cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Churwalden
Karwòòlda (amtlich Churwalden, rätoromanisch Curvalda) isch e politischi Gmeind im Karwòòldnertal und ghört zur Region Plessur im Schwiizer Kanton Graubünde. Syt em 1. Jänner 2010 bestoot d Gmeind Karwòòlda us de fusionierte Gmeinde Karwòòlda, Malix und Parpan.
Bretagne (Territoire de Belfort)
Gschìcht
Bretagne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1365.
Lohn SH
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 4,0 %, FDP 13,2 %, SP 20,7 %, SVP 51,4 %, Sustigi 10,6 %.
Aglasterhausen
Gmaigliderig
Zue Aglasterhausen ghere d Ortsdail Aglasterhausen, Breitenbronn, Daudenzell un Michelbach.
Daniel Bernoulli
Läbe
Am 17. März 1782 isch dr Daniel Bernoulli im Alter vo 82 Johr z Basel gschdorbe.
Familie und Fründ
Dr Daniel Bernoulli isch ä guete Fründ vom Leonhard Euler gsi.
Shapiro-Verzögerung
Dr Effekt
Wemm mä jetz e Liechtstraal aaluegt, so isch sini reali Gschwindigkäit d Liechtgschwindigkäit und d Gschwindigkäit, wo mä misst, isch. Si stöön noch dr Definizion vo dr Äigezit oobenooche in däm Zämmehang Mä muess acht gää, ass \phi en aaziends Grawitazionspotential isch, also negativ isch, und denn gseet mä, ass d Gschwindigkäit vom Liechtstraal, wo mä misst, chliiner isch as d Liechtgschwindigkäit. Mä cha also s Grawitazionsfäld as a Medium mit em ortsabhängige Brächigsindex aaluege. Wil sich s Liecht de Geodäte nooch usbräitet, cha mä es also au eso formuliere, ass in dr Nööchi von ere Masse d Geodäte im Ruum krümmt sin. Näbe dr Chrümmig vom Liecht git s wäge däm au e Verzöögerig vom Liecht, wo noch irem Entdecker as Shapiro-Verzöögerig bezäichnet wird.
Verscio
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Virginischer Tabak
Beschrybig
D Frucht isch e 1,5 bis 2 cm längi Chapsle, wo schmal elliptisch bis eiförmig isch. Si cha über e Kelch use stah oder vo ne umschlosse sy. D Same sy chugelförmig oder breit elliptisch u wärde bis zu 0,5 mm läng. Ihri Oberflächi isch netzartig gwällt.
Lyss
Geografi
Lyss ligt am rächte Stade vor Aute Aare ar Mündig vom Lyssbachtau. Vor Gmeindsflächi si 36,6 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 33,3 % Waud, 29,4 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Seederf, Arbäärg, Chapele, Worbe, Stude, Büetige, Diessbe u Grossaffoutere.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,4 % gläge.
Ploéven
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Lützelflüh
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3957 Ywohner 96,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,9 % Italiänisch.
Thekla Walker
Lääbe
D Thekla Walker het s Abitur anne 1988 z Schelglenge absolviert un het derno vu 1989 bis 1997 an dr Universitet Dibenge Gschicht un Amerikanischtik studiert (ohni Abschluss). Vu 1993 bis 1999 het si im Huus vu dr Gschicht Bade-Wirttebärg gschafft, vu 2002 bis 2004 isch si Beufdraiti vu dr Stadt Geppenge fir Marketing gsii. 2002 bis 2003 het si an dr Naturschuel Fryybeg e Wyterbildig zur Naturpedagogi gmacht un vu 2003 bis 2006 am Seminar fir Waldorfpedagogik an dr Freie Hochschuel Stuegert e beruefsbeglaitende Kurs zur Uusbildig zum Klasselehrer. Vu 2004 bis 2005 het si as freji Mitarbaiteri bim Evangelische Missionswärch z Sidweschtdytschland un em Evangelische Verain fir d Schneller-Schuele im Noche Oschte gschafft. Derne isch si bis 2008 Referänti füi Presse- un Effetligkaitsarbet bim Bund vu dr Freie Waldorfschuele gsii. Anne 2009 isch si Projäktlaiteri bim NABU Stuegert un Dozänti fir Naturpedagogik an dr Duale Hochschuel Bade-Wirttebärg z Stuegert wore. Si isch ghyrote un het zwai Chinder.
D Thekla Walker engaschiert sich syter anne 2008 fir di Griene. Vu 2009 bis 2014 isch si Stadtreti z Stuegert un vum 8. Oktober 2011 bis zum 19. Novämber 2016 aini vu dr baide Landesvorsitzerne vu Bindnis 90/Di Griene Bade-Wirttebärg (zämme mit em Oliver Hildenbrand) gsii.
Seeschlacht bei Männedorf
Nach de Schlacht
D Zürcher sind zwe Täg z Rapperschwil plibe und am 31. Oktober wider uf Züri zrugg gfaare. Schwyz isch gschlage gsi und Züri häd de See behärrscht. D Schwyzer händ aber immer no e havarierti Flotte gha. Die händs hinder Hurde gäge Altedorf zu as Land zoge gha. D Zürcher händ befürchted, d Schwyzer würded die über de Winter wider richte und de Striit göchi im nögschte Früelig wider los. Drum isch am Hälig Abig es Komando in Obersee ufe gfare und hät di trochegläiti Flotte vo Schwyz mit Bieli zämegschlage und aazündt. Erscht wo d Bätziitglogge glüüted häd, sind si wider häizu.
INSEAD
D INSEAD isch anne 1957 vum Georges Frederic Doriot, eme franko-amerikanische Harvard-Brofässer, z Fontainebleau grindet wore. D INSEAD isch dodermit di erscht Business School z Europa gsii. S Lehraagebot isch vu Aafang aa aaglähnt gsii an amerikanischi Vorbilder, vor allem an d Harvard Business School.
Meiji-Restauration
Am 3. Januar 1868 isch im Naame vom Tennō d Widerhäärstellig vo dr kaiserlige Macht (王政復古, ōsei fukko) broklamiert worde. Dr Shōgun Tokugawa Yoshinobu het druf si Armee uf Kyōto gschiggt. Im Boshin-Chrieg )1868–1869) häi die kaiserlige Drubbe d Armee vom Shōgun gschlaage. Die Faase isch z Änd gange, wo dr Saigō Takamori 1877 si Widerstand ufgee het. Formal isch si ume gsi, wo d Verfassig 1890 in Chraft dräte isch.
Linzgau
Vor- und Friehgschicht
Noch em Abzug vu de Reemer hinter de Rhii hond germanische Gruppen aagfange zum sich auch im Linzgau aasidle. De alte keltische Flussname hot em alamannische Toelstamm vu de Lentienser, wo im 4. Jahrhundert n. Chr. vum reemische Historiker Ammianus Marcellinus erwähnt wered, sin Name. D Uusdehnung vu irnem Stammesgebiet i de Velkerwanderungszeit kaa me it rekonstruiere, s isch vermuetle greeßer gsi wie die Gegende, wo später mit dem Name Linzgau bezeichnet wore sind. Archäologische Fund vu de friihe Alamanne sind im Linzgau selte. Bloos e Noochbestattung i me hallstattzeitliche Grabhigel vu Salem und e Frauegrab bi Bruckfelde kann me bis etz doo defir aabringe. It vil dichter isch scheints d Besidlung im friihe Mittelaalter (im 6. Jahrhundert d Eroberung dur d Franke) gsi, wil me Rest vu de typische Roihegräberfelder, grad so wi auch im westlich aagrenzende Oberschwoobe, bisher blooß selte hot finde känne.
