cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karin Leonhard
Leben
2004 het si as wisseschaftligi Mitarbaiteri am Inschtitut fir Chunschtgschicht an dr Universitet Leipzig im interdisziplinäre Tandemprojäkt „Historische Wahrnehmungsformen in Bild und Text“ gforscht. Vu 2005 bis 2011 isch si Wisseschaftligi Assischtänti am Lehrstuel fir Chunschtgschicht an dr KU Eichstätt-Ingolstadt gsii. 2007 het si am Elite-Masterstudiengang „Historische Kunst-und Bilddiskurse“ vu dr LMU Minche, dr Universitet Augschburg un dr Uni Eichstätt dailgnuu un 2009 bis 2011 het si fir zwai Johr e Stipändium am Chunschthischtorische Inschtitut z Floränz ghaa. Im Novämber 2012 het si an dr Sproch- un Literaturwisseschaftlige Fakultet mit ere Arbet iber „Bildfelder. Stilleben und Naturstücke des 17. Jahrhunderts“ habilitiert.
Wartenberg-Ruinen
Die drei Ruine
Zur Ziit, wo die drei Burge uf em Wartebärg baut worden si und bis zum Ändi vom 13. Johrhundert, isch dr Domschdift Schdroossburg Bsitzer vom Wartebärg, de Burge und vom Dorf Muttez mit siiner Wehrchille St. Arbogast gsi. D Burge si baut worde zum Schutz vom Dorf und vo dr Chille.
Die vorderi Burg
Die Vorderi Wartebärg isch die bedütendschdi vo de drei Wartebärg-Burge gsi. D Überräscht ligge uf emä breite Felsvorschbrung im Norde vom Wartebärg, wo vom enä Grabe von em drennt isch. D Feschdig isch in dr Middi vom 12. Johrhundert und währed em näggschde Johrhundert die ganz Ziit vergrösseret worde. D Burg isch öbbe 100 Meter lang und an dr gröschde Breiti öbbe 30 Meter wiit. D Muure isch im Norde as Schdeibruch bruucht und eso zerschtört worde, aber im Oschde cha me se no guet gseh, und d Südmuure isch bsundrigs iidrügglig.
Hauenstein-Ifenthal
Geografi
Über d Challhöchi goot e Näbestrooss uf Eptigen übere, und uf em Gmeindgebiet isch en Abschnidd vom Wääg über d Jurachööchine.
Lichtraumprofil
Strõßèvokeer
Im Strõßèvokeer bedrǜfft s Lichtruumbrofyl alli Artè vo Vokeerswäg, also Wäg für dé Fuèßvokeer, dè Faarradvokeer un dè Autovokeer. S Lichtruumbrofyl isch dè Blatz, wo freighaaltè wörrè muè, um dè Vokeer z ermöglichè, un isch − je nõch Art vom Vokeer − unterschydlich hoch un breit. So isch z Dütschland übber m Fußgängerwäg èn Blatz vo mindeschtens 2,5 m Höchi freizhaaltè, übber-nèrè Strõß für dè Autovokeer vo mindeschtens 4,5 m.
Hauenstein-Ifenthal
Wirtschaft
Houeschtei-Yflete isch es Bärgbuuredorf und es Stroosedorf am Houeschteipass, wo hüt au es bar Wohnkwartier bout worde sind. Früener hets e grosse Schteibruch gha.
Gesang
Dr Gsang existiert in seer underschidlige Forme und umfasst e wits Spektrum vo musikalische Mögligkäite, vo Vokal inde verschiidenste Doonhööchene, Lutsterkene und Rhüthme, wo völlig frei anenander gräit si, über liedhafte, volksdümlige Gsang bis aane zum virtuos verzierte Kunst-Gsang (Belcanto). Dr Gsang orientiert sich drbii hüfig äntwääder an ere Doonesthetik, wo für en entsprächende Zitruum, en entsprächendi Kultur oder für e bestimmte Muusigstil üüblig isch.
Für Bruefssänger spiile d Stimmbildig und d Koordinazioon vo de Gsangsregister e groossi Rolle.
Kang Sue-jin
D Kang Sue-jin (rev. Rom. Gang Su-jin, McCune-Reischauer Kang Sujin, koreanisch 강수진; * 24. April 1967 z Seoul) isch e sidkoreanischi Ballettdänzeri. Si isch Primaballerina am Stuegerter Ballett.
Mer chännt si vor allem fir ir dramatische Rolle, wie die vu dr Tatiana im Ballett Onegin.
Orvin
Orvin (frankprovenzalisch [orvɛ̃], dt. Ilfingen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Gschicht
Orvin isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 866 aus Ulvinc. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Avricourt (Moselle)
Avricourt (Patois Avrico, ditsch 1871-1915 Deutsch-Avricourt, 1915-18 und 1940-44 Elfringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Gentoo Linux
Portage
Gentoo schaffet mitem Päckliverwaltigsprogramm Portage. Portage schaffet mit sogenannte Ebuilds. Das sind Päckli mit Informatione über d'Software dine. Mit em Befehl 'emerge' chammer neue Software installiere, alti update, nüme bruchte lösche und de gsamti Portage-Baum uf traab halte.
Außerfern
As Außerfern bezeichnet mer d Landschaft vum Bezirk Reutte z Tirol, Eschtryych.
Dialäkt
D Dialäkt im Außerfern leite iber vum Alemannisch zum Bairisch. D Biet, wu vu Oberbayern un vum Inndal här bsidlet wore sin, hän e Dialäkt, wu ähnlig isch zue dr Dialäkt vum Oberinndal, derwylscht in dr Gegnig um Reutte un im Tannheimer Tal Schwäbisch gschwätzt wird.
Abart
Abart isch dr Familiename vo dene Persone:
Paul Hermann Müller
Am 25. Mai 1925 het dr Paul Hermann Müller as Forschigschemiker bi dr J.R. Geigy AG z Basel aagfange. do het er si zerscht mit pflanzligen un synthetische Farbstoff bscheftigt, derno mit synthetische Gärbstoff. Ab 1935 het mer bi Geigy au no Textil- un Pflanzeschutzmittel gsuecht. Dr Müller het e quäcksilberfrei Sootguetbaizmittel entwicklet. As Mitglid vun ere Arbetsgruppe vum Geigy-Forschigslaiter Paul Läuger het er im Spotjohr 1939 entdeckt, ass mer DDT as Insektizid cha yysetze.
Bundschuh-Bewegung
S Änd
Alli viär Bundschueh-Bewegunge sin no vor em uffene Ufstand verrote wore un gscheiteret; ihrini Rädelsfiährer sin umbrocht wore, wämmer si verwitscht het. 1502 hets e Erlass vum Kaiser Maximilian gä, wu as Strof fir d Bundschueh-Rädelsfiährer feschtglegt wore isch: Schleipfe mit Ross zum Richtblatz, drno Kepfe un Viärdeile un schliäßlig d Enteignung un Vertriibung vu ihrene Kinder. In dr bloße Mitwisser het mer solle d Schwurfinger abhaüe. Dr Adel un d Stedt sin bim Gständnis-Rüsbrässe dur d Folter un bim Strofe mit greschter Brutalität vorgange. Allerdings hän aü d Bundschueh-Ahänger nit vorgha, zimperlig mit ihrene Gegner umzgoh: Wär sich ihne nit het welle aschliäße, het solle dot gschlage wäre. Wänn aü keine vu däne viär Bunschueh Erfolg gha het, isch doch dr Bundschueh-Gedanke nooch 1517 iberal im sidweschtditsche Gebiät üsserhalb vu dr Schwiz in dr Luft gläge. Anne 1524 ischs in dr Grafschaft Stiählinge zum e letschte Bundschueh kumme. Dä isch zum Ditsche Büüregriäg üsgwagse.
