cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruine Münchenstein
D Aalaag
Dr Felsgroot, wo d Burg druf stoot, isch sehr schmal und fallt stäil ab. Dorum het mä d Kärnburg vo dr Aalaag in en Ober- und Underburg iidäilt und d Gebäud si ehnder äng drfür aber hooch. Drzue chunnt no d Vorburg, wo im Wäsentlige us em Dorf Münchestäi bestande het, wo ganz innerhalb vo de Muure gsi isch. D Lüt häi d Aalaag lang as Stäibruch brucht und d Räst so so chlii, ass mä nume wenig usene cha leere wie d Burg emol usgsee het. Au Abbildige hälfe nume wenig, wil s vo dene erst im 17. Joorhundert richdigi git.
Guillotine
D Guillotine isch es Instrumänt zum Chöpfe vo Verbrächer gsi, wo 1792 z Frankriich währed dr Französische Revolution iigfüehrt und dört bis 1977 bruucht worden isch. Ihre Name het si vom Dr. Joseph-Ignace Guillotin übercho, emä Mitgliid vo dr Nationalversammlig, wo si as schmärzfreis und dorum humaners Hiirichtigsinstrumänt empfohle het.
Gschicht
Im 19. Johrhundert si Verbesserige gmacht worde, so dass si nüm so störaafällig gsi isch. Bis zum Zweite Wältchrieg si d Hiirichtige z Frankriich öffentlig gsi, nochhär si si in de Gfängnis duuregfüehrt worde. Dr letscht Mensch, wo mit dr Guillotine hiigrichtet worden isch, isch dr Mörder und Vergwaltiger Hamida Djandoubi gsi, wo am 10. Septämber 1977 z Marseille gchöpft worden isch. Sit denn het s in Westeuropa keini Hiirchtige me ge.
Volketswil
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,3 % gläge.
Kerprich-aux-Bois
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Drei Reiche von Korea
Wegem Niidergang vo dr Han Dynaschti im früehe 3te Johrhundert hen sich d'drei Chönigrych chönne unghindert entwiggle. Alli drei Chönigrych hen d'glychi Kultur gha. DrKonfuzianismus het sich im 1te Johrhundert in dr koreanischi Oberschicht usbreitet; spöter ischs vum Buddhismus verdrängt worre.
Universitätsspital Basel
Gschicht
2018 händ Baselstadt und Baselland pschlosse, d Spitäler vo der Region zämezlegge.
Kommunistische Partei der Tschechoslowakei
D Kommunistischi Partei vo de Tschechoslowakei tschechisch: Komunistická strana Československa (KSČ oder KPČ) isch e kommunistischi Partei in de Tschechoslowakei und Mitglied vo de Kommunistische Internationale ksi. Vo 1948 bis 1989 isch sie d faktischi Machthaberin in der Tschechoslowakei ksi.
Gumprechtshofen
Gumbertshoffe (frz. Gumbrechtshoffen, dt. Gumprechtshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Langues d'oïl
D' Langues d'oïl sin e Gruppe vo romanische Sproche z Nordfrankrych un z Belgie und i dr Schwiiz. S'hütigi Französisch hät sich entweder usem Dialekt vo Paris entwigglet oder usenere überregionale Lingua Franca. D'meischti Langues d'oïl sin akut vum Usschterbe gfärdet un sin zum gröschte Teil usem öffentliche Läbe verschwunde.
Walbach
Walbach isch dr Name vu däne Ortschafte:
Schwäbisch Hall
Hall (amtlich Schwäbisch Hall) ischt a Stadt em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Langues d'oïl
Gschicht
D'Langues d'oïl hän sich wie alli Romanischi Sproche usem Vulgärlatiin entwigglet. Do debi hän verschiedni Yflüss ä Roll gspiilt: s'lokal verschidni Gallische Substrat, verschiedni lokali Eigeheite un d'verschiide starki germannischi Bsidlig. Ufem Gebiet vum ehemalige Gallie hän sich so drei Sproche usbildet: d'Langues d'oïl im Norde, d'Langues d'oc im Süde un s'Franko-Provenzalisch im Oschte. Debi unterscheide sich d'Langues d'oïl durch: d'Dipthongierig im Norde (Byspiil: Latiinisch [mel] (Honig) isch im Norde zu [miəl] worre), d'Abschwächig vomene Vokal am Wortende wenn s'latiinischi Wort meh wie ei Silbe gha hät (Byspiil: [vita] (Läbe) isch im Norde zu [vi] worre, im Süde zu [vida] un im Oschte zu [via]), im Norde isch [d] un [t] zwüsche zwee Vokal verschwunde, dr Luut [s] isch im Norde verschwunde (Byspiil: Latiinisch [fəsta] (Fescht) isch im Norde [fət] oder [fəta] worre aber im Süde glych blybe) un wyteri phonetischi Luutveränderige.
Niidergang vo de regionale Schriftsproche
1285 isch s'Gschlecht vo de Herzög vo dr Champagne usgstorbe, d'Stedt vo dr Pikardie hen aa Yfluss un Wohlstand verlore un d'Normandi isch scho 1203 mit em Abschnitt vo England als kulturels Zentrum usgschaltet worre. Dr letschti wichtigi Autor, wo no mit dütlichi regionali Forme gschribe het, isch dr Jean Froissart, wo uf Pikardisch gschribe het un um 1405 gstorben isch. Dr Hundertjährigi Chrieg het die Entwicklig numme bschleunigt.
Sibirien
Kolonisyrung
Dènõch isch diè russischi Macht zügig nõch Oschtè uusbreitet worrè, woby mò sich znägscht relatyv wit nördlich ghaaltè hèt, um Konflikt mit dè mittelasiatischè Staatè un èm Mandschurych z vomydè, sèll hèt glychzitig China eroberèt. Anno 1639 hèn d Russè zum èrschtè Mòl diè pazifischi Küschtè erreicht. Èrscht 1858 bis 1860 isch durch Annexion vo dè Üßerè Mandschurei s vom Amurgebièt Deil vom russischè Rych worrè, wellès sich abschnittswys bis zum nördlichè, linkè Ufer vom Amur vorgschobbè hèt. Zyl bi dèrrè Expansion sin nit so mildè Klima gsi, vill mee isch s Zarèrych an èrè guèt z übberwachendè Gränz un vo allèm an èm ganzjöhrig iisfreiè Pazifikhaffè intressyrt gsi. Èrschteres isch durch dè Amur begünschtigt worrè, well dè im russischè Fèrnè Oschtè èn breitè Stròm isch, wo nèn unkontrollyrtè Gränzübberdritt bis hüt nò mächtig erschwèrt. S zweite Intresse isch durch dè Pazifikhaffè Wladiwoschtok befrydigt worrè.
Hischtorischi demografischi Entwicklung
Wôrend èm Zweitè Wältchrièg sin ganzi Induschtrywärch vor èm dütschè Vormarsch nõch Sibiriè dislozyrt worrè un im Zämmèhang dõdemit au Hundertdausende vo Mènschè dorthy umgsidlèt worrè. Umkeert hèn sogenannti Skijäger, also sibirischi Infantrischtè uff Skièr, diè russischè Truppè im europäischè Deil im Winter 1941/1942 entscheidèt voschtärkt.
Wasserchraftwärch
D Chraft vo dè gwaltigè Strööm wörd in è Huufè Wasserchraftwärch bruucht. Luèg dezuè d Artikel übber diè bedrèffèndè Flüss.
