cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schildkröten
Wil si sich so guet häi chönne aabasse, häi d Schildchrotte bis hüte überläbt. Aber wägem Mensch si hüte e Hufe Arte akut gfäärdet.
Gottfried Schafbuch
Lääbe
Dr Schafbuch isch zwaimol ghyrote gsii. Mit syre erschte Frau, dr Paula Johanna geb. Nabholz het er fimf Chinder ghaa, drei Sihn un zwoo Dechtere. Noch em frieje Dod vu dr Paula het er d Gretel Belz vu Fryburg ghyrote.
ᚠ
fehu (ᚠ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de f-Ruune. Er lutet uf Altnordisch fé, Altdänisch ᚠᛁᚢ fiu; Altenglisch feoh und im Hrabanische Alphabet fech. D Bidütig isch "Vech, Bsitz". Au de gotisch Buechstabe "f" (𐍆) stammt vo dere Ruune und haisst fe.
Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmlosi labiali Frikativ (IPA //), so i de ältere und au i de kontinentale Runeinschrifte, denn im altenglische Futhorc för /f/ und s stimmhafti Allophon //, und im nordische Futhork schlussendli för /f/ und s stimmhafti Allophon /v/ und au för de Halbvokal //. Spöter het mer för de Halbvokal /w/ e Punktruune (stungin fé: ᚡ) gschaffe.
Serémange-Erzange
Gschìcht
D Gmein Serémange-Erzange ìsch entstànde àm 1. Janner 1932 durich dr Zammeschluss vun dr Derfer Serémange (ditsch Schremingen) un Erzange (ditsch Ersingen).
Sheffield
Geografii
Zur Metropolregion vo Sheffield ghööre d Stedt Rotherham, Doncaster und Barnsley. S Gebiet vo dr Stadt lit uf eme hüglige Bärgland, wo dr höggst Punkt von em 548 m hooch isch und dr niidrigst. Fümf Flüss fliesse dur s Stadtgebiet, d Don, Sheaf, Rivelin, Loxley und Porter. Im Weste vo dr Stadt lit dr Peak-District-Nationalpark und die südlige Uslöifer vom Pennines-Gebirg. Es het in dr Stadt mee as 170 Wälder und 88 öffentligi Gärte und Parkaalaage und relativ zur Zaal vo de Iiwooner isch s die grüensti Stadt in Öiropa.
Badisches Staatstheater Karlsruhe
S Baadische Staatstheater Karlsrue isch scho im 18. Joorhundert as herzogligs Hooftheater erwäänt worde und umfasst hüte d Sparte Opere und Konzärt mit dr Badische Staatskapälle Karlsrue, wo äins vo de eltiste Orchester uf dr ganze Wält isch, d Sparte Danz mit em Staatsballett Karlsrue und d Sparte Schauspiil mit em Staatstheater und em Junge Staatstheater.
Lautenbach (Ortenaukreis)
Geografi
Luddebach litt am Uusgang vum Renchdal im Nordschwarzwald. Dr Bann bstoht us 26,9 % Landwirtschaftsflechi, 67,7 % Wald, 4,5 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Korea
Geografii
Korea isch uf ere Halbinsle südlich vo China gläge. Im Weschte isch s Gääle Meer, im Oschte und Süde isch s Japanische Meer. D Hauptstadt isch öpe i d Mitti vom Land gläge und hät Hanseong ghaisse. Das isch d Stadt Seoul, wo hüt d Hauptstadt vo Südkorea isch.
Olten
Oute (amtlich Olten) esch e Schtadt ond e politeschi Gmeind im Kanton Soledurn, Schwiiz. Si esch ou dr Houptort vom gliichnamige Bezerk.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Thomas Marbet (Stand 2021).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Johr 2011 bi 3,0 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 16757 Iiwohner 82,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 5 % Italienisch und 11,3 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Oute ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Luther Alexander Johnson
Dr Luther Alexander Johnson (* 29. Oktoower 1875 z’ Corsicana, Texàs; † 6. Jüüni 1965 àui därt) ìsch a US-àmerikànischer Jurist un Politiker gsìì. Vu 1923 bis 1946 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Vielzeller
Vilzäller oder Meerzäller (Metabionta) si Lääbewääse, wo us meerere oder vile Zälle ufbaut si. Ächti Meer- und Vilzäller underschäide sich vo Kolonie vo äizällige Lääbewääse wil dr Zällverband e gmäinsame Stoffwäggsel het, d Zälle e mee oder weniger usbrägti Ufgoobedäilig häi und sich vilmol Gwääb usbilde. D Gränze zwüsche Meerzäller und Vilzäller isch nit genau definiert.
Postleitzahl (Italien)
Sardinie (Sardegna)
07000-07999 Provinz Sassari und Provinz Olbia-Tempio
08000–08999 Provinz Nuoro und Provinz Ogliastra
Ligurie (Liguria)
170000-17999 Provinz Savona
Lombardei (Lombardia)
23000–23999 Provinz Sondrio
27000–27999 Provinz Pavia
Friaul-Julisch Venezie (Friuli-Venezia Giulia)
34000-34999 Provinz Triest und Provinz Görz
Emilia-Romagna
47800–47999 (Provinz Rimini)
Tosgana (Toscana)
55000-55999 Provinz Lucca
Apulie (Puglia)
70010–70126 (Metropolitanstadt Bari)
Kampanie (Campania)
81010–81999 (Provinz Caserta)
Kalabrie (Calabria)
87000–87999 (Provinz Cosenza)
Silas Hare
Dr Silas Hare (* 13. Nowamber 1827 ìm Ross County, Ohio; † 26. Nowamber 1908 z’ Washington, D.C.) ìsch a US-àmerikànischer Jurischt, Forscher un Politiker gsìì. Zwìscha 1887 un 1891 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
Télécom ParisTech
Télécom ParisTech esch e Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles.
Olympus Mons
Dr Olympus Mons isch meh wie zwanzig mol so breit wie hoch. Sini Abhäng sin an menke Stelle bis zue sechs Kilometer hoch, an andere Stelle flach. Säll chummt dur Lavaström z'stand, wo bi dr Entstehig vum Vulkan frigsetzt worre sin. Dr eigetlich Vulkanschild isch extrem flach: E Beobachter, wo vu dr Oberkante vum Abhang in Richtig vum Gipfel luege dät, säh bloss e endlosi Ebeni, wil d'Hangneigig d'Marskrümmig grad usgliicht.
Einzeller
Die erste Äizäller si 1674 vom Antoni van Leeuwenhoek entdeckt worde. Noch eltere Uffassige si alli Öikaryote in die bäide Riich Pflanze und Dier iidäilt worde,  es het also au äizälligi Pflanze und Dier gee. So het mä zum Bischbil d Amöbe zu de äizällige Dier zelt, mänggi vo iire Verdräter zu de Schliimbilz, und die begäisslete Flagellate wie Euglena äntwäder zu de äizällige Alge oder zu de äizällige Dier.
Olymp (Begriffsklärung)
Olymp (altgriechisch: ᾿Όλυμπος, Ólympos) bezaichnet verschidnigi Berg:
Es git no meh Berg wo so haiße uf grichische Insle un in Chlaiasie.
Mahlberg
Gschicht
Mohlburig isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1215 als Malberch (1218 Malberc). Anne 1221 het s vum Kaiser Friedrich II. s Märträcht kriegt un 1223 s Stadträcht. Langi Zitt het Mohlburig dr Herre vun Geroldseck ghert un isch 1426 an d Grofe vun Moers-Saarwerden kumme un speter an d Grafen von Nassau-Saarbrücken. Anne 1442 isch ai Helfti verpfändet un 1497 verkauft wore, sitthär het s e Kondominium mit dr Markgrofe vun Bade-Bade gää. 1629 isch s Kondiminat ufglest wore un Mohlburig isch gang an d Markgrofschaft Bade-Bade kumme.