Gemeinsame Normdatei
D GND hät am 19. April 2012 di bis döthi trännt gfüerte Normdataie Gmainsami Körperschaftsdatei (GKD), Personenamesdatei (PND), Schlagwortnormdatei (SWD) und d Einhaitssachtitel-Datei vom Dütsche Musigarchiv (DMA-EST-Datei) abglööst.
Kloster Maulbronn
Verdrybig vum Konvent im Zug vu dr Reformation
Wel s Herzogtum Wirttebärg proteschtantisch woren isch, sin d Mench vum Chloschter vu dr bolitische Autoritet im Land nit duldet wore. S Chloschter isch aafangs as Sammelchloschter fir renitänti Mench us allne Mannechloschter vu Wirttebärg vorgsääne gsii. Dr Abt un dr Konvänt sin 1537 in ihre Priorat Pairis in s Elsiss ibergsidlet, dr Abt isch anne 1547 z Äisele gstorbe. No dr Niderlag im Schmalkaldische Chrieg het dr Herzog s Chloschter 1546/47 em Konvänt mieße retuurgee.
Chloschterhof
Dr Chloschterhof zaichnet si dur sy zuenig Bild uus. Gly hinter em Dor, an dr Stell vu dr Abedek, isch d Chloschterhärbärg gsii. An d Abedek schließt si s Friemässerhuus aa, d Wohnig vu dr Ordesgaischtlige, wu in dr Kapäll vis-à-vis d Mäss hän mieße lääse. Die Dorkapäll isch fir d Fraue doo gsii, wu kai Zuedritt zum Chloschter kriegt hän, aber eso am Gottedienscht hän chenne dailnee.
Anderi Ryym im innere Berych
S Parlatorium (um 1493), dr Sprächsaal vum Chloschter, isch dr Ort gsii, wu d Mench unterenander un mit dr Obere vum Orde hän derfe s Netigscht schwätze.
Holzgünz
Geografi
Holzgenz leit rond acht Kilometer eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 58,6 % Landwirtschaftsfleche, 26,3 % Wald, 14 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Holzgenz ghered d Derfer Oberholzgünz, Unterholzgünz ond Schwaighausen.
Religion
85,4 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 12,4 % evangelisch.
Andorra
Andorra isch bekannt aus Wintersport- und Stüürparadies.
Geografii
Andorra ligt im ne Hochtal vo de Pyrenäe. D Entstehig vo dem Tau geit bis id Iiszyt zrugg, wo Gletscher die ursprünglich enge Täler verbreiteret und mit em mitgfüerte Schuttmateriau aus Moräne abglagert het. Meh aus eis Drittu vo Andorra ligt oberhaub vo dr Waudgrenze. I de Lage ungerhaub drvo gits abwechligswiis meischt Chiferwäuder mit Wisene und Weidene. S Land isch sehr gebirgig. 65 Bärggipfle überstige d 2000er-Grenze. Dr höchscht Bärg isch dr Coma Pedrosa mit 2946 Meter. Dr tüüfscht Punkt isch 840 Meter höch und ligt bi Sant Julià de Lòria a dr spanische Grenze. D Grenze zu Frankriich isch 56,6 km läng und die zu Spanie 63,7.
Justinian I.
Dr Gschichtsschriiber Prokopios von Caesarea, wo d Wärk von em die wichdigsti Kwelle für d Zit vom Justinian si, het im Kaiser si Politik stark kritisiert. Witeri Informazioone stamme under anderem vom Johannes Malalas, Agathias und Menander Protektor.
Christliche Zeitrechnung
Die christlich Zittrechnig oder au Christlich Ära isch d Zellig vu dr Johre vum agnummene Burtsjohr Jesu a. Im dytsche Sprochrüm werre de Johre noch Christi Burt yblicherwiis mit n. Chr abchürzt, sälli devor mit v. Chr.
Statik (Physik)
D Statik isch e wääsentligs Fachgebiet in de ääscheniöörwüsseschaftlige Fachrichdige Bauääscheniöörwääse (Baustatik) und Maschinebau. Si beschäftigt sich under anderem mit em Middelpunkt vo de Chreft und em Schwerpunkt, dr Riibig, em Begriff vo dr Arbet, dr Bestimmig vo dr Schnittgröössi, dr Berächnig vo dr Verformig und dr Stabilideet. Die Brobleem wärde mit Hilf vo grafische und rächnerische Methode glööst. Näbe de klassische analütische Methode wird immer mee die numerischi Finite-Elemente-Methode aagwändet.
La Chaux-du-Milieu
Gschicht
La Chaux-du-Milieu isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1310 as calvum de Escoblon.
Bayezid II.
D Herrschaftszit
Z Persie isch in dr Entschäidigsschlacht vo Schurur 1502 dr Schah Ismail an d Macht cho, dr erst vo dr Safawiide-Dünastii. Under em Iifluss vo Persie het sich d Schiite-Leer z Kurdistan und in Chläiasie usbräitet. Au milidäärisch het Persie d Konfrontazioon mit em Osmanische Riich gsuecht. Dr jüngst Soon vom Bayezid, dr Selim, het das welle usnütze. Er het sini Brüeder gschlaage und si Vater zwunge, iin zum Ooberbefäälshaaber vo dr Armee z mache. Am 24. April 1512 isch dr Bayezid II. zruggdräte und si Soon het as Selim I. dr Droon übernoo. E baar Dääg druf isch dr Bayezid dood gsi.
Lombardei-Rundfahrt
Gschicht
Rekordgwinner isch dr Fausto Coppi mit fimf Siig (dervu viermol in nochenander), viermol het dr Alfredo Binda gwunne. Dyschti Siiger het s bi dr Lombardei-Rundfahrt nonig gee, viermol isch dr Siiger e Schwyzer gsi: Tony Rominger (1989 un 1992), Pascal Richard (1993), Oscar Camenzind (1998).
Safawiden
Gschicht
1501 häi d Safawiide Täbris erooberet und dr turkmenisch Herscher gstürzt. Nüün Joor spööter häi si d Usbeke im Nordoste vom Iran in ere Schlacht bi Herat gschlaage. Gege d Osmane häi si denn 1514 d Schlacht bi Tschaldiran und mit ere au d Hauptstadt Täbris verloore. Dr Tahmasp I. (1524–1576) het Chorasan gege d Usbeke chönne verdäidigehet aber dr Irak und Aserbaidschan bis 1534 an d Osmane verlore. 1555 si im Friiede vo Asmaya die nöije Gränze zum Osmanische Riich festgläit worde.
Dr Abbas I., dr Grooss (1587–1629) het 1601 Bahrain bsetzt 1603 d Osmane us Aserbaidschan, Armenie und Georgie verdriibe und 1623 dr Irak mit Bagdad zruggerooberet. Eso häi d Perser die schiitische Wallfaartszentrum Nadschaf und Karbala wider kontrolliert. Under iim isch s Land zu Woolstand choo. D Infrastrukture si usbaut worde, bsundrigs in dr nöije Hauptstadt Isfahan. Dr Abbas I. het Drubbe us christlige Sklaave ufgstellt und eso dr Iifluss vom turkmenische Milidäär beschränkt.
Am Ändi vom 17. Joorhundert isch die wirtschaftlig Laag schweer worde und wo d Schiite no häi welle d Sunnite zum schiitische Islam zwinge, isch s 1719 zum en Ufstand vo de Paschtune choo. Die häi 1722 Isfahan erooberet und dr Schah abgsetzt. Nume siibe Joor druf het dr safawiidisch Tahmasp II. d Paschtune verdriibe, isch aber zur Marionette vo de Afschariide worde. Die häi dr Dünastii 1736 en Änd gmacht.
Azoudange
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Azoudange ghert zem Lorrain.
