cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Devon (Geologie)
Entwicklig vu dr Bflanzewält
D Landbflanze, wu sich wahrschyns scho im Ordovizium entwicklet ghaa hän, hän sich im Devon wyter uusbraitet. Au do isch s zuen ere Radiation chuu. Wichtigi Bflanze vum Devon sin Rhynia (Urfarn), Baragwanathia (Bärlappgwegs), Zosterophyllum (Urfarn), Taeniocrada (Urfarn), Asteroxylon (Bärlappgwegs). In dr fossilierte Wurzle vu Asteroxylon un au in Rhynia sin di erschte gsicherete Bewyys fir e Mykorrhiza gfunde wore. D Mykorrhiza isch e Symbios vu Pilz mit Bflanze, wu dr Bflanze derdur d Wasserufnahm dur d Wurzle lychter gmacht wird. In dr fossilierte Wurzle vu Asteroxylon finde sich Pilzhyphe un Pilzspore. No dr Uffassig vu vil Botaniker un Ekologe isch dr Landgang erscht mit Hilf vu dr Pilz megli wore.
Postmoderne
D Postmodärne (lat. post „hinder, nooch“) isch im allgemäine Sinn dr Zuestand vo dr oobeländische Gsellschaft, Kultur und Kunst „noch“ dr Modärne. Im bsundere Sinn isch si e bolitisch-wüsseschaftlig-künstlerischi Richdig, wo sich gege d Instituzioone, Methoode, Begriff und Grundaanaame vo dr Modärne wändet und brobiert, die ufzlööse und z überwinde. D Verdräter vo dr Postmodärne kritisiere s Strääbe noch Innovazioon vo dr Modärne wil s nume habituell und automatisiert sig. Si behaupte, ass in dr Modärne e dotaldäärs Brinzip wurd vorherrsche, wo nid legitim sig, wo uf dr gsellschaftlige Ebeni despotischi Züüg häig und bekämpft wärde müss. Maassgääbligi Aasätz vo dr Modärne sige äidimensional und gschiteret. Däm wird d Mögligkäit von ere Vilfalt vo gliichberächtigte Perspektive, wo nääbenenander bestöön, gegenübergstellt (Relativismus). Si nimmt kritische Bezuug uf d Esthetik vo dr Modärne und forderet e brinzipielli Offehäit vo dr Kunst.
Sit em Aafang vo de 1980er Joor diskutiert ma drüber, was postmodärn genau sig. S postmodärne Dänke will nit nume as Zitdiagnose verstande wärde, sondern as kritischi Dänkbeweegig, wo sich gege d Grundaanaame vo dr Modärne wändet und Alternative vorschloot.
Bad Wurzach
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Kutzenhausen (Unterelsass)
Gschìcht
Kutzehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.
Schweizer Bischofskonferenz
Organisazion
D Schwizer Bischofskomferenz isch 1863 als weltwit ersti Bischofskomferenz gründet worde und isch Mitglid im Root vo de europäische Bischofskonferenze.
Thônex
Religion
19,2 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 42,5 % remisch-katholisch.
Weihnachtsgeschichte
D Wihnächtsgschicht stoht im Neije Teschtamänt – si isch dr Bricht vu dr Geburt vum Jesus Grischtus. Diä Gschicht het e hoche Stellewärt bi dr grischtlige Konfessione – bi dr Katholike un bi de Evangelikale wird am 25. Dezämber (Wihnächte) s Fäscht vum Jesus sinere Geburt gfiirt. An däm Dag wird im Glaübe Üsdruck gä, ass dr Herrgott si Suhn as Mänsch in d Wält gschickt het, go si erlese.
D Wihnächtsgschicht noch em Matthäus (Mt 2, 1–12)
Bi dr andere Evangelischte isch d Gschicht um d Geburt vum Jesus andersch bschriibe – so sait no dr Matthäus:
Bäch SZ
Bäch SZ isch e Ortschaft, wo zu de politische Gmeinde Freiebach und Wollerau im schwiizerische Kanton Schwyz ghöört.
Gschicht
Bäch isch scho sehr früeh i dr Gschicht erwähnt worde, wil d Faktorei vor vilne hundert Jahre dr Chnotepunkt für d Salzuusliferig rund um de Zürisee gsii isch. Im Lauf vo dr Ziit häts jedoch schtarch a Bedüütig verlore.
Baienfurt
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,8 % Landwirtschaftsfleche, 32,5 % Wald, 19,7 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.
Verwaltong
Boeafurt hot sich mit dr Stedt Ravaschburg ond Wãẽgaade ond dr Gmoene Bãẽnd ond Bärg zum Gmoeverwaltongsverband „Mittleres Schussedal“ mit Sitz z Raveschburg zammegschlosse.
Pierre-Nicolas Chenaux
De Chenaux-Handel
Im Ùffstand vo 1781, als Chenaux-Handel oder Chenaux-Revolution bekannt, isch de Chenaux sälber nit di einzig wichtigi Figur gsi. Chopf vùm Ùffstand isch warschynts de Anwalt Jean Nicolas André Castella gsi, ùn en wytere Aafierer isch de Jean-Pierre Raccaud gsi. Am 29. April het de Chenaux zämme mit andre Verschwörer im Gaschthof L'Epée couronnée z Bulle en Pùtsch plant, wo vorgsänne gsi isch, dass e chlyni Grùppe het sölle Frybùrg imene Handstreich yynee ùn d Macht het sölle übernee. De Pùtsch isch zerscht für de Johannes-Daag (24. Juni), spööter ùff d Chilbi vùm 3. Mai, plant gsi. Wo allerdings d Regierig devo erfaare het, het si d Verhaftig vùm Chenaux aagordnet, wonner aber rächtzytig devo erfaare het ùn entcho isch. Am 1. Mai het d Regierig deno en Chopfgäld ùff en ussgschryybe. De Chenaux het drùff d Initiativ ergriffe ùn am 2. Mai öbe 2'000 bis 3'000 Maa, vorallem ussem Greyerz, aber au em Seiseland ùn de Saane bi Posieux versammlet, wo deno ùnter synrer Fierig ùff Frybùrg marschiert sin ùn d Stadt ùmzinglet ùn belageret hen.
Memmelshoffen
Mammelshoffe (frz. Memmelshoffen, dt. Memmelshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Champoz
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 195 Ywohner 9,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 90,7 % Französisch.
Merkweiler-Pechelbronn
Merikwiller-Beschelbrunn (frz. Merkwiller-Pechelbronn, dt. Merkweiler-Pechelbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kirchenmusik
Es git eigeti Muusigliteratur, Fachorganisazioone, Schuele und Zytschrifte für d Chilemuusig.
Silur
Gschicht un Name
Dr Sir Roderick Murchison het zämme mit sym Frynd Adam Sedgwick scho in dr 1830er Johr iber di paläozoische Ablagerige z Wales gschafft. Wel dr Sedgwick di vu ihm untersuechte Schichten noch em alte Name vu Wales (Cambria) Kambrium gnännt het, het dr Murchison di vu ihm untersuechte jingere Schichte no dr keltische Silurer gnännt. Si hän zämme s Wärch "On the Silurian and Cambrian Systems, Exhibiting the Order in which the Older Sedimentary Strata Succeed each other in England and Wales" ("Iber di silurische un kambrische Periode. Darstellig vu dr Aaornig, wu di eltere Sedimäntschichte z Ängland un z Wales ufenanderchemme"), wu anne 1835 erschinen isch. Speter isch vum Charles Lapworth fir sälli Gstailage, wu mer sich nit het chenne ainig wäre iber d Zuegherigkait zue aire vu dr boode Schichtfolge, dr Uusdruck Ordovizium yygfiert, wu au noch eme antike walisische Volksstamm gnännt isch.