Igersheim
Igersheim (oschtfränkisch Ichersche) isch e Gmai im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Färöische Sprache
Färööisch ghöört zu de chliinere germaanische Sprooche (indogermaanischi Sproochfamilie). D Sprooch gältet nüme as gfäärdet dur d Dominanz vom Däänische, wie s no im 20. Joorhundert gsi isch. Si het hüt dr Staatus von ere Amtssprooch uf de Färööer und e riichhaltigi färööischi Liddratuur. E Hufe Büecher wärde uf Farööisch uusegee. Vo 1822 bis 2002 si 4306 Diddel erschiine. Dr Rekord isch im Joor 2000 ufgstellt worde, wo 170 Diddel (drunder 66 Übersetzige us andere Sprooche) uusechoo si, äi Buechdiddel uf öbbe 325 Iiwooner.
Aristomenes
Aristomenes isch de Name vo däne Persone:
Eveline Widmer-Schlumpf
D Eveline Widmer-Schlumpf (* 16. März 1956 z Fältschbrg bi Chur) isch e Schwiizer Politikerin vo de Bürgerlich-Demokratische Partei. Sit em 1. Jänner 2008, damals no als Mitglid vo de SVP, isch si Mitglid vom Bundesrat. Im Johr 2012 isch si Bundespräsidentin vo de Schwiiz gsi. Am 28. Oktober 2015 het d Widmer-Schlumpf ihre Ruggtritt us em Bundesrot per Endi 2015 bekannt gää.
Pocken
D Pocke si en Infekzioonschranket gsi, wo vo Pockevire verursacht worde isch und für d Mensche gföörlig gsi isch.
Triesen
Geografii
Dr romantische Dorfkärn met alta Hüüser, ibettet vo Wingert und zwä Kapella sind Züüga vo dr johrhundertelanga Gschecht vom Ort. Vo Ufbruch in dia Moderne hingega züügt di denkmalgeschützt Wäberei, wo im Johr 1863 baut worda ischt.
Wald ZH
Politik
Gmäindspresidänt isch de Käthi Schmidt (Stand 2012).
Kirsch bei Sierck
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Jakobskirche (Adelsheim)
Beschrìewung
’S grossa holziga Krüzifix stàmmt vum 15. Johrhundert, gràd so wia ’s Sàkramantshüs. D’ holziga Kànzel ìsch vun 1650. D’ Gmälda ìn dr Kàpalla sìn vum Johr 1606; d’ sachtzig Greewer stàmma zwìscha-n-em 14. un em 18. Johrhundert. D’ maischta Gràbschrìfta han d’ Herra vu Adelsheim gmàcht, drunter d’ Grìnder vun da baida Hàuiptlinia dr Poppo vu Adelsheim († 1369) un dr Beringer vun Adelsheim († 1357), un àui dr Martin vun Adelsheim († 1497), wu d’ Kìrich grìnda hàt. Zwei Grufter sìn vum Hans Eseler harschtällt worra, a àndra vum Peter Dell em Ältra.
Kindweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Willi Halder
Dr Wilhelm „Willi“ Halder (* 13. Juli 1958 z Leikirch) isch e dytsche Buechhändler un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
Dr Willi Halder isch z Leirkich uf d Grund- un d Hauptschuel un derno uf d Handelsfachschuel z Isny. Ab 1975 het er z Stuegert e Lehr zum Verlagschaufmann gmacht. No dr Uusbidlig het er bi dr Buechhandlig Wittwer un bi dr Verlagsuusliferig vum Klett-Verlag gschafft. Anne 1982 het er si mit ere aiene Buechhandlig sälbständig gmacht, zerscht z Fellbach („Bücherwagen“) un dern z Wẽnnede.
Bolitischi Laufnahn
Dr Willi Halder isch syter anne 1992 Gmaindsrot z Wẽnnede as Mitglid vu dr Alternative un Griene Lischt (ALI), ere freie Wehlergemeinschaft. Im Gmaindsrot isch er bis 2011 Fraktionsvorsitzer un ehreamtlige Stellverdrätter vum Oberburgermaischter gsii. Syt dr Kommunalwahl 1994 isch er Mitglid vum Kraisdag vum Rems-Murr-Krais, wun er bis 2011 Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion un ehreamtlige Stellverdrätter vum Landrot gsii isch.
Stuttgart 21
Blanfeschtstelligsabschnitt
S Brojäkt isch noch em Ruumornigsverfahre vu dr Dregeri in sibe Blanfeschtstelligsabschnitt (BFA) ufdeilt wore, wu drännt zue dr Blanfeschtstellig ab Oktober 2001 bim Yysebahn-Bundesamt yygreicht wore sin: Di blant Nutzig vum bishärige S-Bahnhof fir dr Färn- un Regionalverchehr het in däm Abschnitt zue Verzegerige gfiert. Am 18. Juni 2010 het s Bundesverchehrsminischterium e Uusnahmegnähmigung derzue erdeilt. Dodermit cha s Blanfeschtstelligsverfahre in däm Abschnitt furtgsetzt wäre. D Blanfeschtstellig isch am 16. Juni 2002 beaadrait, dr Bschluss am 29. Mai 2008 ibergee wore. Dr Blanfeschtstelligsbschluss isch am 29. Mai 2008 vorgläge.
Fir dr Chärnberaich vu Stuttgart 21 (Bahnhofsumböu, Innering, Zuefierige) lyt s Böurächt vor. D Blanfeschtstelligsverfahre fir d Abschnitt 1.3 (Flughafenaabindig, Rohrer Rank) un 1.6b (Abstellbahnhof) sin nonig abgschlosse (Stand: Augschte 2010).
Schule für Gestaltung Basel
D Schuel für Gstaltig Baasel (SfG Baasel) isch e Kompetänzzentrum für d Bruefsusbildig vo de gestalterische und künstlerische Brüef, wo wit über d Gränze vo dr Region bekannt isch. Si bietet Vollzitleergäng aa und Klasse wo mä cha nee, wemm mä scho im Bruef schafft. Si vermiddlet Vor-, Grund- und Witerbildig so dass dr Schüeler uf em komplexe Arbetsmäärt erfolgriich cha gstalterisch schaffe. Si stoot an dr Vogelsangstrooss 15 uf em Land vom ehemoolige Landguet Sandgruebe. En Ableeger vo dr Schuel isch d Lyss Schuel für Gstaltig an dr Spaalevorstadt 2.
Basel Tattoo
Gschicht und Form
S Basel Tattoo findet im Hof vo dr Kaserne Basel im Glaibasel statt. D Verastaltig wird jedes Johr vo guet 100.000 Zueschauer bsuecht und isch sit 2008 scho Mönet vorus usverchauft. Dr Spiilort, dr Innehof vo dr historische Kasärne am Rhii, git em Alass e Rahme, wo spürbar authentisch isch.
Etymologii
S änglische Wort tattoo het in sinere militärische Verwändig die gliichi Doppelbedütig wie s dütsche Wort Zapfestreich. Ursprünglig het tattoo usschliesslig dr Zitpunkt bezeichnet, wo d Nachtrueh in ere Garnison oder Kasärne agfange het. Wil dä Zitpunkt hüfig mit eme Trompetesignal bekannt gmacht worden isch, het sich d Bedütig vom Begriff über d Johrhundert erwiiteret. Zur ursprünglige Bedütig Nachtrueh isch die zweiti Bedütig cho: s Spiile vo Militärmusik.
Stuttgart 21
Ruumornig, Blanfeschtstellig un Realisierigsdiskussion
Im Februar 1997 isch e europawyte Architäktewettbewärb fir d Nejgstaltig vum Hauptbahnhof uusgschribe wore. Dr nej het e „sichtbares Zeichen zukunftsweisender Mobilität und Wahrzeichen für Stuttgart und seine Region“ solle syy. E Entwurf vun ere Arbetsgmeinschaft vum Biro ‚Ingenhoven, Overdiek und Partner‘ – berote dur dr Stuegerter Architekturbrofässer Frei Otto – het sich im Ramme vum Architekturwettbewärb aafangs Novämber 1997 unter 126 Yysändige dur. Dr Entwurf isch e baar Mol iberschafft wore.