Tapu
Vilmol wird s Konzept brucht, zum lääbenswichdigi Ressurse vor Raubbau schütze. Bevor d Öiropäer uf Hawaii choo si, het mä dört mit eme kapu dr Fischfang begränzt, und d Gsamterträg si wääsentlig hööcher gsi as zu jedere Zit sit denn. In dr Wält vo de Māori häi tohunga (z. B. Briester) s tabu brucht, zum zum Bischbil Fischweijer z schütze. Mä findet s Wort tapu in e Hufe Ortsnääme, zum Bischbil in wai-o-tapu, übersetzt ‹häiligs Wasser›.
Linzgau
Sprooch
Dur de Linzgau lauft d Grenze zwischem Bodeseealemannische und em Oberschwääbische Dialekt. Grob gseit, gheert de obere Linzgau eher zum Schwäbische, wo s Eis und Hous hosst, während me im untere Linzgau no s niideralemannische Iis und Huus schwätzt. I di gliich Richtung goht de Unterschid zwische sto lo (schriftdeitsch stehen lassen, mittelhochdeitsch stân lân) am See und em schwäbische stou lou, wo me z. B. scho z Pfulledorf seit.
E genaue Grenzlinie kaa me heit aber it zihe, wel si d Lautverschiebung (neihochdeitsche Diphthongierung) vu ii und uu zu ei und ou vu de erste Dialektufnahme bis heit all no zum See naa verschiebt, so das vorussichtlich irgendwenn im ganze Linzgau Eis und Hous gelte wird.
Berner Zinktafel
Inschrift
De zwait Name bizaichnet de keltischi Schmiidgott Gobanos, wo bi de Ire as Goibniu und bi Waliser z England as Gofannon guet bikannt isch. De Name bidütet schlichtweg »Schmiid«. De erst Name werd as Biiname vom Gott dütet, as »Weltwanderer«, zu gall. *dubnos »Welt« (air. domun) und gall.-lat. rēdā »Wage, Rais« (air. ríad), d Inschrift isch aso em »Weltwanderer Gobanos« gwidmet. De dritt Name Brenodor isch weleweg de Name vo de keltische Sidlig uf de Halbinsle Engi gsii. De erst Namestail breno- chönnt im Ortsname Brenngarte oder sogär im Name vo de Stadt Bern erhalte blibe sii. D Mainige vo de Forschig gönd do aber usenand. De viert Name isch e Zämesetzig vo gall. *nanto »Tal« und em Flussname Aare.
Plogastel-Saint-Germain
Verwaltig
vu Plogastel-Saint-Germain isch. Plogastel-Saint-Germain ghert zum Kommunalverband.
Escherichia coli
E. coli isch d Bakterieart, wu in de Molekularbiologii om meischte verwendet wird. S komplett Genom isch vun d Genetiker sekwenziert wore un viili vun de Einzelstämm sin isoliert wore. In de moderne Biotechnologii wird s zur induschtrielle Biosynthes vun Insulin, unterschiidlige Aminosiirine un onderi Verbindunge iigsetzt. Dofir isch E. coli prädeschtiniert, wel s zur residente Darmflora vum Mensch ghert un wäge däm kei Allergi verursacht (gegensitigi Opassung).
Hilda Jauslin
Lääbe
D Jauslin schrybt Prosa un Gedicht iber Basel un d Region, uf Schriftdytsch um im Dialäkt. Anne 2002 het d Hilda Jauslin dr erscht Bryys bim Literaturwettbewärb „Oberheinischer Rollwagen“ gwunne mit dr Churzgschicht „Spaziergang, täglich“ un 2005 bim nämlige Wettbewärb dr dritt Bryys mit dr baseldytsche Gschicht „Dreiländerbligg.“
Marie-Claude Chappuis
Ausbildong
D Marie-Claude Chappuis hod Gsang beim Professor Westendorp en Freiburg ond drnoch am Mozarteum en Salzburg mid am Breda Zakotnik bis zu am Konzertdiplom schdudierd.
Schaffa
Noch em Diplom war se fenf Joor am Landestheater Innsbruck bei dr Brigitte Fassbaender.
Valentin (Papst)
Är isch z Rom uf d Wält chuu un isch wahrschyns im Via-Lata-Dischtrikt ufgwagse. Im Liber Pontificalis wird betont, wie fromm un integer dr Valentin gsii sei un ass en wäge däm dr Papscht Paschalis I. as junge Prieschter zum Archidiakon vum remische Diakonat ernännt heeb. Die yyflussrych Position het au unter em Eugen II. bhalte. No däm sym Dod (27. Augschte 827) isch dr Valentin vermuetlig am Sunntig druf aistimmig zum neie Papscht gwehlt wore. Vu syre churze Amtszyt waißt mer nyt, no nit emol di gnau Duur. Si isch wohl bi rund aim Monet gläge.
Suhre
D Suure (au Suhre ) isch e Fluss i der Schwiiz. Si goot bi Suursi us em Sämpachersee und denn durs Suuretaal uf Suur abe und mündet bi Aarau i d Aare.
Der Bach foot nit mid ere eigene Kwellen aa, wo s Wasser früsch us em Bode chiem; nei, dä Punkt won er afoot isch eigentlech der Uuslouf vom Sämpachersee, und me chönt hüdrologisch die bar ganz churze Bech oben am See au als Oberlöif vo der Suure aluege, der lengscht vo dene wär die Grossi Aa, wo sälber im oberschte Deil au en andere Name het: es isch der Sellebodebach, und dä chunt vo Härdmänigen obenabe (Gmeind Neuechirch).
I der Gschicht isch der Fluss schynts ane 1035 s erschte Mol in ere Kwellen erwäänt: Suron.
Billigheim
Gmaigliderig
Zue Billigheim ghere d Ortsdail Allfeld, Billigheim, Katzental, Sulzbach un Waldmühlbach.
Löhningen SH
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 6,8 %, FDP 20,5 %, SP 22,7 %, SVP 42,8 %, Sustigi 7,1 %.
Fly (Nicki-Minaj-Lied)
Fly ìsch a Liad vu dr Rapperin Nicki Minaj ìn Zammaschàffa mìt dr Sangera Rihanna. S’ Liad ìsch vum J.R. Rotem un em Kevin Hissink produziart un vu dr Minaj zamma mìt àndra Litt gschrììwa worra. ’S ìsch a Hip-Hop-Liad mìt R&B-Elemanta. Ärschììna-n-ìsch’s àm 30. Àugischt 2011, àls àchta un lätschta Sìnggel vun dr Minaj ìhrem Debü-Schtüdioàlbum Pink Friday. Ìm Liad wìrd um d’ Kràft grädd, womm’r brüücha, fìr d’ Klischee un d’ Negàtiwitäät ìwwerwìnda.
