cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ando Hakob
Läbe
De Ando Hakob isch z Eriwan uf d Wält cho und in äärmliche Verhältnis ufgwachse. Im 1996 isch d Familie über Wiissrussland und Pole uf Dütschland gflüchtet. Wo nach drü Johr de Asylaatrag vo de Familie abglehnt worde isch, isch d Familie witer uf Frankriich und Schpanie. Dur en Zuefall isch d Familie Hakobyan im 1999 i d Schwiiz cho und nach eme Umwäg über Gämf und Muri z Ännetpade heimisch worde. Nachdem de Ando zerscht tschutet het, het er de Boxsport entdeckt und scho bim erschte Training gmerkt, dass das sin Sport isch.
Spanische Inquisition
D Brozässornig
En Inkwisitor het äntwääder en abgschlossnigi theologischi oder e rächtswüsseschaftligi Usbildig müesse haa. In de „Instrucciones“, Schriibe vo dr Suprema, wo am Aafang äinzeln uusegee worde si, und spööter in de „Compilaciones“, de Sammlige vo de Handligsaawiisige für d Inkwisitore, isch genau festgläit gsi, wie d Inkwisitionsdribunal müesse vorgoo. Wenn s noch ere Aazäig gnueg Verdachtsmomänt für Heresii gee het, isch dr Verdächtigt gfange gno und si Vermöge beschlagnaamt worde. D Inkwisitore häi dr Aaklagt und Züüge verhöört. Em Aaklagte het mä weder gsäit, wär in aazäigt het no für was er verdächtigt wird. Wie au in andere Brozäss au het mä d Folter chönne aawände zum d „Woorhet z finde”. D Urdäil vo de Dribunal het mä bim ene fiirlige Autodafé öffentlig bekanntgee. D Stroofe si vo Gäldbuesse über Brügelstroofe bis zu Gfängnis oder dr Galeerestroof gange. Die, wo nid baraat gsi si, z büesse, oder wo Widerholigsdääter gsi si, het mä em wältlige Arm vo dr Stroofrächtspflääg chönne übergee. Die het denn d Doodesstroof dur Verbrenne vollzooge. Das isch bi öbbe zwäi Brozänt vo de Fäll bassiert. E Verurdäilig isch au mööglig gsi, wenn dr Aaklagti nid aawääsend oder scho dood gsi isch. Bin ere Verurdäilig in Abwääsehäit het mä e Figuur us Strau verbrennt. Wenn öbber noch sim Dood verurdäilt worde isch, het mä si Liiche usgraabe und verbrennt.
Eschen (Pflanzengattung)
Z Europa sy drü Arten heimisch: d Esche ou als Gwöhndlechi Esche bekannt (Fraxinus excelsior), d Manna-Esche (Fraxinus ornus) u d Schmalblettrigi Esche (Fraxinus angustifolia). D Eberesche ghört hingäge, trotz ihrem irrefüeherende Namen nid zu den Esche.
Alemannia (Deutschland)
D'Gliichsetzig vu Alemannia un Ditschland füehrt oft zue Verwexlige, wil mer in sällene Länder under Alemanne Dytschi verstoht un nit d'Sprecher vu ere ditsche Dialektgruppe.
Wolgafinnische Sprachen
Di wolgafìnnische Sprooche als Eiheit
D'Theorii vù de wolgafìnnische Eiheit gìt's ìn de Fìnnougristik sitt de Mìtti vùm 19. Johrhundert. Si besait, dass es ìn de Gschicht vù de fìnno-uugrische Sproochfamìlie e Zitt gee hät, wùù d'Vorfahre vù de Mari ùn de Mordwine zämme gläbt hän: ihri Dialäkt sìn enand soo ähnlig gsìì, dass e gegesittigi Verständigung mööglig gsìì isch, vù de andere Sprooche uss de Famìlie hän si sich abber gnüeg underschìde, dass sälle ihri Sprächer, wùù spöter nooch Weste gwandert sìn, si nǜmmi verstande hän. Ab de 1960er-Johr hän d'Fìnnougriste d'Theorii aafange ùfgee, wiil z wenig gmeinsami Wörter als Bewiis gfunde hän. Mer isch zùm Schlùss chùù, dass es di wolgafìnnischi Eiheit, wenn ǜbberhaupt, nùmme während 100-200 Johr gee hät.
Ildefons von Arx
Läbe
Anno 1796 hän sich die Oppositionelle mit em Fürschtabt versöhnt un hän chänne uf Sanggalle zruckkehre. Dr Ildefons von Arx het no im Stiftsarchiv gschafft. Dr Pankraz Vorster isch churzi Zit später sälber dr ledscht Fürschabt worre, het aber müesse in dr Wirre vu dr politische Umwälzige un Säkularisation ins Exil, wona ihm au dr Ildefons von Arx gfolgt isch. Anno 1805, nooch dr endgültige Ufflösig vu dr Fürschtabtei, isch er uf Sanggalle zruckkehrt un isch Leiter vum Stiftsarchiv worre, 1813 au no Leiter vum Prieschterseminar. S Bischtum Sanggalle het ihm 1824 d Würde vum Domherr verlihe.
Albert Schott
Der Albert Lucian Constans Schott (* 27. Mai 1809 z Stuegert; † 21. Novämber 1847 am glychen Oort) isch en Gimnasiaalleerer, en Spraachforscher, en Gschichtsforscher, en Samler vo Saage, Schwänk und Volchslieder und, nöd z vergässe, der eerscht seriöös Walser forscher gsy.