Kandel (Berg)
Verkehrsabindung
Vu St. Peder fehrt bis z'fynfmol am Dag en Bus vu d Südbadebus-Linie 7205 uf d Kandel nuff.
Ereigniss rund um dr Kandel
Anno 2001 isch die dritt Etappe vu dr Dütschlandtour yber dr Berg gange, wo fer einigi Rennfahrer bsunders im undere Beriich hinderem Aldersbach zue ere herte Prüefig worre isch. Dr Udo Bölts isch als erschter uffem Gipfelpass gsi.
Musiktheater
S Muusigtheater (au: Musikalischs Theater) isch äini vo de vier klassische Sparte vom Theater – die andere si s Sprächtheater (Schauspiil), s Figuuretheater und s Danztheater (Ballett). Es isch us em Schaner vo dr Opere entstande. Au Mischforme si mööglig. Zum Muusigtheater ghöre alli Forme, won e dramatischi Handlig (usdruckt in Beweegig und Sprooch) mit Muusig verbinde, im Allgemäine mit sogenannter klassischer Muusig.
Stefan Zweig
Lääbe und Wärk
Di Christligsoziaale häi sich gege dr waggsendi Iifluss vo de Nazi gweert, häi aber d Demokratii in Östriich ufghoobe und e diktatorische Ständeroot iigfüert. Dr Zweig isch vor ene uf London gflüchdet. Wil er Juud gsi isch, häi sini Wärk z Dütschland nüme döffe erschiine. Si Novälle Brennendes Geheimnis isch verfilmt worde, aber wo dr Film im Merz 1933 noch em Riichsdaagsbrand in d Kino cho isch, häi en d Nazi verbote. Für e Richard Strauss het er s Libretto für d Opere "Die schweigsame Frau" verfasst. Zerst het dr Hiltler persöönlig dr Dresdner Opere erlaubt, si ufzfüere, denn isch si aber wägen em Zweig abgsetzt worde. Dr Zweig isch uf d Liste vo de Büecherverbrennige gsetzt worde und 1935 in d Liste vo de verbotene Autoore. Si Doktortitel für e Diss über de Hippolyte Taine an dr Wiener Uni hänn em d Nazis 1941 aberchennt, un das isch erschd anne 2003 wieder z'ruckgno worde.
Astrid Lindgren
as Chind
Si isch as zwait Chind vum Bfaarhoofpäächter Samuel August Ericsson (1875–1969) un sym Wyyb Hanna Ericsson geb. Jonsson (1879–1961) uf d Wält chuu un het en eltere Brueder, Gunnar (1906–1974), un zwoo jingeri Schweschtere, Stina (1911–2002) un Ingegerd (1916–1997), ghaa. Ihri Chindhait het si alliwyl as bsundersch glickli bschribe.
Schriftstelleri un Lektori
D Astrid Lindgren het s vorzoge, ihri Wäärch eerscht stenografisch uf s Babyyr z bringe, ass si komplett uf Stenogrammbleck vorgläge sin, voreb si abtippt wore sin. Si het im Bett stenografiert oder im Summer uf em Balkon vu ihrem Feriehuus, eme ehmolige Lotsehuus uf Furusund bi Stockholm, wu si 1947 vu ihre Schwigereltere ibernuu het. Doderby het si ainzelni Sätz vylmol gänderet, bis si ändli mit dr Sprochmelody zfride gsii isch. S Abtippe het si langi Zyt au sälber gmacht, Korrekture am Täxt het si bim Abschrybe kaini me gmacht. Syt ere Augenoperation anne 1986 het si bim Stenografiere Filzstift mieße bruuche, ass si ihri Schrift het chenne lääse.
Küchlin-Theater
Gschicht
Dr J. Adelmann het die künstlerischi Läitig übernoo und dr Küchlin het sich us em Gschäft zruggzooge. S Kiechli het as Theater e gwüssi Bedütig gha: Dr Rudolf Bernhard, wo spööter z Züri si Rudolf Bernhard-Theater ufdoo het, und dr Zürcher Filmschauspiiler Fredy Scheim häi iiri erste groosse Erfolg im Kiechli gfiirt, und im Curt Goetz si Komödie "Das Haus in Montevideo" isch doo urufgfüert worde.
Siersthal
Siirschel (lothrìngisch; frànzeesch Siersthal, ditsch Siersthal, 1941-44 Sierstal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Siirschel lijt ìm Bitscher Landel 8 km weschtlich vun Bitche ìm Dàl vun dr Schwalb, àn dr Mìndung vum Schwangerbàch uf re Heche zwìsche 258 un 403 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Biosphärereservàt Pfalzerwàld-Nordvogese. Züe Siersthal ghere àui no d Ortsdeil Frohmuhl un Holbach.
Verwàltung
vun Siirschel ìsch. Siirschel ghert zem Kommünàlverbànd.
Fraunhofer-Institut für Solare Energiesysteme
Kooperazione
Im uniwersitere Beraich het s e ängi Kooperazion mit em Materialforschigszäntrum vu dr der Uniwersitet Fryburg, wu dr Grundlageforschigsbedarf vum Fraunhofer ISE abdeckt.
Dalaas
Geografi
Talòòs lit am Fuaß vo dr Kloschtertaler Alpe, vom Läächquellegebirg und vo dr Verwallgruppe im Kloschtertal uf 835 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 4,9 % Landwirtschaftsfläch, 23,6 % Wald, 49,9 % Alpa, 0,3 % Sidlungsfläche und 21,2 % sunschtige Fläche gsi.
Nekrose
Under ere Nekrose (au Nekrobiose) ( nékrosis „s Dööde“, au „s Abstärbe vo äinzelne Gliider“, zu νεκρόω nekroo „i due dööde“) wird in dr Biologii und in dr Medizin dr pathologisch Undergang vo äinzelne oder meerere Zälle vom ene lääbige Organismus verstande. Dr Begriff vo dr Apoptose hingege wird as dr füsiologisch Undergang vo äinzelne Zälle oder bestimmte Zällpopulazione definiert und dorum au as programmierte Zälldood bezäichnet. Nekrose git s nit nume bim Mensch und bi Dier sondern au bi Pflanze.
Schwoben
Verwàltung
vun Schwobe ìsch. Schwobe ghert zem Kommünàlverbànd.
Rita Grießhaber
Sunschtig Engaschmänt
D Rita Grießhaber isch Voorstandsmitgliid im Soziaaldienscht vu kdoolische Fraue e. V. (SkF) z Fryburg. Fir dr SkF isch si au in dr Aarbetsgmainschaft vu Kadoolische Erwagseneverbänd (AKE) vu dr Eerzdiezeese Fryburg.
Samoa
Samoa (samoanisch Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa; änglisch Independent State of Samoa) isch en Inselstaat, wo dr westlig Deil vo de Samoainsle umfasst und wo men em wäge däm – bis 1997 offiziell – au Westsamoa gsait het. Dr Staat het si Unabhängigkeit vo Neuseeland 1962 überchoo. Dr östlig Deil vo de Samoainsle ghört zu de USA.
Raetia
Raetia als römische Provinz und nochana
Dia südlichere Raetia prima dergegs isch politisch und kulturell länga an Italien bunda bliba, drum isch d romanische Schproch und Kultur trotz Völkerwanderung erhalta bliba (Rätoromanisch). Drum isch mit der Zit da Begriff Raetia bloss no fürs Gebiet vo da Raetia prima verwendet wora.