S’ Liad ìsch ìn fìmf Lander bis ìm Top 20 glunga. ’S ìsch àlso aina vun dr Minaj ìhra ärfolgriichschta Mìtàrwet.
s’ Müüsikvideo
Ìn’ma Interview mìt MTV News hàt d’ Minaj vum Müüsikvideo grädd, wia àui vun’ra meegliga offiziälla Veräffentligung vu Fly àls Sìnggel. Sa hàt ärkläärt, àss s’ Liad un s’ Müüsikvideo schpeeter veräffentligt wara, wial sa z’äärscht àndra Liader wìll veräffentliga. Sa hàt àui ìn dr Rihanna ìhra aigana Veräffentligtunga nìt wälla schteera. Sa hàt ìn da baida Kìnschtlerinna äbbis Zitt wälla loo fìr ìhra aigana Àlba befäärdra. D’ Minaj hàt witter ärkläärt: „Soo hàt d’ Rihanna vììla Liader, wo sa kààt veräffentliga un ìch wìll, àss ìhra Liader a Momant hann un Ärfolg fiira un àlles dominiara. Wänn d’ Rihana berait ìsch gìtt sa mir Beschaid un d’rnooh veräffentliga m’r Fly àls offiziälla Sìnggel.“
Lucien Sittler
Weblink
Lucien Sittler Hebelpreisträger 1971
Vico Morcote
Vico Morcote (lombardisch Vich Murcò) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.
Merishausen
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 644 Iiwohner 97 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,2 % Französisch und 0,6 % Italienisch.
Ausfahrsignal
Schwiz
I dè Schwizer Faardiènschtvorschriftè isch d Definition sinngmäß diè glych wiè z Dütschland, nu isch kei Abkürzig für dè Begriff feschtglait; s Kürzel, wo im dütschsprõchigè Berych üblich isch, lutet uff AS.
Für Situationè, i dennè im Lokfüürer dè Bligg uffs Uusfaarsignaal nit möglich isch, wörd i dè Schwiz analog zum dütschè Faartaazeiger èn sognanntè Faartschtelligsmelder inschtallyrt. Sellè unterscheidet sich i sim Uussää abber grundsätzlich vum dütschè Pendant. Im belüchtetè Zuèschtand zeigt er èn nõch obbè grichtetè wyßè odder urõschigè Pfyl. I dè modernè Züüg cha d Zuèschtimmig zu dè Faart au per ZUB-Display a dè Lokfüürer übbermittlèt wörrè.
Cissonius
De Cissonius isch bsundrigs i de römische Provinze Germania inferior und Germania superior vereert worde, aber au vo de Helvetier und binochbuurte Stämm. Im ganze sind guet e Dotzet epigraphischi Inschrifte vonem bikannt. Inere Inschrift us Promontogno im Bergell, enere Stroosestation, werd er Mercurius Cissonius Matutinus gnennt.
Westeuropa
Zur Zit vom Chalte Chrieg het mä die öiropäische Länder zu Westöiropa zämmegfasst, wo määrtwirtschaftlig orientiert gsi si, im Geegesatz zu de blaanwirtschaftlig usgrichdete Länder vo Ostöiropa, wo as Ostblock bezäichnet worde si.
Vor dr Erwiterig vo dr EU und dr NATO gege Oste het mä dr Begriff denn für die Länder vo Öiropa brucht, wo Mitgliid vo dr EU und/oder dr NATO gsi si, het aber au d Schwiz drzuezelt, wo zu käinere vo dene bäide Organisazioone ghöört het. Das isch öbbe fast s gliiche gsi wie s politische Westöiropa. Im witiste, politische Sinn umfasst Westöiropa sit denn alli Länder in Öiropa mit dr Usnaam vo dr Ukraine und Georgie und de GUS-Mitgliider Moldawie, Wissrussland, Russland, Armenie und Aserbaidschan. Das Westöiropa isch (bis uf die chliinere Staate Andorra, Bosnie-Herzegowina, Finnland, Irland, Liechtestäi, Mazedonie, Monaco, Montenegro, Ööstriich, San Marino, Serbie, Schweede, d Schwiz, d Vatikanstadt) milidäärisch in dr NATO mit de Veräinigte Staate verbunde und wirtschaftlig ganz uf die Öiropäischi Wirtschaftsunion (EWG) usgrichdet gsi.
Joseph Lefftz
Läbe
Dr Joseph Lefftz stammt us eme lang zruck nochwisbare elsässische Buure- un Winzerg'schlächt. Er isch 1894 erschd uf d'Volksschuel, drno uf 's Progymnasium Owernah gange; 1898 isch er uf 's Gymnasium Schlettstadt cho. 1908 - 1913 het er dütschi un klassischi Philologie an der Universität Stroßburj studiert un 1913 über de Thomas Murner promoviert (druckt 1915); aschließend isch er kurz Lehrer am Gymnasium Schlettstadt gsi. Sit 1914 isch dr Joseph Lefftz an der Stroßburger Universitäts- un Landesbibliothek Bibliothekar un Konservator gsi. 1918 het er mit siinere umfangriiche volkskundliche un literaturwüsseschaftliche Tätigkeit mit em Schwerpukt vo dr elsssische Folklore in Musik un Bruuchtum aag'fange. Er het au d'Redaktion vo dr Zitschrift Elsaßland/A travers les Vosges (zsämme mit em Alfred Pfleger) überno. 1941 isch er Honorarprofessor an dr Universität Stroßburg worde. Anne 1945 isch er vo dr Süferigskommission als Bibliothekar entlo worde un het sii Poschde erschd noch faschd zäh Johr z'ruckkriegt.
Ägäisches Meer
Insle
D Ägäis isch e Meer mit vile Insle, wo i sibe Gruppe itailt wered: Dezue chunnt no d Insle Euböa.
Gschicht
Schliessli isch de ganzi ägäisch Ruum zum Osmanische Riich choo. Erst d Loslöösig vo Griecheland usem Osmanische Riich im Endi vom 19. Jh. het im End zu de hüttige politische Laag i de Ägäis gfüert.
Typosquatting
Lueg au: URL, Cybersquatting
Avenches
Iiwoner
Vo de 2753 Iiwoner (Endi 2006) vo de Gmaind redet drai Viertel Französisch, en Achtel Tütsch und fast 6 % Portugiesisch. Je öppe 45 % sind Katholike bzw. Reformierti. De Uusländeraatail isch 2010 bi 31,3 % gläge.
Gschicht
Im 19. Joorhundert het z Avenches e grösseri jüdischi Gmainschaft glebt, wo usem Elsass iigwanderet isch. Si hend vo de Ufzucht vo Ross glebt und 1865 en aigni Synagoge baut. Us wertschaftlichi Gründ sind si aber ab Endi 19. Joorhundert i grössiri Stedt züglet und d Syngagoge isch ane 1954 abgrisse wore. E Tafle am Platz und e Davidstern ufem Tour de Vully erinneret no a di Gmainschaft.
Tyrrhenos
Anderi Autore seget, er sai de Soo oder dör de Telephos de Enkel vom Herakles gsii und de Vatter vom Tarchon und vom Hegeleos. Er söll d Trompete erfunde ha.
Plogoff
Geografi
Plogoff lyt uf dr Halbinsle Cap Sizun am Atlantik, 42 km vu Quimper un 41 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 80 m iber Normalnull. Zue dr Gmai ghert di bekannt Pointe du Raz (Beg ar Raz), dr weschtligscht Punkt vum franzesische Feschtland.
Domodossola
Geografy
D Stadt lyt im Eschetaal am rächten Ufer vo dr Ryss. Si isch di zweitgröschti Stadt vo dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. Zum Stadtgebiet ghöre d Kwartier Mocogna, Castanedo, Badulerio, San Quirico, Quartero, Anzuno, Maggianigo, Calice, Borgata Casa Delle Rane, Calvario, Cisore, Corte, Gabi Valle, Boschetto, Siberia und Nosere.
Chavanatte
Gschìcht
S Gebiet um Chavanatte hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Chavanatte ghert zem Franc-Comtois.
Homburg (Oberelsass)
Humburg (frz. Hombourg, dt. Homburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Humburg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1227 àls Hamberg.