Balkanhalbinsel
Klima
D'Balkanhalbinsel isch generell im Norde füchter und wird gege Süde no grad im Summer druchener.
Levi Eschkol
Lääbe und Wärk
1951 isch dr Levi Eschkol zum erste Mol as Mitgliid vo dr sozialdemokratische Mapai in d Knesset gweelt worde. Er isch Landwirtschaftsminister worde und 1952 as Noochfolger Elieser Kaplan, wo gstorbe isch, Finanzminister. In deene Joor isch er für en Usbau vom nazionale Wassersüsteem bekannt worde. Kritiker häi em in de 1950er Joor für d Feeler bi dr Ufnaam vo Iiwanderer d Schuld gee.
Deutsches Kaiserreich
Geografii
S Kaiserriich isch z Mitteleuropa gläge, isch rund 540.858 km² gross ksi und hät acht Nachbarstaate gha:
Vorgschicht
Die einzelne Fürste händ aber nach em Siig über Frankriich kei Interesse dadra gha. Uf em Wiener Kongräss isch 1815 lediglich de Dütschi Bund, als lockeri Verbindig zwüsche dene Staate, gründet worde.
Riichsgründig
Doch de Bismarck hät müesse no witeri Zuegständniss mache und de süddütsche Staate sog. Reservaträcht iiruume. So händ d Königrich Bayre, Württebärg und Sachse i Frideszite e eigeni Armee gha (Bayrischi Armee, Württebärgischi Armee und Sächsischi Armee) gha, und Bayre und Württebärg händ s eignig Postwäse bhalte. Die süddütsche Staate händ au iri staatliche Iisebahne (Königlich Bayerischi Staatsiisebahne, Königlich Württebärgischi Staatsiisebahne, Großherzoglichi Badischi Staatsiisebahne, Großherzoglichi Hessischi Staatsiisebahne) und witeri Reservaträcht gha.
Am 2. März 1871 isch s Elsass und en Teil vo Lothringe vom Riich annektiert worde. Us de beide Teil hät mer spöter s Riichsland Elsass-Lothringe gründet. Am 3. März 1871 isch es dänn zu de erste Riichstags wahle cho. Di erst konstituierendi Riichstagssitzig hät am 21. März im Preussische Abgordnetehuus z Berlin stattgfunde, wo zur Riichshauptstadt erklärt worde isch. D Riichsverfassig vom Bismarck isch am 16. April in Chraft träte.
Entwicklig bis 1918
D Gsellschaft het sich stark afo verändere: d Bevölkerig isch rasch gwaggse, d Binnewanderig und d Urbanisierig häi die stedtische und industrielle Zentre versterkt. D Gsellschaftsstruktur het sich wääsentlig veränderet, wil die stedtischi Arbäiterbevölkerig grösser worden isch und – vor allem vo öbbe 1890 aa – au dr nöi Middelstand us Techniker, Aagstellte, und chliine und middlere Beamte sterker worde isch. Die wirtschaftligi Bedütig vom Handwärk und vo dr Landwirtschaft hingege isch eender zrugggange, wemm mä sä uf iiri Biidrääg zum Bruttosozialprodukt beziet. Dr Aadel allerdings het sis hooche gsellschaftlige Brestiisch bhalte und au si vorherrschendi Rolle bim Milidäär, in dr Diplomatii und dr hööchere Zivilverwaltig.
D Masseverbänd und Volksbardeie si gwaggse und au d Press het immer mee Bedütig überchoo und mit iire die öffentligi Mäinig. Nit zletscht wäge däm het d Regierig mit ere imperialistische Wältpolitik, mit ere antisozialdemokratische Sammligspolitik und ere populääre Flotterüstig brobiert, mee Understützig vo dr Bevölkerig überzchoo. Ussepolitisch het aber im Wilhelm sis Strääbe noch Wältmacht Dütschland in d Isolazioon driibe und mit dere Politik het s Riich drzue biidräit, ass d Gfoor vom ene groosse Chrieg gröösser worde isch. Wo dr Ersti Wältchrieg schliesslig 1914 usglööst worde isch, isch s Riich in e Meerfrontechrieg verwicklet worde. Au in dr Innepolitik het s Milidäär an Iifluss gwunne. Wo denn aber de Erfolg an de Fronte usbliibe und immer mee Soldaate gfalle si und dr Häimet sich die soziali Noot versterkt het, isch d Monarchii immer weniger populäär worde.
Litratuur
Die Wilhelminischi Epoche
(1) Ceres
Grössi un Masse
Beobachtige mit em Hubble Weltruumteleskop hän zeigt, dass d'Ceres beinah chugelförmig isch, mit eme Äquatorradius vu 487 km un eme Polarradius vu 455 km (±5 km). D'Rotationsperiode betrait 9,075 Stunde, die middler Dichti wird mit 2,077±0,036 g/cm3 agnumme.
Weesen
Geografy
Weese isch am Weschtufer vom Waalesee und am Linthkanal. Im Gmeindgebiet sind ussert em Fläcke Weese d Sidlige Oberweese, Othis, Büel, Wide, im Dorf, Hundsite und Lochbrunne.
Johann Christoph Pepusch
Dr Johann Christoph Pepusch (* 1667 z Berlin; † 20. Juli 1752 z London) isch e dütsche Komponist, Muusiker, Leerer und Muusigwüsseschaftler gsi.