Entwicklig vu dr Dierwält
Am Änbd vum Silur het drei chlaineri Uusstärbeeraignis gee, dodrunter dr sognännt Lau-Event, wu im Ludfordium aagfange het.
S Silur z Mitteleuropa
Seli karakteristisch fir s Silur in wyte Dail vu Mitteleuropa sin dunkli, bituminesi Lättegstai („Graptolithe-Schifer“). Untergordnet wäre au Chisel- un Alaunschifer gfunde. Z Behme isch s ober Silur dur dunkli, flachmarini Chalch verdrätte. In dr Karnische Alpe isch s Silur glychfalls chalchig uusbildet. Do un au z Behme sin e Huffe vulkanischi Lage yygschaltet.
La Salle (Aostatal)
Geografi
La Salle lyt im Valdigne, em obere Dail vum Augschtdal, uf dr rächte Syte vu dr Dora Baltea.
Veszprém
Geografy
De mittler Deil vom Komitat stellt s Bakony-Gebirge dar, im Süde isch s Ufer vom Balaton. Im nördlige Deil devo litt di Chleini Ungarischi Diefebeni, wo uss Flachland bstoht. De höchst Punkt vom Komitat isch de Kőris-Berg (709 m). S Chlima vo Veszprém isch usgliche. An Bodeschätz chömme Basat, Chalchstei, Dolomit und Mergel vor. Im Bakony-Gebirge werre zur Energygwinnig Wasserchraftwerk bedrybe.
Letzi
D Letzi isch e Muur oder e Haag us em Mittelalter, wo me as Schutz am Rand vom ene Piet oder von ere Sidlig bruucht het.
Châtelat
Politik
Gmeindspresidänt vo Châtelat isch vor dr Fusion dr Frank Loosli gsi.
Letzi
s Wort und d Sach
D Letzimuure tuet me mängmol underscheide vo de Muure vo de Stedt. Es sind denn also Speerine uf em Land, vilmol im ene Bärgtal gsi. Si chönne mit ere Dorbefestigung, eme Grabe vorne dra oder sogar mit ere Burg verbunde sy.
Pisa
Wichtigi Fester
Im Stadtheilige Rainer vo Pisa ( San Ranieri ), dem sini Yberreste im Dom ufbewahrt werre, sin gli zwei Fester gwidmet. Am 16. Juni, im Vorobend vum Nammensdag vum San Ranieri, findet alljohr die Luminaria statt. Alli elektrische Liechter entlang vum Arno werre glöscht, un Tusendi vu Cherze in un um d'Fenster, sowie in grosse Gsteller, tuuche dr Arno un die umgäbbende Promenade in e zuberhafts Liecht.
Pfalzgrafenweiler
Geografi
Pfalzgrofeweiler leit uf me Hecherugge zwische Schwarzwald ond Heckegäu. D Gmarkong setzt sich zemme ous 25,5 % Landwirtschaftsfleche, 64,4 % Wald, 10 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.
La Chapelle-Neuve (Morbihan)
La Chapelle-Neuve (bretonisch Ar Chapel-Nevez) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Oberrödern (Unterelsass)
Gschìcht
Àm 1. Jüli 1974 hàt sìch Owerreddere mìt Àschbàch und Stundwiller zammegschlosse. Àm 1. Janner 1988 ìsch Àschbàch wìder salbschtandi woore und àm 1. Janner 1989 han sìch àui Owerreddere und Stundwiller wìder drannt.
Troinex
Geografi
Nochbergmaine sin Veyrier, Bardonnex un Plan-les-Ouates un di franzesisch Gmai Bossey.
Edle von Eppenberg
Gschicht
Um 1402 verzichtet en Ritter Hans von Eppenberg uf Bsitz uf de Riichenau und am Bodesee. Er isch vermuetli e Soo vom Cuonrat und vo de Ursul gsii und het denn Güeter gerbt, wo sini Muetter i d Famili broocht het.
Ane 1403 öberfallet d Appizeller s Dorf Waldchirch, raubet Vee und tötet vili Dorfbiwooner und zündet im End s Dorf aa. Drufabe facklet si d Glattburg abe und denn no d Borg Eppeberg. D Appezeller Riimchronik dichtet druf:
Woche
D Wuchedäg sind noch dr folgende Planete (bzw, meh oder wäniger korrespondierende Götter) daift worre:
Wucheafang
Mändig - Zischdig - Mittwuch - Dunschdig - Friidig - Samschdig - Sundig
Sundig - Mändig - Zischdig - Mittwuch - Dunschdig - Friidig - Samschdig
Kimmerier
Gschicht
Um 640 isch de kimmerisch König Dugdamme (agr. Λύγδαμις, Lygdamis) is Assyrische Riich iigfalle. De Dugdamme isch aber im Champf umchoo und si Soo, de Šandakšatru het de de Chrieg wittergfüert.
Schloss Bettmaringen
Denõch isch für kurzi Zit schwôbisch un no im sèlbè Johr baddisch gsi, ab 1828 hèt èn Pfarrer s Amtshuus bewoont, dõrum isch es toujours „Pfarrhuus“ benamst worrè, nit zletscht well d Kirchè uumittelbar denäbbè stôt (s eigentliche Pfarrhuus isch nõch è baar Bränd è baar Mòl neu baut worrè, schlièßlich abber 1736 abgrissè worrè). S Amtsgebäude isch vo 1979 bis 1980 umfassend a dè Fassad un èm Dach sanyrt worrè. Näbbè m üblichè Uusdrugg Pfarrhuus wörd dè Bau mèngmòl au Bettmèdinger Schloss dauft. D Innèuusschtattung isch im 18. Johrhundert umgschtaltet worrè, doch s Obbergschoss mit dè baroggè Prälatèrüüm isch original erhaaltè blibbè: Appartement mit Alkovèaalaag, uusgschtattet um 1770 mit iiglegtem Boddè un feinè Stuckaturè nõch dè spôtè Wessobrunner Schuèl. S Gebäude isch 2013 vom Staat a Brivat vokauft worrè.
Allaire (Morbihan)
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Allaire ghert zum Gallo.
Bismarcksee
Di sidweschtlig Gränze bildet s Bismarck-Archipel, wu d Bismarcksee vum Pazifik drännt. No Nordweschte zues isch s Meer uffe. Im Side wird s dur Insle Neibritannie un Neiginea begränzt. Iber e Meerängi zwische Neiginea un Neibritannie, bildet vu dr Dampierstroß un dr Vitiaz-Stroß, isch d Bismarcksee mit dr Salomonesee verbunde.