Kuppenheim
Gschicht
Im Johr 1283 isch d´Stadt an d´Grafe vun Eberschdai verkauft worre. 1453 isch sogar vu da "Amptsstatt Cuppenheim" d´Red gwä, wo 14 Derfer dazughert hänn. 1535 isch Kuppene ä Oberomtsstadt worre, mit 22 Derfer drumrum. Abber im Pfälzische Ärbfolgekrieg isch Kuppene 1689 bis uff ai Hiisl niederbrennt worre unn hedd sei Titel an Raschdi abgäbe mieße. Desdrum isch es hitt nit der Londkreis Kuppene, sondern der Londkreis Raschdi. Danoch isch d´Stadt widder longsom uffbaut unn greeßer worre. Im Ofong vum 19. Jahrhunnert sinn die gonze Befestigungsolage bis uff d´ Reste vun der Stadtmauer abgrisse worre.
Während der Badisch Revolution isch ou bi Kuppene gschosse worre unn preußisches Milidär isch au in Kuppene stationiert gwä.
D´Sag vu da Knepflestadt
Vun dem Spitznome kommt ou des Schimpfwort fir d´Kuppener: "Knepflesbiich"(Spätzlebäuche)
Mussik
In Kuppene gibt´s än Mussikvarain, än Hondharmonikavarain, mit Oberndorf zwai Gsangsvaraine unn da Initiativkreis Kulturpflege Kuppenheim (IKK)
Regelmäßige Veroschdaldunge
Immer om erste Wocheend im Mai unn im Okdober isch da Johrmarkt, bi dem ´s sitt 2004 immer im Herbschd ä Gwärbeschau gibt. S´isch ou dann immer verkaufsoffener Sunndag. Nadierlich dinn alle greeßeri Varaine zahlreiche Feschdle veroschdalde.
Thomas Grochowiak
De Thomas Grochowiak, geb. am 2. Dezember 1914 in Recklinghuuse, isch än bediedender ditscher Moler. Sei Adelier isch in da Rhinstroß
Epona
D Epona (gallisch: »Stuete«. S /e/ isch churz betont, s /o/ isch churz unbetont!) isch di keltischi Göttin vo de Ross. Si isch as anzigi keltischi Gotthait vo de Römer öbernoo wore und isch denn au d Göttin vo de Esle, Muli, Ställ, Riiter, Fuerlütt und Händler wore, churz ales wa mit Ross z tue het. Si isch au vo de Helvetier vereert worde.
Darstellig
D Epona werd maist as e Frau, wo im Damesitz ufeme Ross sitzt oder au zwüschet zwai Rösser, dargstellt. Mengisch het si i de Händ Blueme oder Frücht. Selte sitzt si imene Wage. D Epona selber cha miteme Gwand, aber au blutt dargstellt werde.
Antiki Literatur
I de antike Literatur chunnt d Epona vill vor und werd ainisch au Hippona gnennt, well s altgriechische Wort för Ross "hippos" isch. So bischribt de römisch Schriftsteller Apuleius inere Szene, wie de inen Esel verwandleti Lucius sich uf d Hinderbai stellt, um as Altöörli vo de Epona im Stall anezcho, wo mit frische Rose gschmückt isch, do de Zauber, wonen verwandlet het, mit dene broche werde chöni. De Minucius Felix waiss denn au, as a de Epona früschi Roose gopferet wore sind und asmer ere zu Eere Ross und Esle gschmückt het. De Dichter Juvenal degege verspottet i sinene Satiire en höchgstellte Römer, wel er am Altoor vom Iuppiter bi de Epona schwöri.
Schaltjahr
Gregorianischer Kalender
So sin zum Bispil d Säkularjohr 1800, 1900 un 2100 keini Schaltjohre, d Säkularjohre 2000 un 2400 degege scho.
Nit in alle Länder isch sälli Umstellig am selbe Dag erfolgt. Nit-katholischi Länder hän sich lang gweigeret. Bsunderi Schwirigkeite het's in Schwede gä, wo anno 1712 zwei Schaltdäg igfüegt worre sin un säll Johr dorum ä 30. Februar gha het.
Französischer Revolutionskalender
In dr Zitt, wo dr Französische Revolutionskalender Gültigkeit gha het, sin d Johre 3, 7 un 11 Schaltjohre gsi.
Die ursprünglich Regelig vum Kalender isch gsi, dass dr erste Dag vu jedem Johr uf d Herbst-Dag-un-Nacht-Gliichi fallt un jedes virt Johr e Schaltjohr si sott. Sälli Forderige widerspreche sich aber, drum het dr Charles Rommes, dr Autor vum Kalendersystem, eini im Gregorianische Kalender ähnlichi Regelig vorgschlage. Er isch aber us politische Gründe demit uf Widerstand gstosse. Dur die churz Gültigkeit vum Revolutionskalender sin die Diskussione aber obsolet worre.
Islamischer Kalender
Noch sällem System hän im Islamische Kalender alli gradzahlige Munät 30 Däg un alli ugradzahlige Munät 29 Däg. In Schaltjohre wird im ledschte ugradzahlige Munät ä Dag dezuegfüegt, so dass er no 30 Däg het.
Chinesischer Kalender
Fer d Berechnig zellt mer d'Azahl vu de Nöimönd zwischenem elfte Munät vume Johr (dem Munät vu dr Wintersunnewendi) un em elfte Munät vume folgende Johr. Falle in säller Zitruum 13 Nöimönd, so wird e Schaltmunät igfüegt.
Hafes
Lääbe
Wo dr Schah Schudscha' si Vater Mubariz gstürzt und im Gfängnis iigsperrt het, het dr Hafis si Boste wider überchoo. Bald druf sig er aber ins freiwillige Exil uf Esfahan gange, wil er sich nid sicher gfüült häig. Die Räis isch aber umstritte. Won er öbbe zwäiäfuffzig gsi isch, het en dr Schah bittet, zruggzchoo. Won er sächzig gsi isch, het er e 40-däägigi meditativi Nachtwach aagfange, und wo die ume gsi isch, het er en Art Erwiterig vom Bewusstsii erläbt und het sich im Gäist noch vierzig Joor wider mit em Attar droffe.
Lemnos
Antiki
Noch de Aagoobe vo antike Historiker hend uf de Insle d Sintier glebt, e thrakische Stamm. Vo Attika söled denn spöter Pelasger zuegwanderet sii. Inschrifte usem 6.Jh.v. Chr. zaiged, as dozmol Lemnisch gredt woren isch, e Sprooch, wo mitem Etruskische verwandt isch. Historischi Zügnis fönd noch 510 v. Chr. aa, nochdem de Miltiades d Insle för Athen underworfe het. Lemnos isch e Mitgliid vom Attisch-Delische Seebund gsii und e wichtige Chornliferant und Handelplatz.
Mittelalter und Noizitt
Noch de Chrützzüüg isch d Insle, wo strategisch guet glegen isch, vo europäische Machthaber umstritte gsii, im 13.Jh. hets zu Venedig ghört und spööter zu Genua. Ane 1456 isches zum Osmanische Riich choo. 1912 isch d Insle zu Griecheland cho.
Hafes
Verdoonige
Dr Komponist Viktor Ullmann het 1940 z Prag fümf Gedicht us de Noochdichdige vom Hans Bethge, wo 1910 im Insel Verlag erschiine si, under em Ditel Das Liederbuch des Hafis verdoont,  bevor er uf Theresiestadt deportiert worden isch.
Lichtkegel
In dr relativistische Füsik bezäichnet dr Liechtchäigel vom ene Eräignis E d Mängi vo alle Eräigniss E', wo sich mit dr Liechtgschwindikäit c uf E uswirke oder vo E mit Liechtgschwindigkäit chönne beiiflusst wärde.