Bruggener Haldengeist
D Gschicht
Die Gschecht vu däm arme Byrli, wo dä Goest gholfe hät, isch au äm altä riiche Giizgrage zu Ohre kumme. Dä Niid hät a ym gnagget un yn pfätzt, bisor schliesslech au amä Obät att Haalde gange isch, um dä Goest z dreffe. Dert hät är gschnuffet un gjommoret, dass es zum Ärbarme gsi isch. Doch dä Haaldegoest hät gwisst, wo dä Bartel dä Most holt. Scho isch är näbe dem Giizgrage gstande un hät ym dief im Waalt vostegglet än Huufe aalt, morsch Holz zoeget, wo agfange hät z Lychte wi luutor Golt. Giirig hät där Ma alles zämmetgläse, wanor kynne hät. Ä ordentlechs Byndeli hät är hoem gschloepft un ä baarmol isch är korz dävor gsi, untor däre schwäre Last zsämmetzgheie. Dänn där Goest hät yn nämlech no däzue im Untorholz dorch d Bisch umigschiggt, dass es ym ordentlech dä Bart vostrublet un d Huut vogratzt hät. Haalbe doot isch är am frienä Morge hom kumme. Doch wonär dä Sagg usgläret hät, isch luutor morsch Holz usigheit.
Adolf Riedlin
Läbe und Werk
1914 isch de Riedlin zum Militär iizoge worde. Im September 1914 isch er schwer verwundet worde, aber bis zum Kriegsendi isch er wieder gsund gsi un het an d'Front müesse.
Paul Sacher
Biografii
Dr Sacher isch us chliine Baasler Verheltniss choo. Uf em Gümnasium het er e Schüelerorkhester gläitet. Er het Muusigwüsseschaft bim Karl Nef und Dirigiere bim Felix Weingartner studiert und isch scho in dere Zit (1926 ) as Gründer vom Baasler Kammerorkhester (BKO) und vo dr Ortsgrubbe Baasel vo dr Internazionaale Gsellschaft für Nöiji Muusig (IGNM) bekannt worde.
Muusig
D Paul-Sacher-Stifdig, wo iire Sitz z Baasel het, archiwiert und finanziert die muusigwüsseschaftligi Erschliessig vo zitgenössische Komponiste-Noochläss mit äigene Publikazioone und Forschigsbrojekt, zum Bispil dr Mexikaner Conlon Nancarrow.
Heinrichswil-Winistorf
Bevöukerig
De Uusländeraateil isch 2010 bi 4,3 % gläge.
Affen
Merkmol
D Grössi vo de Eigentlige Affe schwankt zwüschen em Zwärgsiidenäffli, wo öbbe 100 Gramm schwer isch, und de Gorilla, wo wenn si stöhn zu 1,75 Meter hoch si und e Gwicht vo 200 Kilogramm chönne ha. E baar Arte hai en usprägte Gschlächtsdimorphismus, wobii d Männli vo mängge Arte dopplet so schwer wie d Wiibli chönne si und sich au in dr Farb vom Fäll chönne underscheide. Ihr Körper ist meistens mit Fäll bedeckt, wo d Farb drvo vo schwarz über verschiideni Bruun- und Graudöön bis zu wiiss cha variiere. D Handflechene und Fuesssohle hai meistens keini Hoor, mänggisch het au s Gsicht keini. D Auge si gross und noch vorne grichdet und dr Gsichtssinn isch guet entwigglet. Bi de Drochenasenaffe isch dr Gruchsinn hingege underentwigglet.
Birgit Keil
D Birgit Keil (* 22. Septämber 1944 z Kowarschen (Kovářov) im Sudeteland) isch e dyschi Dänzeri un eemoligi Primaballerina vum Stuegerter Ballett.
Lääbe
Anne 1995 isch si vu dr Bihni abdrätte un het zäme mit dr Mailänder Chunschtmäzeni Maddalena Mina di Sospiro z Stuegert e Danzstifti grindet, wu unter dr Schirmherrschaft vu dr Diane vu Wirttebärg mit em Kuratoriumsvorsitzer Günther Langenbucher stoht. Vu 1997 bis 2019 isch d Keil Diräkteri un Brofässeri vu dr Akademie des Tanzes vu dr Staatlige Hochschuel fir Musik un darstellendi Chunscht z Mannem gsii un vu 2003 bis 2019 Diräkteri vum Staatsballett Charlsrue vum Badische Staatstheater z Charlsrue.
Donon
Gschichte
Ém zweit Weltkriej ésch de Donon e Treffpunkt vun de regionali Résistance gsi - also fer de V´rbindung vum Wéderstànd üss´m annektéerti (Unt´r-)Elsass un de Moselle un de Résistance vum b´setzt Nordfrànkrich.
Dialektik
Bekannti Entwickler vo dr Dialektik sind v. a. dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel mit siim kategoriale Grundgrüscht These gege Antithese wird zun ere neue Synthese und dr Karl Marx gsii, wo das Prinzip mit em Dialektisch Materialismus uuf gsellschaftlich-wirtschaftlichi Entwicklige (hin zum Sozialismus) umgsetzt het.
Zürcher Kantonalbank
Bidüütig und Kännzaale
D ZKB hät per Ändi 2020 58 Filiaale und ein Räie wyteri Ort mit Bancomat. Na vor nöd eso lang sinds 103 Gschäftsstele gsy (daadevo 83 Filiale, 16 Agenture und 4 Automatebanke).
Spezifisches Gewicht
S spezifische Gwicht wird hüte in dr Füsik und in dr Technik kuum me brucht. Es hängt vo dr Ärdbeschlöinigung ab, wo vo Ort zu Ort e chli verschiide isch. Im Allgemäine git mä hüte d Dichti vom ene Körper aa und us deere cha mä s spezifische Gwicht abläite, wemm mä s brucht.
Definizioon
D Äinhäit isch
Fuge (Musik)
D Fuge (vo latiinisch fuga = „Flucht“) isch e musikalischs Komposizioonsbrinzip, wo s Kennzäiche drfüür isch, ass Imitazioone din bsundrigs aagordnet si, das häisst, wenn e Thema (soggetto) oder Motiv din in verschiidene Stimme vorchunnt. E Fuge chann en äinzelns Stück si, wo noch däm Brinzip komponiert isch. Mänggisch chömme Fuge und Strukture, wo Fuge äänlig si, in Wärk vor, wo anderi Forme häi, z. B. in Kantate, Mässe, Konzärt oder Uwerdüüre.
Ochs (Familienname)
Gschicht
Anderi wichdigi Ochs si dr Bankiee und Zumftmäister Karl Wilhelm (1700–53) und dr Bankiee und Groossroot Johann Caspar (1701–52). Die bäide häi s Undernääme «Gebrüder Ochs» gründet, wo zerst mit Lääbesmiddel ghandlet het und spööter e bedütends internazionals Bankhuus worde isch.
Pfannenstiel
Bachtelturm
De Ussichtsturm uf em Pfannestììl hät de Name vome andere Bärg im Zürcher Oberland: vom Bachtel. Er ghäisst eso, wil er zerscht jarzäntelang uf em Bachtel gstanden isch. Er staat sit 1979 under Dänkmalschutz, isch aber z schwach gsi, zum di immer schwärere Färnmäldeantänne uf em Bachtel z trääge. D PTT händ en drum 1985 abproche und iglageret.
La Côte-aux-Fées
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 3,9 %, FDP 32,7 %, Grüeni 16,8 %, PdA 2,1 %, SP 16,8 %, SVP 22,2 %.
Herbetswil
Herbedswüu (amtlich Herbetswil) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,4 %, CVP 44,3 %, EDU 0,0 %, EVP 0,3 %, FDP 16,5 %. GLP 0,9 %, GP 2,2 %, SP 6,3 %, SVP 27,1 %, Suschtigi 1,0 %.