Limmat
De Flusslauf vo Züri a
Früener isch de ganzi Fluss schiffbar gsii, hüt isch s Fahre mit de Schiff schwiriger, well Chraftwerch baut worde sind, um Strom z gwüne, und me drum mit de Kään dur Schleuse muess goo. D Chraftwerch vo der Limet sind die: Züri-Lette, Züri-Höngg, Dietike, Wettige, Bade, Oederli, Chappelerhof, Schiffmüli, Turgi, Vogelsang und Stroppel. Bi Wettige het s di gröschti Staumuur; det gwünnt s EW vo Züri ä Täil vu sym Strom. A dere Schtaustuefe het s ä Fischufstiig, wäge de grosse Chraftwerch am Rhy unde chöme aber kai Salm me bis i d Limet.
Re
Wichtikeit
Wo dr Echnaton d Tämpel vom Amun gschlosse und dr Atonkult gförderet het, het, wäge dr Nöchi vo de beide Sunnegottheite, dr Re widr si hischdorischi Rolle übernoh as dr ägyptisch Hauptgott in dr Form vom synkretische Re-Horachte-Schu-Aton. Im Mnevis, wo im Re si heilige Muni gsi isch, isch im Atonkult vom Echnaton dr Aton sälber erschiine.
Sad (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Ṣād isch ann vode vier emphatische Luut im Arabische und het drum kai Entsprechig im Tütsche. S werd wie s arabische Sin artikuliert, aber mit mee Spanig und de Hindertail vode Zunge goot gege de Gaume (IPA: /sˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ṣād mit /ṣ/ widergee, aso emene /s/ miteme Pünktli unedra. Di nödwüsseschaftlichi Literatur verzichtet i de Regle uf da Püktli.
Orselina
Geografi
S Dorf lyt am Hang oberhalb vu Muralto. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion San Bernardo.
The Beggar’s Opera
Gschicht
Dr Gay het 1715 e parodistischi Farse The What D’Ye Call It gschriibe, wo aber käi Erfolg gha het. Mit iirer Mischig vo Schaner und dr Satire uf s Theater het si aber scho Merkmol ghaa, wo au die spööteri Beggar’s Opera gha het. 1727 het dr Gay denn an sinere berüemte Ballad Opera afo schaffe. Am 29. Januar 1728 isch si urufgfüert worde und isch e Riiseerfolg worde. Zur Popularidäät het biidräit, ass si uf Änglisch gsi isch und d Lüt häi chönne verstoo, was uf dr Büüni gsunge worde isch. D Zensur hingeege isch nid eso enthusiastisch gsi und het d Fortsetzig Polly (1729) verbote.
Johannes V. (Byzanz)
Dr Johannes V. Palaiologos (, * 18. Juni 1332 z Didymoticho; † 16. Februar 1391 z Konstantinopel) isch e Soon vom byzantinische Kaiser Andronikos III. gsi. 1341 het er dr Droon bestiige, het aber au denn zerst nid sälber d Regierigsgschäft gläitet.
Dave Brubeck Quartet
S Classic Quartet
S Dave Brubeck Quartet het sich im Joor 1967 ufglööst. Es isch für s 25-jöörige Jubiläum im Joor 1976 non emol zämmechoo.
Islikon
Islikon chan folgendes bedüte:
Lawine
Im Novämber 2018 het d UNESCO s Wüsse, wome i de Alpe het zum sech gäge d Lawine schütze, i d Lischte vom Immaterielle Kulturerb vo der Mönschheit ufgnoo.
Vo woo s Woort chunt und wie s im Tialäkt luutet
S Woort «Lawine» isch es Leenwoort und gaat uf alpynromaanisch lavīna reschp. latynisch labīna zrugg, und daadrin stäckt s latynisch Verb lābi, was «rutsche, schlifere» bidüütet. Latynisch labīna hät äigetli zeerscht «Ëërdrutsch» gmäint. Im früemittelalterlichen Obertüütsch um 800 ume hät me lewina, lewin oder louwin as Übersetzig für latynisch torrēns «Wildbach» pruucht. Im alemanische Ruum aber isch us dëm Ëërdrutsch fascht überall en «Schneerutsch» woorde. D Schwyzer Humanischte händ übrigens probiert, das Woort a daas vom wybliche Löi (hoochtüütsch «Löwin») aazschlüüsse, aber das isch natüürli Chabis. S Woort Lane und ëëndlich, wo im Bairisch und im bairisch-schwööbische Gränzruum und dezue anen in echli andere Bidüütigen au suscht umenand voorchunt, chunt degäge nöd vom latynische lavīna – es gaat aber uf di glych indogërmaanisch Wurzle zrugg und isch drum e tüütsches Eerbwoort.
T.a (Arabischer Buchstabe)
Ṭāʾ ( طاء ) isch de sechzee##############################################################################################################################################################t Buechstabe vom arab##################################ische Abece und het de Zaalwert 9. Er isch usem phönizische Thet entstande und drum mitem Hebräische Tet und em griechische Theta verwandt.
Grosse schweizerische Verbrüderung
Die Grossi Schwizerische Verbrüedrig isch e Gheimbund gsi, wo dr Sturz vo dr Helvetische Republik aagsträbt het.