Neogen
Um di wisseschaftli Feschtsetzig vum Ändpunkt vum Neogen het s e Ussenandersetzig gee zwische dr „Internationale Stratigrafische Kommission“ (ICS) un dr „International Union for Quaternary Research“ (INQUA). In dr vorige Yydeilig isch s Neogen bis in di hitig Gegewart gange. Noch ere Forderig vu dr Quartärgeologe, wu sich in dr INQUA zämmegschlosse hän, sott s Neogen nit bis in di hitig Gegewart goh, derfir aber mit em Änd vum Zancleum vor rund 2,6 Millione ufhere. Doderfir sott s Syschtem vum Quartär scho mit em Gelasium aafange. Im Juni 2009 isch dää Vorschlag dur d IUGS schließli ratifiziert wore.
Schopfloch (Schwarzwald)
Geografi
Schopfloch leit am Ibergang vo Schlehen- ond Heckegäu zom Schwarzwald. D Gmarkong setzt sich zemme ous 57,1 % Landwirtschaftsfleche, 26,5 % Wald, 15,6 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Burg Gutenberg
Lag
D Burg Guetebärg, s Wohrzeiche vo Balzers, dront uf eme 70 Meter hoche Felsehügel über Balzers und em Rhiidal. An sine Südhäng wird scho sit der Römerzeit Wii abaut.
Gschicht vo dr Burg
D Burg isch im 12. Johrhundert baut worde. Dr Name Guetebärg isch zum erste Mol 1263 erwähnt worde. Sit em 13. Johrhundert hai d Herre vo Frauebärg do residiert. 1314 isch d Burg in dr Bsitz vo de Habsburger cho und isch als Lääche verge worde und het as Wachboste gege d Helvetier dient, wo uf St. Luzisteig glageret hai. Die geschichtlige Überliiferige und e früehnere Bsitzer vo der Burg, der Minnesänger „Heinrich vo Frauebärg“ si Züüge vo zahlriiche Kämpf und Belagerige.
Saint-Louis (Oberelsass)
Gschìcht
Ànna 1953 ìsch d Gemeinda Burgfalda àn Saint-Louis derzüe kumma un ànna 1958 ìsch d Ortschàft Nèiwag (uf Hochditsch: Neuweg, uf Frànzeesch: La Chaussée) vu Blotza uf Saint-Louis kumma.
La Thuile (Aostatal)
Geografi
La Thuile lyt im Vallone di La Thuile, eme Sytedal vum Augschtdal.
Freienwil
Geographi
Nachbargmeinde sin Lengnau im Norde, Ähredinge im Oschte, Ännetbade im Süden und Obersiggetal im Weschte.
Zahnmedizin
Gschicht
Erschd mit de Erfindig vo de Mikroskop vor rund hundert Joohr isch die Lehr durch em Virchow sinere „ Zellularpathologie“ ( Lehr vo de chranke Zelle) abglöst worde. Dä het propagiert, das es keini Zämmehäng gitt un vo do ewäg het me d´ Zähn als eigeschdändig ahgseh und nur die sin bi ere Erchrankig au behandlet worde. Die Ischdellig het der junge Zahnheilchunde aber au entscheidend widdergholfe, da sie aagfange hän, mit Mikroskope, Gwebschnitt un Röntgeufnahme genauer z´ undersueche, was do chrank drah isch. Vili Forschige schpöder het dann de W.D. Miller, e Proffessor us Berlin, nochwiise chönne, das d´ Zahnfueli e „chemisch- parasitäre“ (Parasite: Mikrobe, Schmarozer) Vorgang isch: Süri löst de Zahnschmelz uf un Bakterie chönne so ins Zahninneri vordringe. Trotzdämm hen me Zämmehäng mit em reschdliche Körper nitt welle seh und het sich demit begniegt, Zahnschäde uszbessere. Durch die handwerklichi Tätigkeit, so isch me sich hüt sicher, het sich erschd de eigeschdändige Zahnarzt Bruef entwicklet.
D´Zahnärzt
Nachem Abidur un der Imatrikulation erlangt de Schdudent nach ere Regelschdudiezitt vo 10 ½ Semeschder un em beschdandene Staatsexame d´Approbation als Zahnarzt. E Promotion als Dr. med. dent. isch möglich, aber kei Pflicht. E zweijährigi Assischdänszitt erfolgt hinderher, denoch chönne sich die früsch gebackene Zahnis au selbständig mache. Durch Fort- und / oder Widderbildige erlange d´ Zähnärzt de Titel zum Fachzahnarzt für Chiiferorthopädii, Oralchirurgii, Implantologii oder Parodontologii (neudütsch heisse die Bezeichnige Master of .....)
Zahntechniker
Jetzt isch de Kreis gschlosse, denn au d Zahntechniker sin abhängig vo de Zahnärzt, wo si mit Zahnersatz beufdrage. Un ganz am Afang stoht de Patient mit sinem Zahnweh oder welche Bräschde au immer.
Zahnmedizinischi Behandlige
Hüt z´daag achdet me druff, die natürliche Zähn so lang wie möglich z'erhalde. Do derzue ghört als erschdes d'Fülligstherapie. De gschädigt Zahnschmelz un s'Dentin werde mit Diamantbohrer entfernt, bis me uf gsundes Zahnmaterial stosst. Dernoch wird der Defekt wo vorhande isch, mit eme Medikament abdeckt, um Temperaturbeschwerde gröschdmöglich uszschliese. De Zahnschmelz wird mit Ätzgel ahgätzt, damit sich de Kunschtschdoff in die Chrater chralle cha, wo so enstande sin. Gfüllt werde die Defekte hüttzuedag meischt mit keramisch gfüllte Kunschtschdoffe, wo mit Hilf vo Inschdrument plastisch in de Zahn ibrocht werde un mit UV Licht ushärde. Am Schluss wird die neui Füllig dann no in Form brocht.
Schloss Bonndorf
D Aafäng
Diè vo Wolfurt sin im Bsitz vo dè Burg Tannegg un dè Hèrrschaft Birchèdorf gsi. Si hèn 1402 s Paulinerkloschter Bõõdorf ghaa un s mit Pauliner us èm Paulinerkloschter Tannheim bsetzt. Sèllè Vorgängerbau isch nõch dè Wolfurter i dè Bsitz vo dè Falkèschteiner cho, un übber dè Ritter Hans vo Rächbärg a d Grõfè vo Lupfè übbergangè. I dènnè irer Regyrungszit isch d Iinaam vo Bõõdorf durch d Eidgnossèschaft im Waldshuèter Chrièg 1468 un dè Buèrèchrièg 1524/25 übber d Bünni gangè: „Ob das genannte Säßhaus bei diesen Ereignissen zu Schaden kam, wissen wir nicht, doch ist dies anzunehmen.“ Mit èm Dòt vom Heinrich vo Lupfè 1582 isch d Familliè uusgschtorbè, un d Grõfschaft Bõõdorf hèt söllè a dè Conrad vo Bappèheim gò. Well er sich sèll abber zimli rassig krallt hèt, hèt èn dè Kaiser beschtròft, un d Hèrrschaft isch znägscht a dè Karl vo Zollèrè un denn a dè Freihèrr vo Mörsbärg gangè. „Außerdem hatten die Pappenheimer an Joachim Christoph von Mörsberg, den Sohn Peters von Mörsberg, die Summe von 300 000 fl zu entrichten.“ S Säßhuus isch 1592 abbrènnt. „Peter von Mörsberg entschloß sich (unglücklicherweise wie die Quellen sagen), auf dem gleichen Bauplatz ein dem Zeitgeschmack entsprechendes, repräsentatives neues Schloß zu bauen.“
Rittershoffen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
William Wordsworth
Dr William Wordsworth (* 7. April 1770 z Cockermouth, Grossbritannie; † 23. April 1850 z Rydal Mount, Grossbritannie) isch e britische Dichter und e füehrends Mitgliid vo dr änglische Romantik gsi. Er het 1798 zsämme mit em Samuel Taylor Coleridge die Lyrical Ballads (Lyrische Gedichte) verfasst, wo as ersts Wärk vo dr änglische Romantik gälte.