Heraklit
Dr Heraklit het d Ornig vo dr Wält ganz andersch aagluegt as alli andere und wäge dam het er die oberflechligi Woornäämig vo dr Realidäät und d Lääbesart vo de mäiste Lüt kritisiert. D Theme, wo immer wider vorchömme bin em, si dr Begriff vom Logos, wo die vernumftgmäässi Wältornig und iiri Erkenntnis und Erklärig bezäichnet und wo uf e Hufe Wiise cha interpretiert wärde und dr natürligi Brozäss vom Wärde und Wandel, wo nie ufhöört. Spööter het mä für dä Wandel die populäri Churzformle panta rhei („Alles fliesst“) brucht. Dr Heraklit het sich au mit em Verheltnis vo Geegesätz usenandergsetzt, wie öbbe vo Daag und Nacht, Wachsii und Schloofe etc. Er het die Geegesätz as en Äinhäit aagluegt, wo voll vo Spannig isch.
Über sis Lääbe und drüber, wie si Wärk ufbaut gsi isch, wäiss mä weenig, wil sich d Forschig nume uf Informazioone cha stütze, wo vo Autore stamme, wo zum Däil seer lang noch iim gläbt häi und wo mä über iiri Glaubwürdigkäit cha händle.
Brassaï
Dr Brassaï (bürgerlig Gyula Halász; * 9. Septämber 1899 z Kronstadt/Brassó, hüte rum. Brașov, denn z Östriich-Ungarn, hüte z Rumäänie; † 7. Juli 1984 z Nizza) isch e franzöösische Fotograf vo ungarischer Härkumft gsi.
Italienische Regionen
D Regione ( Singular regione) z Italie sind di oberschti Ebeni vo de Gebietskörperschafte noch em Staat. Es git 20 Regione und die sind, mit Uusnahm vom Aostatal, i Provinze (province) bzw. Metropolitanstedt undertailt.
Eptingen (Adelsgeschlecht)
D Herre vo Eptige si im spoote Middelalter e bedütends Adelsgschlächt in dr Umgäbig vo Basel gsi, wo ihre Name vo ihre Burge z Eptige gnoh het.
Gschicht
D Ritterfamilie wird zum erste Mol 1189 in de schriftlige Quelle erwähnt, wo vom ene Gotefrid de Eptingen as Züüge in ere Schänkigsurkunde für s Chloster Schöndaal d Reed isch, wo hützudags as Felschig gältet. Mit ihre Burge um Eptige si si die umbestrittene Herre über s obere Diegtedaal gsi. Im 13. Johrhundert het sich s Gschlächt in zwei Hauptlinie deilt. Die einti het ihre Name vo dr Burg Blochmont über em elsässische Kiffis gnoh und si Läächlüt vo de Grafe vo Pfirt gsi. Die anderi isch d Madler Linie gsi, noch dr Burg Madle oberhalb vo Brattele im Baselbiet, wo si vo de Habsburger überchoo hai.
D Eptinger hai bis in s 15. Johrhundert immer meh Ländereie erworbe und hai Herrschafte im Sisgau, im südlige Sundgau, im Brisgau und im Baselbiet und im Frickdaal gha. Ihri Lääche hai si vom Fürstbischof vo Basel, vo de Habsburger und vo de Grafe vo Pfirt gha und wo die usgstorbe si, si ihri Herrschafte au zu de Habsburger cho, wo se de Eptiger überloo hai. Im 15. Johrhundert hai d Herre vo Falkestei, wo Groofschaftsrächt im Sisgau beaasprucht hai, brobiert, dr Iifluss vo Solodurn, wo mit Basel um d Vorherrschaft in dr Region grunge het, z versterke, und hai die Hochi Grichtsbarkei über s Sisgau beaasprucht. D Eptiger hai sich grichtlig drgege gwehrt, d Usenandersetzig isch aber nie glöst worde. Drfür hai si ihri Beziehige zu Basel no verdieft, wo si in dr Zit vor dr Schlacht vo St. Jakob d Burg Wild-Eptige vo Basler Drubbe hai lo bsetze. 1487 het d Familie die Burg und d Herrschaft Eptige an d Stadt Basel verchauft.
Mit de Chille und Chlöster in dr Stadt hai d Eptiger gueti Beziehige gha, vor allem mit em Chloster Olsbärg, wo vili vo de Eptiger begrabe si. Wo z Basel d Reformation iigfüehrt worden isch, hai si sich uf d Site vom Basler Bischof gschlage und si katholisch bliibe. Vo dere Zit aa hai si sech vor allem im Sundgau ufghalte. Ihri Bsitz dörte si in dr Französische Revolution deilwiis verloregange.
Thema (Musik)
In dr Romantik isch mä mit em Thema as sälbständigi Idee, wo melodisch, harmonisch und rhythmisch isch, weniger sträng umgange, und mä het s nüme so klar chönne abgränze wie vorhäär. Bim Schumann het zum Bischbil s Ideal vo dr „unändlige“ Melodii, wo nie ufhöört, e wichdigi Rolle gspiilt.
Pécs
Geografi
Pécs lìt ìm Karpatebecke z Mìttelöiropa. Ìm Norde gränzt s Mecsek-Gebirg aa, ìm Sǜǜde Flachland. Dank de Ressource hät d'Kohleindustri z Pécs friehner Bedüttig ghaa. S Mecsek-Gebirg isch fǜr sii Karstwasservoorchùù beriehmt, wùù riich an Mineralie isch.
Wappe
S Wappe isch 1780 vù de Maria Theresia vergee worre ùn ìn ihrer Urkunde definiert worre. Es gìt zwei Versione, nämlig s „eifach“ Wappe (címerpajzs), wùù nùme ùs em Schild bstoht, ùn s „grooß“ Wappe (nagycímer, lüeg unde).
Bevölkerig
Langi Zitt isch d'Bevölkerigszahl vù Pécs noo stärcher gwachse wie ìm Rest vù Ungarn; ìn de 1970er-Johr hät si ìhr Höhepunkt erreicht. Zwüsche 1985 ùn 2005 losst sich abber e Rùckgang ùm 12,3 Brozänt (20.988 Persone) gsunke, doodemìt entspricht Pécs öbbe ìm ungarische Durchschnìtt. De Aadeil vù ältere Lütt isch größer wie sälle vù jüngere.
Bärenthal (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
La Chaux-de-Fonds
Geografi
D Stadt La Chaux-de-Fonds lyt im Jura an dr Gränze zue Frankrych. Zue La Chaux-de-Fonds ghere usserhalb vo der Stadtsidlig au no der Ortsdail, wo Les Eplatures heisst und ane 1900 zu der Stadt cho isch, und d Wyyler Le Crêt-du-Locle  und Les Rochettes un d Hofsidlig Les Joux Derrière. Im Nordweschte goot d Gmai bis an Doubs und an Stausee Lac de Biaufond, wo me dur de stotzig Bärghang Côtes du Doubs mit ere Strooss abe chunt bis zu der Zollbrugg uf Frankrych. I das ängge Tal vom Doubs goot’s vierhundert Meter abe und a gwüssne Stelle no meh. Der Doubs het en töifi Schlucht mit höche Felswänd us de Schichte vom Jurachalch gfrässe, wo me uf schöne und teils schwirige Wanderwääg und uf Singletrails mit em Mountainbike cha duregoo.
Sproch un Dialäkt
Anne 1857 isch der stedtisch Mundartverein Cercle su Sapin gründet worde.