Wanderlei Silva
Sini witere Niiderlage: Gege de Tito Ortiz nach Punkt, gege de Artur Mariano durch TKO (Cut), gege de Vitor Belfort durch TKO un im Halbfinale vom Pride Middleweight GP 2005 (28. Auguscht 2005) gege de Ricardo Arona nach Punkt. De Revanchekampf, wo bin em gliichzitig em Silva si Mittelschwergwichts-Gürtel uf em Spiel gstande isch, het de Silva am Silveschtr 2005 gewünne (2:1 Entscheidig). Sini nächschti Niiderlag isch gege de Mirco „CroCop“ Filipovic im Pride Grand Prix 2006 gsi. De letschti Kampf bi de Pride FC het er gege de Dan Henderson um de Mittelschwergwichtstitel ka, dä het dr Silva durch KO vrlore.
Katja Früh
Lääbe
Vu 1984 bis 1997 het si as Reschiseeri in dr freie Theater- un Kabarett-Szene vu Zürich gschafft, unter anderem het si 1993 Trommeln über Mittag inszeniert. Dr Täxt zue däre Koprodukzion vum Vaudeville Theater Züric un em Theater im Fass Schaffuuse het si zäme mit em Patrick Frey gschribe.
Alemannen
D frihe Alemanne
D friäh alamannisch Kültür isch durch Schriftquälle wennig griffbar, und s giit aü im 4. Johrhundert nume wänig archäologischi Fund. Meistens sind s oenzelne Greber oder klaine Grebergruppe. D Alemanne hond zerst irne Toote no meistens verbrennt, aber au de Bruuch, das me d ganz Liich beärdigt, breitet sich uus. Sidlunge hot me no wenig untersueche känne. De Runde Berg bi Urach z Wirtteberg isch usfierlich usgrabe wore und fir die Zit de wichtigst Fundplatz.
Silly-en-Saulnois
Silly-en-Saulnois (ditsch 1915–18 Sillingen, 1940–44 Sillich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Om
Klang
Om esch s omfassendschte ond erhabenschte Symbol vo de hinduistische Metaphysik ond esch s erschtemol ide Upanishade verwändet worde. Spöter esch Om als d Verbendig vo de drü Kläng a, u, m zum Objekt mystischer Meditation worde. Onder anderem symbolisiert es d'Triade vom Brahma, Vishnu ond Shiva. Es korreschpondiert met de Zueständ vom Wache, Träume ond de tiefschte Rueh. I allne hinduistische Religione gilt s als s heiligschte vo allne Mantras.
Wädenswil
Gschicht
Eis vo de schwärschte Iisebahnunglück vo de Schwiiz hät 1948 vor de Iifahrt in Bahnhof Wädi 22 Mänsche s Läbe kostet. En Ski-Zug us Sattel isch wäge falsch gstellte Rekuperationsbrämse (Krokodil-Lok) praktisch unbremst is Gebäude vo de Obst- und Wiibaugnossenschaft kracht. D Weiche isch wäge eme Zug wo vo Pfäffikon SZ cho isch umgestellt worde, um es no viel grössers Unglück zvermiide.
1993 isch Wädi i die internationale Schlagziile grate, nachdem de Gmeindrat e neui Gmeindornig gnehmigt gha hät, wo usschliesslich wiiblichi Formulierige enthalte gha hät. D Stimmberechtigte händ die Gmeindornig in ere Volksabstimmig allerdings abglehnt.
Bevölkerig
D Usländer lönd sich i 2'880 Niderglassni und 1'006 Jahresufenthalter iteile. Derzue chömet 88 Churzufenthalter, 49 Asylsuechendi und 64 vorläufig Ufgnoni (Stand 2003).
Wuchenufenthalter sind z Wädi 400 agmeldet gsi (Stand 2003).
Politik
D Exekutive isch de sibechöpfigi Stadtrat, wo d CVP mit 2 Sitze verträte isch, FDP, SP, SVP, BFPW (Bürgerliches Forum positives Wädenswil) und EVP mit je eim Sitz. Stadtpräsident isch sit 2009 de Philipp Kutter (CVP).
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,2 %, CVP 8,7 %, EDU 2,1 %, EVP 6,7 %, FDP 12,6 %. GLP 8,4 %, GP 10,1 %, SP 18,7 %, SVP 28,5 %, Suschtigi 1,0 %.
Halbinsel Au
I de Au ZH sind s Wiibaumuseum und d Halbinsel Au beliebti Usflugsziil.
Urs Widmer
Lääbe
An dr Universitete vu Basel, Montpellier un Paris het dr Urs Widmer Germanischtik, Romanischtik un Gschicht studiert. Anne 1966 isch er z Basel bim Heinz Rupp mit ere Arbet iber di dytsch Noochriegsprosa promoviert wore.
Är het z Züri gläbt un isch iber 50 Johr mit dr Psychoanalytikeri May Perrenoud ghyrote gsii. Si hän zämme ne Dochter ghaa.
Damüls
Dialekt
Dr Dialekt vo Dimülsch khöört zum Walsertütsch.
Tonga (Begriffsklärung)
Tonga stoht für:
Jakob Joseph Matthys
A syneren eerschte Stell isch er gaar nöd glückli gsy, wien er i syneren Autobiografy schrybt, und hät sich deet d Zyt um d Oore gschlage mit em Leere vo über drüü Totzed Spraache – spööter isch dänn sogaar na e hütt vergässeni Plaanspraach dezue choo. Syni äige Läbesbischrybig verfasst er i 35 Spraachen und Tialäkt.
Chindhäit und Stuudium
Bis er 21i gsy isch, isch er nie in ere Schuel gsy. Läse, Schryben und Rächne hät er sich sälber bypraacht. 1817 oder 18 ghäissts öppe von em, wëër en Höistock heb müesen uusrächnen oder e Veeatzig oder e Chëësloosig, sei zum junge Matthys ggangen oder heg en la choo, und dëë heg das rasch erlediget ghaa. Won er 1822 im Bäirische bimene Fürscht vo Öttinge tienet hät, hät er di latynisch Gramatik und s latynisch Wöörterbuech vom Christian Gottlieb Broeder gchaufft und afa a Latyn leere – au won er im Sumer 23 uf de Schwändelialp ob Ängelbëërg ghirtet hät, isch er wyter am Latynbüffle gsy. Das er nöd allpott hät müesen im Wöörterbuech naaschlaa, hät er das äifach usswändig gleert.
As Kaplaan z Talewìil (1845–1864) und di letschte Jaar z Stans
Im Hërbscht 1845 isch er dän doch na wägg und zum Kaplaan z Talewìil (oder «Thalwyl», wie de Matthys sälber der Oortsname gschribe hät) gwelt woorde. Das isch doo e Gmäind gsy mit 730 Ywoner, und er isch drum mee weder vorane gfrööget gsy. Er hät si mit Erfolg für d Schuel ygsetzt und au e Mänziger Schwöschter as wyteri Leereri uf Talewìil chöne hole. D Gmäind isch mit em zfride gsy. Er isch au wider mee a s Prieschterkapitel – das hät er au müese, wil er vo 1851 bis 1853 as dëm syn Sekritëër amtiert hät.
S Gidicht hett namaal zwoo Strooffe mee ghaa, aber me hät rächt taa, nu di eerschte beeden as Inschrift z nëë – nu die charakterisiered em Matthys sys schwirig Daasy, s ander isch frome Schwulscht gsy.