Freidenker
Braxis
D Freidänker häi äänlig wie die freireligiösi Beweegig in iire festlige Lääbensforme nüt ganz Nöis erfunde sondern Alternative entwigglet. Analog zu de chirchlige Ritual und Zeremonie kenne d Freidänkerveräinigunge nit-chirchligi Gstaltigsforme, wo vom so genannte freie Redner gläitet wärde. So si statt dr Daufi kwasireligiösi Ritual für noch dr Geburt entstande, zum Bischbil d Naameweiji oder die sozialistischi Naamegääbig; statt dr Konfirmazion bzw. Kommunion e kwasireligiöses Ritual zur Adoleszänz, zum Bischbil d Juugedweiji; statt dr chirchlige Hüroot d Lääbensbundfiir oder die sozialistischi Hüroot; statt dr chirchlige Beärdigung e Dotefiir. Dr hütig Druurredner stoot mit sinere Druurreed in dere Dradizion vo dr Dotereed vom freie Redner.
Plessur
D Plessur het z Chur i dr Gschicht immer wider s Land überschwämmt.
Frank Günther
Wäärch
Anne 2014 sin zum 450. Geburtsdag vum Shakespeare zwai Biecher vum Günther erschine: ''Unser Shakespeare. Einblicke in Shakespeares fremd-verwandte Zeiten un di zwoosprochig Zitatesammlig Shakespeares Wort-Schätze''. Anne 2016 isch sy Ibersetzig vu The Booke of Sir Thomas Moore unter em Titel ''Die Fremden. Für mehr Mitgefühl'' erschine. Des Fragmänt vun ere dramatische Szene giltet as s ainzig erhalte handschriftli Manuskript vum Shakespeare.
Mundart in der Schule
Mundart in der Schule (alemannisch Dialäkt in dr Schuel) haißt e Projäkt, wu Dialäktautor*ne in Schuele bringt, wu si Unterrichtstunde zum Thema Dialäkt mache.
Ranft
Ramft (schriftdütsch Ranft) chan folgendi Bedütig ha:
Neusäß
Neisäß (amtlich Neusäß) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 45,2 % Landwirtschaftsfleche, 20,3 % Wald, 33,3 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche. Nochbergmoede send Gersthofen, Aystetten, Diedorf, Stadtbergen ond Augschburg.
Verwaltong
Neisäß ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Niederlande (Begriffsklärung)
Niederlande stoot för:
Za (Arabischer Buchstabe)
Ẓāʾ ( ظاء ) isch de sibezeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 900. Er isch nöd direkt usem phönizische Alphabet entstande, sondern dodur, as öber s arabische Ṭāʾ e Punkt gschribe werd.
Parodie
Parodii und Satire
D Satire brucht vilmol parodistischi Verfaare. D Parodii und d Satire setze bäidi Ironii as Stilmiddel ii. Aber d Parodii, wie au s Pastisch, läbt vo iirer Bezieig zum Originaalteggst. S Pastisch bedoont drbi d Gmäinsamkäite und d Parodii d Underschiid. Im Geegesatz zur Parodii bezieht sich d Satire uf Elimänt usserhalb vo Teggst. Si wärtet au und s het din immer e Kritik an dr Gsellschaft.
Kirche mit den Frauen
Arbets- und Pilgergruppe
S Projekt isch aafangs 2014 entstande mit ere Arbetsgruppe, wo us föf Froue und drü Manne bestande hät. S Motto isch gsii; «Mör nemid 1'000 Kilometer Wäg under d Füess – för e Chile mit de Fraue. För Gliichhait im Glaube und im Tue.» D Pilgergruppe, wo sich uf de Wäg uf Rom gmacht hät, isch aafänglich us acht Froue und am Maa zämegsetzt gsii. Ab Assisi isch dänn au no d Priorin vom Chloschter Fahr bi dä Pilgergruppe debii.
Jella Lepman
Dui Zeit em Deitscha Reich
Em Alder vo 22 Jôhr heiradet d Jella Lehmann da deitsch-amerikanischa Fabrikanda Gustav Horace Lepman. S Glick währt abr bloß a kurza Zeit; scho 1922 muaß dr Lepman weaga-ra Kriagsvorletzong, wo-nr sich em Erschda Weltkriag zuazoga hôt, s Zeitliche segna. Jetzt bleibt dr Jella nix anders meh ibrig, wia alloi fir ihre zwoi kleine Kender Anne-Marie ond Günther sorga. Om s neediche Geld zo vordeana, wuud se Redakdeerin beim Stuttgarter Neuen Tagblatt. Neabem Schreiba vo gsellschaftspolidische Artikl schafft-se 1927 a nuia Beilag fir dui Zeidong ond nennt-se Die Frau in Haus, Beruf und Gesellschaft. 1928 kommt em rennommirda Haedecke-Vorlag z Weil der Stadt ihr erschts Kendrbuach raus, Der verschlafene Sonntag ond em Jôhr druff ihr erschts Theaderstickle fir Kender, Der singende Pfennig, uruffgfihrt am Stuegerter Schauspiilhaus. Se engagiirt sich au polidisch ond wuud Mitglied vo dr linksliberala Deitscha Demokradischa Pardei (DDP), wo au dia boide Schwôba Theodor Heuss ond Reinhold Maier drzuagheeret. Neaba de selle kandidiirt-se fir da deitscha Reichsdag. Wia 1933 d Nazionalsozialischda an d Macht komma send, dauret’s et lang, bis dr Jella Lepman ihr Vrtrag als Redakdeerin bei dr Zeidong kendicht wuud. Se hôt abr so viil Glick, dass-se deet noh bis 1935 als a freie Mitarbeidere beschäfdicht werra kôô.