Meiringen
Gschicht
Meiringe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1234 aus Magiringin. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Oberhasli ghört.
Aichen (Waldshut-Tiengen)
Ywohnerentwicklig
Ywohnerzahle vom Hauptort mit de Deilort Allmuèt, Gueteburg un Witznau
Corcelles BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,1 % gläge.
Pessach
Pessach wird vor allem vo de Juude gfiirt, aber es git au e baar christligi Sekte wie die Sürische Christe (d Nasrani) und die indische Knananite und die Messianische Juude. Au d Samaritaner, wo nume die fümf erste Büecher vo dr Bible aanämme, fiire Pessach. Bi iine wärde au hüte no uf em Bärg Grisim an Pessach Dier gopferet.
Bezirk Lebern
Dr Bezirk Lääbere (amtlich Bezirk Lebern) isch en Bezirk vom Kanton Soledurn i dr Schwiiz. Är ligt ghöört zur Amtei Soledurn-Lääbere. Hauptort isch Gränche.
Rügín
Bispil:
Rheinfelden AG
Geografii
Bi Rhyfälde goot d Autobahn A 3 dure, wo im Stadtpiet grad zwo Uusfahrte het: 15 Rheinfelden Ost mit em Zuebringer id Stadt und zum Bezirkspital und 14 Rheinfelden mit der Verbindig a d Kantonsstrooss und über di nöi Rhybrugg uf Dütschland zu der A 861.
Gschicht
Näbe der Burg isch Rhyfälde zun ere Handelssidlig worde, wo der Zähringer Konrad I. zur Stadt gmacht het. Do dermit isch Rhyfälde die ältischti Schwyzer Zähringerstadt und die ältischti Stadt vom Kanton Aargau überhaupt. Die erschti Rhybrugg vom Inseli uf die rächti Syte vom Fluss het Rhyfälde im Joor 1150 bout. Dank dere Brugg isch d Lag vo der Stadt immer wichtiger worde.
Kultur
Sid em 16. Joorhundertr isch d Rhyfälder Fasnacht dokumäntiert.
Muspilli
Inhalt
Im dritte Tail (Vers 31-36 & 73-103) wert denn s Jüngsti Gricht bischribe. S himmlische Heer ladet ali Seele, di lebige wie di toote vor s Gricht, wo niemert o nu s chlinnst Vergee verhaimliche chön, denn do „wert d Hand rede, de Chopf sege, und alli Glider bis zum chlinste Finger“. Wer sini Sünde dör Almoose und Faaste abtrait heb und schuldlos sai, chön sorgefrai sii. Im End wert s Chrütz vom Hailige Christ anetrait. A dere Stell brecht s Gidicht ab; offesichtlich feelt de Schluss.
Louisa Harland
Radio
Im März 2021, isch d'Louisa mitem Sam Otto inere Adaption com Stück Endless Second vom Theo Toksvig-Stewart für z'BBC Radio 4 ufträtte. Im Mai vom gliiche Jahr isch si inere Adaption vom Debütroman Snowflake vor Louise ou für z'BBC Radio 4 ufträtte.
Sulz unterm Wald
Sulz unterm Wàld (franzeesch Soultz-sous-Forêts, ditsch Sulz unterm Wald) ìsch e frànzeesches Städtel ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Himalia (Mond)
Entdeckig
Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Nymphe Himalia, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Dr offiziell Namme isch erscht 1975 vergä worre, vorcher isch d'Himalia as Jupitermond VI bezeichnet worre.
Röschenz
Vercheer
D'Gmeind Laufe lyt fern vo dä wichtige Vercheerswäg. As öffentlichi Vercheersnetz isch d'Gmein durd Poschtautoliniä 112 vo Laufe uus aabunde.
Systematik (Biologie)
Phänetik (numerischi Taxonomi)
D'Phänetik isch in witte Daile dur d'Kladistik abglöst worre. Trotzdem verwende ainigi Biologe witterhi phänetischi Methode wie Neighbour-Joining-Algorithmen, um ä gnüegend phylogentischi Annäherig z'erhalde, wenn die kladistische Methode rechnerisch z'ufwändig sin.
Schloss Lichtenstein (Württemberg)
S Schloss Lichdastoi ischt a Bauwerk aus em 19. Johrhondert, baut uf ma Felsa am Steilhang vo dr Schwäbischa Alb ibr-em Ortsdoil Honau vo dr Gmoid Lichdastoi em Landkreis Reitlenga, wo seit seira Erbauong bis heit – außr en de Johr 1802 bis 1837 – em Privatbesitz dr adliga Familie von Urach ischt, vo dr Allgemeinheit abr gega Eitridd bsichdigt werra kô. Des Schloss ischt erscht gega End vom 20. Johrhondrt grendlich renoviirt worra. Drom isch’s jetzt em-ma hervorragenda Zuastand. Dr Nama vom Lichdastoi kommt dô drvo, dass des Bauwerk uf ma Kalkfelsa (Weißjura) baut worra ischt, ond wenn deet d Sonn nufscheint, kennt mr moina, ma dät a Liacht em Stoi seha. Dr Baedeker Deutschland hot em Schloss Lichdastoi zwoi Sternla vorliiha; des ischt bei deam d Hegschdwerdong ond bedeidet, dass’r als oizigardiga Sehenswirdigkeit eigstuaft ischt.
A Nôchbau am Meer
Em Ort Lietzow am Graußa Jasmundr Bodda uf dr Insl Rügen stoht uf dr halba Hehe vo-ma Higl a Schlessle, wo fascht dupfagleich aussiiht wia dr Lichdastoi, bloß abr a bissle kloinr ischt. Des hot sich em Johr 1868 der Ingenieur baua lau, wo d Leidong ghet hot beim Bau vo deam Damm zwischa-m Kloina ond am Grauße Jasmundr Bodda.
Bezirk Thierstein
Iiwoonergmainde
Zum Bezirk ghööre die 12 Gmeinde:
Lillianes
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Lillianes sin 69 Froogebeege wider retuurchuu.
Hans Bock der Ältere
Wärk
Im Basler Roothuus het er 1579 d Wärk vo Hans Holbei em Jüngere restauriert, wo sälle 1521 im domolige Groossrootssaal gmoolt het. 1586 isch d Allegorii "Tag und Nacht" und 1597 s "Bad zu Leuk" entstande. 1600 hai är und siini Söhn en 18-deilige Mariezyklus für St. Blasie im Schwarzwald gmoolt, wo mä hüte no z Eisiidle cha aaluege. Zwüsche 1608 und 1611 het dr Bock im Roothuus eigeni Wärk gmacht: Er het über de Portal s Stadtwappe gmoolt und Siigesgöttinne mit Palmzwiig und e Chinderfestumzug abbildet. 1608/09 si vo ihm au d Wärk «Josaphat ermahnt die Richter» und «Herodes von Hyrcanus» an de sitlige Wänd vom Innehof under de Arkade entstande. Über dr Rootsstääge het er s «Jüngste Gericht» dargstellt. As Mooler gältet er as Nochfolger vom Holbei.