Nairobi
Gschicht
D Stadt, wu aigetli fir do europäische un indische Bewohner vu dr Koloni blant gsii isch, het aber au vil Afrikaner aazoge, wu vu Aafang aa di groß Mehrhait vu dr Bewohner gstellt hän. Näbe afrikanische un indische Bahnarbaiter, wu in aaglaite Barackelager gwohnt sin, hän sich au sudanesischi un somalischi Händler un Soldate aagsildet, Dreger us allne Dail vu Oschtafrika un d Hilfssoldate vu dr Kolonialdruppe, vor allem Massai, Nandi un Baganda us dr Nochberkoloni. Derzue sin e Huffe Kikuyu us em Umland in d Stadt zoge. Si sin an dr Ränder vu dr Stadt gwohnt, in illegale Viertel, wu e Dail dervu schnäll abgrisse wore sin, anderi dergege sin e Zytlang stoo bliibe. Im johr 1921 hän rund 12.000 Afrikaner in acht verschide afrikanische Stadtviertel gläbt, unter anderem Mombasa, Masikini, Kaburini, Kariokor un Kibera, Pumwani un Pangani. In däne afrikanische Viertel sin d Urspring vun ere erschte organisierte antikoloniale Bewegig entstande. Vor allem d Teestube vu Pangani in dr eschtlige Vorstadt un am Sunntig dr Sportblatz vum Viertel sin Dräffpinkt fir bolitisch Aktivi gsii, bis Pangani anne 1938 abgrisse woren isch.
Nairobi-Nationalpark
Dr Nairobi-Nationalpark isch anne 1946 ufgmacht wore. Dr Park isch nume 7 km vum Stadtzäntrum ewägt un rund 120 km² groß. S het dert e großi Vilzahl vu Dierarte: 80 Suuger- un iber 500 Vogelarte sin noogwiise wore. Unter anderem het s Leebe, Leoparde, Geparde, Hyäne, Massai-Giraffe, Biffel, Buschsei, Thomson- un Grant-Gazelle un e baar vu dr letschte Spitzmuulnasherner. Di hyfigschte Arte im Nairobi-Nationalpark sin Schabrackenschakal, Gnu, Chueantilope un Zebra.
Kanton Fricktal
Im Dezämber 1801 isch im Pfarrhuus vo Eike e Verfassig gschriibe worde, und am 20. Februar 1802 isch schliesslig der neu Kanton usgrüeft worde. As Hauptstadt het mä Laufeburg bestimmt. Wil der Statthalter Sebastian Fahrländer sich z energisch benoh het, isch er stark kritisiert worde und siini Gegner hai im Septämber 1802 in ere Beiz z Frick d Gmeindiverdräter zsämmegrüeft und der Statthalter für abgsetzt erklärt. D Hauptstadt isch denn uf Rhiifälde verleit worde.
Hekataios von Milet
Si Wärk
Dr Hekataios vo Milet het e Räisebeschriibig (Periegesis, griechisch Περιήγησις; dt. „Umriss“) vo dr Wält wie si iim bekannt gsi isch, verfasst, wo geografisch und historisch für die domooligi Zit rächt exakt gsi isch. Si Bricht, wo öbbe 300 Bruchstück von em erhalte si, isch räin beschriibend und isch hüfig vom Herodot zitiert worde.
Staufen (Adelsgeschlecht)
Gschicht
Dr erscht Herr vu Staufe, dr Adalbert, isch aafangs 12. Jorhundert, zur Zyt vum Zähringer-Herzog, Berthold III. gnännt. Är isch ne Brueder zum Zähringerminischteriale Kuno vu Blankebärg gsii. Dr Name chunnt warschyns vu irem Stammsitz, dr Burg Staufe.
Westberlin
Westberlin vo 1949 bis 1989
Ufgrund vu dr Suspendierig vu dr Mitglidschaft zue dr Bundesrepublik Dytschland hän Westberliner nit müesse zue dr Bundeswehr oder zum Zivildienst. Drum hän sich viili jungi Männer vor dr Yberuefig zue dr Musterig nooch Berlin abgsetzt, um siich vorem Wehr- oder Zivildienst z'drucke.
Oberuzwil
Woppe
S Woppe vo Oberuzwill isch drüütailig, well d Gmaind us drai Tail bistoot: s Mülirad mit em Wasserband vo de Uze, wo dor Oberozwil flüüsst, stoot för Oberozwil. Di zwee schwarze Belke rechts une sind s Woppe vo de Herre vo Eppeberg gsii, wo öber Bichwil di nidri Grichtsbarkait ghaa hend und linggs une isch s Woppe vo de Herre Giele vo Glattburg, wo d Herrschaft öber Niderglatt ghaa hend, o d Nochburgmaind Floowil zaigt s Woppe vo de Giele vo Glattburg.
Gschicht
I de Joor 1611 und 1629 het d Pest ase gwüetet, as Oberozwil fast usgstorbe wäär. Dozmol sind Oberozwil und Bichwil zu Jonschwil cherchgnössig gsii und die Toote sind drom z Jonschwil vergrabe worde. Es werd brichtet, as ainisch, wo e Ladig Pesttooti uf Jonschwil gfare worden isch, de Fuermaa het müese drümol usgwechslet werde, well de ander a de Pest erlegen isch.
Hersiwil
Geografi
Hersiwiu liit im südliche Soledurner Mittuland. D Gmeindsflächi isch us 70,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 22 % Waud u 7,1 % Sidligsflächi bestande.
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Roland Schmid (Stand 2012) gsi.
Raumordnungsregion
Anderi Byybschbel vù funktionälle Abgränzige sin dydschi Aarbedsmäärdregione oder europäischi Funktional Urban Areas (ESPON – European Spatial Planning Observation Network).
Gaius Julius Cäsar
Prokonsul u de Fäudzug gäge d Helvetier
Im aute Rom het mu nach sim Jahr us Konsul z Amt vomene Prokonsul übertrage becho u het sich müesse um irgend eini va de römische Provinze kümmere. De Caesar het nach sim Amtsjahr d Provinz Gallia cisalpina gwäut. Si Plan isch es gsi nüi Territorie fürz Imperium z gwünne. U im Norde isch immer no z auta Fiindbüüd va de Gallier gsi. Aber nachdäm fasch es Jahr vergange isch, u är immerno i de Vorbereitig vam Chrieg gsi isch, hetener unverrichteter Dinge omi müesse ga, es sei denn, as gebi dä Chrieg. Da isch mu grad gläge cho, dass sich di helvetische Stämm 58 v. Chr. zäme ta hi, ines Dörfer verbrennt hi u sich underum Grossheuptling Orgetorix i Richtig Weschte ufe Wäg begä het. Bi Gänf het de Caesar uf si gwartet u het ne gseit, dass si übere Jura müesse ga. De Orgetorix het igwilliget u isch übere Jura gange. Bi Bibracte het de Caesar mit sim gsamte Heer gwartet u het si bäte zrüggzga, da hets a grossi Schlacht gä. Di zahlemässig wit underlägene Helvetier hi kämpft wi d Löie, aber am Ändi isch de Caesar sigrich blübe u het d Helvetier zwunge zrügga u va den an het mu si nadisna latinisiert.
S Ändi vom Triumvirat
Im Johr 53 hai d Parther eine vo de Triumvire, dr Crassus, und ä groosse Deil vo siim Heer umbrocht und em andere Triumvir, em Pompeius, isch dr Cäsar z mächdig worde und er het dr Senat afo underschdütze, wo vom Cäsar verlangt het er söll si Armee uuflööse. Wo im Cäsar siis Prokonsulat z Ändi gangen isch, het er müesse befürchte, ass dr Pompeius ihm militärisch wurd überläge si. Dorum isch er am 10. Januar 49 mit dr drizähnte Legion über ä Rubikon z Italie iimarschiert. Dr Pompeius het z Italie nit gnueg Druppe gfunde für zum em Cäsar mit siine 5000 Ma Widerschdand z leischde und isch nach Brindisi und vo dört nach Griecheland gange für zum än Armee z organisiere. Dr Cäsar het underdesse Norditalie under sii Kontrolle brocht und isch in Rom iimarschiert. Är het aber kei Flotte gha und het im Pompeius nid chönne nochsegle, dorum isch er dur Südgallie nach Schbanie marschiert und het dört d Legate vom Pompeius mit ihre siibe Legione besigt.