Tschad
Bevölkerig
D Bevölkerig vo Tschad setzt sich us fast 200 verschiidene Ethnie zsämme, und die meiste von enä schwätze au ihri eigene Sproche oder Dialekt. Im Groosse loot sich s Land in ä nördlige Beriich, wo vorwiegend arabisch-islamisch isch, und ä schwarzafrikanische Süde, wo zum Deil animistisch, zum deil christlig isch, ideile. Währed die arabischi Bevölkerig meistens halbnomadisch Vehzucht bedribt, läbe d Bewohner vom Süde vor allem vom Ackerbau. Öbbe 9 % vo der Gsamtbevölkerig si Araber.
Franzesischi Kolonialherrschaft 1900–1940
D Franzose hän anne 1891 mit militerische Expeditione gege di muslimische Chenigrych im hitige Tschad aagfange. Am 22. April 1900 isch d Schlacht bi Kousséri zwisch em franzesische Mayor Amédée-François Lamy un em sudanesische Chriegsherr Rabih az-Zubayr gschlaa wore, wu dr Chrieg entschide het. Beedi sin in dr Schlacht gfalle.
Burgerchrieg 1979–1982
E Serie vu vier internazionale Kumferänze, wu zerscht vu Nigeria, speter vu dr Organisation vu dr afrikanische Staate (OAU) finanziert iworen isch, het si Mie gee, d Frakzione vum Tschad zämmezbringe. Uf dr vierte Kumferänz, wu im Augschte 1979 in dr nigerianische Hauptstadt Lagos abghalte woren isch, isch bschlosse wore, im Novämber vum nämlige Johr en Ibergangsregierig mit eme Mandat fir 18 Monet (National Unit Transition Government (GUNT)) z bilde. Dr Goukouni Oueddei, wu us em Norde gstammt isch, isch Bresidänt wore, dr Colonel Kamougué us em Side Vizebresidänt un dr Habré Verdaidigungsminischter. Die Koalizion isch aber bal wider ussenanderbrochen un im Jänner 1980 het s wider Kämpf gee zwische dr Duppe vum Goukouni un däne vum Habré. Mit libyscher Unterstitzig het dr Oueddei bis zum Johresänd d Kuntroll iber d Hauptstadt un anderi Stedt iberchuu. Wu är un dr Gaddafi im Jänner 1981 d Verainigung vum Tschad un Libye aagchindet hän, isch dr Oueddei unter starke internazionale Druck grote. Libye het uf franzesische Druck syni Druppen us dr Hauptstadt wider mießen abzie un dr Habré het mit Hilf vu egyptische, sudanesische un US-amerikanische Druppe dr Oueddei chennen us em Amt verdränge.
Tunesien
Geografii
Am Mittelmeer lang, um dr Golf vu Gabès lyt d Litoralzone, wu dur sandigi Flachkischte, Lagune un vorglagereti Insle (zem Byschpel Djerba) gchännzaichnet isch.
Suhr AG
Wirtschaft
Suur lyt a dr Autobaan A 1 (aber oni diräkte Autobaanaschluss) und het en Baanhof vo dr SBB-Linie vo Länzbrg uf Zofige und vo der Wynetaalbaan.
Klima
D Wüsseschaft, wo d Gsetzmäässikäite vom Klima erforscht, däm sine Äigeschafte, Entwigglig und Erschiinigsbild, bezäichnet mä as Klimatologii.
Skanderbeg
Früehs Labe
Dr Gjergji Kastrioti isch circa 1405 als jüngschter vo vier Söhn vum Gjon Kastrioti, eme yflussryche Fürscht us Mittelalbanie, uf d Wält cho. Nochdem syn Vater sich hät müesse dä Osmane unterwerfe, isch dr Gjergji 1423 als Geisel a dä Hof vum türkischi Sultan gschiggt worre. Dört hät er müesse zum Islam überträte un hät dä Name Iskender  übercho. 1438 isch er als Beg (doher dr Name Skanderbeg) i sy Heimet entsandt worre. Während enere Schlacht zwüschem Johann Hunyadi un dä Türke im November 1443 isch dr Skanderbeg mitsamt synere albanischi Begleitig usem türkische Heer verschwunde un nooch Albanie zruggkehrt. Dört hät er am 27. November im Handstreich un mithilf vomene gfälschte Erlass d Türke us dr Feschtig Kruja vertrybe un am näggschte Daag d Befreiig vo dä Türke verchündt.
Waffestillstand un wyteri Chrieg
Übrigens isch 1462 vomene engi Vertraute vum Skanderbeg, em Pal Engjëlli, dr Erzbischof vo Durres, s warschynlich erscht albanisch Schriftzügnis überliiferet.
Nordendorf
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Sachmet
Verwanti Gottheite
Mit em Ptah und ihrem Sohn Nefertem, wo no schreckliger gsi isch as si Mueter, zsämme het si die Memphitischi Dreiheit bildet. Wo am Afang vom Neue Riich die thebanisch 18. Dynaschdii s Land gregiert het, si au die thebanische Gottheite bekannter worde. Dr Mut het mä vo denn aa au Wäsenszüg vo dr Sachmet nochgsait. Si isch au mit dr Hathor in ihre schlimmere Date, identifiziert.