Wörnersberg
Geografi
Wernerschberg leit em mittlere Schwarzwald, rond18 Kilometer vo dr Kroesstadt Fraidestadt. D Gmarkong setzt sich zemme ous 35,1 % Landwirtschaftsfleche, 56,6 % Wald, 7,8 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Hans Hug Kluber
Zwar het me Beleeg für vili Ufdräg, aber vo siine Wärk isch nüm vil umewääg: Zeichnige noch eltere Meister (1548), zwei Bildniss (1552), eis vom Hans Rispach und eis vo dr Barbara Meyer zum Pfiil, e Portret vo dr Familie vom Basler Zumftmeister Hans Rudolf Faesch (1559, im Kunstmuseum Basel) und d "Geburt Christi" (1562, im Kunstmuseum Basel). Z Basel het dr Kluber immer wider öffentligi Wandmoolereie usgfüehrt. 1568 het er dr Dotedanz an dr Predigerchille, wo Fragmänt drvo im Historische Museum Basel z gseh si, restauriert und es Portret vo sich und siiner Familie und es Skelett im Stil vom Vesalius drzue zeichnet. 1575 het er e Riterbild am Näbedoor vom Grossbasler Rhiidor gmoolt, wo nit erhalten isch.
Im Kluber si Wärk zeigt dr Iifluss vom Hans Holbei em Jüngere.
Montjovet
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Montjovet ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Montjovet sin 100 Froogebeege wider retuurchuu.
Seleukiden
D Selöikide si e Herrscherdünastii gsi, wo im 3. und 2. Joorhundert vor dr Zitwändi über groossi Däil vom Nooche Oste gherrscht het.
Lysithea (Mond)
Physikalischi Date
D'Lysithea besitzt e middlere Durchmesser vu 36 km. Ihri Dichti isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch. Si wiist e sehr dunkli Oberflächo mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 18,3m.
Huttwil
Huttu (amtlech Huttwil) isch e Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou vom Kanton Bärn ir Schwiiz. S «Blumestädtli» legt im ungere Ämmitau zwösche Eriswiu, Wyssache, Düreroth und Wauterswiu.
Geografi
S Schtettli lyt a dä Langäte und beschtaat us dä Quartiär Oberdorf, Neuhaus, Rütistalde, Moos und Uech, und ussärtäm us dä umligändä Wylär Ettishüsere, Tschäppel, Nyfenegg, Nyffel, Hübeli und Schwarzebach (wo s nazionale Schportzäntrum staat). D Gmeindsflächi bsteit us 65,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,7 % Waud, 12,7 % Sidligsflächi u 0,1 % süschtigi Flächi.
Surburg
Gschìcht
Sürburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 749.
Ufnau
Aktuell
Dr privati Verein will defür sorge, dass d Ufnau imene möglichst unberüehrte Rahme wiiter beschtaat, drum isch dr Name vo siim Projekt au Insel der Stille.
Heiliges Grab
Under em Begriff Heiligs Grab oder Heilig Grab verstoht me:
Hans Holbein der Jüngere
Läbe
1523/24 isch dr Holbei uf Frankriich gange. Er het zwei Fürstestatue am herzoglige Palast Sainte-Chapelle z Bourges im Berry zeichnet. Öb er drmit am Hof het welle bekannt wärde oder vom Mäzenatedum vom König Franz I. het welle profitiere, weiss mä nid. Dr Holbei isch vo 1526 bis 1528 z Ängland gsi. Er isch scho sehr bekannt und begährt gsi as Mooler, won er 1528 für vier Johr non emol uf Basel zrugggangen isch. Dört het er aber noch em protestantische Bildersturm vo 1529 und em Verbot vo religiöse Darstellige, wo drmit zsämmeghängt het, immer weniger Ufdräg überchoo. 1532 het er Basel ändgültig in Richtig Ängland verloo und dr Balthasar Han het si Atelier übernoh. Dr Basler Root het 1538 brobiert, ihn mit eme Johresghalt vo 50 Gulde uf Basel zruggzlocke, er isch aber z Ängland bliibe.
Breitenfeld (Waldshut-Tiengen)
Breitefäld (dt. Breitenfeld) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.
S/2000 J 11
Bahndate
S/2000 J 11 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 12.555.000 km in 286 Däg, 22 Stunde un 48 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2484 uf un isch 28,273° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt.
Zehnten
Dr Chillzähnt hüte
In Länder, wo d Chille öffentlich-rächtlich anerchännt isch, wird hüüfig über de Staat e Chillestüür erhobe. Z Bade-Württebärg zum Bispil bedrait si 8 % vo dr Iikommensstüür. Freichille müesse sich uf freiwilligi Biidräg vo de Chillemitgliider verloo.
S/2003 J 12
Entdeckig
S/2003 J 12 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 12 bezaichnet.
Bahndate
S/2003 J 12 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 17.582.000 km in 489 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist ä sehr großi Exzentrizität vu 0,5095 uf. Mit ere Naigig vu 151,140° isch d' Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgegegsetzt zue im Jupiter sinere Rotationsrichtig um de Planet.
Einsiedler
Als Einsidler bezeichnet mer
Ebersbach-Musbach
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 70,7 % Landwirtschaftsfleche, 22,3 % Wald, 6,6 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Äbarschbach-Muaschba gheret d Ortsdoel Äbarschbach, Muaschba ond Geigelbach.
Kanton Bischweiler
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Stroosburi nej züegschnitte worre.
Regensdorf
Rägischtoorf (i verhoochtüütschtem Neozüritüütsch au Rägesdorf) isch ä politischi Gmäind im Bezirk Dielschdorf vom Kanton Züri in dä Schwiiz. Sit dä spöötä 50er-Jaar hät sich das früänärä Buuredorf wo am Ostrand vom Furttal liit zunärä Stadt i dä Agglomeration Züri entwicklet.
Gschicht
D Freiherre vo Rägischtoorf händ im Hochmittelalter ä wesentlichi Rollä gspillt. Si händ auf ämänä chliinä Moränehügel bim hütigä Wiiler Altburg im 11. Jahrhundert ä Burg bout. D Überrestä vo dere Burg, d Ruine Altburg, sind no hütt zbesichtigä.
Plüsch (Band)
Äs isch ä tüpischi Boygrup und setzt sich zäme us de Musiker Roger (Roger Meier) Gitarre, Ritschi (Alexander Ritschard) Gsang, Simi (Simon Ryf) Bass, Hunzi (Andreas Hunziker) Keyboard und Bali (Alexander Balajew) Schlagzüg.
Schlagzeile
Au d Wärbig bruucht Schlagzyle, wo vilmol bsunders knapp gschribe sind, wil me d Inserat, d Plakat, d Fääne, d Produktdesign oder au d Wärbefänschter vom Internet normalerwys nur extrem churz aluegt. Und d Wärber ir Wirtschaft und ir Politik händ i de Schlagzyle gärn Wortspiili, Frooge und Bhauptige, zum s Inträsse vo de Lüüt z gwünne. Änlech isch es bi de Boulevardzytschrifte, wo d Schlagzyle i grosse und au farbige Schrifte trukt sind und bim Aaluege Emozioone selle bewürke.