Neuhausen am Rheinfall
Gschicht
Nöühuuse isch zum erschte Mol gnennt worde 900/910 als Niuhusen (1253 Niuwenhusin).
Plomelin
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Domaingrabbing
De änglischi Begriff Domaingrabbing bezeichnet es missbräuchlichi Reserviere vo nere Domäne.
Im Gegesatz zuem Cybersquatting (Cyberbsetze), wo vorrangig bekannti Domainname (z. B. ibm.com) reserviert un zue überhöhte Pris em jewilige Unternähme offeriert wärde, bschränkt sich 'sDomaingrabbing uf d' Reservierig vo Gattigsbegriff. So wärde bischpilswis Wörter usem dägliche Gebruch in sämtliche Forme un TLD regischtriert (z. B. haarföhn.de, e-haarföhn.net, elekronischer-haarföhn.com, usw.) S Zil isch es entwäder sälli Domains mit Gwinn z'verkaufe odr durch di aktivi Benutzig Bsuecher z'suggeriere e Websyte zue nem bschtimmte Thema odr Begriff z'sii, obwohl dr Content nümmi vil mit em Domainname z due hät. Bsunders populär isch sälli Methode bi Dialer-Abieter, wo d Bekanntheit vo nere Domain usnütze un e ähnlich gschribeni Domain für sich regischtriere (Lueg au Typosquatting).
Neunkirch
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 15,6 % gläge.
Cybersquatting
Rechtlichi Lösige
Schtritigkeite um Domains ußerhalb vo Deutschland wärde für gwöhnlich übr d' Uniform Domain Name Resolution Policy (UDRP) beiglegt, eme Verfahre, wo vo dr Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN) verfasst worde isch. Kritiker bemängle abr, dass dodrbi großi Firme bevorzuegt wärde un di troffene Entscheidige hüfig wit übr d'Regle un d'Absicht vo dr UDRP usegöhn.
Gabriel García Márquez
Lääbe
Dr Gabriel García Márquez het Dräibüecher, Kolumne, Reportaasche, Churzgschichte, Erzäälige, Romään und Memuaare gschriibe.
Cybersquatting
Rechtlichi Lösige
E baar Länder hän schpezielli Gsetz in Bezug uf Cybersquatting, wo übr di normale Gsetze zuem Schutz vo Handelszeichen usegöhn. D'USA z. B. het 1999 de U.S. Anticybersquatting Consumer Protection Act (ACPA) igfuehrt.
Italien
Gschicht
D'Halbinsle isch scho im 7. Johrtuusig vor Christùs bewohnt gsi. Am Afang vo der antike Zyt hät im Norde s Volch vu de Etrusker gläbbt, während de Süde vu Grieche bsidelt gsi isch. Im Johr 753 v. Chr. isch d'Stadt Rom gründet wore, wu bis 509 v. Chr. e Chönigriich gsi isch, deno e Republiik un spöter e Chaiserriich. In de Zit vu der Republik hät s Römisch Riich all meh an Bedütig un Usdehnig gwunne un mehas di ganzi Appenniinehalbinsle iignuu, sini gröschti Usdehnig isch unter em Chaiser Traian gsi, wu's vu Ängland bis uff Syyrie gange-n-isch. 395 isch es in e West- un e Osthälfti zerfalle. S Johr 476 gältet als Änd vum Weschtliche Römische Riich.
Religione
De italiänisch Staat isch laizisdisch, es gitt kei Staatsreligion. De Großdeil vu de Iiwohner mache Christe us, vu sälle sin 97,7 Prozänt dauft un 87,8 Prozänt sin katholisch. Einewäg wird d'Religion numme 36,8 Prozänt vu de Gsamtbevölcherig praktiziert un de Sekularisationsprozäss isch im Chuu. De rapporto Eurispes vu 2010 bsait, dass 10,7 Prozänt vu de Italiäner Agnostiker sin un 7,8 Prozänt Atheiste, dodemit sin 18,5 Prozänt nit gläubig.
Unter de Regligione in de Minderheit sin verschideni anderi christligi Konfessione (bsunders orthodoxi un Protestante). Ußerdemm stelle Jude (sì hänn z Italie e langi Gschicht), Mormone, Züüge vum Jehova, Musliim, Buddhiste, Hinduiste, Sikh un Animiste e nännenswärti Minderheit dar.
Symbol
Di bedütendste Symbol, wu di italiänischi Republiik representiere, sin:
Plouhinec (Morbihan)
Plouhinec (bretonisch Pleheneg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Provinz Verbano-Cusio-Ossola
Geografy
«Cusio» isch dr zwöit iteliänisch Name vom Ortasee. Dä lyt echly weschtlech vom Langesee und je öppe zur Helfti i dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola und i dr Nochberprovinz Vercelli.
Ganz im Weschte goot d Provinz bis zum Bärgmassyv vom Monte Rosa, wo bi de Walser dr Name «Gourner» het.
Vercheer
Vo Domodossola uus goot d Ysebaanlinie vo Mailand uf Gämf und Paris dure Simplondunnel. Us em Pomatt het’s en Bärgwääg über d Guriner Furgge is Tessiner Walserdorf Guryn.
Winzer
Wiibou- und Önologiestudium
Z Düütschland cha mä Wiibou und Önologi (Chällerwirtschaft) a dä Hochschuel Geisenheim University studiere. Sit 2009 gits in Neustadt a dä Wiistrass än dualä Studiägang Wiibou und Önologie, wo zäme vo dä Fachhochschuele Bingen, Kaiserslautern und Ludwigshafe am Rhii und äm Dienstleistigszentrum Ländlichä Ruum (DLR) Rheinpfalz aabote wird.
Minkowski-Diagramm
S Minkowski-Diagramm isch e Ruum-Zit-Diagramm mit nume äinere Ruum-Dimension. Es überlaageret d Koordinatesüsteem für zwäiBeobachter, wo sich relativ zuenander mit konstanter Gschwindikäit beweege, so dass mä für d Orts- und Zitkoordinate x und t, wo dr äint Beobachder brucht, zum s Eräignis z beschriibe, diräkt d Koordinate x′ und t′ vom andere Beobachder chönne abglääse wärde und umkeert. Us dere Zueordnig vo x und t zu x′ und t′, wo grafisch äiäidütig isch, gseet mä diräkt, ass e Hufe Ussaage vo dr Relatiwidäätstheorii, wo paradox erschiine, wirklig widerspruchsfrei si. Au ass d Liechtgschwindikäit en ooberi Gränze isch, gseet mä grafisch as Konsekwänz vo de Äigeschafte vo Ruum und Zit. D Form vom Diagramm chunnt diräkt und ooni Formle us de Bostulat vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii und macht dütlig, wie äng Ruum und Zit verbandlet si, wie s d Relatiwidäätstheorii bostuliert. En Erwiterig vom Minkowski-Diagramm isch s Penrose-Diagramm, wo mä mit em die globali Struktur vo allgemäinere, au krümmte, Ruumzite cha daarstelle.
Thessaloniki
Thessaloniki ( f. Sg. [], churz au Saloniki Σαλονίκη; im lokaale Tielekt []; Selanik; Ladino Salonika oder Selanik; dr dütsch Naame, wo im biblische Zämmehang brucht wird: Thessalonich) het 322'240 (2011) Iiwooner und isch die zwäitgrössti Stadt z Griecheland. Es isch d Hauptstadt vo dr Verwaltigsregioon Zentralmakedonie und s wirtschaftlige und kulturelle Zentrum vo dr ganze griechische Regioon Makedonie. D Zaal vo de Iiwooner vom ängere Balligsruum Thessaloniki und wemm mä d Stedt und Gmäinde zringsum drzue zelt, isch 2001 954'027 gsi. Drei Joor spööter het mä sä uf 995'766 gschetzt.
1997 isch Thessaloniki die Öiropäischi Kulturhauptstadt gsi.
Rothaus
Rothaus isch de Name vo däne geografische Objekt:
Clara Zetkin
Läbe
D Zetkin isch bis 1917 aktiv in dr SPD un in däre Bartei e markanti Verdrätteri vu dr revolutionär-marxistische Fraktion gsii. Anne 1917 het si si dr SPD-Abspaltig USPD aagschlosse. In dr USPD het si zum linke Fligel bzw. zue dr Spartakusgruppe (1918 umgnännt in Spartakusbund) ghert. Derno isch si ne yyflussrych Mitglid vu dr Kommunistische Bartei vu Dytschland (KPD) gsii. In dr Zyt vu dr Weimarer Republik isch si vu 1920 bis 1933 Rychsdagsabgordneti fir d KPD un 1932 Altersbresidänti vum Barlemänt gsii.
Ali Pascha
Ali Pascha stoot für:
Schwäbischsein
Schbroch
Wann oinr zschbat kommd, hodr meglicherweis d Zeidagagaba falsch vrschdanda.
Seelisberg
Gschicht
Selìsbäärg isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr Um 1280 als Zingeln (um 1316 als Sewelisberg).
Neckar-Odenwald-Kreis
Schded ùn Gmaine
Zem Necker-Oodewald-Chrais ghèère segs Schded ùn 21 Gmaine.
Oberhallau
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 4,1 % gläge.
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 5,9 %, FDP 4,6 %, SP 23,6 %, SVP 59,6 %, Sustigi 6,3 %.
Gmeindspresident isch de Hansueli Graf (Stand 2012).
Ibrahim Pascha
Dr Wali vo Sürie und Palestina
Si Vater isch 1848 gäistesschwach worde, und dr Ibrahim isch im August uf Konstantinopel, für dass en dr Sultan Abdülmecid I. zum Wali wurd ernenne. Er isch allerdings no vor sim Vater gstorbe und dorum isch si Nöwöö Abbas Nochfolger worde.
Kloster Pfäfers
S Chloster Pfäfers isch e Benediktinerabtei uf em Gebiet vo dr hütige politische Gmäind Pfäfers im Kanton Sanggalle gsi. S Chloster isch im 8. Joorhundert gründet und 1838 dur e Beschluss vom Groosse Root vom Kanton Sanggalle ufghobe worde. In de barocke Chlostergeböid us em 17. Joorhundert isch sit 1845 die kantonali psüchiatrischi Klinik St. Pirminsbärg dehäi. Die ehemooligi Chlosterchille St. Maria isch d Pfarrchille vo dr katholische Chillegmäind Pfäfers.
Gschicht
1665 si d Chlosteraalaag und d Chille aabebrennt. Dr Abt Justus Zink het 1672 dr Grundstäi für e Widerufbau im Stil vom Barock noch de Blään vom Giovanni Serro und vom Giuglio Barbieri gläit. Wäge de katastrofaale finanzielle Verheltniss vo dr Abtei het dr Zink 1676 uf Druck vo dr Schwizerische Benediktinerkongregazion müesse zruggdräte. Si Noochfolger, dr Abt Bonifaz I. Tschupp, het d Aalaag, wo gegewärtig no existiert, 1694 fertig baut. Under em Bonifaz I. isch die finanzielli Sitazioon vom Chloster wider guet worde.
1794 isch s zum ene Ufstand vo de Underdaane vom Choster cho, wo dur en äidgenössisch Landvogt vo Sargans niidergschlage worde isch. Wo am 11. Novämber 1798 d Groofschaft Sargans vo dr Äidgenosseschaft in d Freihäit entloo worde isch, het au dr Abt Benedikt Bochsler sini Underdaane für frei müesse erkläre. Noch em Iimarsch vo de Franzose isch s Chloster ufghobe und zum Däil zerstört worde. 1801 isch dr Abt mit e baar vo de Brüeder zruggchoo und 1803 isch s Chloster noch dr Gründig vom Kanton Sanggalle formell widerhäärgstellt worde. Wägen em schlächte finanzielle Zuestand vom Chloster het dr letscht Abt Plazidus Pfister 1838 in Rom dr Aadraag gmacht, d Abtei Pfäfers z sekularisiere. No bevor dr Babst Gregor XVI. im ene Schriibe vom 20. Merz 1838 das abgleent het, het dr Grooss Root vom Kanton Sanggalle s Chloster Pfäfers am 20. Februar 1838 für ufghobe erklärt und d Vermögenswärt iizoge. D Katholike häi no bis im Novämber 1839 vergääblig brobiert, säl Vermöge für sich in Aaspruch z nee.
Plouray
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plouray ghert zum Bretonisch.
Pluherlin
Verwaltig
vu Pluherlin isch. Pluherlin ghert zum Kommunalverband.
Courcelles (Territoire de Belfort)
Gschìcht
S Gebiet um Courcelles hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Moussa Gary
Dr Moussa Gary (* 1. Àuigscht 1995 z’ Mìlhüüsa) ìsch a ehamààliger elsassischer Boxer. Ànna 2022 ìsch’r frànzeescher Maischter vu da Welters gsìì.
Malcantone
Gschicht und Name
Dr Politiker, Publizischt und Statistiker Stefano Franscini hed dr Name im 19. Jahrhundert volggsetymologisch so erchläärt, das die Gegend im Ancien Régime wyt ewägg vom aidgnessische Landvogt z Lugano gsi isch, sodass dert hyffig Verbräche bassiert syge. Dr Ertligkaitsname Malcantón isch im Tessin un z Norditalien aber verbraitet. Drum erchläärt dr Tessiner Sprochwisseschafter Ottavio Lurati dr Name mit «Winkel, wo absyts vu dr Verchehrswäg ligt un wo me schlächt anechund».
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1976
Bolitische Hintergrund
Z Bonn het e sozialliberali Koalition regiert, syt 1974 unter em Bundeschanzler Helmut Schmidt (SPD). D CSU isch im Nochbarland Bayern bi dr Landdagswahl 1974 mit em Spitzekandidat Alfons Goppel uf e Ergebnis vu 62,1 % chuu.
Ergebnis
Bi dr Wahl het s des Ergebnis gee:
Plomeur
Gschicht
Plomeur isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1284 as Ploemur (um 1330 Plemor, 1368 Ploemeur, 1368 Ploeumer, 1382 Plebs Magna, 1395 Ploemeur).
Bernoulli
Verschiidnigs
Zu Ehre vom Johann und Jakob het 1712 ä Mondkrater dr Name Bernoulli übercho.
Plumelec
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plumelec ghert zum Gallo.
Winkel (Geometrie)
Definition
Die beiden Strahle heisset Schenkel vom Winkel.
Verbania
Geografy
Im Weschte vom Stadtgebiet chunt dr Fluss Ryss, wo uf Iteliänisch «Toce» heisst, in Langesee. Bi dr Stadt Verbania isch s Naturschutzpiet Fondo Toce.
Gschicht
D Stadt Verbania isch ane 1939 entstande, wo me die beide früenere Stedt Intra und Pallanza zämegleit het.