Georg Gottlob von Gutbrod
Aus seim Leaba
Oina vom Gutbrod seine erschde Amtshandlonga ischt, dass dui vellich voraldada Stuegerter Stroßabeleichdong, wo et viil daugt, durch moderne Gasladerna ersetzt werret, damit d Birger, wo en dr Nacht ondrweags send, besser ihr Ziil erreicha ond au leichder hoimfenda kennet. Als nägschder graußer Schridd ondrschditzt dr Gutbrod sein Keenich ond da Archidekda Carl Etzel (1812 bis 1865) beim Bau vom Stuegerter Zentral-Bohhof en dr Nähe vom Schlossplatz. Em Gutbrod sei Amtszeit fallet ondr andrem au noh dr Bau vom Wilhelmspalää, vom Kronprinzapalää ond vo dr Wilhelma. Da Schillerplatz loot’r vorscheenra mit-ma Denkmal vo seim graußa Landsmoo Friedrich Schiller, gschaffa vom dänischa Bildhauer Bertel Thorvaldsen. Wia dr Gutbrod mit seira Feschtred ferdich ischt, kriagt’r a schees Lob vom Oberferschder Carl Friedrich Ludwig Freiherr von Schiller (1793 bis 1857). Der moint, sei Vadder Friedrich häb en dr gleicha akkurada Schbroch gschwätzt, abr bloß wenn’r bees gwäa wär.
St. Otmar
Lebe
De Opmar isch im uusgeente 7. Joorhundert i de Bodeseegeget uf d Welt cho und het den z Chur am rätische Bischofshoof d Uusbildig zum Priester öbercho.
Gempen
Gämpe (amtlich Gempen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Religion
32 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 37,2 % römisch-katholisch.
Val d’Oust
Gschicht
Val d’Oust isch as Commune nouvelle zum 1. Jänner 2016 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Le Roc-Saint-André, Quily un La Chapelle-Caro.
Kanton Nidwalden
Geografii
Zum Kanton gheerid fougendi euf Gmeindä: Stans, Stansstaad, Hergisweyl, Ännätbirgä, Buächs, Beggäriäd, Ämmättä, Dalläweyl, Oberdorf und Woufäschiässä.
Wirtschaft
Bis is 20. Jahrhundert isch Nidwaudä vu dr Landwirtschaft dominiärt gsi. Veh und Chäs sind vor auäm uf Norditaliä exportiärd wordä. Sid dr Mitti vum 19. Jahrhundert hend dr Handl, d Industrii und dr Fremdävercheer a Bedeytig gwunnä. Hit hend sich viu chleyni und mittleri Unternähmä z Nidwaudä etabliärd. D Pilatus Flugzeygwärch (Pilatus Aircraft), wo Flugzeyg härsteud, isch ä grossä und wichtigä Arbätgäber. Viu vudä industrieuä Betriib hend sich uf Maschinäbui, Medizinalapparat, Internationalä Handl, Optik oder Elektronik spezialisiärt.
Oberottmarshausen
Dialäkt
Dr Dialekt vo Oppertshausa ghert zom Schwäbisch.
Zürich 4 und Zürich 6
D Briefmarke si am 1. Merz 1843 uusechoo. Zu deere Zit het s no käi äihäitligs Bostwääse für die ganzi Schwiz gee. Jede Kanton isch für si äignige Bostdienst verantwortlig gsi. Erst noch em Sonderbundschrieg isch am 1. Januar 1849 s Schwizer Bostwääse gründet worde, wo vo 1850 allgemäini Briefmarke für die ganzi Schwiz uusegee het. Bis denn häi usser Züri nume no d Kantöön Basel-Stadt und Gämf Briefmarke uusegee. Die sältene Briefmarke het mä no bis zum 30. Septämber 1854 döfe bruuche.
Pest (Begriffsklärung)
S Wort Pest bezeichnet
in Zämmesetzige
Zeihen
Geografy
D Gmeind lyt im Fricktal, im öschtleche Deil vom Juragebirg. Grad am Dorf goot d Bözbärglinie vo dr Ysebaan dure. S Dorf Niderzäie lyt unden am Zäierbach, wo en Sytebach vo dr Sissle isch, und s Dorf Oberzäie wyter obe. Im Süde goot dr Gmeindbann bis ufe Zäier Hombärg.
Homberg
z Dütschland:
Homberg isch de Name vo däne Bärg i de Schwiz:
Andronikos II. (Byzanz)
Innebolitik
Sit 1321 isch dr Andronikos im ene Bürgerchrieg gege si Änkel Andronikos III. verwigglet gsi. Er het 1328 müesse abdanke und isch vier Joor spööter gstorbe.
Familie
S Baar het sit 1303 drennt gläbt.
Berwang
Gschicht
Bearwang ischt im 12. Jh. vo dr Herre vo Starkenberg grindet worda.
La Ferrière BE
La Ferrière (frankprovenzalisch [la fariˈər]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,5 %, CVP 0,2 %, EVP 5,1 %, FDP 8,4 %. GLP 0,9 %, GP 11,4 %, SP 13,1 %, SVP 41,9 %, Suschtigi 14,5 %.
Elektrizitätswerk der Stadt Zürich
De Strom unterwägs
De Strom vum Bündnerland uf Züri z' bringe isch e nüüi Useforderig gsii. Me het nuch kei Erfaarig gchaa im Transport vum Strom über rund 120 Kilomeeter. Wo d' Läitig nuch nüd fertig puut gsi ischt, het en Puur muetwillig d' Dräät duregschnitte. Er het gfunde, me heig ihn für d' Enteignig z' wenig entschädiged. Trotzdem isch den d' Läitig im 1909 fertig wordä. Will de Strombedarf immer gwachse-n-isch, händs d' Läitig zwii mal vergrösseret. S' Ergäbnis isch di hüttig 380-Kilovolt-Läitig vu Sils im Domleschg über Bänggä uf Fällandä. Hüt isch si zwüsche Mels und Niderurnä ä Gmäinschaftsläitig wu au Baanstrom transportiert - dem säit me-n-ä Hybridläitig. S' EW Züri isch eis vu de grööschte Energieunternähmä wordä und isch dur daas auf am Höchschtspannigsnetz beteiliget.