Dr Siig über ä Pompeius
Vo Schbanie zrugg isch dr Cäsar im Johr 48 widr zum Konsul gwehlt worde. Mit 15.000 Ma het er Adria überquert, aber dr Pompeius het em Niiderlag zugfüegt bi Dyrrhachium (hit Durres z Albanie). So het er sich nach Thessalie zruggzoge und uf em Wäg au no a baar Schdedt usblünderet. Dr Räschte vo siiner Armee isch mit em Marcus Antonius über d Adria cho und er het am 9. Auguscht 48 em Pompeius si Armee, wo dobblet so grooss gsi sich as si eigni, bi Pharsalus gschlage, aber dr Pompeius sälber isch em entcho und nach Ägypte gflüchtet, won en dr König Ptolemäus XIII. het lo ermorde.
Die ändgültig Niiderlag vo de Republikaner
Dr Senat het immer no Ahänger gha, won ä chlii in alli römische Brovinze verschdeut gsi si. In siim afrikanische Chrieg het dr Cäsar im Johr 46 d Senatsdrubbe underem Metellus Scipio und em Cato em Jüngere bi Thapsus gschlage und s Königriich Numidie zerschdört, wo d Republikaner underschdützt het. Dr Cato het in siiner Feschdig Utica Sälbschdmord begange. Denn isch dr Cäsar zrugg nach Rom und vo dört nach Hispanie wo d Söhn vom Pompeius ihri Machtbasis gha hai. Er het se bi Manda im Johr 45 gschlage und drmit aller organisierte Opposition es Ändi gmacht.
Di nüi Ära unterem Octavian Augustus
Dr Mord vom Cäsar het aber d Republik nit grettet und nur neui Bürgerchrieg agfange. Dr Mitkonsul vom Cäsar, dr Marcus Antonius, im Cäsar si Groossneveu und Adoptivsohn, dr Octavian, und dr Marcus Aemilius Lepidus hai es zweits Triumvirat gformt. Si hai d Republikaner verfolgt und ihri Vermöge iizoge. Dr Brutus het Italie im 44 verlo und het sich, nochdäm er bi Philippi ä Schlacht gege en Antonius und en Octavian verlore het, im Oktober 42 s Läbe gnoh. Denn het dr Octavian siini eigene Verbündete uusgschaltet und isch siit em Johr 31 vor dr Ziitwändi elei an dr Macht gsi. Er het em Land Friide, die sogenannti Pax Augusta, und Broschberitet brocht.
Polen-Rundfahrt
D Polen-Rundfahrt (offiziäll Tour de Pologne, poln. Wyścig Dookoła Polski) isch e Radsport-Etapperänne wu alljohr im Septämber durgfiert wird. S umfasst zmeischt sibe oder acht Etappe un isch s erscht Mol anne 1928 uusdrait wore. In dr erscht Johr isch d Rundfahrt nume ab un zue veraastaltet wore, syter 1952 derno alljohr. Bis am Aafang vu dr 1990er Johr sin nume Amateur zuegloo gsi. Syt 2005 ghert d Pole-Rundfahrt zue dr nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.
Rekordsiiger sin Dariusz Baranowski un dr Marian Więckowski, wu d Pole-Rundfahrt je drejmol gwunne hän. Dytschi Siiger sin dr Stefan Schumacher (2006) un dr Jens Voigt (2008) gsi. E Schwyzer Siig het s einmol gee, wu dr Rolf Järmann anne 1997 gwunne het.
Gschicht
D Pole-Rundfahrt isch in de Umfrooge vo dr Przegląd Sportowy in de Johr 1995, 1996, 2004 und 2008 zur ‹Beste Sportveraastaltig vom Johr› gwehlt worde.
Scalable Vector Graphics
Animatione
Fir die Zytongabe werre logischi Begriff wie begin (ängl.: Start, Beginn) end (ängl.: End) un dur (ängl. „duration“: Duur) verwendet. Start, Widerholunge etc. kinne au vun Ereigniss wie Muusberiehrung oder -klick abhängig gmacht werre.
La Sagne
Gschicht
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 Prozänt, CVP 4,0 Prozänt, FDP 39,1 Prozänt, Grüeni 10,9 Prozänt, PdA 0,2 Prozänt, SP 22,9 Prozänt, SVP 16,5 Prozänt.
Grand Café Odeon
Gschicht
Nochem Globuskrawall ane 1967 isch s Odeon immer mee zom Treffpunkt vo Hippies, Freaks und Rocker wore und scho glii het sich d Drogeszene immer mee bimerkbar gmacht. Immer hüüfiger isch randaliert wore. Noch Schlägeraie zwöschet Drogedealer isch s Odeon am 9. Mai 1972 gschlosse wore.
Inkscape
De uffig Zuegriff zue de Codebasis fir alli Entwickler un d Mitwirkung in de Open-Source-Gmeind wird bi Inkscape gross gschribe.
Halbleiter
Die elektrischi Läitfähigkäit vo Halbläiter hängt stark vo dr Tämpratur ab. In dr Nööchi vom absolute Tämpraturnullpunkt si Halbläiter Isolator. Bi Ruumtämpratur sin si je noch em materialspezifische Abstand vom Läitigs- und Valänzband läitend oder nitläitend. Die elektrischi Läitfähigkäit vo Halbläiter wird gröösser, wenn si wermer wärde, si ghööre also zu de Häissläiter. Mä cha d Läitfähigkäit in wite Gränze ziilt beiiflusse, wemm mä s Material mit Fremdatom us ere andere chemische Hauptgrubbe dotiert.
Solarzelle
Mänggisch wärde au Elimänt vom ene Sunnekolläkter as Solarzälle bezäichnet. Si erzüüge aber kä elektrische Strom, sonder Brozässwermi und ersetze zum Bischbil Warmwasser-Boiler.
Grand Prix Cycliste de Montréal
Des Eidagesränne isch am 12. Septämber 2010 zem erschte Mol durgfiert wore. S Ränne ghert syt 2010 zue dr UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. Gwunne het di erscht Uusgab dr Holländer Robert Gesink. Dr Grand Prix Cycliste de Montréal isch näb em Grand Prix Cycliste de Québec s einzig Pro-Tour-Ränne uf em amerikanische Doppelkontinänt un zämme mit dr auschtralische Tour Down Under s einzig Pro-Tour-Ränne usserhalb vu Europa.
Gesangbuch der Evangelisch-reformierten Kirchen der deutschsprachigen Schweiz
De Ufbau vom Buech stoht unterm Leitmotiv «Gottesdienst» und di 868 Lieder und Tekscht sind in folgendi sechs Kapitel glideret:
Ende der Antike
Wenn s Ändi vo dr antike Zyt gsi isch, do drüber redt me scho, sit me z Öiropa agfange het d Wältgschicht i die drüü grossen Epoche Alti Zyt, Mittelalter und Nöji Zyt yteile. Es isch sit Joorhunderte es Theema vo dr Gschichtsforschig.
Wemme au no d Gschicht usserhalb vom alte römische Kulturruum aluegt, gseht me: au s Rych vo de Perser under de verschidene Dinaschtie isch hööch entwicklet gsi; me zellt d Gschicht vo dere Regioon nit zu der antiki Epoche im ängere Sinn, es isch öppis anders, wie d Gschicht vom Middleren Oschte gangen isch.
Hydrostatik
D Hüdrostatik isch d Leer vo umbewegte, ströömigsfreie Flüssikäite. Si isch e Däilgebiet vo dr Fluidstatik.