Kanton Ausserschwyz
Dr Kanton Usserschwyz isch e Kanton in dr Schwiiz gsi, wo vo 1831 bis 1833 bestande het.
Antwerpen
Vo groosser internazionale Bedütig isch Antwärpe wäge sim Seehaafe, wo dr drittgrösst Haafe in Öiropa isch, und als wichdigsts Zentrum für d Verarbäitig und dr Handel vo Diamante uf dr ganze Wält.
Quark
Quark stoot für:
Cravanche
Gschìcht
Cravanche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jahrhundert àls Gravainches.
Trajan
Dr Trajan isch dr ersti römischi Kaiser us dr Provinz gsi und gältet in dr denatorische Gschichtsschriibig as dr best vo römischi Princeps (optimus princeps). Noch de letschte Regierigsjoor vom Domitian, won er römischi Senatore verfolgt und hiigrichdet het, und em Ändi vo dr flavische Dünastii isch mit dr churze Regierigszit vom Trajan sim Vorgänger Nerva und bsundrigs dur e Trajan sälber s Adoptivkaiserdum begründet. Under iim si Armenie, Mesopotamie und vor allem s Dakerriich erooberet worde und s Römische Riich het si grössti Usdeenig gha. Innepolitisch het dr Trajan mit umfangriiche Bau- und Sozialmassnaame Italie gsterkt und d Romanisierig in de Browinze vom Riich gförderet.
Stutensee
Schpöck
Schpöck (offiziell: Spöck) isch, jedefalls nach de Urkunde, s ältischt Dorf vo de Gegend. S isch scho im Johr 865 s erscht mol erwähnt worde. De Name het immer mol gwächslet, so isch "Spaha", "Speki" un "Spechaa" überliifert, was so vil wi "Damm us Wide- un Rutegflecht" heisst.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Rheinbrücke Schaffhausen–Feuerthalen
Neubau im 20. Johrhundert
Bis d A4-Stadtdurchfaart un d A4 Schrägseilbrugg im Johr 1995 uffgangè sin, isch èn Grossdeil vom Strõssèvokeer zwǜschè Stuègètt un Züri übber diè neu Brugg gangè. Denõch isch dè vo allem dè Transitvokeer übber d Rhybrugg uff Füèrthaleè spürbar zrugg gangè. 2009 hèn durchschnittlich 19‘000 Faarzüüg bro Daag d Brugg übberquert, Tendenz widder stygend. I dè Johr 1986/87 isch d Rhybrugg zum erschtè Mòl für 1,35 Millionè Frankè sanyrt worrè. Für d Johr 2011/12 isch è Totalsanyrig yschlièsslich dè Leitigè, wo i dè Brugg volait sin, durrègfüürt worrè. D Sanyrig hèt Koschtè vo öppè 5,6 Millionè Frankè voursacht. Nõch dè Sanyrung hèn d Ingenieur è Reschtnutzungsduèr vo 60 Johr uusgrèchnet.
Hersilia
D Hersilia isch d Töchter vom adlige Sabiner Hersilius gsii. Nochem Raub vo de Sabinerine dör d Römer isch si d Frau vom Hostius Hostilius wore und isch so d Grossmuetter vom dritte römische König Tullus Hostilius. Spööter het si de Romulus ghüroote und von em e Töchter, d Prima, und e Soo, de Aollius (Aviliius) ghaa. Nochem Tood isch si wie de Romulus vergöttlicht wore.
Bewegung der Landarbeiter ohne Boden
Bis Ändi 1990er Jaar heds dr MST gschaffed, för öppä 350.000 Familiä Land erchämpfe. Verglichä mit dr grossä Zahl fo verbliibende 4,5 Millione landlose Familiä esch das aber eender wenig. Ir Metti vom erschde Jahrzänt fom neue Jartuusig esch ds MST i 23 fodä insgsamt 26 brasilianischä Bundesschdaate aktif, u betröit öppe 1,5 Millionä Landloosi.
Kanton
s politische System
I de beide Kantön Glarus und Appizell Innerrhode git’s no bis hütt einisch im Jahr d Landsgmeind, wo s Stimmvolch vo Hand abstimmt und sini Kantonsvertreter wählt.
Omar Khayyām
Dr Omar Khayyām oder Umar Khayyām ( ’Omar-e Chayyām [];‎ * 18. Mai 1048 z Nischapur, Browinz Chorasan; † 4. Dezämber 1131 z Nischapur) isch e persische Mathematiker, Astronom, Filosoof und Dichder gsi.
Künstlerischi Adapzioone
S „verzelende“ Konzärt für Klarinette und Orchester op. 34 under em Ditel Khayyam vom türkische Komponist Fazil Say, wo 2011 urufgfüert worde isch, bezieht sich hauptsächlig uf s Lääbe vom Khayyām.
Madiswil
Gschicht
Madiswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 795 aus Madalestwilare, Gueteburg 1277 aus Guotenberg, Chliidietu 816-837 aus Diotinwilare, Leimiswiu 816-837 aus Leimolteswilare.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,7 %, CVP 0,8 %, EVP 5,6 %, FDP 6,9 %. GLP 3,5 %, GP 6,3 %, SP 10,9 %, SVP 39,3 %, Suschtigi 10,0 %.
Gmeindspresidäntin vo Madiswiu isch d Vreni Flückiger-Heiniger (Stang 2013).
Ewattingen
Gschicht
Zu de Zit vo de Burechrieg (1525) hän sich di Uffständische uss de Umgebig mit em Hans Müller von Bulgenbach als Afiehrer do versammelt. Ebedinge isch au de Verfassigsort vo de „Ebedinger Artikel“ (Forderige vo de Uffständische an d'Oberschicht) gsi.
Pittura metafisica
Verdräter
Drei bekannti Verdräter vo dr Pittura metafisica si:
Saweh
Gschicht
Dr Marco Polo isch uf em Wääg zum mongolische Groosskhan z Saweh verbii choo und verzellt in sim Buech Il Milione, ass die häilige drei Köönig dört begraabe sige.
Malleray
Gschicht
Malleray isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1179 aus Malareia. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Religion
55,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 31,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Romulus und Remus
Organisation vo de Römer
De Romulus het ufem Palatin gwonet, sini Frau isch d Sabineri Hersilia gsii. Sii Stellvertretter (praefectus urbis) isch de Denter Romilius gsii.
Universität Freiburg (Schweiz)
Gschicht
S Kollegium Sankt Michael, wo 1582 gründet worde isch, und bsundrigs si theologischi Fakultät wärde as die ersti Käimzälle vo dr Uniwersidäät aagluegt. E witeri Vorlöifere vo dr Uniwersidäät isch e Rächtsakademii («Rächtsschuel») z Friburg im Joor 1763, wo sich im Albertinum befunde het und wo sich 1889 dr nöi gründete Uniwersidäät as Juristischi Fakultät aagliideret het.
Plumelin
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Plumelin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1280 as Plemelin (1387: Ploemelin, 1731: Plumeslin).
Verwaltig
vu Plumelin isch. Plumelin ghert zum Kommunalverband.
Drusen
D Religioonsgmäinschaft isch im früeje 11. Joorhundert in Egüpte entstande, wo si sich vo dr ismailitische Schia abgspaltet häi. Iire Gründer isch dr messianistisch Missionäär Hamza ibn Ali ibn Ahmad, us Ostiran gsi, wo die koranisch Offebaarig und iiri ismailitisch Dütig abgleent het. S Bekenntnis vo dr Äinzighäit vo Gott (tauhīd) wurd alli gottesdienstlige Handlige überflüssig mache.