Gerlafingen
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,1 %, CVP 7,8 %, EDU 0,7 %, EVP 1,4 %, FDP 15,6 %. GLP 4,1 %, GP 4,5 %, SP 30,5 %, SVP 28,8 %, Suschtigi 2,4 %.
Marseillaise
D Marseillaise isch d Nationalhymne vo de Französische Republik.
Horus
Horus-götter
In Ägypte wird jedi Gschicht in ä baar verschiidene Versione verzellt. So wird in einere Dradition dr Horus as dr Brueder vom Osiris und Seth agluegt und es wird ihm dr Name dr Älteri Horus (griechisch: Haroeris) gä; in erä andere isch er dr Sohn vom Osiris. D Grieche hai em denn Harsiese, Horus-Sohn vo dr Isis, gsait und er isch noch em Dod vom Osiris im Nildelta im enä Verschdeck vo siiner Mueter Isis ufzoge worde, bis er sich am Mörder vo siim Vater, em Seth, het chönne räche.
Scherstetten
Geografi
Scherstetta leit sidweschtlich vo Augschburg em Naturpark Augschburg Weschtliche Wälder.
Jitzchak Schamir
Lääbe
Dr Schamir isch mit dr Schulamit verhürootet gsi. Si häi zwäi Chinder ghaa, dr Yair und d Gilada. Si Frau isch 2011 gstorbe.
Politik
Im Joor 2001 het dr Schamir dr Israel-Briis überchoo. Er isch am 30. Juni 2012 z Tel Aviv gstorbe.
SC Corinthians Paulista
Sport Club Corinthians Paulista isch dä Fuesballverein vo da brasilianischa Stadt São Paulo. Gründät isch der Club 1910 worde.
Schtadion
Dr Corinthians schpylt sini Häimschpyl im "Estádio do Pacaembu" (37'500 Sitzplätz).
Rheinische Megalopole
Die Rhinischi Megalopole isch eini vu dr wirtschaftliche Chernregione vu dr Erde, si isch aber wirtschaftlich relativ heterogen. Mit ebbe 60 Millione Iwohner zellt si zue dr bevölchrigriichste un am dichteste besidelte Regione in Europa.
Kanton Obwalden
Verträtig uf nationaler Äbeni
Obwaldä cha als Halbkanton nur äi Verträter i Stenderat schicke. S gliche gilt firä Nationalrat, wäg der Iwohnerzahl vo Obwaldä.
Dialäkt
Zum Verglich no chli eppis us em Haiptdialäkt:
Pomatterdeutsch
S Pumattertitsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Pumat. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch.
Konjugations-Chlase
Vor alem di jingere Pumatter dien midlerwyyli di maischde Verbe mid em Hilfsverb tö konjugiere:
Indräsand isch dooderbyy, as im jingere Dialäkt dr Ùmlud in dr Pluralform nimi vorchùnd ùn as wie in andre Siidwalser Dialäkt d Konjugationsfoorme verschmùlze sin mid doblede enklitische Pronome: (ich tön i > ich töni, wir tö wer > wir töwer).
Friederike (Singspiel)
Ort ond Zeit
Des Werk schbiilt em Elsass, genauer gsait en Sesaheim ond z Straßburg, de erschde zwoi Uffziig em Jôhr 1771 ond dr dridde acht Jôhr schbätr.
Musik
Zo de musikalische Heheponkt gheeret
Land (Deutschland)
Die Underschidig isch nit ubedütend, wil nooch em Zweite Weltchrieg im Weste vum bsetzte Dytsche Riich zuenächst nöii Länder als staatlichi Verwaltigseiheite entstande sin und vu ihne de Bund (d Bundesrepublik Dytschland) als ä (vorläufige) Noochfolgestaat bildet worre isch (konstitutivs Element). Im Gegesatz dezue schtoht d Entwicklig im bsetzte Östriich. Dert isch zerst de Bund wiiderbeläbt worre un denooch als sini Deilstaate die dortige Länder.
Gschichte vu de dytsche Länder ab 1945
D Verfassig vum Freistaat Bayern isch am 1. Dezember 1946 ime Volksentschid agnu worre.
Flagge vu de dytsche Länder
Do sin d Landesflagge vu de Länder dargstellt. Si düerfe in de Öffetlichkeit vu jedem Bürger zaigt werre. D Landesdienstflagge higege sin in de Verwendig starch igschränkt – si düerfe numme vu de jewilige Landesbehörde verwendet werre.
Leuhan
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Trinationaler Eurodistrict Basel
In Bade-Württeberg isch ruumplanerisch d Region vu Wil am Rhi un Lörrach als dytscher Dail vu de TEB zu eme städtische Verdichtigsruum zämmegfasst.
Kanton Luzern
Dr Regierigsroot
Dr Regierigsrot esch d Exekutive vom Kanton Lozärn ond het höt föif Metglider. Em Regierigschef het me früener lang Schultheiss gseit, höt aber isch er dr Regierigsbresidänt. Är esch Primus inter pares ond wächslet jedes Johr. Em Johr 2006 esch das de Toni Schwingrueber gsi.