De Dialäktoloog: s Nidwaldner Wöörterbuech und d Nidwaldner Gramatik
1862 isch z Züri d Uusschaffig vomene nöie schwyzertüütsche Wöörterbuech bschlosse woorde – s Idiotikon von Franz Joseph Stalder isch inhaltlich und metoodisch ganz überholt gsy. Di trybed Chraft vo dëm Projäkt, de Fritz Staub, reschpäktyv offiziell der änger Uusschuss vom Veräin für s Schwyzertüütsch Wöörterbuech hät na im glyche Jaar en Uufrueff verschickt und Lüüt gsuecht, wo Woort yliferid. Dëë Uufrueff isch au bim Matthys aachoo – und hät bi dëm schwëërchranken, alte Maa namaal ali Chreft gweckt. Mit eme Mitgliid vom ängeren Uusschuss, nämli em Heinrich Schweizer-Sidler (eme Grosunggle vom Eduard Schwyzer), hät er äinewääg schomaal Kontakt ghaa; er hät em nämli syni Übersetzig vom Parrat synere Wälthilffsspraach La langue simplifiée la zuechoo.
Zämenaarbet mit em Henri Joseph François Parrat: La langue simplifiée
De Matthys hät die Spraach gleert und mit irem Schöpfer Kontakt uufgaa (dëë hät de Ludwig vo Sinner scho 1854/55 emaal hëërgstelt ghaa). Nach em P. Rolli isch de Matthys en «wärtvole Mitarbäiter» vom Parrat gsy. Taatsächli hät er em Parrat sys Büechli uf Tüütsch übersetzt, er häts erwyteret, didaktisch verbesseret und dezue es Voorwoort gschribe, won er die Spraach erlüüteret. All die Optimierige vo de tüütsche Wërsioon, wo 1861 z Soleturn usechoo isch, sind au i di französisch Nöiuuflaag vom glyche Jaar übernaa woorde, wien er imene Brief an Zürcher Filoloog Heinrich Schweizer-Sidler schrybt.
Literatuur
Läxika
Tagsdorf
Dàgschdorf (frz. Tagsdorf, dt. Tagsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
William Thomas Clark
sii Laawa un Kàrriar
Dr William Thomas Clark ìsch ànna 1831 z’ Norwalk ìm Süüdwäschta vum Bundesschtààt Connecticut uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Levi Clark un siinera Ehafràui Fanny. Wu-n-’r 13 Joohra-n-àlt gsìì-n-ìsch, hàt’r d’ Schüal müassa fàralooh, dänn d’ Fàmìlia-n-ìsch züa àrm gsìì. S’ nootwandiga Wìssa hàt’r àwwer salbscht allai witter glehrt. Drnooh ìsch’r ànna 1846 Lehrer ìn siinera Haimetschtàdt gsìì. Ar hàt doo druff z’ Nöi York Racht gschtudiart un ìsch ànna 1855 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Davenport ìm Iowa gschàfft. Wahrem Sezessioonskriag hàt’r ìm Heer vu dr Union diant, wu-n-’r Bröwätt-Generààlmajor vu da Fräiwìlliga worra-n-ìsch. Àm Ààfàng vum Kriag hàt’r s’ 13. Infàntrii-Regimant vum Iowa grìnda ghàà. Noh-n-em Kriag hàt’r sìch z’ Galveston ìm Texàs nììdergloo, wu-n-’r ìm Bànksäktoor gschàfft hàt.
ECN (Radiosender)
Gschìcht
Uff ECN sìnn vor àllem Hip-Hop, Dancehall, Pop-Müssik un àràwischa Müssik z’ loosa. Ìm Oktoower 2017 hàt dr frànzeescha Hoocha Root fìr audiowisüälla Meedia (CSA) dr Radiosander ECN vor era Schtroof gwàrnt, dänn’r hàt hàt zwìscha Dezamber 2016 un Hornung 2017 nìt gnüa Liader uff Frànzeesch üüssgschtrààhlt ghàà.
Môtiers
Gschicht
Môtiers isch die eltischti Gmeind vom Daal. Dr Ortsname chunt vom latynische Wort monasterium und goot uf s Chlooschter vo de Benediktinermönch zrugg, wo im 10. Joorhundert a dr Areuse bout worden isch und bis ane 1536 bestande het. D Grafe vo Nöieburg händ bim Dorf im 14. Joorhundert d Burg Vauxtravers für ire Kaschtlan bout, wo im Daal fürs rächte gluegt het. 1848 isch Môtiers dr Hauptort vom Bezirk Val-de-Travers worde, wo änds 2017 bi dr Verwaltigsreform vom Kanton Nöieburg ufghobe worden isch.
Mühlenbach (Schwarzwald)
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Silly-sur-Nied
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Silly-sur-Nied ghert zem Lorrain.
Walheim (Oberelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Regina Jonas
Ire brueflichi Wärdegang het d Regina Jonas ine Position brunge, wo bis anhii usschliesslich Manne vorbehalte gsi isch. Das het im dütsche Judetum vo de 1930er Jahr für intensivi intärni und öffentlichi Usenandersetzungi gfüehrt, wo aber nume spärlichi Spure hinderlaa hend. Bis 1991 isch d Rabbineri Jonas fast vergässe gsi.
Départementrat
Waalvofaarè sit 2015
D Waalrächtsänderig isch bsunders wègè dè Yfüürung vo dè bînomes un dè dõmit vobundenè Vogrößerung un èm Neuzuèschnitt vo dè Kantön umschtrittè. I dè Nationalvosammlig hèn nu diè sozialistischi Fraktion un è baar Vodrètter vo dè PRG sèllèm Gsetzvorhabbè zuègschtimmt, diè Grüènè hèn sich meeheitlich enthaaltè, alli andrè Parteiè (meeheitlich au d PRG) hèn degegè gschtimmt. Dè Senat hèt dè Vorschlaag vo dè bînomes zwei Mòl zrugg gwisè. D Sozialischtè hèn d Vorgaab vom „bînome“ mit èm Zyl begründet, è glychi Vodrèttung vo Frauè un Mannè i dè Departementrôt aazschtrebbè. Dè Frauèaadeil isch vor dè Reform bi 14 Brozènt glegè. Vo dè gaulistischè un zentristischè Parteiè isch kritisyrt worrè, d Regyrig hebbi zwanghaft vosuècht, d Glychschtellung durrèzsetzè un dät defür d Zerschtörig vo dè bschtehendè Strukturè vor Ort in Kauf nää. Diè linkè Gegner vom Gsetzentwurf hèn vo allèm kritisyrt, dass es Meeheitswaalrächt bybhaaltè worrè isch.
Chilz
Im gliche Johr het er bim 1 City 1 Song mitgmacht.
Caresse Crosby
D Mary Phelps Jacob, vo 1924 aa Caresse Crosby (* 30. April 1891 z New Rochelle, Nöi York; † 24. Januar 1970 z Rom) isch e Nöi Yorker Prominänti gsi. Sie isch e Verleegere und Schriftstellere gsi und het sich für Frauerächt iigsetzt. 1910 het si e Büstehalter erfunde, wo sich zerst usgezäichnet verchauft het. Spöter isch s nüme so guet gloffe und si het iir Patent an d Warners Brothers Corset Company z Bridgeport verchauft. 1922 het si dr Dichder Harry Crosby in zwäiter Ee ghürootet und si si uf Frankriich go lääbe.
Saint-Martin
Es isch aber au de Name vo däne Ort:
Weiler (Oberelsass)
Gschìcht
Willer ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1195 àls Wilare.
Raffael
Dr Raffael isch vor allem as Mooler für sini harmonische und usgwoogene Komposizioone und sini lieblige Madonnebilder berüemt worde. Zu Läbziten het er s Brivileg gnosse, ass er nume under sim Vornaame bekannt isch, und au hüte kenne die wenigste Lüt si Familienaame. Bis wit in s 19. Joorhundert het er als dr grösst Mooler gulte. Näbe sinere Laufbaan as Mooler z Floränz und am bäbstlige Hoof z Rom isch er au dr Bauläiter vom Petersdom und Ufseer über die römische Antike gsi.