Die Ärzte
Die Ärzte isch e tütschi Punkband, wo mittlerwiile aber au meh Pop und schlagermässigi Elemänt (meischtens ironischerwiis) i ihrne CD's iibaut.
Am 2. Novämber 2007 isch ehres nöie Album JAZZ IST ANDERS ufe Markt cho und am 13. April 2012 s zwälft Album auch.
Numa Pompilius
Religiösi Ernoierige
Zu de Noierige ghört e Kalenderreform, wo d Täg i Fest- und Grichtstäg (fasti) und anderi (nefasti) iitailt het. Meriri Fest gönd uf de Numa Pompilius zrugg, under anderem au d Marsspiili und s Ritual vo de Argei.
Wunderklingen
Wunderchlingè, au Wonderchlingè, isch èn Wyler im Wuètèdal, wo zuè dè Gmeind Hallau ghört, welli widderum im Chläggi lyt. Sowoll Wunderchlingè wiè au Hallau ghörèd zum Kanton Schaffuusè. Dè Wyler lyt im Weschtè vum Hallauer Gmeindsgebièt un isch durch dè Hallauer Bärg vom Hauptort drènnt. Wunderchlingè lyt uff Schwizer Staatsgebièt uumittelbar a dè Staatsgränz zuè Dütschland un isch nebbè Obberwisè dè einzig Schwizer Wyler im Wuètèdal. Wunderchlingè lyt am linkè Dalrand, gegèübber un lycht wuètèabsi lyt s süèdbaddische Sorf Untereggingè, beidi mitnand ligèd uff öppè 420 m ü. M. Wunderchlingè isch übber èn Sitèdobel, wo sich durch diè link Dalwangè vo dè Wuètè durrèzièt un èm Hallauer Bärg, wo obbè draa lyt, mit Hallau vobundè.
Bohdan Chmelnyzkyj
Dr Bohdan Chmelnyzkyj (ukrainisch: Богдан Хмельницький, wüss. Dransliterazioon: Bohdan Chmel'nyc'kyj; 🇷🇺, wüss. Dransliterazioon: Bogdan Chmel'nickij; polnisch: Bohdan Chmielnicki; * 1595 vermuetlig z Subotiw bi Tschyhyryn (villicht aber au z Schowkwa); † 6. August 1657 z Tschyhyryn) isch e ukrainische Kosakehetman gsi und dr Gründer vom erste Kosake staat.
Dr Kosakeufstand und d Juudeverfolgig
Dr Chmelnyzkyj isch bekannt für si erbitterete Kampf gege d Herrschaft vo Poole-Litaue. Dä isch vor allem in Erinnerig bliibe wäge de juudefindlige Exzess, wo stattgfunde häi. Mä schetzt ass öbbe 50'000 Juude uf em Gebiet vo dr domoolige Ukraine gläbt häi, und vo dene si bi Pogrom mee as 10'000 ums Lääbe choo. Die jüüdischi Bevölkerig isch aber weder s ursprünglige no s brimäre Ziil vo dr Aggressioon gsi. Dr Chmelnyzkyj het us de Juude wäge de wirtschaftlige Beziejige von e baar jüüdische Stüüriiziejer zum Hauptfind, em polnische Aadel, Sündeböck gmacht und die ukrainischi Bevölkerig ufghetzt drmit, ass d Poole si as Sklaave «an die verdammte Juude verchauft» häige. E hufe vo de ermere Juude si druf in Gebiet witer im Weste züüglet.
Hilarius (Papst)
Lääbe un Wirke
Sy Mahndag in dr kadolische Chilche isch dr 29. Februar.
Mond
S'üblich Zaiche fer dr Mo isch e Mondsichle, wo uf dr Nordhalbchugle vu dr Erde dr abnämmend, uf dr Südhalbchugle dr zuenämmend Mo zaigt:
Mobahn
D'Bahn vum Mo um d'Erde isch e Ellipse mit dr numerische Exzentrizität 0,055; des heisst, die gröscht un die chleinst Entfernig vum Zentrum wiicht jewils um 5,5 Prozent vu ere wirkliche Chreisbahn ab. Dr middler Bahnradius – die gross Halbax – misst 384.400 Kilometer. Dr erdnächst Punkt vu dr Bahn nennt mer Perigäum. Er befindet sich 356.410 km vum Erdmiddelpunkt entfernt. Dr erdfernste Punkt heisst Apogäum un isch 406.740 km vum Erdmiddelpunkt entfernt. D'Durgäng vum Mo dur d'Bahnebeni vu dr Erde (d'Ekliptik) nennt mer Mochnote (oder Drachepunkte), wobi dr ufstigend Chnote dr Itritt in d'Nord-, dr abstiigend der in d'Südhemisphäri beschribt. D'Zitt zwische zwei Durgäng dur dr gliich Drachepunkt nennt mer drakonitische Munät (vu lat. draco fer Drache. Dr Mo umlauft zämme mit dr Erde d'Sunne, dur d'Bewegig um d'Erde pendlet dr Mo aber um e gmeinsami Ellipsebahn. D'Variation vu dr Gravitation während dere Pendelbewegig füehrt zämme mit gringere Störige dur die andere Planete zue Abwiichige vu ere exakte Keplerellipse um die Erde. Dr erdnächst Bahnpunkt schwankt dorum zwische ebba 356.000 un 370.000 km. Dr erdfernst Punkt schwankt ebba 2000 km. Usserdem schwankt in dere Periode d'Neigig vu dr Mobahn zum Erdäquator zwische 18,36° un 28,6°.
Maria
D'Maria wiise, mit Usnahm vu dr Krater, numme sehr gringi Höcheunderschiide vu maximal 100 Meter uf. Zue sälle Erhebige ghöre d' Dorsa (Rucke), flachi Ufwölbige wo sich iber mehreri Dutzend Kilometer erstrecke.
Rucksite vum Mo
Iber d'Rucksite vum Mo isch vor dr erste Ruumfahrtmissione nit bekannt gsi, wil si dur die bunde Rotation vu dr Erde us nie sichtbar isch, erst Lunik 3 het die erste Bilder gliferet. Si underschiidet sich in mehrere Aspekte vu dr Vordersite:
Dr oft verwendet Usdruck „Dunkli Site vum Mo“ (Dark Side of the Moon) fer d'Rucksite vum Mo isch im eigentliche Wortsinn falsch, wil d'Rucksite im Lauf vu dr Morotation sehr wohl vu dr Sonne beschiine wird. Korrekter wär "Ferni Site vum Mo" (Far Side of the Moon)
Wasser
D'Lunar-Prospector-Sonde het Hiwiise uf Wasseriis in dr Krater vu dr Polarregione vum Mo gfunde; säll Wasser chännt us Kometenabstürze stamme. Wil die polare Krater ufgrund vu dr gringe Neigig vu dr Moax gege d'Ekliptik niemols direkt vu dr Sunne bestrahlt werre, chännt's si, dass dert noch im Regolith bundes Wasseriis vorhande isch. Dr Versuech, dur dr ziilt Absturz vom Prospector in ein vu dene Polarkrater eidütigi Bewiis z'erhalde, isch allerdings fählgschlage. S'git bis hüt keini zwifelsfreii Bewiis.
Masse vum Mo
D'Masse vum umchreisende Körpers hebt sich in sällere Glichig rus un es blibt numme d'Masse vum umchreiste Körper ybrig. Doher losst sich mit sällere Glichig numme d'Masse vume Objekt bestimme, sofern säll iber e Satellit verfüegt, wo sich nächerigswiis in ere Chreisbahn ums Objekt beweggt.