S/2003 J 3
Entdeckig
S/2003 J 3 isch am 5. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermond sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 3 bezaichnet.
Zunft
Basel
Z Basel isch das eso cho, wil d Zümft im 14. Johrhundert immer meh Kompetänze vom Bischof übercho hai. 1382, wo s Zumftmeisterkollegium Deil vom Basler Root worden isch, isch dr Oberzumftmeister zum zweite Stadtoberhaupt näbem Bürgermeister worde. Denn het dr Bischof 1386 siini Hoheitsrächt über d Stadt em Root verpfändet, und dä het vo denn aa de facto wenn au nit de jure d Macht in dr Stadt gha. Dr Grooss Root isch 1373 zum erste Mol erwähnt worde, und denn si d Vorständ vo alle Zümft (d Sächser), d Verdrätter vo de Kleibasler Ehregsellschafte, d Schultheiss und d Richter vo de Stadtgrichte im Groosse Root gsässe. Noch em Biidritt vo dr Stadt zur Eidgenosseschaft isch 1516 zum erste Mol nit e Ritter sondern e Bürger, wo zur Zumft zu Huusgnosse ghört het, zum Bürgermeister gwehlt worde. 1585 het sich Basel vo dr bischöflige Herrschaft looskauft. Im 17. Johrhundert hai d Familie vom Daig ihre Iifluss uf d Rööt chönne vergrössere, was de Zümft nit Rächt gsi isch, und die hai 1688 ohni Erfolg brobiert mit ere neue Ballotierornig d Vetterliwirtschaft uszrotte. Im 1691er-Wääse hai d Zümft d Herrschaft über d Stadt übernoh und Aaghörige vom Daig dr Prozäss gmacht. Dr Grooss Root het aber d Macht zruggeroberet und d Zümft hai sich witer in dr Macht müesse deile. Dr erst Schlag gege d Zümft isch mit dr Helvetik cho, wo dr Zumftzwang abgschafft und de Zümft iiri politischi Macht wäggnoo het, aber mit dr Restauration hai sich d Zümft wider e chli erholt, au wenn si in dr Politik nüm vil z sääge ghaa häi. Mit dr Kantonsverfassig vo 1875 hai si aber alli ihri Verwaltigsufgobe verlore, nit so wie z Bärn, wo si au hüt no wie Iiwohnergemeinde (politischi Gmeinde) agiere.
Wilen bei Wollerau
Wiile bi Wollerau isch es Dorf innerhalb vo dr Gmeind Freiebach im Schwiizer Kanton Schwyz.
Im Jahr 2001 hät Wiile 3'198 Iiwohner ghaa binere Landflächi vo ca. 2,5 km². D Gmeinde Wollerau, Feusisberg (Nachbergmeinde vo Freiebach) und Freiebach sind i de letschte Jahre öfters i de Schlagziile gsii wege ihrne sehr nidrige Schtüüre. Nöd nur di tüüfe Schtüürsätz, sondern auch d Poschtleitzahl teilt sich Wiile mit Wollerau – obwohl Wiile nöd zur Gmeind Wollerau ghört.
Cormoret
Cormoret (Franc-comtois [kormorɛ]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Lag baOmer
As Gedänkdaag an dr Rabbi Schimeon bar Jochai
Au dr Rabbi Schimon ben Jochai het gege d Römer kämpft. Er isch z Meron (bi Zfat) begraabe, und bis hüte chömme am Lag ba-Omer Lüt zu sim Graab, denn dr 33. Omer-Daag isch au dr Doodesdag vom Raschbi, em Rabbi Simeon bar Jochai, eme berüemte Tannait vo dr vierte Generazioon. Noch dr Überliiferig isch er an sim Doodesdaag diräkt in Himmel gfaare, und dorum bezäichnet mä s Fest zu sine Eere as "Hillula de Raschbi", as Fröidefest vom Zaddik (Grächte). Es git Massefröidefest mit Lieder, Danz und Gebät.
Grafschaft Burgund
Gschicht
Im drizääte Joorhundert isch d Grafschaft Burgund, wo immer no zum Rych ghört het, dur Hüroote i d Händ vo französische Adelsfamilene choo. Anne 1318 het d Gräfin Johanna dr Herzog Odo vo Burgund ghürootet, und übers Eerb vo iirne Chind isch die alti Grafschaft e Teil vom Herzogtum Burgund woorde. Wo dr Herzog Karl dr Muetig im Chrieg vo 1477 s Lääbe gloo het, het dr französisch König grad dr französisch Teil vo iim sym Rych wider a sich zoge, die ehemoligi Grafschaft Burgund isch aber als Bestandteil vo de Burgundische Niderland wider es Rychsgebiet woorde. Bis anne 1678 isch jetz d Freigrafschaft es Territorium vo de Habsburger gsi. Vo de französiche Königen uus het me mit mängem Chrieg probiert die Landschahft z erobere, lang isch das gschyteret, bis es äntlich mit em Fride vo Nimwegen so wyt gsi isch: Jetz het Habsburg die alti Rychsgrafschaft em fränkische König ggää; sider isch si e Teil vo Frankrych.
Cortébert
Gschicht
Cortébert isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1178 aus Cortaibert. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Lesotho
Geografy
Dr diefscht Punkt vum Land lyt am Zämefluss vum Oranje (z Lesotho Senqu gnännt) un vum Makhaleng uf rund 1390 Meter iber em Meeresspiegel. D Hechelag vu Lesotho isch aimolig: as ainzig unabhängig Land uf dr Ärd lyt s gsamt Staatsbiet iber 1.000 Meter, rund 80 % vu dr Flechi zuesätzli au no iber 1800 Meter.
Bezirk Kreuzlingen
De Bezirk Chrüzlinge (amtlich Bezirk Kreuzlingen) isch en Bezirk vom Kanton Thurgau in de Schwiiz. Hauptort isch Chrüzlinge.
Kanton Niederbronn
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Waisseburch nej züegschnitte worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Waisseburch ghert.
Alexios IV. (Byzanz)
Dr '''Alexios IV. Angelos''' (, * 1182; † 28. Januar 1204) isch vom 1. August 1203 bis zum 25. Januar 1204, won er für abgsetzt erkläärt worden isch, dr Kaiser vo Byzanz gsi.
Lääbe
Dr Alexios Angelos isch dr Soon vom Isaak II. gsi. Wo si Unggle e Staatsstreich gegen e Isaak gmacht het und as Alexios III. het afo regiere, het er dr jungi Alexios zämme mit sim Vater gfange gnoo.
Fronreute
Gmoendsgliderong
Zue Frõreide gheret d Ortsdoel Blitzereide (Blitzenreute) ond Frōhofe (Fronhofen).