Die hüdrostatischi Grundgliichig
p(y=0): dr Druck an dr Oberflechi vo dr Flüssikäitssüüle
Logograph (Geschichte)
Dr Begriff Logograaf (, logographos) isch vom antike griechische Gschichtsschriiber Thukydides brucht worde (Thukydides 1, 21), zum sini Vorgänger aabezmache. Dr Altfiloloog Friedrich Creuzer het denn die Bezäichnig in dr Middi vom 19. Joorhundert in d Wüsseschaft iigfüert und in dr Gschichtswüsseschaft si denn lang die früenste griechische Gschichtsschriiber vor em Herodot, wo as dr „Vater vo dr Gschichtsschriibig“ gältet, eso bezäichnet worde.
Ball
Maeschdens send se mit Lufd gfilld, s´geid abor ao welche, må äbbes anders drenndenn isch, zom Beischbiel isch en de Schonglierbäll oft Hirsa drenndenn. Schonglierbäll bombd mor außerdem ned uf, wia on Wassorbaal, weil dees däd nemlich gar ned gangà, weil då isch d´Außàhaudt aus Schdoff oder Läador ond s´geid maeschdens koe Blaschdik. Bei andore Bäll isch d´Außàhaut aus Gommi on då drom isch nå no Läador, wia beimà Handball. Frior hådd mor d´Bäll, weil mor då no koe Blaschdik ghet hådd, aus mà Bläsle von rà Sau gmachd. Dia hådd mor nå nò ufblåsà.
Grand Prix Cycliste de Québec
Des Eidagesränne isch am 10. Septämber 2010 zem erschte Mol durgfiert wore. S Ränne ghert syt 2010 zue dr UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. Gwunne het di erscht Uusgab dr Holländer Franzos Thomas Voeckler. Dr Grand Prix Cycliste de Québec isch näb em Grand Prix Cycliste de Montréal s einzig Pro-Tour-Ränne uf em amerikanische Doppelkontinänt un zämme mit dr auschtralische Tour Down Under s einzig Pro-Tour-Ränne usserhalb vu Europa.
Knabenkantorei Basel
Männerstimme vo dr Knabekantorey
E glainers Männerensemble beständig uss 14 Sänger isch im Februar 2023 nach Berlin zum Choralspace-Festival greist.
Oberriet
Lueg au:
Wiesental
Geologii
Im hintere Deil vom Dal findet mer vor allem Gneis un Granit. Uugfähr bi Zell änderet sich des aber, vo dert s Dal duruus het s uf dr rächte Syte vor allem Sandstei, uf dr linke Syte ender Chalchstei (lueg z. B. Dinkelberg, Eichener See).
Früyer
Die großi Bedütig vo de Wiisetäler Wirtschaft (vor allem Textilindustrie) zeigt sich au im Badner Lied, wo's in einere Strophe heißt:
Deutsche Demokratische Republik
Gschicht
D Staatsverschuldig vu dr DDR, wu in dr 1980er Johr dramatisch zuegnuu het, het derzue gfiert, ass drotz westlige Devisezuefliss un Kredit all weniger Ruum gsii isch fir Modernisierigsinveschtitione, doderdur sin Induschtriaalage un d Böusubstanz vu vile Hyyser allmee verfalle. D Umwältvermutzig het allmee zuegnuu un d Versorgigslag isch all schlächter wore. Wel d SED-Fierig unter em Erich Honecker sich gwaigeret het, dr Reformprozäss, wu vum Michail Gorbatschow in dr Sowjetunion aagstoße woren isch, au in dr DDR yyzlaite, het d Bevelkerig im Lauf vum Johr 1989, vo Leipzig här, aafange proteschtiere. Di fridlige Demonschtratione un d Flucht vu DDR-Burger iber di uffig Gränze zwische Ungarn un Eschtrych hän schließlig zue dr Wändi in dr DDR gfiert.
No dr erschte freie Wahl im Merz 1990 het di nei demokratisch Regierig vu dr DDR unter em Lothar de Maizière Verhandlige mit dr Bundesrepublik unter em Bundeschanzler Helmut Kohl ufgnuu iber e Widerverainigung vu dr beede dytsche Staate. Am dritte Oktober 1990 sin schließlig di fimf Länder vu dr DDR dr Bundesrepublik Dytschland byydrätte.
Barthélémy Chinenyeze
Dr Barthélémy Ikechi Ross Chinenyeze (* 28. Hornung 1998 z’ Coudekerque-Branche, Département Nord) ìsch a frànzeescher Volleybàllschpìeler, wo àls Mìttelblocker schpìelt. Sitter 2022 schteht’r biim itàlianischa Verain Lube Civitanova unter Vertrààg. Sitter 2017 schpìelt’r ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft, mìt wäller ar ànna 2017 d’ Waltliga un ànna 2022 d’ Nàzioonaliga gwunna hàt. Drzüa hàt’r zamma mìt dr frànzeescha Mànnschàft d’ guldiga-n-Üsszaichnung bii da Olìmpischa Schpìeler 2020 z’ Tokio bikumma.
Johannes Mentelin
Lawa
S Gschaft vum Johannes Mentelin hàt schnall Erfolg bikumma, ar ìsch a riicher Mànn worra. Ànna 1466 hàt'r sìch sogàr a Wàppa loo màcha.
Wark
Ar hàt meischtens Biacher ìwer Theologie un Philosophie uf Làtiinisch druckt; gstudiarta Litt han d Quàlität vu da Text nohglüegt un han sa verbessert, vor em Drucka. Uf Hochditsch hàt'r Literàtur vum Mìttelàlter druckt, wia zum Beispiel „Parzival“ vum Wolfram von Eschenbach un „Titurel“ vum Albrecht von Scharfenberg.
Holzofenbrot
Was mer mit dem ferticha Brot macht und wie mers ufhebt
Frieher hôt mer ogfähr soviel gmacht, wie mer en vier Wocha verbraucht. Mer hôt also oimôl em Monet bacha ond zo de Feierdag manchmôl no extra zemma mit de andere ausm Dorf dia bsondere Sacha, wos bloß an bsondere Däg gibt. Ond Kuacha, Ofaschlupfer oder Bretla hot mer au oft no gschwend ontergschoba, wenn an anderer grad Bachtag ghet hôt. Bei dr Nôchhitz isch der Ofa sowieso net voll, dô machet a baar Blech extra au koin Onderschied meh. Meischtens hôt mer em Dorf erscht môl an sei Verwandschaft ond an seine Nôchber an Haufa verschenkt, wenn dia dann bachet, hend die´s genauso gmacht, nô mueß mer et wochalang alts Brot essa. Genauso hôt mer sich gegaseitich Brot glieha, wenn mer kurz vor em Bachtag nix mehr ghet hôt ond des hôt mer nadierlich au wieder als frischbachene Laib zrickbrôcht. Holzofabrot wird zwar altbacha ond irgendwann hart, aber es wird net schemmelig oder schlecht, des hebt fascht ewig. Frieher hôt mer des Brot uf ra Brothang im Gwelbekeller ghet. Die Brothang ischt meischtens ganz oba onderm Gweleb gwäa, so dass koine Meis nakomma send ond wos luftig isch, so dass es et schemmelt. Heitzutag dens die Leit au glei eifriera ond holets raus, wie ses brauchet.
Burg Grüneck (Lipburg)
D Burg isch im 13. Johrhundert böue wore un anne 1272 gschlisse. Hite isch vu dr ehmolige Burgaalag nyt me erhalte.
Transistor
Spèrrschicht-Feldeffèkttransischtòrè
Au JFETs git s in zwei Artè: n-Kanaal un p-Kanaal. Im Schaltsûmbòl wörd bi nèm n-Kanal dè Pfyl zum Transischtòr hy zeichnèt un uff èm Gate-Aaschluss yzeichnèt, wiè in nebbèstehender Abbildig dargschtellt. Bim p-Kanaal-Tûp isch d Pfylrichtig umkeert. Spèrrschicht-FETs findet wegè dè komplizyrtè Aaschtüèrig nu in spezièllè Aawendigè, wiè byschpillswys Mikrofonvoschtärker, Aawendig.