D Blanig fir s Großbrojäkt isch anne 2000 e Zytlang aaghalte wore S Blanigsteam isch vu urspringli 80 Mitarbeiter uf e baar zruckgfahre wore. Dr urspringli, bis zmindescht Mitti 1999 giltig, Zytblan het e Böuaafang anne 2001 un e Inbedriibnahm anne 2008 vorgsäh , in dr Folgezyt het sich dr Aafang vum Böu aber allmeh verschobe.
Uusblick
D Dalquerig mit em Hauptbahnhof soll in 25 Deilböugruebe schryittwyys aagleit wäre. Dr Uushub soll iber separati Böustroße un e Ferderband zuen ere zäntrale Logischtikflechi am Innere Nordbahnhof brocht un vu deert uus uf Gieterziig abtransportiert wäre.
Finanzierig
No dr Machbarkeitsstudie vu 1995 sott d Finanzierig vum Brojäkt iber dr Verchauf vu Grundstuck, dur Mehyynahme us em hechere Fahrgaschtufchuu, verbesserete Bedriibsablaif un us Mittel vum Gmeiverchehrsfinanzierigsgsetz erfolge. D Bedeiligung vu brivate Inveschtore isch aadänkt gsi. Noch em Synergiekonzept, wu Ändi 1995 vorgleit woren isch, hätt vu dr Brojäktcheschte vu 4893 Mio. D-Mark rund d Helfti (2175 Mio. DM) us Grundstuckserles sotte finanziert wäre. Dur dr Bund hätte d Cheschte fir d Aabindig vu dr Nejböustrecki uf Ulm (no § 8 Abs. 1 BSchwAG) vu 886 Mio. DM sotte finanziert wäre; wyteri 350 Mio. DM as zinslos Darläche no 8 Abs. 2 BSchwAG. Di ibrige 500 Mio. DM hätte no GVFG vum Bund, em Land un dr Kommune sotte finanziert wäre. Uf dr Grundlag vu däne Date isch am 7. Novämber 1995 e erschti Finanzierigsveryybarig fir s Brojäkt unterzeichnet wore.
Böutächnischi un geologischi Aschpäkt
Dr Architäkt Frei Otto, wu an dr Kunzäption vum Hauptbahnhof bedeiligt un im Jänner 2009 us em Brojäkt uusgeschiden isch, wyst uf geologischi un hydrologischi Brobläm mit em Brojäkt hin. Zem Byschpel sin bi Versuechsbohrige vilmol Schichte gfunde wore, wu Anhydrit fiere un wu in Kuntakt mit Wasser zue Gips ufquälle un zimligi Schäde un Ufwändige chennte verursache. Au d Grundwasserabsänkig, wu fir dr Böu vu dr Hauptbahnhof-Wanne notwändig isch, sej bromlematisch, wel glyychzytig s Grundwasser unter dr Gebej drumumme mueß ufrächt erhalte wäre. Dr Otto favorisiert sällewääg e Hochbahnhof.
Informationszäntrum
D Uusstellig isch bis Ändi 2007 vu rund zwei Millione Mänsche bsuecht wore. Di jehrlige Cheschte vu rund 900.000 Euro deile sich Bahn un d Stadt im Verhältnis zwei zue eis.
Effetlige Protescht
Zue dr Organisatore vum Protescht ghere vor allem d Burgerinitiative Leben in Stuttgart, dr Chreisverband vu Bündnis 90/Die Grünen un dr Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland. Zämme hän die au s s Alternativkunzäpt Kopfbahnhof 21 entwicklet un Unterschrifte fir e Burgerbegehre gsammelt. Au dr Fahrgaschtverband Pro Bahn, dr Verkehrsclub Deutschland un Die Linke spräche sich gege s Brojäkt uus.
Vermittligsgspräch
Am 24. Septämber 2010 het uf Yyladig vum katholische Stadtdekans e Sondierigsgspräch zwische Verdrätter vu dr Gegner un dr Befirworter vum Brojäkt im „Haus der katholischen Kirche“ stattgfunde. E zweit Gspräch hätt am 27. Septämber 2010 sotte stattfinde. Des isch aber vu dr Gegnersyte abgsait wore, wel di Verantwortlige kei Zuesage zum e Böustopp in Bezug f dr Abriss vum Sidfligel un in Bezug uf d Abholzarbete im Schlossgarte gmacht hän.
Burgerbegähre
Am 14. Novämber 2007 sin im Rothuus 67.000 Unterschrifte gege s Brojäkt ibergeee wore, 61.193 sin giltig gsi; brucht hätt s 20.000. Dr Aadrag uf Zuelossig vun eme Burgerentscheid iber dr „Ausstieg der Landeshauptstadt aus dem Projekt Stuttgart 21“ isch am 20. Dezämber 2007 vum Stuegerter Gmeirot mit 45 zue 15 Stimme abglähnt wore, mit dr Begrindig, ass er rächtlig uuzuelässig sej, dr Burgerentschied diej sich gege Grundsatzbschliss vum Gmeirot us dr Johre 1995 (Rammeveryybarig) un 2001 (Ergänzigsveryybarig) richte un sej wäge däm no dr Gmeindsornig fir Bade-Wirttebärg, wu ne Aadragsfrischt vu segs Wuche no dr Vereffentlichung vu dr Gmeirotsbschliss vorsächt, verfrischtet; derzue diej dr Burgerentschied s gsetzeswidrig Ziil verfolge vun ere Ufhebig vu dr Ergänzigsveryybarig, wu scho vor em Aadrag vum Burgerentascheid wirksam abgschlosse gsi sej; derzue sej s Ziil vu dr Ufhebig au uuzuelässig, wel s e finanziälli Grundsatzentscheidig bedräf, wu em Gmeirot vorbhalte sej.
Dr Oberburgermeischter Schuster siht in däm Burgerbegähre ne „Angstkampagne“, wu au wahltaktischi Inträssine derhinter seje. D Frogestellig un d Begrindig vum Burgerbegähre stiende mit dr Gmeinsornig im Konflikt. Derzue sej e Burgerentscheid gege Böurächt, wu scho bstoht, sinnlos. No iber 170 Stadtrotssitzige zue däm Böubrojäkt un jetz, wu alli Bschliss mit ere Drejviertelmehrheit gfasst seje, sej s Brojäkt demokratisch legitimiert.
Aarburg
Geografii
Der Chalchfelse mit der grosse Feschtig druff, wo der Stadt au der Name – Aarburg – ggä het, ghört zun ere vorderschte Bärgchetti vom Jurabärg, wo vo Arbig bis öppen uf Aarau goot; ännet der Aare isch weschtlech vo Arbig der Born der Afang vo däm Bärg.
Wallisellen
Geografi
Walisele liit an de Glatt und ghöört zue de Agglomeration Züri. S Piet vo de Gmäind umfasst 21,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 20,9 % Wald, 36,1 % Sidligsflechi, 20,6 % Vercheersflechi und 0,5 % Gwässerflechi. Naachbergmäinde sind Züri im Südweschte, Opfike und Chloote im Norde, Tietlike im Oschte und Dübedoorf im Süde.
Gschicht
Walisele isch zum eschte Mal gnamset worde 874/887 als Wolasselda.
Religion
30,9% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 30,7% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Karl I.