Verwaltong
Frõreide hot sich mit dr Gmoe Wolbardschwende zum Gmoeverwaltongsverband „Fronreute-Wolperstwende“ mit Sitz en Wolbardschwende zammegschlosse
Tennenbronn
G´schicht
Es erscht mol tritt „Dennebronn mit de Kirch“ in re Urkund vom Papst Alexander III. (1159–1181) für d´ Mönchsgmoanschaft St. Giorge vom 26. März 1179 in de historische Überliefrung uf. Im Spoatmittelalter isch zudem Besitz vo de Herrâ von Falkenstein un von Rechberg bekannt, im 15. Jahrhundert henn die Herre vo d´Falkenstoaner-Ramstoaner Dennebronner Besitzdoale an Wirtteberg verkaufft. De Vorgängerbuu vo de evangelische spätgotische Kirch Unsere Liebe Frau, wo 1453 baut worde isch un 1901 abbrant isch, isch scho siit dem 12. Jahrhundert Mittelpunkt vo oaner Pfarrei gwesseâ. Im katholische Ort isch 1786 ne oagene Pfarrei gründet worre. Erst 1848 het man dort au ne Kirch errichtet (St. Johann Baptista). Durch die napoleonische Verändrunge isch Dennebronne 1805 wirttebergisch, un 1810 badisch worde. Napoleon hett bi sienâ Heeresziâg es Kenigrich Wirtteberg nit überquere welle, un weil d´ Heeresstroaß vo Offenâ nach Konstanz uf de Benzebene d´ Gmarkung Dennebronn stroaft, isch Dennebronn uf Befehl vum Napoleon dem Großherzogtum Bade zugeschlagge worde. Dort isch Dennebronn in zwoa Gmoande doalt worde: in a Evangelisches un a Katholisches Dennebronn. Die zwo Orte hen en oagenes Rathus, Gmoanderat, Wappe, Schul, Musikveroan un en Friedhef ghett. Die zwo Musikveroane un Friedhef exeschtiere hitt no. Am 1. Oktober 1922 sin Evangelisch und Katholisch Dennebronn politisch zu oaner Gmoande veroanigt worre. Dennebronn hot zum badische Oberamt Hornberg ghert, sitt 1857 zum Oberamt Triberg, dann sitt 1924 zum Bezirksamt bzw. Landkroas Villingâ un hitt zum Landkroas Rottwil. Sitt em 19. Jahrhundert isch – wie überall – â kräftiges Bvölkerungswachstum zu verzeichne, und zwar mit Schwankunge vo 1571 Persone im Joahr 1834 bis zu knapp 3900 Ihwohner hitt. D` Markungsfläche beträgt 3501 ha.
Lembach (Unterelsass)
Leembàch (frz. Lembach, dt. Lembach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Grünkraut
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Holger Lehr.
Zell im Wiesental
Zell im Wiisedal (amtlich Zell im Wiesental) isch e chlei Städtli im Landkreis Lörrach z Bade-Württebärg, Ditschland. D Stadt Zell het Iwohner (Stand: ).
Nochbergmeine
Im Uhrzeigersinn (vu Norde aagfange): Elbeschwand, Frehnd, Häg-Ehrsberg, Schopfe, Huuse im Wiisedal un Tegernau.
Gschicht
Anno 1810 het Zell dur dr Grossherzog Karl Friedrich s Stadtrecht kriegt. Nur wenig Johr speter isch d Stadt anno 1818 dur e Grossbrand fascht ganz gschlisse wore. In e paar Stund sin iber 64 Hiiser s Opfer vo dr Flamme wore. Dr Widerufbou isch noch ganz neije Plän gmacht wore un het dr Stadt ihre hitig Chern gää.
Ollomont
Ollomont (frankoprov. Alomón / Olomón) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Kanton Molsheim
Dr Kànton Molse ìsch a Kanton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Molse.
Grafen von Nellenburg
D Nälleburger sind im Middelalter es grosses schwööbischs Adelsgschlächt im Piet am Hochrhy und am Bodesee gsi. Zerscht het me ne Eberhardinger gseit, wil si vo dr Familie vo de Graafe vom Zürigau im zääte Joorhundert abstamme.
Courtelary
Courtelary (Franc-comtois [kwɛtʃlɛri]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Mittleres Reich (Ägypten)
D Pyramide si in dere Periode us unbrennte Ziegelschtei baut worde, wo denn mit Schteiplatte zuedeckt worde si. Das het die ägyptischi Wirtschaft sehr vil weniger belaschtet as d Schteibaute vom Alte Riich. Wil aber schbööteri König die Schteiblatte wider für anderi Baute bruucht hai, het s Wätter mänggi vo dene Pyramide im Lauf vo de Johrduusig fascht ganz zerschdört.
Court BE
Gschicht
Court isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Cort (1179 Curt). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Schawuot
D Nääme vom Fest
In dr hebräische Bible het s Fest meereri Nääme: חג השבועות Wuchefest (2. Buch Moses 34,22 und 5. Buch Moses 16,10), חג הקציר Fest vo dr Ärnt (2. Buch Moses 23,16), יום הבכורים Daag vo de Erste Frücht (4. Buch Mose 28,26). D Mischna und dr Talmud kenne s Fest au as עצרת Atzeret fiirligi Versammlig.
Klosters
Geografy
Frakzionä (Ortstäil) var ättä Iwohner grossen Gmäind sind Aeuja, Klosters-Dorf, Klosters-Platz, Monbiel, Selfranga, Mezzaselva, Serneus und Saas im Prättigau.
Grafen von Nellenburg
Bis hüt isch nit vergässe, ass uf d Nälleburger d Gründig vom Chlooschter Allerheilige ane 1049 und vo dr Ortschaft Schaffuuse zrugg goot. D Stadt Schaffuuse isch sid 1501 im äiggnössische Pund.
Harpalyke (Mond)
Bahndate
D'Harpalyke umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.858.000 km in 623 Däg, 7 Stund un 26 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2268 uf. Mit ere Naigig vu 148,644° isch d'Bahn retrograd, d. h. der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Physikalischi Date
D'Harpalyke besitzt ä middlere Durmesser vu 4,4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm³ gmuetmaßt, sofern si us iberwigend silikatischem Gstai ufbaut isch. Harpalyke wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h. bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 22,2m.
Court BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1349 Ywohner 6,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 89,1 % Französisch u 1 % Italienisch.
Niedersteinbach (Unterelsass)
Geogràfi
Nìderstaanbach lijt im Dàl vum Staanbàch, eme Züefluss vun dr Sauer, umgan vun dr Walder und Sàndstaanfelse vun dr Nordvogese àn dr Departementalstroß 3. Dr Bànn granzt ìm Nord àn Ditschlànd.
Courtelary
Sprach u Dialäkt
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Courtelary isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Serneus
Sit 1851 ischt Sernöis ä Frakzion var Gmäind Klosters.
Horgenzell
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 68,6 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 7,6 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Tempelberg
Historischi und religiöösi Bedütig
Dr Tämpelbärg isch dr Ort vom ehemoolige Allerhäiligste vom Juudedum. Es isch e Sümbool für s äigentlige Häiligdum, für Gott, gsi. Hüte entspräche däm symbolisch sälli Beriich in de Sünagooge, wo d Gmäinde iiri Gebät abhalte. <!--
Dr Tämpelbärg hüte
Im Palestinachrieg vo 1948 si d Geböid uf em Tämpelbärg vo Granaate zum Däil zerstöört worde. Si si in de Joor druf mit dr technische und finanzielle Hilf us Jordanie, Saudi-Arabie und Egüpte widerufbaut worde.