Spezièlli Transischtòrtûpè
In integryrtè Schaltigè wörred witeri spezièlli Formè wiè dè Multiemitter-Transischtòr ygsetzt, wellè bi Logikgatter i dè Transischtòr-Transischtòr-Logik diè eigèntlichi logischi Voknüpfig vo dè Ygangssignàl durrèfüürt.
Ostsee
Nördlichi Oschtsee
Diè Nördlich Oschtsee vo Åland nordwärts zwischè Finnland un Schwedè wörd vollschtändig vom Bottnischè Meerbusè ygnõ.
Entschtehig
Tabellarischi Übbersicht vo dè Entwickligsschtufè
Finnland
D Zaal vo dè finnischè Oschtseeinslè un Eiland wörd mit öppè 80.000 aagää. In sellerè Zaal sin diè ca. 6500 Inslè vo Åland ebbèso enthaaltè wiè iri Schärè. Dè Rèscht sin meischtens Schärè, wo nit zu Åland ghöred. Finnland hèt also è bedütendi Inselwält i dè Oschtsee.
Litauè
Litauè hèt keini Inslè i dè offenè Oschtsee, defür abaer im Kurischè Haff: Kiaulės Nugara (dt.: „Sauèbuckel“) bi Klaipėda sowiè Rusnė un einigi anderi im Memeldelta. Dè litauischi Deil vo dè Kurischè Neerung hèt kei Landvobindig mit Litauè sèlber. Vo Klaipėda muè mo mit dè Fäärè übbersetzè. Blään für è Brugg stönn im Konflikt zum Status vo dè Landzungè als Nationalpark un Wältkulturerbe un sin dõher bisher voworfè worrè. Uff èm Landwäg isch d Neerung nu vo dè russischè Oblascht Kaliningraad uus z erreichè.
Kliffküschtè
A einigè Stellè, zum Byschpill uff Gotland, Bornholm, Møn un Rügè, hèn sich Kliffküschtè bildet. Selli luèget steil un schroff usè un markyred Gländebrüch im geologischè Untergrund. Kliffkantè findè sich au unterhalb vom Meeresschpygel. Au d Nordküschtè vo Estland zum Finnischè Meerbusè hy isch durch è söttigi Bruchlinniè brägt worrè. Vo Wescht nõch Oscht schafft sich sell Kliff immer nòcher a diè aktuell Küschtèlinniè herrè un erreicht bi Sillamäe immerhy knapp 60 m Höchi.
È bekannti SteilküschtÈ befindet sich uff dè Insel Rügè. Dè wyße Kreidefelsè vom Könnigsschtuèl im dörtigè Nationalpark Jasmund ka als dotes Kliff bezeichnet wörrè, well er nit ständig vo dè Brandung erreicht wörd. Dõgegè sin diè benõchbortè Wissower Klinkè im Johr 2005 è Opfer vo dè Meeresbrandig worrè.
Hansezit
Im Hochmittèlaalter hèt d Oschtsee è immensi Rollè als Vokeers- un Handelswäg z Europa gschpillt. D Aarainerschtädt vo dè Oschtsee hèn sich zum Bund vo dè Hanse zämmègschlossè un s dõdeby zu großem Reichdum brocht. Wichtigschti Hanseschtädt a dè Oschtsee un i irem Yzugsgebièt sin Lübegg, Wismar, Roschtock, Stralsund, Greifswald, Stettin, Danzig, Könnigsbärg, Memel, Riga, Reval un Nowgorod gsi.
Wùrtschaft
Dè Oschtseeraum isch èn Wùrtschafts- un Wachstumsraum. Wòrend im nördlichè un weschtlichè Deil vo dè Oschtsee scho etablyrti Volkswùrtschaftè mit èm hochè BIP/Kopf un èrè hochè Produkdivität vorhèrrschet (Byschpill Dütschland odder Schwedè), befindè sich im öschtlichè Deil vo dè Oschtsee no relativ wùrtschaftsschwachi Länder, wo abber è übberdurchschnittlich hoches BIP-Wachstum uffwyset. I dè Folg vo dè Finanzkrysè ab 2007 isch sell Wachstum widder ybrochè. Bsunders diè baltischè Staatè hèn dõ Wachstumsybußè vo übber 10 % ysteckè müèsè. Lediglich Polè macht nu gringi Ybußè un hèt im gsamtè Oschtseeraum sini Wùrtschaft am stabilschtè ghaaltè.
Nõch èm Seerächtsübberykõõ stôt dè Aarainerschtaatè vo dè Oschtsee è Uusschlièßlichi Wùrtschaftszonè zuè. Am 1. Januar 1995 hèt d Bundesrepublik Dütschland è söttigi au für ir Küschtèmeer a dè Oschtsee deklaryrt.
Häfè un Schiffsroutè
È bsunderi Rollè für dè Vokeer uff dè Oschtsee spillet diè villè Fäärvobindigè sowiè diè großè Bruggènè, wo z Skandinaviè zum Deil größeri Meerèngè übberschpannè düèn.
Trockennasenaffen
D Drochennasenaffe (Haplorrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner het mä die Dier (mit Usnahm vo de Koboldmaki) as Ächti Affe (im Gegesatz zu de Halbaffe) bezeichnet, die Underdeilig isch aber veraltet.
Allgemeins
D Drochennasenaffe, wo under anderem au d Mensche drzue ghöre, underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo de Füechtnasenaffe. Drzue ghöre dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dere Gruppe drochen isch, was en ehnder schlächtere Gruchssinn mit sich bringt, drzue hai die Dier e Wand us Chnoche zwüsche de Auge- und de Schlööfihöhlene. Bi de Drochennasenaffe si Einzelgeburte d Norm.
Systematik
S Diagramm unde noche verdütligt d Verwandtschaftsverheltnis:
Drochennasenaffe (Haplorrhini) │  ├──Koboldmaki (Tarsiiformes) │  └──Eigentligi Affe (Anthropoidea oder Simiiformes) ├──Neuwältaffe oder Breitnasenaffe (Platyrrhini) │    ├──Sakiaffe (Pitheciidae) │    └──N.N.         │        ├──Chlammerschwanzaffe (Atelidae) │       └──N.N.         │           ├──Chrallenaffe (Callitrichidae) │          └──N.N.         │              ├──Nachtaffe (Aotidae) │             └──Kapuzinerartigi (Cebidae) │        └──Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini) ├──Gschwänzt Altwältaffe (Cercopithecoidea) │   └──Meerchatzeverwandti (Cercopithecidae) │              └──Menschenartigi (Hominoidea) ├──Gibbon (Hylobatidae) └──Menschenaffe (Hominidae)
Hubert Treyer
Lääbe
Zue dr 1250-Johr-Fyyr anne 1967 hän dr Treyer un dr Emil Eckert d Idee ghaa, e historoschi Uustellig iber s Dorf z mache, wu derno im Rothuus uusgstellt woren isch. Us däre Sammlig isch em Änd anne 1982 e Dorfmuseum grindet wore un anne 1985 dr „Verein Dorfmuseum Pfaffenweiler e. V.“, wu si dr Treyer din engaschiert het.
Dr Hubert Treyer het in syre Freizyt Gedicht uf Alemannisch gschribe. En Uuswahl dervu sin anne 1992 unter em Titel „Nitt fir unguet...“ im Sälbschtverlag vum Dorfmuseum uuschuu. Im Septämber 2004 isch e zwait Biechli „‘s isch nit alles ebe …“ mit Gedicht uusechuu. Dr Treyer het des aber nimi derfe erlääbe: am 19. Auguscht 2003 isch er gstorbe.