Karl I. bzw. Charles I. isch de Name vo folgende Herrscher:
Flawil
Bildig
Flowil het mehreri Primarschuelhüser: s Enzebüel, de Vorder Grund und de Hinder Grund, Feld und Botsberg. Zuedem hez es Oberschtufezentrum im Feld usse und e hailpedagogischi Schuel. Für d Kanti gönd d Flowiler uf Sanggale oder uf Wil, oder an Fridberg uf Gossau.
Kirchnaumen
Gschìcht
Naumen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Johrhundert àls Numagon (1297 Naumen, 1594 Kirschnaumen).
Quadratkilometer
Quadratkilometer isch e Flächeynheit. E Quadratkilometer isch d'Flächi vom ne Quadrat mit erer Kantelängi vo je 1 Kilometer u entspricht 1.000.000 Quadratmeter.
1 km² = 100 ha = 10.000 a = 1.000.000 m²
Savoyer Voralpen
D Savoyer Voralpe sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe. Si gehn vum Schwyzer Wallis iber di baide franzesische Départment Savoie un Haute-Savoie bis ins Département Isère. Si gränze im Oschte an di Grajische Alpe, im Side an d Dauphiné-Alpe un im Sidweschte an d Dauphiné-Voralpe (Vercors).
D Savoyer Voralpe bilde ne Dail vu dr Chalchzone, wu as Franzesischi Chalchalpe no Sidweschte in d Dauphiné-Voralpe un dr Provenzalische Voralpe, un no Nordoschte in d Schweizer Voralpe un wyter in di nerdlige Chalchalpe vu dr Oschtalpe wytergoht. Die Zone isch dur Däler (z. B. vu dr Isère) rächt scharf vu dr krischtalline Zäntralmassiv (Mercantour, Pelvoux, Belledonne, Grandes Rousses, Mont Blanc, Aar- un Gotthardmassiv) drännt.
Burbach
Burbach isch dr Namme vu däne Persone:
Külsheim
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Külsheim isch dr Thomas Schreglmann.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Külsheim ghert zum Oschtfränkisch.
Badische IV e
Konschtruktyvi Merkmōl
S Vobundtrybwärk isch uusgsuècht worrè, um èn Uusglych zwischè dè hohè Zuugkräft bi dè Bergfaart bi chlynem Raddurchmessèr un bi Dalfaart z vorringerndè Massèkräft durch großi Raddurchmessèr z findè. Dè Niderdruck- un diè Hochdruckmaschinnè hèn separat gschtüèret wörrè könnè. Sell hèt è vobesserts Aafaarvohaltè ermöglicht. Bi Vosuèchsfaartè uff Streggè mit èrè Stygig vo 17,6 ‰ sin bi 30 km/h è Leischtig vo 581 bis 636 PSi gmessè worrè. D Högschstwärt sin bi 778 bis 811 PSi glägè. Mit èm 250 t schwèrè Zug sin i dè Ebeni 75 km/h erreicht un uff èrè Stygigsstreggi vo 10 ‰ no 40 km/h erreicht worrè.
Luxemburg (Stadt)
Gschicht
Im Rahme vu de Vereinigunge durch de französisch Chönig Louis XIV. hät Frankriich Aasprüch uff Luxeburg erhobe, im Dezämber 1683 hänn d'Franzose d'Stadt belagert. 1697 isch si durch de Verdrag vu Rijswijk de Spanier zruckgee wore un 1714 im Spanische Erbfolgechrieg an d'Östriicher chuu. 1795 hänn d'Franzose si widder iignuu, si isch Präfektuur vum Département des Forêts wore.
Chunscht un Kultuur
Z Luxeburg gitt's e Viilzahl an Musee un Usstellige: de Stadt ghöre d'Villa Vauban un s Gschichtsmuseùm, staatligi Musee sin s Nationalmuseùm für Gschicht un Chunscht, s Nationalmuseùm für Natuurgschicht, s MUDAM (Musée d'art moderne grand-duc Jean) un (sobal's fertig isch) s Festigsmuseum. Z erwähne sin au no d'Galerii Am Tunnel (= Im Tunnel), wu vu de Sparkasse bedribe wird, un s Casino Stad Lëtzebuerg.
Universität Basel
Administration und Ufbau
D Universitet isch Mitgliid in dr Europäische Konföderation vo de Oberrhiinische Universitete (EUCOR).
Berüehmti Persone
An dr Universität Basel hai under andere Underricht ge:
Moses Mendelssohn
Si Lääbe
Um 1739 het er bim Dessauer Oberrabbiner David Fränkel (1707–1762) afo studiere. Wo dr Fränkel 1743 zerst uf Frankfurt/Oder und denn as Oberrabbiner uf Berlin gange isch, isch dr Mendelssohn uf Berlin an d Talmudschuel go leere. Er het denn au Dütsch und spööter Latiinisch, Franzöösisch und Änglisch gleert und anders wältligs Wüsse. Er het sich für Filosofii intressiert; dr änglisch Früeufkläärer John Locke het en intressiert wie au dr Christian von Wolff und dr Universalgleerti Gottfried Wilhelm Leibniz. De mäiste franzöösische Ufkläärer, bis uf e Rousseau, isch er eender mit Skepsis gegenübergstande. Bald isch er sälber zum Ufkläärer worde.
Si Wärk
1770 het dr Schwizer Pfarrer Johann Caspar Lavater dr Mendelssohn öffentlig ufgforderet, äntwääder in aller Form s Christedum z widerleege oder sälber Christ z wärde, und das het zun ere öffentlige Usenandersetzig zwüschen em Mendelssohn und em Lavater gfüert,. Wil d Situazioon vo de Juude häikel gsi isch - si si im christlige Öiropa kuum duldet gsi - het mä dr Mendelssohn afo as iire Verdräter und Sprächer aaluege und er isch immer wider, under anderem vom Johann Balthasar Kölbele, öffentlig aagriffe worde. 1771 isch dr Mendelssohn zämmebroche, villicht wil dr Druck uf en so grooss gsi isch. Won en in däm Joor dr Johann Georg Sulzer für die Pröissischi Akademii vo de Wüsseschafte vorgschlaage het, het dr Friedrichs II. daas abgleent.
Eerige
Z Berlin stoot e Mendelssohnbüste vom Rudolf Marcuse vor em Schuelhuus Große Hamburger Straße 27.
Staufen im Breisgau
Stadtgebit, Noochbergmeinde un Stadtgliderig
Dr Bann vu dr Stadt Staufe erstreckt sich vu 260 m y. NN im Norde bis uf 810 m y. NN im Südoste un grenzt an d'Gemeine Ehrechilche, Minschterdal, Sulzburg, Ballrächte-Dottige, Heitersche un Bad Chrozige. Staufe bestoht näbe dr vum Nöimage durflossene Chernstadt us dr Ortschafte Wettelbrunn im Südweschte un Gruenere im Süde sowie us dr an dr Gränze zuer Gmei Minsterdal glägene Wiler Chropbach un Etzebach.
Spotmiddelalder
Vu ere erschte Fehde zwische dr Herre vu Staufe un dr Stadt Friburg wird us dr Johre 1280/1281 berichtet. E Urfehde mit Friburg ab em Johr 1306 het mit ere Niderlage vu dr Herre vu Staufe gendet, wo als Sühneleischtig ab 1309 dr Stadt Friburg fier zehn Johre Chriegsfolg hän leiste müesse. 1313 isch e nit nächer beschribeni Süche im Brisgau usbroche, wo au Staufe troffe het. In dr Folg isch 1315-1317 e Hungersnot iträtte; zwische 1321 un 1325 hän Mitglider vu dr Familie vu dr Herre vu Staufe sogar ihri Adeile an dr Burg Staufe verpfände müesse.
Anno 1350 het dr Schwarze Tod - dr gross Pestepidemi in Europa un Vorderasie - au in Staufe grassiert; witterhi wird vu Zerstörige dur s'Basler Erdbebe vu 1356 berichtet. 1369 sin d'Ichümfte vu dr Stadt Staufe an Friburger Chauflüt verpfändet worre; d'Freiherre vu Staufe hän 1370 d'Oberleheshoheit vu dr Grafe vu Friburg akzeptiere müesse.
Permische Sprachen
S Permisch isch di erschti Sprochfamilie, wo sich uss em finnische Sprochzwyg usedrännt hät. Durch d'Entlehnige uss em Tschuwaschische, wo's in allne drei permische Sproche git, cha mer devo usgoh, dass d'Permier dörtmols, wo d'Wolgabulgare gherrscht hän, no e Eiheit gsi sin.
Dauphiné-Alpen
No SOUISA wäre d Dauphiné-Alpe (SZ 5) in die Untergruppe ufdailt:
D Hauptgipfel vu dr wichtgschte Gebirgsgruppe vum Haut-Dauphiné sin:
Mietesheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kirweiler (Lothringen)
Gschìcht
Kirwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179 àls Kirwilra (1320: Kirswilre, 1598: Quiruille, 1700: Quirwiller).
Silberdistel-Reihe
D Uuswahl isch ender e konservativi, s sin dradizionälli Schriftsteller un Schriftstellerne, kaini modärne, di maischte cha mer unter em Stichwort „Haimetliteratur“ zämefasse.
Hồ Chí Minh
Dr Hồ Chí Minh (Ussprooch: ; ; Hán Nôm: 胡志明; * 19. Mai 1890; † 2. Septämber 1969 z Ba Vì) isch e vietnamesische Revoluzionäär und Politiker, Brömieeminister (1945–1955) und Bresidänt (1955–1969) vo dr Demokratische Republik Vietnam gsi.
Kritik
Dr Ho Chi Minh het aber au groossi Schuld uf sich glaade. Im Schwarzbuech vom Kommunismus wird d Zaal vo de Lüt, wo in Vietnam ermordet worde si und won är dra schuld gsi isch, uf e Millioon Mensche gschetzt. Es git au e kritische Dokumentazionsfilm über e Ho Chi Minh, „Ho Chi Minh – Mensch und Mythos“, vo CLS Video und vom Broduzänt Nguyen Huu Le.
Mathod
Geografi
Mathod lyt in dr Ebeni vum Mujon, eme Näbefluss vu dr Zihl. D Gmaiflechi umfasst 84,9 % landwirtschaftligi Flechi, 8,6 % Wald, 5,9 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Lauda-Königshofen
Verwaltig
Lauda-Königshofen ghert zue kaim Verwaltigsverband.
Vietnamkrieg
Sit dr Indochinakomferänz 1954 isch Vietnam in e kommunistische Norde und en antikommunistische Süüde däilt gsi, was am Aafang nume e Provisorium hätt sölle si. Schon e baar Joor druf isch im Süde e Bürgerchrieg usbroche zwüsche dr Regierig und de Ufständische, dr Nazionale Front für d Befreijig vo Südvietnam (abkürzt FNL – Front National de Libération –, au NFL, im allgemäine Sproochgebruuch Vietcong) wo vo de Kommuniste dominiert und vo Nordvietnam understützt worde isch. Die Entwicklig häi die Veräinigte Staate as Bedroig vo iire Inträsse usgläit, vor allem wil si s as Däil vom Kampf vo kommunistische Chreft gege westlig orientierti Staate in ganz Südostasie gsee häi (Dominotheorii). Die offnigi Interwenzioon vo de USA het mit dr Bombardierig vo Nordvietnam am 2. Merz 1965 aagfange. Am 8. Merz 1965 si die erste regulääre US-Kampfdrubbe im Land achoo. Scho vorhäär isch s südvietnamesische Reschiim mit immer mee „Milidäärberooter“ gege d Guerilla vo dr FNL understützt worde. Dr Vorwand für dr Iidritt in Chrieg vo de USA isch dr fingierti Tonkin-Zwüschefall gsi, won e bewusste Falschmäldig gsi isch und d Regierig vom Johnson het dr US-Kongräss chönne überzüüge, ass er en offnigi Interwenzioon sött legitimiere.
Sabine Bräuning
Aus ihrem Leaba
Seit 2003 leabt d Sabine Bräuning z Stuegert, wo se hauptsächlich fir de dortige Schauschbiil-Bihna ond beim Wirdabergischa Landestheader en dr Nôchborstadt Esslenga schafft. Em Jôhr 2008 hôt d Bräuning z Stuegert au noh an Lehrauftrag an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik ond darstellende Kunscht kriagt, wo-se seither wahrnemmt. Zuasätzlich hôt-se sich nô noh vo 2008 bis 2012 zor Theaterpädagogin ausbilda lassa. En dera Eigaschaft studiirt-se emmer môl wiidr a Theater-Projekt mit Jugendliche an dr Waldorfschuel ei.
Tschechoslowaken
Tschechoslowake (tschechisch: Česošlovači) isch e historisch Ethnonym. De Begriff Tschechoslowake chunt us em Tschechoslowakismus und isch bis 1992 d Bezeichnig vo de Bevölkerig vo de Tschechoslowakei ksi. Obwohls d Tschechoslowakei sit 1992 nümme git, isch die Bezeichnig i de Schwiiz oder z Dütschland immer no wit verbereitet. In Tschechie und i de Slowakei spricht me hüt vo Tscheche un vo Slowake.
Ebikon
Bevölkerigsentwicklig
Äbike hed met 12'543 (2013) eigentlech gnueg Iwohner zom e Stadt sii, es werd aber emmerno als Dorf bezeichned.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch em Jahr 2011 bi 2,7 % gläge.
Kehl
Städtepartnerschafte
Kehl hät Partnerschafte mit Montmorency z Frankrych und Kotor z Montenegro.
Dialäkt
In Kaal babblet mr ne Dialäkt, wu zuem Owerrhinalemannische gheart unn innerhalb vu där zuer Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet wurd. Er hett spezielli Eigeheide, wu im Hanauerland verbreitet sinn und Ähnlichkeite mit nem Elsässische uff de linke Rhiinsidde hänn.
Bad Niederbronn
Nìderbrunn (frz. Niederbronn-les-Bains, dt. Bad Niederbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Freiburger Patois
D Mùndarte vùm Kanton ùnterscheide sich vo Ort zue Ort ùn werde in drüü Grùppe gliidret: de Mùndart vùm Greyerzerland, em kouètsou im Flachland, ùn de Mùndart vùm Broyebezirk am Ufer vùm Neuebùrgersee. Die Mùndarte sin ab em 19. ùn 20. Joorhùndert all mee vùm Französische verdrängt worde, ùn werde hüt hauptsächlig no in de Bezirk Greyerz, Glâne, Vivischbach ùn Saane vo meischt ältre Lüt gschwätzt. S Frybùrger Patois isch also e gföördeti Sprooch. Einewäg isch de Kanton Frybùrg, ùn bsùnders s Greyerzerland, näbem Wallis eini vo de Regione, wo sich s Frankoprovenzalisch innerhalb vo de Romandie bis hüt am läbigschte het chönne halte.
Aafäng vùm Sproochweggsel ùn s Patoisverboot vo 1886
Luut de Irma Gadient zeigt s Verboot vùm Patois aa de Schuele vorallem au di negativi Yystellig gägenüber de Mùndarte in de Weschtschwyz. Die Bewärtig vo de Patois als „minderwärtig“ hätti in de Weschtschwyz e langi Tradition ùn es wär vorallem die negativi Yystellig zue de Dialäkt, wo de Grùnd für de Rùggang vo de Patois wär. S „Patoisverboot“ im Schuelreglement wär änder e Symptom vo derre Yystellig, aber allei no nit de Grùnd für s Verschwinde vo de Patois. Intressänterwys isch die Sproochideologi au ùff di schwyzerdütsche Dialäkt übertrage worde, wo im Reglement grad mit verboote worde sin.
In synrer Ùntersuechig zur dütsch-französische Sproochgränz in de Schwyz vo 1891 het de Jakob Zimmerli au viili Bemerkige zum Stand vo de welsche Patois gmacht. Wyl de Zimmerli nùmme die Ortschafte längs de Sproochgränz erwäänt, ùn au bi viile vo dänne nüüt zum Patois sait, git des aber kei kompletts Bild. So sait er zur Broye ùn de Glâne gar nüüt, defür aber zue fascht allene Gmeie vùm Seebezirk, zumene groosse Deil vùm Saanebezirk ùn em Greyerz. Bi fascht allene Ortschafte het de Zimmerli gmeint, dass de Patois no d Volchssprooch ùn au d Sprooch vo de Jugend ùn de Chinder wäri. Hööggstens e paar Familie imene Ort hen luut ihm mangmool Französisch gschwätzt. Au Dütschschwyzer ùn ihri Chinder hen dertemool no Patois vo de Welsche glehrt; im dütschsproochige Jaun im Greyerzbezirk wär de Patois „den meisten Leuten mehr oder weniger geläufig“ gsi. Di einzige Ussnaame sin im Seebezirk: z Bärfische wär es scho nümm d Sprooch vo de Jugend gsi, gnauso z Vully-le-Bas, ùn Vully-le-Haut wär scho überwäägend französischsproochig gsi. Im Seebezirk isch s Patois änder ùnter Drùgg vùm Dütsche gstande: z Gurwolf wär s Patois zwar d Sprooch vo de Erwaggsene gsi, d Chinder hätte aber Dütsch mitenand gschwätzt ùn z Coussiberlé hätte es no e paar alti Lüt gschwätzt, die Übrige aber Dütsch. E paar wyteri Gmeie hätte usserdäm wohl in de letschte hùndert Joor zum Dütsche gweggslet, so öbe Galmiz ùn Salvenach.
D Entwigglig im 20. Joorhùndert
[[Datei:Atlas der Schweiz 1967 Patois Romand.png|thumb|De Status vo de Mùndarte in de Welschschwyz im Joor 1966:
Ussem Atlas vo de Schwyz vo 1967 git es usserdäm au Date, wo zeige, für welli Altersgrùppe vo Manne de Patois no d Ùmgangssprooch gsi isch. Im Kanton Frybùrg isch de Patois in de Umgäbig vo de Stadt Frybùrg, e paar Gmeie im Seebezirk, öbe de Hälfti vùm Broyebezirk ùn e paar Gmeie in de Glâne dertemool scho ussgstorbe gsi. Im grööschte Deil vùm Rescht vo de Broye, ùn in verschiidne Gmeie vo de andre Bezirk, dezue au in de Umgäbig vo Bulle isch de Patois nùmme no sälte vo Manne über 50 oder 70 gschwätzt worde. Hoochbùrge vùm Patois sin no de Groossdeil vùm Greyerzerland (usser de Gegend ùm Bulle) ùn de Oobere Saane ùn de Oobere Glâne gsi, wo de Patois zum Deil sogar no vo Jugendliche gschwätzt worde isch. De Rescht vùm Kanton isch zwüsche dänne beide Extrem gläge; in de meischte Gmeie isch de Patois nùmme für Manne über 50 Joor di normali Ùmgangssprooch gsi.
Phonologi
Ùffällig isch im Konsonanteinventar vorallem s Phonem, wo mit  gschriibe wird. Des Phonem het verschidni Ussprooche, eini devo isch [θ], wo em änglische  entspricht ùn ùnter de kontinentaleuropäische Sprooche sùnscht sehr sälte isch. Andri Sprecher spreche de Luut aber au als [x] uss, wie s Alemannisch ch oder als [h]. De Louis Gauchat het die Variation scho 1905 feschtgstellt. Luut ihm het sich /θ/ bi e paar hüüfige Wörter scho ganz zue /h/ entwigglet gha, mangi Lüt hen au bi andre Wörter /h/ gsait, ùn e paar au /x/ gsait. Im Broyard chùnt de Luut gar nit vor, sùndern isch dörte mit /s/ zämmegfalle. D Ussprooch vùm <r> isch au sehr variabel ùn cha en Zùngespitze-r, Zäpfli-r oder en alveolare Approximant wie im Änglische sy.
Orthographi
De Apostroph wird wie im Französische als Usslozeiche oder zur Liaison yygsetzt, so zum Byspil bi ‚de Maa‘, wo de Vokal vùm bestimmte Artikel le ùff de erscht Vokal vùm Wort omo drifft ùn ussglo wird: l’omo, oder bim Plural ‚d Manne‘, wo en j zwüsche de Pluralartikel ùn em Sùbstantiv yygsetzt wird: lè j’omo.
Personalpronome
D Subjektpronome werde bruucht, wänn d Person s Subjekt imene Satz isch, also öbis macht oder usswirkt:
Synthetischi Verbforme
Es git für s Imperfekt drüü Arte vo Ändige. Für di Verbe mit -â uss de erschte Konjugation luute die -âvo, -âvè, --âvè, -âvan, -âvâ, -âvan; für di Verbe ùff -i uss de erschte Konjugation -ivo, -ivè, -ivè, -ivan, -ivâ, -ivan; ùn für di meischte andre Verbe -é, -é, -ê, -an, -â, -an. S Hilfsverb ‚sy‘ het zwei verschidne Forme vùm Imperfekt.
S Futur wird bruucht, zume über Sache z schwätze, wo in de Zuechùmft emool stattfinde. D Ändige sin für alli Verbe glych: -ri, -ri, -rè, -rin, -ri, -ron.
Analytischi (zämmegsetzti) Verbforme
S Partizip isch verschiide, je nooch däm, ob es sich ùff e wyblichi oder männlichi Person beziegt. Mer sait also:
Adverbe
Im Gägesatz zum Alemannische, wo d Adverbe ùn Adjektiv di glyche Form hen, glych ob si en Sùbstantiv oder en Verb verändere, hen d Adverbe im Frybùrger Patois e eigni Form.
in de wyyblige Form deno tsôda: wo als Adverb zue tsôdamin wird:
Didier Burkhalter
Läbe
De Didier Burkhalter het an de Universität vo Noieburg Wirtschaftswüsseschafte studiirt und het sis Studium mim Lezenziat abgschlosse. Er isch ghürote und het drü Chind.
Schweizerische Stiftung für Minenräumung
Organisation
Im Johr 2005 hend öppä 10 Lüüt im Gemfer Haupsitz gschafft. Im Uusland sind rund 60 internationaali Mitarbeiter vo rund 40 Natione zum Iisatz choo. Diä Expärte sind vo mehrere Hundert nationale Miinerüümer (wo alli vo dr FSD uusbildet wore sind) underschtützt wore.
Max Ernst
Läbe
Sit 1922 het er z Baris gläbt. Dört het er 1924 aagfange d Collage- und d Frottagetechnike aazwände und isch zum wichdigste Exponänt vom Surrealismus worde. Im Johr 1930 het dr Ernst d Rolle vom ene Räuberhauptmaa im umstrittene surrealistische Film Das goldene Zeitalter (L’Âge d'Or), vom Luis Buñuel und Salvador Dalí gspiilt. Siini Wärk si vo de Nationalsozialiste zur «Entartete Kunst» zellt worde. Bim Usbruch vom Zweite Wältchrieg 1939 isch er z Frankriich gsi und as Dütsche interniert worde.
Fischmarkt (Basel)
Dr historisch Fischmäärt
Dr Fischmäärt isch emol äins vo de politische Zentrum vo dr Stadt gsi. Dört isch s Baasler Roothuus gstande, bis dass es noch em Bau vo dr Rhiibrugg im 13. Joorhundert an dr Määrtblatz züüglet worde isch.
D Määrtornig
Sit dr Middi vom 15. Joorhundert isch d Zumft zu Fischer im Huus «Zer Goldige Büggse» am Fischmäärt dehäi gsi, und die het dr Handel mit Fisch genau kontrolliert. Under anderem häi noch dr Määrtornig vo 1557 Fisch nume dört döfe verkhauft wärde und z Oostere si jeedes Joor die acht iihäimische Fischverkhöifer bestimmt worde, wo s Rächt drzue ghaa häi. Es het au Verkhöifer vo uswärts gee, so dass Konkurränz bestande het. Es isch genau kontrolliert worde, was verkhauft wird. So het mä zum Bischbil alle doote Laggs, wo uf em Määrt nid verkhauft worde si, dr Schwanz abgschnitte, so dass jeede het khönne gsee, ass d Fisch nüme früsch si, und d Händler vo uswärts häi nume mit eme abgstämplede Zeddel wider us dr Stadt uuse döfe. Au isch s verbote gsi, Fisch uszfüere.
Niederstetten
Verwaltig
Niederstetten ghert zue kaim Verwaltigsverband.
Humanitäre Minenräumung
D'Miinerüümig isch hüt wiitgehend schtandardisiert
Diä Schtändards sind vom Genfer Zentrum för Humanitäre Miinerüümig (GICHD) för'd UNO entwicklet wore, basierend uff dä praktische Erfahriig vo dä wichtigschte internationale Miinerüümigs-Organisatione wiä zum Bischpiil de Schwiizerischi Schtiftig för Miinerüümig (FSD), dä britische Organisatione HALO Trust oder Mines Advisory Group (MAG), oder dä norwegische Norwegian People's Aid (NPA).
Tschechoslowakismus
D Tschechoslowakismus (tschechisch: Čechoslovakismus, slowakisch: Čechoslovakizmus) isch e politischi Ideologie i de Tschechoslowakei gis. Die Idee hät e Liquidation vo allne kulturelle, politische und sprachliche Unterschiid im Land gforderet. So isch zum Bischpil d Ethni vo de Tschechoslowake propagiert worde.
Armand Jean du Plessis (Herzog von Richelieu)
Sine Afäng
Er isch bi da Generalständeversammlung 1614 als Vatreata vom Klerus dabei gsi und isch scho döt als brillianta Redna ufgfalla. D'Maria von Medici hot, wia se als Muatta für Ludwig XIII regiert hot, ean 1616 als Staatssekretär für Ußapolitik und Kriag an Hof gholt. Wia da König sine Muatta ins Exil gschickt hot, isch da Richelieu zitwis in Ungnade gfalla. 1619 hot ers denn aba gschafft, da Ludwig und sina Muatta mitanand uszumsöhna, und hot sich damit die Gunscht vom König zruckgholt.
Waltalingen
Gschicht
Waltelinge isch zum eerschte Mòòl gnamset worde im Jòòr 831 als Waltiningum. Bis Ändi 2018 isch si en aagni politeschi Gmaand gsii. Uf de 1. Jänner 2019 hät si sich mit de früenere Gmaande Oberstamme und Understamme zu de Gmaand Stamme zametue.
Religion
61,4 Prozänt vo de Iiwoner sind evangelisch-reformiert, 14,3 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Waltelinge ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.
Jüdische Gemeinde von Strassburg
Gschicht
No bevor die dütsch Wehrmacht s Elsass im Zwäite Wältchrieg bsetzt het, si öbbe e Driddel vo dr Elsässer Bevölkerig ewakuiert worde, under iine au e hufe Juude. 1940 häi denn die Dütsche Duusigi vo Elsässer Juude verdriibe, die mäiste si in dr umbsetzti Däil vo Frankriich gflüchdet, wo aber au s Vichy-Reschiim en antisemitischi Juudepolitik verfolgt het. Am 12. Septämber 1940 häi die Dütsche d Sünagooge am Quai Kleber aabebrennt. Öbbe 800 Stroossburger Juude si Opfer vo dr Nazi-Verfolgig worde.
Deklination im Alemannischen
D Deklination vum Substantiv
Bi däne Biispiil sin d Substantiv unveränderet bliibe üsser bi de Geschte – des isch eltere zürcher Sprochbrüch. Anderi altzürcher Biispiil vu däm Typ: bi de Chinde (s Chind), uf den Ächere (d Ächer), vo den Öpfle (d Öpfel), bi de Chüenen uf der Wäid (d Chüe) usw.
Wangen-Brüttisellen
Wange-Brüttisele (amtlich Wangen-Brüttisellen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Uschter im Kanton Züri, Schwiiz.
Mauborget
Mauborget (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Gambia
Flora
Derzue git s z Gambia au Baumarte, wu nit haimisch sin, aber im greßeme Umfang gsetz wore sin, zem Byschpel Gmelina arborea us Sidoschtasie oder Tectona grandi (Teakbaum), Mangifera indica (Mango), Azadirachta indica (Niembaum) und Eukalyptusarte.
Oberbronn
Owerbrunn (frz. Oberbronn, dt. Oberbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Badische XII (alt)
Konschtruktyvi Merkmõl
D Faarzüüg sin mit Schlepptender vo dè Bauartè 3 T 5,67, 2 T 5,67 un 3 T 5,4 uusgschtattet worrè.
Pablo Picasso
Literatur
Aagwandti Grafik
Selbstzügnis
Lenzburg
Kultur
En alte Länzbrger Bruuch isch s Chlaus-Chlöpfe.
Robert Koch
Dr Robert Koch (* 1. Dezämber 1843 z Clausthal; † 27. Mai 1910 z Baade-Baade; mit em vollständige Naame Heinrich Hermann Robert Koch) isch e dütsche Mediziner und Mikrobiolog gsi. Im Koch isch s 1876 glunge, dr Erreeger vom Anthrax (Bacillus anthracis) usserhalb vom e Organismus z kultiwiere und si Lääbeszüklus z beschriibe. Eso isch zum erste Mol d Rolle vom ene Erreeger von ere Chranket bim Entstoo von ere Chrankhet ooni Lugge beschriibe worde. 1882 het er dr Erreeger vo dr Tuberkulose (Mycobacterium tuberculosis) entdeggt und spööter s Tuberkulin entwigglet, wo mä denn felschlig as Häilmiddel aagluegt het. 1905 het er dr Nobelbriis für Füsiologii oder Medizin überchoo. Dr Robert Koch isch näbe sim Konkurränt Louis Pasteur us Bariis e Begründer vo dr modärne Bakteriologii und Mikrobiologii. Er het grundlegendi Biidrääg gmacht zur Infekzionsleer und zum Aufbau vo dr Droopemedizin z Dütschland.
Gulses
Name
De Name vo de Schicksalsgotthaite chan uf uranatolisch *kuels- „zaichne, schriibe“ zruggfüert were. Zo de Zitt, wo d Biwonner vo Anatolie d Schrift nume vo de assyrische Händler gchennt hend ooni die selber z bruuche, isch d Schrift as nebis Magisches bitrachtet wore. Doozmol isch de Göttername *Kwals- entstande und drususe stamed hethitisch Kuls- sowie palaisch und luwisch Kulz-, wobii di erst Silbe mitem Kailsschriftzaiche GUL gschribe woren isch. Im End vom 13. Joorhundert v. Chr. isch im Luwische d Konsonantegruppe /lz/ zo /nz/ wore, so ass us *Kwalz- d Form Kwanz- entstanden isch. D Verchüpfig vo Schrift und Schicksalsmächt isch au us anderne Kultuure bikannt.
Tauberbischofsheim
Gmaigliederig
Zue Tauberbischofsheim ghere d Stadtdail Dienstadt, Distelhausen (mit em glychnamige Dorf un em Wohnblatz Bahnstation Distelhausen), Dittigheim (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Steinbach), Dittwar (mit em glychnamige Dorf un em Wohnblatz Siedlung Heidenkessel), Hochhausen, Impfingen, Tauberbischofsheim (mit dr glychnamige Stadt, em Stadtdail Tauberbischofsheim über der Tauberbrücke un dr Wohnblätz An der Königheimer Straße un Bahnhof Dittwar).
Armin Laschet
Familie, Uusbildig un Beruef
Dr Laschet isch mit drei jingere Brieder in ere remisch-kadolische Familie im Aachener Stadtdail Burtscheid ufgwagse. Sy Mueter isch d Huusfrau Marcella Laschet (geb. Frings 1933–2013) gsii, sy Vater Heinrich (Heinz) Laschet (* 1934) isch Styger uf dr Gruebe Anna z Alsdorf gsii un isch noch ere pedagogische Umschuelig Laiter vun ere Aachener Grundschuel. D Familie Laschet stammt us em dytschsprochige Dail vu Wallonie; sy Großvater Hubert Laschet (1899–1984) isch in dr 1920er Johr vu Hergenrath, eme Dorf im Norde vu dr Dytschsprochige Gmainschaft vu Belgie, uf Aachen-Burtscheid zoge; sy Großmueter Hubertina Laschet geb. Wetzels (1900–1979) isch z Aachen as Dochter vu Eltere uf d Wält chuu, wu grad erscht vu Welkenraedt z Belgie dertaane zoge gsi isch.
In syre Juged het si dr Laschet in dr kadolische Jugedarbet vu St. Michael z Burtscheid engaschiert. No sym Abitur 1981 am Bischeflige Pius-Gimnasium Aachen het er Rächts- un Staatswisseschaft z Minche un z Bonn studiert un het anne 1987 s erscht juristisch Staatsexamen abglait. Sy Hochschueluusbildig isch dur e Stipendium vu dr Konrad-Adenauer-Stiftig gferderet wore. In syre Studiezyt isch er Mitglid vu dr kadolische Studänteverbindige KDStV Aenania München un KDStV Ripuaria Bonn wore, boodi im CV.
Vellberg
Dialekt
Dr Dialekt vo Felbärch ghert zom Oschtfränkisch
Titisee-Neustadt
Geographi
Dr Stadtdeil Titisee vu Titisee-Neistadt lit am Nordufer vum Titisee, im Oste vum Feldberg im Schwarzwald in 780 bis 1.192 Meter Höchi. Dr Stadtdeil Neistadt befindet sich fümf Kilometer östlich devu. D Stadt lit ame chleine Fluss, wo als Seebach vu Feldberg-Bäredal chunnt un de Titisee spiist, als Guetach (gueti Ach) us em fliesst un östlich vum Stadtdeil Neistadt als riisender Fluss Wuetach (wüetendi Ach) s Stadtgebiit wiider verlosst un sich dur die weltberühmt Wuetachschlucht schliesslich in dr Rhi ergiesst.
Stadtdeil Neistadt
Es isch d Herrschaft vu dr NSDAP, wo noochenander d Lokalzittige Der Hochwächter (1933) un s Echo vom Hochfirst (1935) fer ihri Zwecke missbrucht un später igstellt het. Trotz sällere Iflussnahm isch bi dr Wahle dr Stimmeadeil vu dr Partei immer nidriger wie in Titisee gläge, wo er ugfähr im Riichsdurschnitt entsproche het. Trotzdem isch 1933 d NSDAP-Ortsgruppe in s Rothus izoge, het dr Balkon vun em besetzt und het an einige Persone vum öffetliche Läbe dur Amtsenthebig bzw. Verbringig ins Konzentrationslager-Ankebruck bi Hüfige e Exempel statiert. Dr Blasius Müßle, wo domols Vogt worre isch, isch 1935 dur dr später Chreisleiter Benedikt Kuner ersetzt worre.
Strosse
Titisee-Neistadt lit an dr Bundesstross 31 (Brisach - Lindau, wo die beide Nord-Süd-Autobahne A 5 un A 81 verbindet. Vu dr B 31 zwigt im Ort d B 317 nooch Wil am Rhi ab. D B 500 füehrt ebefalls dur Titisee-Neistadt. Usserdem befindet sich d Bundesstross 315 in dr Nächi.
Grichte
Titisee-Neistadt verfüegt iber e Amtsgricht, wo zum Landgrichtsbezirk Friburg im Brisgau un zum OLG-Bezirk Charlsrueh ghört.
Kultur un Aluegenswürdigkeite
Titisee-Neistadt lit an dr Dytsche Uhrestross.
Bietigheim-Bissingen
Stadtgliderig
Biedge-Bissenge bstoht us dr friejer sälbstständige Stadt Biedge un dr ehmolige Gmei Bissenge an dr Enz. Zue dr ehmolige Stadt Biedge ghere d Stadt Biedge, d Ortschaft Metterzimmern un d Hef Bleiche, Waldhof un Wilhelmshof, derzue di abgangene Ortschafte Burg Ebersberg, Hegnach un Hegenau. D Ortschaft Hofe isch in Biedge ufgange. Z Biedge wäre deilwyys Wohnviertel mit eigene Nämme unterschide, z. B. di friejer Wärchssidlig Kammgarnspinnerei un di neje Stadtdeil Buech, Sand, Lueg un Kreizäcker (bzw. Kreuzäcker/Elledal).
Ruumblanig
Biedge-Bissenge bildet zämme mit dr Nochberstadt Beesge ne Mittelzäntrum in dr Region Stuegert, wu Stuegert s Oberzäntrum derzue isch. Zum Mittelberaich Biedge-Bissenge/Beesge ghere d Stedt un Gmeine im Norde vum Landchreis Ludisburg: Bẽngge, Erlge, Fraededaal, Gemmrige, Hesge, Engersche, Kirche, Lechge, Mõndelse, Sachsene, Tamm un Waale.
Kilikien
Geografii
Kilikie werd im Süüde uf de ganz Länig vom Mittelmeer abgrenzt. S Raui Kilikie isch bergig und am Nordfuess fo dene Berge lit di antiki Landschaft Lykaonie. De Hoptfluss isch de Kalykadnos, wo im Weste entspring und im Oste is Meer ineflüüst. S Ebni Kilikie isch flach und fruchtbar, im Noorde bildet de Tauros d Grenze zo Kappadokie. Meriri Flüss chömet vom Tauros obenabe, di zwee wichtigste sind de Saros und de Pyramos. Di zwee wichtigste Städt Tarsos und Adana liged im Weste vom Ebne Kilikie.
Hermann VIII. von Baden
Dr Hermann VIII. isch dr Suhn vum Hermann VII. vu Bade un dr Agnes vu Truhedinge († noch em 15. März 1309).
Umkirch
Naturdenkmoler
Dr Fullwell-Park isch mit em Europäische Gartenkultur-Schöpfigspriis uszeichnet worre.
Uhrweiler
Gschìcht
Örwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.