Kontrovärse
E Hufe Archeolooge dänke au, ass die Arbäite dr Tämpelbärg und d Chlaagemuure chönnte destabilisiere. Im Herbst 2002 het mä e Büüle vo öbbe 70 cm im südlige Däil vo dr Muure gfunde und het Schäde befürchdet oder sogar ass e Däil vo dr Muure chönnt iistürze. Wil dr Waqf käi israelischi Kontrolle will erlaube, het e Grubbe vo jordanische Inscheniöör d Muure im Oktober döfe undersueche. Noch iirem Guetachte si Middi 2003 die entsprächende Repratuure gmacht worde.
Kanton Rosheim
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn d Kànton Molse granzt, ìm Oschte an dr Kànton Gaispìtze ìm Arrondissement Stroosburi-Lànd, ìm Side àn dr Kànton Ewernàhn un dr Kànton Bàrr un ìm Weschte àn dr Kànton Schirmeck.
Mönch (Begriffsklärung)
und isch dr Name vo däne Persone:
Perloz
Perloz (frankoprov. Perlo) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Attinghausen
Gschicht
Ättighüüsä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1240 als Attingenhusen.
Oberhoffen bei Weißenburg
Verwàltung
vun Owerhoffe ìsch. Owerhoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Kanton Saales
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Saint-Dié (Vosges)  nej züegschnitte worre.
Stilicho
Lääbe und Karriere
Noch em Dood vom weströömische Kaiser Valentinian II. 392 under rätselhafte Umständ (woorschinlig Sälbstmord) het dr magister militum per Gallias Arbogast dr Hoofbeamti Eugenius dur d Armee zum Augustus vom Weste lo usrüefe. Dr Theodosius isch 394 gegen en 394 in s Fäld zooge, understützt vo westgotische foederati und häi dr das Arbogast und dr Eugenius im Septämber 394 in dr Schlacht am Frigidus gschlaage. D Elite vo dr weströömische Armee isch drbii umchoo und e Hufe Westgote. Dr Stilicho isch äine vo de Generääl vom Theodosius. Dä het dr 10-jöörig Honorius zum Augustus vom röömische Weste ernennt und dr bewäärt magister militum Stilicho zum oberste Heermäister vo dr gschlaagene Armee vom Westriich gmacht.
Planoise
Planoise isch e Stadtdeil vu Besançon in dr franzesische Region Franche-Comté un het rund 17.000 Yywohner.
Auguste Pidou
Läbenslauf
1771 het dr Pidou es Studium in Theologii z Lausanne und 1772 z Gämf absolviert. 1775 isch er ordiniert worde. 1776 het er e Studium in Rächtswüsseschafte z Strossburg gmacht, won er as Huuslehrer em Prinz Charles-Alexandre de Gavre Underricht geh het. Vo 1777 bis 1778 isch er Lehrer am Philanthropinum z Dessau gsi. E Johr spöter z Paris het er sich in de Naturwüsseschafte und Sprooche wiiterbildet. 1780 isch er noch Ängland greist und isch Huuslehrer vo mehrere junge Adlige gsi, won er denn mit ene dur Europa greist isch. 1793 het er sich z Lausanne niidergloo und isch am 24. Januar 1798 Mitgliid vo dr provisorische Versammlig vo dr Waadt worde. Bim Gricht vom Kanton Léman isch er öffentlige Achläger gsi und isch im Dezämber 1800 vom Vollziehigsroot, dr neue konservative Regierig vo dr Helvetische Republik, abgsetzt worde. 1801 isch er Abgordnete in dr helvetische Dagsatzig gsi, 1802 Mitgliid vo dr Notableversammlig und vom Senat und vo 1802 bis 1803 Deputierte an dr Helvetische Consulta. Vom Merz bis April 1803 isch er Mitgliid vo dr Vollziehigskommission gsi, 1803 bis 1814 vom Waadtländer Chliine Root und vo 1814 bis 1821 vom Staatsroot, won er e baar Mol Landamma worden isch.
Neues Reich (Ägypten)
S Neue Riich vom alte Ägypte isch d Zit vo 1570 bis 1070 vor dr Zitewändi, wo die 18., 19. und 20. ägyptische Dynaschtie s Land regiert hai, und Ägypte uf em ä Hochpunkt vo siiner militärische und politische Macht gsi isch.
Allgemeins
Kulturell isch s Neue Riich ä Zit gsi wo sich vil gmacht het: Mä het zwar keini Pyramiide meh baut, aber dr Tämpelbau isch schtark gförderet worde, und wenn früehner nume Greber us Schtei gmacht worde si, het me dr Donziegelbau ufgeh und Schteitämpel afo baue, wo mä bis hut no cha bewundere. Mä het zwar Schdei vo alte Pyramide wiider bruucht, aber s Baue isch doch a groossi wirtschaftligi Belaschtig gsi. D Greber si jetzt underirdisch agleit worde, wil mä Angscht gha het ass sie usgraubt wurde wie d Pyramide. Mä het Wache ufgschdellt im Daal vo de König, wo d Pharao begrabe worde si, wo hätte sölle Grabräuber feschtneh. Das het meh oder weniger klabbt solang d Regierig no gfunktioniert het, aber schliesslig si braktisch alli Greeber usgraubt worde, zum Deil vo de Wächter selber, aber au d Regierig het vom Grabraub brofitiert.
In dr Religion isch die persönligi Frömmigkeit ehnder als die soziali Verantwortigligkeit wie im Middlere Riich uuseghobe worde. Au isch s magische Dänke schterker worde, nid nume im Zsämmehang mit em ewige Läbe, sondern au in öffentlige Aaglegeheite: Orakel hai afo entscheide in Grichtsfäll öb öbber schuldig sig, oder in dr Verwaltig hai si Beförderige befohle.
Meinrad von Einsiedeln
De Meinrad (uursprünglich Meginrat ), dr Legende naa us dr Familie vo de Grafe vo Hohezollere, isch a dr Chloschterschuel vo dr Benediktinerabtei Riichenau im Bodesee vo de Äbt Haito und Erlebald underrichtet worde. Er isch öpe 25 Johr alt gsi, woner in Orde iiträte und Mönch worde isch. Noch a paar Johr uf de Riichenau und i dr aagschlossne Priorei vo Babinchowa, bim hütige Bänke, damols am obere Zürisee, hät er sich für es eremitischs Läbe entschlosse und hät sich 828 a d Häng vom Etzel zruggzoge. Er hät e wundertätigi Figur vo de Muettergottes, wo ihm d Äbtissin Hildegard vo Züri gschänkt hät, mit sich träit. Im Jahr 835 isch er vom Etzelpass ewegg und wyter in 'Finschtre Wald' ine zoge. Er söll a däre Schtell, wo hüt d Gnadekapelle i dr Chloschterchile vom Chloschter Einsidle schtaht, e Klause und e Kapelle baut haa, zum i dr Einsidelei Gott z diene (drum dr Ortsname Einsidle).
Jazz
Kennzeiche vom Jazz
Au di noiiere Strömige vom Jazz wiised einzelni musikalischi und ästhetischi Charakteristika uf, wo mä an ene merkt, dass si zum Jazz ghöre. Zu dänä Kennzeiche ghöred näbäd de Blue Notes, wo vor allem i früenere Epoche dr Stil brägt händ: