungs. Uff em Chilchbrg, wo hytte d Chile stoot (erwäänt ab 1302), hett im 14. Joorhundert e Burg thront, wo vomene Sitestamm vo de Eptiger mit em Zuesatzname Zivienner bewohnt worde isch. 1400 isch s Dorf mit em gsamte Amt Waldeburg an d Stadt Basel ibergange. 1798 hett Zììfe zem Bezirk Lieschtel gwäggslet. 1565 hett d Pescht 211 Mensche s Läbe koschtet. Im 19. Joorhundert hett Zììfe vor allem vo dr Siidebandwäberei gläbt. 1880 sin in Zììfe 244 Wäbstiehl gstande. Mit em Niidergang vo dr Posamänterei ischs au mit Zììfe durab gange. Mit em Bauboom in de 1970er Joor hett sich Zììfe widr erholt. Hytte hetts vili Eifamiliehüser und im flache Talgrund Richtig Buebedorf au diversi Induschtrii.
Eggenwil
Geographii
S Dorf Eggewil isch am Oschtufer vo de Rüüs, em teilwiis terasseförmige Westhang vom Heitersbärg. D Rüüss isch au d Weschtgränze vom Gmeindsbann mäandriert bi Eggewil ziimlich starch. Zu de Gmeind Eggewil ghöred au d Höf Hohfoor, Ibisguet und Wissli.
Orgetorix
Hüt werd allerdings agnoo, as de Cäsar i sim Bricht über de Orgetorix und dem sini Verbündete nöd wenig übertribe het, damit er sich selber und sini Machtplän is bessiri Liecht het stelle chöne. Villmee hend de Dumnorix und de Orgetorix e romfindlichis Bündnis gschlosse, wa natürli em Cäsar gär nöd passt het; er isch nämli de gsii, wo widerrechtlich ganz Gallie unterworfe het.
Innenheim
Ìnnle (frz. Innenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Ìnnle ìsch. Ìnnle ghert zem Kommünàlverbànd.
Menopause
D Übergangsphase vo der hormonelle Umstellig, wo in de Johr vorhär und bochhär stattfindet, wird as Klimakterium (Wächseljohr) bezeichnet. Die natürligi Menopause foot gwöhnlig zwüschen em 40. und 55. Altersjohr aa, durchschnittlig im Alter vo 50 bis 51 Johr. Bi magere Fraue, bi Underernährig und bi Fraue wo rauche cha sie guet 1,5 Johr früehner afo. E regelmässige Alkoholkonsum verzögeret s Ufdräte vo der Menopause dur en Erhöchig vom Östrogenspiegel. As vorziitigi oder prämaturi Menopause (Climacterium praecox) wird e Menopause dur mangelnds Funktioniere vo de Eierstöck vor em 40. Läbensjohr bezeichnet. As früehni Menopause zelt jedi Menopause zwüschen em 40. und 50. Läbensjohr. D Menopause cha künstlig usglöst wärde dur s Entfärne vo de Eierstöck, dur Bestrahlig oder dur Behandlig mit Antiestrogene. Denn wird von ere induzierte Menopause gredet.
Langensee
Geografii
Im See liged die Borromäische Insle, wo die gröschde sin. S git dänn noh die beide Insle bi Cannero un die vo Brissago. Zuedäm hets no e Inseli, wo Partegora heisst.
Lech (Vorarlberg)
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Benjamin Franklin
As äine vo de Gründerväter vo de Veräinigte Staate het er mitghulfe, d Unabhängikäitserkläärig vo de Veräinigte Staat z entwärfe und isch äine vo deene gsi, wo si underschriibe häi. Wääred dr Amerikanische Revoluzioon het er die Veräinigte Staate as Diplomat in Frankriich verdräte und het dr Allianzverdraag mit de Franzoose und denn au dr Friide vo Bariis usghandlet, won em Amerikanische Unabhängigkäitschrieg en Ändi gmacht het. As Delegierte vo dr Philadelphia Convention het er an dr amerikanische Verfassig mitgschafft.
Vahlen
Geogràfi
Wahl lijt rund 35 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 245 un 296 m ìwer em Meeresspiejel.
Bundesfestung
Bundesfeschtungè vom Dütschè Rych sin sit 1815 diè befeschtigtè Ort Letzèbursch, Meenz un Landau gsi. Spôter hèn Ulm un Raschtatt ebbèfalls sellèn Status erhaaltè. Si sin dirèkt dè Bundesvosammlig bzw. dè vo irè ygsetztè Bundesmilidärkomission unterschtandè.
Feschtungsneubautè Raschtatt un Ulm
I sèbbèrè feschtgfaarenè Situation hèt im Oktobèr 1836 dè schwôbische Könnig Wilhelm I. d Befeschtigung vo beidè Ört vorgschlagè. Selli Bosition hèt au dè preußische Bevollmächtigte bi dè Bundesmilidärkommission guèt gheißè. Nõch zächè Vohandlungè isch es ym glungè, im Auguscht 1838 dè bayrische Könnig un è Johr spôter au dè öschterrychische Bevollmächtigte bi dè Bundesmilidärkommission, für dè Blaan z gwǜnnè. È definitivi Beschlussfassig übber dè Bau vo dè Feschtungè Raschtatt un Ulm isch abber èrscht unter m Ydrugg vo dè Rhykrisè zschtand chò. Am 26. März 1841 hèt d Bundesvosammlig dè Bau vo beidè Feschtungè bschlossè.
Nollingen
Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Nollinge hät im Johr 752 stattgfunde. Sällemols hät e Alemannische Sydler im Chloster vo St. Galle s Dorf „Lollinga“ vermacht. Witeri Forme vom Dorfnamme sin Lollingam und Nollingin, de Name Nollingen chunnt uss em Johr 1284. Vo 1202 bis im 15. Johrhundert hän d Ritter vo Nollinge s Dorf besydelt und e Wasserburg baut. Zämme mit de Herrschaft Rhyfälde isch Nollinge 1449 noch em verlorene Unabhängigkeitskampf an Östrych cho. Zämme mit em ganze Brysgau isch es im Johr 1805 an Bade gheit. 1894-98 isch durch s Chraftwerch d Industry gwachse; zerscht isch d Doppelgmeind Nollinge - Badisch-Rhyfälde entstande. Wo Warmbach 1922 ygmeindet worre isch, isch d Gmeind zu de Stadt Badisch-Rhyfälde erhobe worre.
Sallneck
Geografy
Zu de Gmeind Sallneck ghöre d Dörfer Sallneck und Ebinge.
Gschicht
Z Sallneck isch emol Bergbau betrybe worre. D Förderig vo Yseerz hät 1814 gändet. D Sallnecker hän vo de Landwirtschaft gläbt und do bsunders vo de Vihhaltig, wyl d Böde nit bsunders fruchtbar gsi sin. Spöter sin d Forschtwirtschaft und d Holzverarbeitig dezüecho.
Romanische Sprachen
Hütige Standardsprocha
[[Datei:Map-Romance Language World.png|mini|hochkant=1.8|Di romanischa Wealtsprocha: di dunkla Farbtön stelland da offiziell Sprochstatus dar, di hellera an inoffiziella Status mit witer Verbraitung. Dia romanische Schproch mit da meischta Muattaschprochla isch Schpanisch, denn kummen Portugisisch, Französisch, Italienisch, Rumänisch und Katalanisch. Dia erschta füf Schprocha sind alls Amtsschprocha in mindeschtens oanam Land. A paar andere romanische Schprocha hond no an meh oda weniga offiziella Schtatus uf nam regional oda sunsch limitiertem Level, zum Biischpil Sardisch oda Okzitanisch in [[Italien|Italia]], Rumantsch in da Schwyz oda Katalanisch und Galicisch in Spania.
Hiroshima
Hiroshima ([], jap. 広島市, -shi, dt. „witrüümigi Insle“) isch e Haafestadt im Südweste vo dr japanische Hauptinsle Honshū und dr Verwaltigssitz vo dr Präfektur Hiroshima.
Val-de-Bride
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Val-de-Bride ghert zem Lorrain.
Arboldswil
Arbetschwyl (hochdytsch Arboldswil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Wirtschaft
D Gmeind läbt zumene grosse Teil no immer vo dr Landwirtschaft. Es hett aber au e bizz KMU und lokals Gwärb. D Buslinie 71 vo dr AAGL fiehrt vo Lieschtel yber Bubedorf noch Arbetschwyl und witter noch Ditterte, Reigetschwyl und Louel.
Bennwil
Gschicht
S Dorf isch im 8. Joorhundert vo de Alemanne grindet worde. 1189 isch Bämbel s erscht Moll als Bendewilere erwähnt worde, wo s dr Graf Hermann II. vo dr Frohburg em Kloschter Schöntel gschänggt hett. Wo s Kloschter 1528 uffghobe worde isch, isch s Dorf an Basel ibergange. E Dorfbrand 1617 hett d Chile, acht Wohnhyser und zwei Schüüre zersteert.
Röntgenstrahlung
D Entdeggig und dr Naame
D Rönggestraalig isch am 8. Novämber 1895 vom Wilhelm Conrad Röntgen entdeggt worde und iire Naame iim zu Eere im dütschsproochige Ruum und fast überall in Middel- und Ostöiropa überchoo. In andere Sproochrüüm wird si hüfig mit em Begriff X-Straale bezäichnet, wie s dr Röntge sälber au gmacht het. D Rönggestraalig isch en ionisierendi Straalig und dorum in gröössere Doose gföörlig für Lääbewääse.
26. November
Dr '''26. Novämber''' isch dr 330. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 331. in Schaltjohr), dodermit blybe no 35 Däg bis zum Änd vum Johr.
Lingenau
Verwaltig
D Bürgermoaschtrin vo Lingenou ischt d Annette Sohler.
Dialekt
Dr Dialekt vo Lingenou khört zum Bodeseealemannisch.
Gleichberechtigung
Mit Gliichberächtigung mäint mä, wenn verschiideni Rächtssubjekt im ene bestimmte Rächtssüsteem gliich si.
Manama
'D ökonomischi Basis vo Manama isch 'd selbi wie vo ganz Bahrain: Petroleum, Öl-Rafinerie, Schiffbau, Fischerei un Perltauche. Manama isch mitem Bahrain International Airport verbunde. Z Manama isch au 'd Universität vo Bahrain wo 1986 gründet wôre isch.
27. November
Dr '''27. Novämber''' isch dr 331. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 332. in Schaltjohr), dodermit blybe no 34 Däg bis zum Änd vum Johr.
Aya Nakamura
Ààfàng un äärschter Ärfolg mìt Journal intime (2014–17)
Ìm Janner 2016 hàt d’ Nakamura a Vertrààg biim Label Warner Music (Parlophone) unterschrììwa. Ìm saalwa Joohr hàt sa wittera Kollàboràzioona gmàcht un hàt ìhra zwaita Sìnggel Super Héros ìn Zammaschàffa mìt’m Rapper Gradur veräffentligt. S’ Liad hàt a groosser Ärfolg ghàà, àlso hàt d’ Nakamura fànga-n-ìhr äärscht Àlbum àà vorberaita. S’ Àlbum haisst Journal intime un ìsch àm 25. Àuigscht 2017 üssagànga. S’ Wark ìsch ìm Hornung 2018 àls Guldiga Schàllplàtta-n-üsszaichent worra, un àls Plàtiin-Schàllplàtta ìm März 2020.
s’ Àlbum Nakamura (2018–19)
Ìm Oktoower 2020 ìsch s’ Àlbum Nakamura ìn Frànkrììch àls Diàmant-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra, mìt mehr àss 500.000 Verkaif. Ìnsgsàmt ìsch s’ Wark mehr àss 1,3 Millioona mol ìn dr Walt verkàuift worra.
Selahattin Demirtaş
De Selahattin Demirtaş (* 10. April 1973 z Palu) isch e kurdische Politiker us de Türkei u de ehemalig Co-Präsidänt vo de Partei Halkların Demokratik Partisi (HDP). Bir Präsidäntschaftswahl im 2014ni isch er eine vo de drü Kandidate gsi, wo gäg de Erdoğan sy aaträte. Im Novämber 2016 isch er de verhaftet worde, u syt denn hockt er z Edirne im ene Typ-F-Gfängnis ir Ungersuechigshaft. Lut eme Urteil vom Öiropäische Grichtshof für Mönscherächt us em Jahr 2020i isch de Demirtaş politisch inhaftiert und us däm grund sötter sofort freiglah wärde. D Türkei het s Urteil bis jitz aber noni umgsetzt und bhautet de Demirtaş geng no aus politische Gfangne.
Lochau
Gschicht
Loche ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1186 als "de Lochin".
Annarea
AnnAreA isch as Künschtlerkollektiv ohni Künschtler (und ohni Kollektiv), as Strossateaterprojekt und a Kreativitätssprütza. AnnAreA kunnt us Chur. Mitmacha tüand d Luzia Bertogg, da Thomas Kohli und da Marco Bianchi.
Gschicht
Gründet im Früahlig 2001, im Summer d Tournee durt Gassa vo nas paar grössara Tütschschwizer Städt. Im Summer druf den ds Kliprojekt AnExpo, als Kontraschtprogramm zum Grossprojekt Expo 02. Nach mehrjöriger kreativer Pausa het AnnAreA im Januar 2006 ar Museumsnacht Basel di kunstfrei Zona igrichtet.
Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand
Der Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand, abgchürzt ALAVAL, isch e Sproochatlas vo de Wälschwalliser Mundarte.
Uff Tüütsch heisst dää Name vom Projäkt öppe so: «Sproochatlas mit Bild und Toon vo de Wälschwalliser Mundarte».
Vagina
Gschlächtsverchehr
Bi de Dier wird der Gschlächtsverchehr as Begattig, Intromission, Kopulation, Paarig oder Deckakt bezeichnet.
Evangelisch-reformierte Kirche Schweiz
Di Evangelisch-reformierti Chile Schwiiz isch e uf de 1. Jänner 2020 gründeti Nochfolgeorganisation vom Schwiizerische Evangelische Chilebund, wo aber ned wi bisher numme en Zämmeschluss zwüsche de verschidnige Kantonalchilene und de EMK isch, sondern sich selber au als Chile verstoht. Das wird au dütlich da drin, dass s Parlament vo de Chile Synode gnenned wird uns nümm wi im Chilebund «Abgordneteversammlig». Us vereinsrechtliche Sicht, isch d EKS identisch mit em vormalige Chilebund.
Hund
Domestizierig
D Hypothese, ass der Hund mindestens deilwiis vom Goldschakal (Canis aureus) abstammi, het me mit DNA-Analyse ohni Zwiifel chönne widerlege. Dr Hauptverdräter vo dere Hypothese im dütschsprochige Ruum isch dr Konrad Lorenz gsi.
Walf
Vàlf oder àui Vàlef (frz. Valff, dt. Walf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geschichte der Juden (Mittelalter)
Die arabisch Erooberig
Dr umayyadisch Kalif Umar ibn al-Chattab (717–720) het für d Dhimmis Reegle ufgstellt zum d Eer vo de Muslim vor ene z schütze; under anderem het er zwar verbote ass Chillene und Sünagooge zerstöört wurde, aber er het nid erlaubt, alti z restauriere und nöiji z baue.
Aber d Juude häi witer e wichdigi Rolle in de Staatsgschäft gspiilt und si entsprächend beloont worde. Dr Isaak Iskawi II. (öbbe um 800) het, wie anderi jüüdischi Gröössene vor iim, vom Kalif Harun ar-Raschid (786–809) s Rächt zum ene offizielle Siigel bechoo. Juude häi vilmol in dr internazionale Diplomatii e Rolle gspiilt. Wo dr Karl dr Grooss Abgsandti zum Harun al Raschid gschiggt het, isch und ene e Juud gsi, wo Isaak ghäisse het und won en andere öiropäische Köönig, möögligerwiis dr Karl dr Glatzchöpfig, dr "Köönig vo Babel" drum bittet het, iim öbber us dr kööniglige Familie z schigge, het dr Kalif dr Rabbi Machir gschiggt. Eso het s au wider Kontakt gee zwüsche de Juude im Oste und dene im Weste. Zwar isch s Lääbe für d Juude mänggisch schwiirig gsi, wil dr Harun al Raschid die islamische Gsetz seer strikt aagwändet het, aber d Rönessans in dr Wüsseschaft under iim het au de Juude Guets do, wo sich vil mit wüsseschaftlige Theme häi afo beschaftige vor allem under em al-Ma'mun (813 bis 833).
Under de Mameluke
D Situazioon vo de Dhimmi under de Mameluke het gschwankt zwüsche gwaltsame Verfolgige und dr instituzionalisierte Diskriminierig, wo dradizionell gsi isch und im apokrüfe Verdraag vom Umar festgläit isch. E hufe Christe und Juude, vor allem us dr Middelschicht, wo d Diskriminierig iir Aarbedslääbe bsundrigs stark iigschränggt het, häi zum Islam konwerdiert, und die Neomuslim, wo vilmol gueti Regierigsböste bsetzt häi, si bi vile Altmuslim verhasst gsi. Räisendi häi über dr sozial Verfall vo de nidmuslimische Gmäinschafte in dr Regioon brichdet. Dr Rabbi Obadiah da Bertinoro, wo 1487 Alija über Egüpte gmacht het, beschribt, wie jüüdischi Würdedreeger dört religiöösi Ornamänt und Gräät wurde verchaufe, wie die jüüdisch Bevölkerig arm sig und wie s fast kä Wooldäätikäit gäb (im Geegesatz zu de Zite under de Fatimide und Ayyubide, wo die jüüdische soziale Iirichdige guet entwigglet gsi si), oder dass die Eltere vo dr Gmäind z Jerusalem habgiirig und korrupt sige. Noch em Meschullam da Volterra het s im Joor 1481 z Alexandria no sächzig jüüdischi Famile gee, säggs Joor spööter, schribt dr Rabbi Obadiah, sige s nume no fümfezwanzig gsi, und im Häilige Land isch z Situazioon äänlig gsi.
S Lääbe vo de Juude under de Mamluke isch zwar schweer gsi, aber cha nid mit iirer Noot in Öiropa vergliche wärde. Äi Grund dodrfür isch sicher gsi, ass si nid die äinzige ‹Unglöibige› gsi si, und sich d Wuet vo de Muslim vilmol vor allem gege d Christe grichdet het.
Bretzwil
Gschicht
Friener hett Brätzbel, wo 1194 s'erschte Moll erwäänt worde isch als Braswilere zur Talchile Oberkirch bi Nunnige gheert und hett spöter zem Bischof vo Basel gwäggslet. 1377 hän d "Herre vo Brislech" s Dorf als Lehe yberbikoo und hän druffabe ihre Name in "Edelchnächt vo Ramstei" g'änderet. 1518 hän sie Brätzbel an d Stadt Basel verkauft. Syt 1673 gheerts zem Amt Waldeburg.
Diegten
Wappe
S Diegter Wappe gitts sit 1930. Es isch sänkrächt in dr Mitti in zwei Helftene teilt: links isch en schwarze Lai, wo stoot, uff goldigem Grund abbildet, rächts hetts schwarzi und wissi schreegi Streife. Es ischs Wappe vo de Ritter vo Eschenz uss em Thurgau.
Schönenberg (Schwarzwald)
D Gmeind ghört zum Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.
Geografy
Schöneberg litt im Naturapark Südschwarzwald. S Gmeindegebiet erstreckt sich vom Rand vom Wiesedal in 600 Meter Höchi bis zum Gipfel vom Belche in 1414 Meter über NN. Knapp 60 % vom Gmeindegebiet isch bewaldet. D Gmeind gränzt im Norde an Münschterdal im Landchreis Breisgau-Hochschwarzwald, im Süde an d Stadt Schönau im Schwarzwald ind im Weste an Bölle und Neuewäg. Zu de Gmeind Schöneberg ghöre s Dorf Schöneberg, de Wyler Änteschwand, de Zinche Windbölle und s Hus Belchehus.
Lorüns
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Lorüns khört zum Bodeseealemannisch.
Atheismus
Atheismus (vo altgr. ἄθεος (átheos) „ohni Gott“ bzw. „gottloos“) bezäichnet im ängere Sinn d Überzüügig, ass es käi Gott git. Zum Atheismus im witere Sinn zelt mä mänggisch au anderi Abgränzige vom Glaube an Gott, zum Bischbil Aasichte, ass mä über d Existänz vo Gott oder Götter nüt cha wüsse (Agnostizismus) oder dr Positivismus, wo säit, ass metaphüsische Behauptige wie «Gott existiert» weder woor no falsch sige. Au öb Religioone wie dr Jainismus oder Konfuzianismus, wo käi Gotthäit kenne, atheistisch siige, isch umstritte.
Rudolf Münger
Läbe
Dr Münger het ane 1879 z Nöieburg d Lehr als Mooler agfange. Er het d Arbet vo de Flachmooler und vo de Dekorazionsmooler glert gchönne. Derno isch er i dr Gägend vo Utrecht gsi und het die bsunderi Technik glehrt, wie me mit dr Farb Holzstrukture und Marmor tuet nochemache. Vo 1883 bis 1888 isch er uf Münche ggange und het a dr Kunschtgwärbschuel studiert, und denn no es Joor lang uf Paris a d Académie Julian und der École des Arts décoratifs.
Walmen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walmen ghert zem Rhinfrankisch.
Romagny (Haut-Rhin)
Verwàltung
vun Romagny ìsch. Romagny ghert zem Kommünàlverbànd.
Gabriele Zahoransky
D Gabriele Zahoransky (* 30. Mai 1943 z Fryburg) isch e dytschi Lehreri, Autori un Chinschtleri.
Lääbe
Si isch syter anne 1967 ghyroote mit em Armin Zahoransky un het mit iim e Doochter un e Suun.
La Chapelle-d’Abondance
wo s isch
Uff der Oschtsyte goot dr Gmeindbann bis a d Landesgränze zu der Schwiiz ufe.
Tegernau
Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
Schweizerische Schillerstiftung
D Stiftig tuet usgwèèlte Schriftsteller oder irne Familene hälfe, dezue luege, ass Nachläss vo Dichter erhalte blybe, Wèèrchuusgabe mit finanziere, so wie öppe bi de Arbete vom Jeremias Gotthelf, und si gitt a verdienti Autoore de Grooss Schillerpryys oder de Literaturpryys, de Pryys für nes Gsamtwèèrch und bestimti Pryysgälder. Sid 2013 git’s dr Terra-Nova-Pryys, wo au Übersetzer chönd übercho.
Rein (Begriffsklärung)
Rein isch e Familiename:
Claudia Bandixen
Nach de Matur B, wo d Claudia Bandixen z Lieschtl gmacht het, het si z Basel evangelischi Theologi studirt. Vo dete isch si zum Studium au uf Züri un uf Montpellier. Ordinirt worde isch si 1985 un het dann füf Johr im Kanton Schaffhuse gschaffet. Vo 1990 bis 1996 isch si für de Evangelisch Entwickligsdienscht z Chile gsi. Wo si vo Chile retour cho isch, het si im Uftrag vo de KEM (Kooperation Evangelischer Kirchen und Missionen) Vorträg ghalte un Tagige gleitet un im Kanton Aargau Stellverträtige vo Pfärrer überno. Vo 2000 bis 2002 het d Claudia Bandixen s Erneuerigsprojekt vo de Aargauer Landeschile „Kirche 2002“ gleitet. Im Juni 2002 het d Synode vo de Aargauer Chile d Claudia Bandixen zur Chileratspräsidenti für d Amtsperiode 2003/2006 gwählt. Im Johr 2006 isch si für e zwaiti und im 2010 für e dritti Amtsperiode gwählt worde. Uf Ändi Juni 2012 isch si vo ihrem Amt zruckträte um d Schtell als Direktorin bi Mission 21 z Basel aazträte. Zu ihrem Nochfolger isch bi de Synodesitzig vom 6. Juni 2012 z Sohr de Christoph Weber-Berg gwählt worde. I de Zwüscheziit isch si pensionierd. Bi de Nationalrotswahle am 18. Oktober 2019 het si uf de Lischte vom Maximilian Reimann kandidierd.
Zorn (Fluss)
Geographii
D Zorn kummt ìn d Moder z Rohrweiler, àn'ra Heecha vu 120 m.
Hydrologii
Z Wàltne ìsch d Àbflussmenga vu dr Zorn zwìscha d Johra 1916 un 2009 gmasse worra.
Rheintalbahn
Hischtoriè
Well dè Stadt Monnèm, dèrè irè natürlichss Yzugsgebyt um Schwetzingè un Hoggenè umè glègè isch, dè Umwäg über Heidelberg nit gfallè hèt, isch 1870 als zweiti Strecki d Rhybahn Monnèm–Schwetzingè–Grabè-Neudorf–Eggèschtei–Karlsruè eröffnet worrè. Im Zuug vo sellem Bau vo strategischè Bahnliniè isch 1895 denn diè Strecki Grabè-Neudorf–Blankèloch–Karlsruè dezuè cho, well disell kürzer als d Vobindig über Eggèschtei isch un günschtiger a de Karlsruor Hauptbahnhof un Rangyrbahnhof anbundè isch. Diè Strecki Karlsruè–Eggèschtei–Grabè-Neudorf isch dodèmit ys Abseits grootè (luèg au bi Hardtbahn).
Fernvokeer
''Luèg au Lischtè vo dè Intercity-Èxprèss-Liniè bzw. Listè vo dè Intercity-Liniè.''
Johann Andreas Schmeller
Läben und Wèèrch
1979 isch d Johann-Andreas-Schmeller-Gesellschaft mit Sitz z Tirschenreuth gründet woorde. Si erforscht em Schmeller syn dialäktoloogischen und literaarische Naachlass, förderet s Bikantmache vo sym Wèèrch, unterstützt Mundartpflääg und -forschig und git es Jaarbuech use. Sit 1985 vertäilt si all zwäi Jaar de Johann-Andreas-Schmeller-Prys für guete dialäktoloogische Läischtigen. Au de Landchräis Tirschenreuth git e Schmeller-Uuszäichnig use, nämli d Johann-Andreas-Schmeller-Medaille.
Blauwal
Sozialverhalte
Blauwal cheme vor allem as Ain zeldier oder as Mueter-Chind-Gruppe vor, greßeri Gruppebildige sin bi ihne ne Uusnahm un ender e zuefelligi Aasammlig in dr Nahrigsbiet. E soziali Bindig in aäne Aasammlige git s nit. Au bi dr Wanderige git s kaini greßere Gruppe, uusgwagseni Dier fiere do zum Dail iri Jungdier aa. Wybli, wu drage, wandere as erschti im Friejohr in d Nahrigsbeit un verleen si as letschti.
In dr Kommunikation unter Blauwal findet mer im Gegesatz zue dr Buckelwal kaini strofenartige Walgsäng. S Repertoire goht vu dieffrequänte Grochse über Bepperle, Raschpel un Brummle bis zue ultrafrequänte Klicklut. Eb Schwanzschlaa un Gumpe au zue dr Kommunikation ghere, wauißt mer nit.