Sorbey (Moselle)
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Sorbey ghert zem Lorrain.
Dornbirn
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Bildig
Z Doarobira gitt s 5 Mittelschuole, 15 Volksschuole und 22 Kindergärte.
Eichenberg (Vorarlberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Oachebearg khört zum Bodeseealemannisch.
Neuried (Baden)
Dialäkt
Innerhalb vum Owerrhinalemannische wurd där Dialäkt de Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet.
Bsunderheite im Dialäkt in de Ortschafte vu Neiriäd un in de nechere Gegend kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Ichene gän.
Willy Burkhard
Aus seim Leaba
Dr Willy Burkhard ischt am 17. April 1900 z Leibrenga uf d Welt komma. Sei Vaddr isch dr Graveur Wilhelm Burkhard ond sei Muadr d Marie-Louise geb. Schmalz gwäa. Nôch-em Abi ischt’r zerscht-môl uff s Lehrerseminar Muristalden en Bern ganga, hôt abr bald druff am Konservadorium vo dera Stadt ôôgfanga, Musik zo studiira. Schbätr hôt’r sei Studiom z Leipzig beim R. Teichmüller ond-em Sigfrid Karg-Elert fortgsetzt. De ledschde zwoi Staziona vo seira Ausbildong send en Mincha ond Paris gwäa. Em Burkhard sei wichdigschder Lehrer en dr boirischa Landeshauptstadt ischt sei Landsmôô Walter Courvoisier gwäa ond z Paris dr Max d’Ollone.
Schloss Neuenburg (Schweiz)
S Schloss Nöieburg isch e Zitadelle über dr Stadt Nöieburg i dr Schwiiz.
Karabinerhaken
Normalkarabiner
Normalkarabiner hei ä eifache Schnapper und si sehr handlig und liicht. Mä bruchtse normalerwiis für d Express, zum Gegeständ (Sicherigsgrät, Iisschrube, Schlaufe etc.) am Gstältli zbefeschtige. Si hei normalerwiis ä Bruchlascht vo um die 22kN.
Landkreis Säckingen
Städt un Gmeindè
Diè gröscht Gmeind im Landchrais isch d Stadt Rhyfäldè (Baddè) gsi. Diè chlynscht Gmeinde isch Rütti gsi.
Vue des Alpes
Über e Bärg goot d Hauptstrooss J20 vo dr Kantonshauptstadt Nöieburg uf La Chaux-de-Fonds. Dr Pass isch uf em Gebiet vo dr Gmeind Val-de-Ruz. Uf dr Südsyte lyt drü Kilometer vor em Pass s Dorf Les Hauts-Geneveys. Grad under dr Passhöchi, wo uf 1283 Meter über Meer isch, lygge d Alpmatte vo Les Loges und vo dr Cernier-Alp. Gäge Norde goot d Strooss sächs Kilometer i grosse Kurve 280 Meter uf La Chaux-de-Fonds abe. Zwe Kilometer südweschtlech vo dr Vue des Alpes goot no e chlyneri Bärgstrooss bi dr Tête de Ran über die Jurachetti.
Waldenser
D Bezäichnig Waldänser isch im Piemont, in Savoye, Frankriich, in dr Schwiiz und in de Niiderland vilmol zum Sünonüüm für Hereetiker worde, und vilmol mit Häxe, Zauberer, Magier und Astrolooge im Dienst vom Düüfel gliichgsetzt worde.
Peter Fiedler
Studium un Beruef
Dr Peter Fiedler het z Münche un z Fryybeg Latyynisch, Griechisch un Katholischi Theologi studiert. Anne 1968 het er bim Anton Vögtle im Fach Neis Teschtamätn mit dr Arbet Die Formel „und siehe“ im Neuen Testament zum Dr. theol. promoviert. Är het derno as Assischtänt bim Vögtle gschafft un 1976 mit dr Arbet Jesus und die Sünder habilitiert.
Palau
Geographii
Dr Staat, wo in dr pazifische Inselregion Mikronesie lit, umfasst d Palauinsle, wo die westligi Inselgruppe vo de Karoline si und nördlig vo Papua-Neuguinea lige, und e baar wiit abglägeni Insle im Südweste (wo men e Südwest-Insle sait). Die sächs Inselgruppe vo de Palauinsle bestöhn us 356 Insle, sie grössti von ene isch mit 396 km² bi witem Babelthuap. Nume elf vo de Insle si bewohnt.
Freiamt (Schweiz)
Urschprünglich isch s Freiamt es Untertanegebiet vo der Alte Eidgenosseschaft gsii, dänn esch s ir Helvetik zum Kanton Aargau cho.
Achterknoten
eifache Achter
Dr eifach Achter brucht me bim Chläddere zums Seiländi "markiere". Är hilft, das eim s Seil nit dur d Finger rütscht und dases verliert, oder au dasme nid übers Seiländi use abseilt, also abstürzt. Bim Seglä bruchtmenen als Stopperchnüppel. Weme also s Seil dure Öse fädlet, den chame is ändi ä Achter mache, dass s Seil nid wider durd Öse rütsche cha. Das bruchtme zum bischpil zum d Schotte (s Seil vom Schotthorn vom Fock) uf beidne Site azmache.
Chaim Weizmann
Si Lääbe
Dr Chaim Weizmann isch as e Soon vom Holzhändler Oizer Weizmann uf d Wält choo. Noch em Cheder und em Gümnasium (z Pinsk) het er vo 1892 aa z Darmstadt an drTechnische Hochschuel studiert. Bis 1893 het er au no an dr jüüdische Schuel z Pfungstadt Underricht gee. Vo 1894 aa het er an dr Königliche Technische Hochschuel z Berlin Chemii studiert. 1897 isch dr Weizmann ins schwizerische Freiburg gange, won er 1899 mit dr Note summa cum laude bromoeiert worde isch. Er het zionistischi Veräin z Bärn, Lausanne\Losann und Gämf gründet und dr JÜüdisch Verlag. As Dozänt an dr Uniwersidäät Gänf het er Batänt für Naphthacen-Chinone überchoo und die an die dütschi und franzöösischi Farbenindustrii verkauft. Er isch denn an d Universidäät Manchester go studiere, isch scho e Joor spööter Research Fellow in dr Chemiiabdäilig worde und 1907 e Senior Lecturer in Biochemii.
Dr Zionist
Vo 1921 bis 1946 isch dr Weizmann mit ere Pause vo 1931 bis 1935 dr Bresidänt vo dr Zionistische Wältorganisazioon (WZO) gsi. 1929 isch er für e Zit au zum Bräsidänt vo dr Jewish Agency gweelt worde.
Urbach
z Russland
Spichern
Verwàltung
vun Spischere ìsch. Spischere ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Spischere ghert zem Rhinfrankisch.
Barbara Kirchner
Läbe, Studium un Forschig
D Kirchner isch z Munzinge ufgwagse un het anne 1990 am Rotteck-Gymnasium z Fryybeg Abitur gmacht. Vu 1990 bis 1998 het si an dr Universitete Fryybeg un Mainz, an dr Tächnische Universitet Chemnitz un an dr Universität Basel Chemi studiert. Anne 1999 het si z Basel bim Hanspeter Huber am Institut fir Fysikalischi Chemi promoviert iber Molekulardynamik-Simulatione zur Berächnig vu NMR-Aigeschafte. As Post-Doktorandi het si z Brisbane (Auschtralie), z Stuegert, z Bochum, z Züri un z Bonn gforscht. Anne 2006 het si an dr Universitet Bonn habiliert. Ab 2007 isch si as Noofolgeri vum Joachim Reinhold Brofessori fir Theoretischi Chemi an dr Universitet Leipzig gsii. Zum 1. Jänner 2013 het d Kirchner e Ruef an s Mulliken Center for Theoretical Chemistry am Inschtitut fir Physikalischi un Theoretischi Chemi an dr Universitet Bonn aagnuu.
Libido
Psychoanalyse
Dr Carl Gustav Jung verstoht under der Libido allgemein jedi psychischi Energii vom ene Mensch. Anders as dr Freud gseht dr Jung die Chraft ähnlig wie s färnöstlige Konzept vom Chi oder Prana, aso as allgemeins Sträbe-noch-Öbbisem.
Barbara Kirchner
Literarischs Schaffe
2002 hän d Kirchner un dr Dath ihre gmainsame Roman Schwester Mitternacht im Verbrecher Verlag vereffetligt. Dr Kirchner ihre erschte aigeständige Roman Die verbesserte Frau isch anne 2003 im Verbrecher Verlag Berlin erschine.
Elbach
Gschìcht
Albàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1271 àls Elbach (1272: Ellenbach, 1578: Ellpach, 1588: Elbach). Bìs zem Weschtfälische Frìde hàt Albàch züe dr Herrschàft Dànn in dr Grofschàft Pfìrt ghert.
Ralph Neininger
Läbe, Studium un Forschig
Syt em Dezämber 2006 isch er Brofässer fir Stochastik am Inschtitut fir Mathematik an dr Goethe-Universitet Frankfurt.
Stieringen-Wendel
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Stàdt Stiringe lijt direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz nawe Saarbrücken uf re Heche zwìsche 205 un 254 m ìwer em Meeresspiejel.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Stiringe ghert zem Rhinfrankisch.
Galgen auf dem Gellert
Dr Galge uf em Gellert isch sit em 14. Joorhundert dr Ort gsi, wo d Stadt Baasel die verurdäilte Verbrächer bis lang in d Nöizit ghänkt het. Dr Gellert isch dennzumol nonig besiidlet gsi. Mä isch vom Dalbedoor us über e Landstrooss bis fast zur Birs cho, und dört isch dr Galge oobe am Abhang gstande, so dass men en scho vo witem het chönne gsee. Er het us drei Süüle bestande, wo oobe druf Balke glääge si, so dass mä Blatz für säggs Ghänkti uf s Mol ghaa het. Wenn s Umfassigsmüürli baut worde isch, isch umbekannt. Hüte befindet sich am Blatz e dreieggigi Terasse mit eme Müürli zringsum und drei Böim, wo bis 1822 d Süüle vom Galge gstande si.
Gschicht
Dr Dood am Galge isch e groossi Schand gsi. Die Verurdäilte si im Allgemäine au lang noch em Dood hänke bliibe und denn het mä iiri Überräscht näben em Galge verschart. Aber wenn s e Schand gsi isch, am Galge z stärbe, isch s au e Schand gsi, am Galge z schaffe. Dr Noochrichder zum Bischbil het nid in dr Stadt döfe woone und het uf em Koolebärg am Hänkersgässli dusse vor de Stadtmuure e Huus gha. Aber sogar s Repariere vom Galge isch broblematisch gsi. Wo dr Galge im Joor 1720 het müesse saniert wärde, het d Stadt alli Zimmermanne, Muurer und Schlosser ufbote, und alli häi müesse am Galge go schaffe, so dass käine em andere öbbis chönnt vorwärfe. Am Oobe si alli zum Dank zum e Mööli uf dr Spinnwätterzumft iiglade worde.
S Hänke isch denn us dr Moode choo und am Aafang vom 19. Joorhundert isch dr Galge am Usenandergheije gsi. Wil mä noch dr letschte Hiirichdig 1819 uf em Kopfabheini vor em Stäinedoor druf verzichdet het, Verbrächer zum Dood z verurdäile und mä uf em Gellert gärn Hüüser baut hätt, das aber wägen em Galge nid het chönne, het dr Root im Novämber 1821 beschlosse, dr Galge lo abbräche. S alte Tabu isch immer no uf dr Richtstatt glääge und d Obrikäit het de Aarbäiter müesse versichere, ass iiri Eer nid wurd zu Schaade choo. Im Früelig druf isch dr Galge abbroche worde.
Tempo (Musik)
Metronomaagaabe
I de Regle sin uff de Skala vo em Metronom Tempobezeichnunge aagää, die nem beschtimmte Berych zuegordnet sin. Die Zueordnung isch nu uugfäär blatzyrt, abber nit durch bschtimmti Wärt eidütig feschtglait. D Wärteberych sin unterschydlich, abhängig vom Zitaalter, èm Kulturchrais un èm Fabrikat definyrt. Sèlbscht d Temposchtaffelig wycht vonènand ab, wiè d Bosition vom „Larghetto“ zeigè duèt. Alli Berych sin dõhèr ehnder als Hywyys, abber nit als vobindlichi, starri Reglè aazluege.
Japan
Klima
Japan cha wäg syre brait gfächerete geografische Verhältnis in sechs Hauptklimaregionen yydailt wäre:
Flora un Fauna
Z Japan hets vier Vegetationszone. Die höchschte Bärge rage über d'Waudgränze use, döt findet me alpini Tundra. Aaaschliessend chunt boreale Nohduwaud, dä chunt uf Hokkaidō scho bis i tüferi Lage vor. De gröscht Teil vo Hokkaidō und Nord Honshū wird vo Summergrüenem gmässigtem Laubwaud bedeckt. Im Süde schliesslich wachse immergrüeni subtropische Wäuder.
André Lagger
Läbe
I syne Schriften über d Sprooch vo Chermignon und vo dere Landschaft am Bärg oben a Siders het der Lagger alti Gschichte id Mundart übertreit, d Wörter und Usdrück vo däm Dialäkt mit Glossaar erklärt, d Orts- und Fluernäme interpretiert und au eigeni Gedicht veröffentlecht. Im 1988i het är mitghulfe s kantonale Patois-Fäscht z Bluche und z Randogne organisiere. Är het i de Schuele und i der Volchshochschuel vo Montana Vorträg ghalte, und är ghört zu der Redakzionsgruppe vo der Wälschschwiizer Patois-Zytschrift L’Ami du Patois, wo vom Patois-Verband vo der Weschtschwiiz (Fédération romande et interrégionale des Patoisants) und vo dr Stiftig Fondation Bretz-Héritier useggä wird. Er zellt zu de Hauptautore vom Verlag Éditions À la carte z Siders. Er publiziert syni Büecher in däm Verlag unter sym französische Name und au mid sym frankoprovenzalische Name Andri Laguièr, wiemmer zum Byspil uffem Titelblatt vo „La Vigne et le Vin – La Vegne è lo Vén“ guet gseet. I däm Wäärch goot s um die alte Wörter vom Wyybou i der Gägend..
Für syni Arbet zum der Middelwalliser Patois z pfläge het der André Lagger es bar Prys übercho, zum Bischpil ane 1989 der Poesieprys vo Bulle und ane 1995 es Diplom z Thônes z Frankriich.
Elements of Rock
S Elements of Rock isch s gröschte christlichä Metal-Festival vo därä Art in Oiropa. Vergliichbari Fesschtiwals findäd no z Dütschland, (Cross Music Metalfest, Bad Hersfeld), Ängland (Destruction Fest, London), oder in Skandinaviä (Nordicfest, Oslo; Resurrection Fest, Stockholm) statt.
Meretz
Brogramm
Noch iirem Brogramm setzt sich Meretz ii für Bürgerrächt, Soziali Grächtikäit, d Gliichstellig vo dr Frau, Waalreforme und religiööse Pluralismus. Si isch die ersti zionistischi Bardei gsi, wo d Idee vom ene palestinensische Staat understützt het.
Stückingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Pennsylvaniadeutsch
Gedichter un Liäder (Textprobe)
Erscht anderthalb Johrhundert noch em Afang vu dr massehafte Iiwanderung isch e Dichter unter dr Pennsylania-Ditsche an d Effentligkeit drätte. Bis dert isch d hochditsch Luther-Bibel s A un s O vu dr Literatür gsii biinene. 1870 isch also ändlig s Buech Harfe vum Henry Harbaugh (1817-1867) erschiine. Siterhär sin viil anderi Dichter ufdrätte. Zum s alt Pennsylvania-Ditsch vorfiähre, wäre Dichter zitiärt. Bim erschte Biispiil isch e oberrhiinalemannischi Ibersetzung drbii, zum zeige, wiä nooch diä Dialäkt enander sin:
Duh des' un 'Sell duh net' - Wie sie mich driwweliere heit, Iss mir en Lascht, you bet.
Stürzelbronn
Verwàltung
vun Stirzelbrunn ìsch. Stirzelbrunn ghert zem Kommünàlverbànd.
Heinrich II. (HRR)
Dr Heinrich isch vo der Dynaschty vo de Ottoone cho und ane 1002 zum ostfränkische König gchröönt worde. Öppe um s Joor 1000 het er d Kunigunde vo Luxemburg ghürootet.
Alpthal
Geografii
Im Daal, wo der Fluss Alp dureflüsst, lige d Dörfer Alpel, Brunni und Eige. Undedra im Daal, also uf dr Nordsyte, lit d Gmeind Äisidle. Im Süüde goot d Gmeind bis unden a d Flüe vo de bäide Mythe und im Süüdoschte bis zum Brünnelistock i dr Nööchi vo dr Ibärgeregg. Dr Furgelestock isch dr höchscht Bärg vo dr Gmeind; er het d Hööchi vo 1655 Meter über Meer und isch e schööne Uussichtspunkt. Vo Brunni uus gaat a Luftsäilbaan uf d Holzegg.
Religion
86,5 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,6 % evangelisch-reformiert. Alpel het sit ane 1805 en eigeti röömisch-katoleschi Pfarrei. D Dorfchile isch dr häilige Appollonia als Schutzpatronin gwejt. Si isch im 19. Joorhundert im neugootische Styl bout und ane 1885 ygweit worde.
Wirtschaft
Zu dr Landwirtschaft und dr Holzwirtschaft mid de vier Schrynereie ane gits im Alpel Aagebot vom Turismus, im Sumer zum go wandere und im Winter zum Schiifaare.
Sprooch
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 445 Iiwoner 97,8 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 2,2 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Alppel ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Jean-Auguste-Dominique Ingres
Läbe
Dr Ingres isch e Verdräter vom Klassizismus gsi und het vor allem mit em Eugène Delacroix as Mooler vo dr franzöösische Romantik konkurriert. Für d Dradizionaliste isch er dr grooss Verdäidiger gsi, aber sini Wärk häi au uf d Modärne hiigwiise. So het er hüfig d Daarstellig vo dr Wirkligkäit siner äigene Vorstellig undergordnet, was vilmol zu perspektivische Ungnauikäite und anatomisch ummööglige Daarstellige gfüert het. Wäge dere Subjektivitet in sim Wärk häi d Kritiker im Ingres vorgworfe, es nid besser z chönne. Dr Ingres het Historiegmäld gmoolt, Bordret und Aktbilder, und het für sä mäistens e Hufe Vorzäichnige gmacht. Usser deene git s äigeständigi Zäichnige. Är sälber het sini Historie as die wichdigsti Grubbe in sim Wärk aagluegt, aber vor allem in sine erste Joor het er vo deene nid so vil chönne moole, wien er hät welle, wil er sich s Lääbe het müesse verdiene. Er isch e gfrogte Bordretmooler gsi, won e Hufe bedütendi Persönligkäite vo siner Zit gmoolt het. Zu sine wichdigste und bekanntiste Wärk ghööre S türkische Baad, Die groossi Frau, wo baadet, Dr Napoleon I. uf sim käiserlige Droon, D Apotheose vom Homer und Antiochus und Startonike. Dr Jean-Auguste-Dominique Ingres het e groosse Iifluss ghaa uf d Künstler vo siner Zit und uf d Künstlergeneratioone noch em. Sini Wärk si under anderem vom Pablo Picasso, vom Pierre-Auguste Renoir und vo dr Cindy Sherman rezipiert worde.
Regierungsbezirk Südbaden
Verwaltigsgliderig
Folgedi Stadtchreise (chreisfreii Städt) un Landchreise hän zum Regierigsbezirk Südbade ghört:
Küstenstaat
Die meiste Staate uf dr Wält si Küstestaate. De Staate, wo komplett vom Meer umgee si, saitt mä Inselstaate, Staate ohni diräkte Zuegang zum Meer nennt mä Binnestaate. Zu sälle zelt mä au Aserbaidschan, Kasachstan und Turkmenistan, wo am Kaspische Meer lige, wil das e Binnesee ohni diräkti Verbindig zum Wältmeer isch.
Eluveitie
Gschicht
Ändi 2006 het Eluveitie än niuwä Plattävertrag bim bekannte Leibäl „Nuclear Blast“ undärschribä. Außerdäm sind s fyrs Earthshaker-Festival 2007 bestätigät. Im Herbscht 2007 hends denn au no Slania ufgno. Mit Slania hends denn de Durchbruch i de Metalszene gschafft. Sie hend uf villne grosse Festivals gspillt und sind au mit em Paganfest uf Tournee gsi.
Suisse (Moselle)
Gschìcht
Suisse bsteht üs dr beide Ortsdeiler Basse-Suisse (ditsch Sülzen) un Haute-Suisse (Obersülzen), wie ànne 1843 zammegschlosse worre sìn.
Bellemagny
Bellemagny (els. Baretswiller, dt. Baronsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Oslo
Oslo isch d Hauptstadt vo Norwege, wo zerscht Christiania (1624 bis 1924) und vo 1877/1897 bis 1924 Kristiania gheisse het. Si lyt in ere innere Fjordlag und isch vo Wald und Fjord umgäh. Si het 672.837 Yywohner (31. Dez. 2017). Oslo bildet e äigeständigi Browinz (Fylke). Es isch zuedäm Verwaltigssitz für di benachbarti Browinz Akershus.
Bahnhof Titisee
Gschichtè
Dè Baanhof Titisee hèt übber vyr Bahnschteiggleis vofüègt, dèvu isch eins è Stumpfgleis, wo am Huusbaanschteig gegèübber vum Gleis 1 lyt. D Gleis 2+3 ligèd an èm Mittelbaanschteig, wo mit èrè Unterfüürung mit èm Huusbaanschteig vobundè isch. Für dè Güètervokeer sin umfangrychi Gleisaalaagè vorhandè gsi, wo-nèn Güèterschopf, è Ladderampè un è Laddeschtrõß beyhaltet hèn. Im Johr 1936 isch uff dè Höllèdalbaan vo Fryburg bis Neuschtadt dè elegtrische Bedryb uffgnõ worrè, um stärkeri Loks für dè Steilschtrèggèabschnitt im Höllèdal ysetzè z chönnè. Dõdeby hèt mò abwychènd vum Standard Wechselstrom mit 50 Hz un 20 kV ygsetzt (Standard isch 16 2/3 Hz un 15 kV). Im Baanhof Titisee isch dõdèzuè è Unterwärch baut worrè. Au d Dreiseèbaan isch 1936 zämmè mit dè Höllèdalbaan elegtrifizyrt worrè un vo Titisee uus mit Strom vosorgt worrè. Im Johr 1960 isch dè Baanschtrom i dè Obberleitig an Standard z Dütschland aabasst worrè. S Unterwärch z Titisee isch dõdeby übberflüssig un zruggbaut worrè. Bis i d 1990er Johr isch dè Baanhof Titisee deilwys zruggbaut worrè. Diè nǜmmi bruuchtè Aalaagè für dè Güètervokeer sin abgrissè worrè. Alli übbrigè Abschtellgleis sin ebbèfalls uusgrissè worrè, nu s Stumpfgleis für dè Personèvokeer isch übbrig blibbè. Vo 1984 bis im Dezèmbèr 2019 isch dè gsamte Zugbedryb uff dè Dreiseèbaan vo Titisee uus fèrngschtüèrèt worrè, uff dèrrè Strèggi isch dè Zugbedryb ygrichtèt worrè. 1991 hèt mò diè beidè Mechanische Stellwärch a dè weschtlichè un öschtlichè Baanhofsuusfaart ußer Bedryb gnõ, glychzitig sin d Formsignaal durch Lichtsignaal uusduuscht woorè. È neus Spurblaanstellwärch isch ab denn in Bedryb gangè, wo näbbè dè Dreiseèbaan au d Baanhöf Hinterzartè un Neuschtadt gschtüèrèt hèt. Dè Stellwärchsbau vum Stellwärch Oscht hèt mò bis hüt (Stand: Januar 2021) stò glõ un hèt somit s Spurblaanstellwärch übberläbt, wo mò im Dezèmber 2019 bim Umbau für d Briisgau S-Baan 2020 vo Titisee i d Wyyre abbè volait worrè isch. Um 2000 ummè isch denn uff dè Flächi vo dè abgrissènè Güèteraalaagè zwüschèm EG un èm Stellwärch Oscht èn großè (koschtèpflichtigè) Park-and-Ride-Parkblatz aaglait worrè. Letschti Änderig a dè Infraschtruktur vom Bhf. Titisee isch dè EG-Aabau, wo-nè Hotel uumittelbar öschtlich a s EG im Johr 2019 hèrrè baut worrè isch. Sèll Hotel hört uff dè Nammè coucou, wa sich uff dè tǜpische Schwarzwald-Vogel Guggèrè bezièt
Uffbau
S EG isch 1915 a diè hütig Stell südlich vum Gleisfäld chò. Intressant isch dõdeby, dass mò s EG bezogè uff d Perrons nit i d Mitte vum Baanhof vosetzt hèt, sondern im Längèvohältnis 1:3 in Richtig Dorfzèntrum. Im EG hèt sich è mechanischs Stellwärch, Diènstrüüm, è Warteruum für dié dritt Klass un ein für diè èrschti un zweiti Klass. S EG isch bis hüt vorhandè, im Èrdgschoss hèt s nò èn Durchgang vo dè Strõßè- zuè dè Gleissitè, links dèvu è Café, rächts sit 2019 s Hotelreschtaurant. Dè Baanhof Titisee hèt vyr Baanschteiggleis, woby s Gleis 1 am Huus- un d Gleis 2+3 am Mittelbaanschteig ligèd. Dè Mittelbaanschteig isch mit èm Huusbaanschteig übber è Unterfüürung vobundè. D Baanschteig sin übberdacht, dè Baanhof isch nõch èm Uusbau vum niveauglychè Gleisübbergang (wellè nǜmmi zuèglõ isch) abber nǜmmi barrièrefrei.
Nördlich vum Gleis 3 lyt nò s einsitig abgschnittène Gleis 4, wo nu nò è Uusfaart uff Neuschtadt usè hèt. Sèll Gleis wörd nu zum Abschtellè vo Faarzüüg bruucht. Früèner un bis 2019 isch sèll Gleis seltè für Züüg uff Neuschtadt ygsetzt worrè.
Hütigè Personèverkehr: Briisgau-S-Baan
Saisonal wörd d Dreiseèbaan vo Dampfsonderzüüg vo dè Inträssègmeinschaft 3-Seèbaan befaarè, wo im Bhf. Titisee turnusmässig Chopf machèd. Dè Dampfsonderzug haltet dõdeby am Gleis 3, d Dampflok wörd übber s Gleis 2 umgsetzt.
Sexualität
Genetischi Grundlage
D Entwicklig vom ene System, wo vo Hormon gstüürt wird, isch en andere Schritt zur Usbildig vo sexuelle Verhaltenswiise gsi. Dr gschlächtlig Verchehr bi höchere Organisme dient mänggisch nit nume dr Furtpflanzig, wo drbii Erbinformatione usduscht wärde, er het au e soziali Bedütig, bsunders bi de Primate wie em Mensch und de Bonobo.
Nathan Katz
Si Läbe
Im Aügüscht 1914 isch er wiä alli Elsässer uf dr ditsche Sitte in dr Griäg iizoge wore.
Im Zweite Wältgriäg isch er zerscht z Nordafrika, drno z Limoges diänschtverpflichtet wore – also in dr freie Zon vu Frankrich. Im Elsiss unter dr ditsche Bsetzig isch dr Katz as Dialäktdichter dotgschwiige wore. (S. 41)
Im Nathan Katz si Wärk
1956 het dr Katz si alemannischs lyrischs Gsamtwärk unter em Titel ''„Sundgäu. O loos da Rüef dur d’Gàrte“'' rüsgä – do isch dr alt Band Sundgäu drin gsii un alles, was siterhär drzue kumme isch. Do het er, so dr Matzen, dr Hegschtpunkt vu sinere literarische Potenz un vu sinem guete Ruef as elsässische Dichter erreicht.
Im Nathan Katz si alemannischi Sproch un Schriibig
Dr Nathan Katz het in sinem hochalemannische Dialäkt vum Sunggaü gschriibe - des Hochalemannisch wiist d Entrundige un d Palatalisärig vum Oberrhinalemannisch uf, isch aber äng mit dr alemannische Weschtschwiz verbunde dur Lüterschiinige wiä in Ching, unger, Hang (Kind, unter, Hand), fäischter (finschter), Fäischter (Fänschter). Viilmol isch -ld zu -ll abgschliffe: Fàll, Wall. D Deklination vum Atribut isch eigeratig; in's wareme Fleisch, s griene lebàndige Fàll mueß mit Schwa gläse wäre - im Sunggaü e nur wennig reduziärts häll a. S häll a (= s iberuffe e) schribt dr Katz in dr Stammsilbe as à. Dobermit schliäßt sich dr Katz im Charles Zumstein (1967 - 1963) a, wu ebefalls üs em Oberelsass stammt. Moderneri elsässischi Autore hän des rumdrillt: Bi ihne isch à dunkel un a isch häll.
Im Katz si Frejndschaft mit em Hermann Burte
Dr Burte het also im Katz ghulfe, z Lerrach Kunde z finde, het-e in Freijnd empfohle un z Obe het dr Burte dr Katz fascht bi jedem Gschäftsbsuech in dr Hirsche iiglade, wu si als iber dr J. P. Hebel un d alemannisch Sproch gschwätzt hän. Bi andere Unternämmige sin diä zwee aü zu Räbbüüre gange go dr Markgräfler Wii sirpfle. Üs em Briäfwägsel zwischen em Katz un em Burte wird (noch em Raymond Matzen) dittlig, ass dr Katz sich vum Burte dichterisch berote lo het. So diägs aü mit em Burte z due ha, ass dr Katz noch 1930 nimmi uf Hochditsch, numme no uf Alemannisch dichtet het.
Dr Katz widerholt in sinem Briäf vum 15. 2. 1929, was er scho vorhär zum Üsdruck brocht het: „Gestatten Sie mir, Ihnen zu sagen, wie sehr ich ihr Werk und Ihr Schaffen verehre und wie sehr Sie meiner Seele nahe stehen und mir lieb sind“.