Ane 2022 isch dr Regierigsroot so zämegsezt:
Gschecht sed 1848
Nochem verlornige Sonderbondschrieg hett Lozärn kei grossi Rolle meh gschpelt e de nöie Schwiiz. Di Liberale ond di Konservative hend d Politik bes i die jöngschti Ziit dominiert ond sech d Macht teilt. Noch em ne chorze Höch vom Landesring vo de Onabhängige esch die politischi Landschaft erscht noch 1980 farbiger worde. D Sozialdemokrate, die Grüene ond ab 1995 d SVP hend hött grösseri Waalaateil. De Kanton Lozärn esch hött e politisch guet integrierte Teil vo de Schwiiz ond de wechtegschti Kanton vo de Zentralschwiiz.
Perkutane endoskopische Gastrostomie
Wemma se nemme brauchd
Wemma se nemme brauchd, ka ma se dr Doktr zemle oifach rausdoa. Des Loch wächsd ondr Omschdänd en a baar Schdonda zu.
(96) Aegle
(96) Aegle isch e Asteroid im ussere Asteroide-Hauptgürtel, wo am 17. Februar 1868 vum Jérôme Eugène Coggia entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf eini vu dr Naiade gnennte Nymphe us dr grichische Mythologi.
Loc-Brévalaire
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Loc-Brévalaire ghert zem Bretonisch.
Barfüsserkirche
D Brofanisierig noch dr Reformazioon
Au d Barfüesserkiirche isch wäärend dr Reformazioon im Joor 1529 Opfer vom Basler Bildersturm worde. Mä het sä blünderet und däilwiis demoliert. So si d Fänster mit de Glasgmäld und dr Lettner zerstöört worde und s Chloster het d Kiirche müesse ufgee. Us em Laine-Friidhoof, wo zur Barfüesserkiirche ghöört het, het mä 1529 en öffentlige Blatz gmacht und d Kiirche isch schrittwiis brofanisiert worde. So het sä d Stadt as Waarelaager und spööter as Salzlaager afo bruuche, was groosse Schaade an dr Bausubstanz aagrichdet het. 1882 hätt mä sä fast abbroche, aber dr Groossi Root het mit ere knappe Meerhäit beschlosse, si lo sii.
Höngg
s Wappe vo Höngg
I Rot uf grüenem Bode e grüeni Rebe mit drei blaue Trube, wo sich um en goldene Stickel rankt, im Schildhaupt begleitet rächts vo enem silbrige Tatzechrüz, links vo enem Rebmässer mit goldigem Griff. Das verwyst druuf, ass Höngg eis vo dene Quartier i de Stadt Züri isch, wo no en Wingert het.
Auw AG
Geographii
Au bschtoht us de beide Ortsteil Rüschteschwil und Au. Rüschteschwil isch öppe halb so gross wi Au und ligt nördlich dervo. D Gmeind ligt am Fuess vom Lindebärg und de Gmeindsbann het e Flächi vo 861 Hektare. Uf 207 Hektare dervo wachst Wald und 81 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt isch 788 Meter, de tüfschti uf 455 Meter ü. M.
Gschicht
Beidi Dörfer, wo zu de Gmeind Au ghöret, sind im 893i s erschti Mol urkundlich erwäänt worde. In de Form Houwa und Rustiniswilare tauchet si in eme Zinsrodel vom Fraumöischter z Züri uf. Di hohi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch im Mittelalter bi de Habsburger gsi. Beidi Dörfer hei zum Amt Maiebärg ghört.
Infrastruktur
S Telefon gits sit em 1896 im Dorf, am Aafang als Telegrafedienscht, ab em 1921 in Form vo eme Telefonnetz. Di elektrisch Versorgig het im 1909 Iizug in de Gmeind gha.
Zeine
Zaineflechte
Bim Flechte selber fertigt mer zerst dr Zainebode un no d'Sitewänd. Säll gschiht uf eme eifache Gstell, dr Maschin, uf dere de Bode bfestigt wird. Eckigi Zaine werre iber hölzerne Forme gflochte.
Schwabmünchen
Mingkchinga (amtlich Schwabmünchen) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,4 % gleäge.
Freiherren von Sax
Die aadlig Familie vo Sax (ursprünglig de Sacco) het us dr hütige Ostschwiz gstammt. Iiri Bsitz si uf bäide Site vo de Alpe in de hütige Kantöön Sanggalle, Graubünde und Tessin glääge. Dr Ursprung vo dr Familie isch umbekannt, wil si aber Bsitz uf bäide Site vo de Alpe gha het, wird vermuetet, ass si us em churrätische Hochaadel abstammt und woorschinlig mit dr Familie da Torre verwandt gsi isch. D Familie het sich in zwäi Hauptlinie gspaltet: D Groofe vo Sax-Misox und d Freihere vo Hoochesax.
Pianezzo
Geografi
Pianezzo lyt sidlig vu dr Stadt Bellinzona am Yygang vum Valle Morobbia. Zue dr ehmolige Gmai het au no d Fraktion Paudo ghert. Nochbergmaine sin Bellinzona, Sant’Antonio, Camorino un Giubiasco gsi. Im Side het Pianezzo an d Kommunanz Medeglia-Cadenazzo gränzt.
Gschicht
Pianezzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1382 as Planezio. Bis 1831 het Pianezzo mit Sant’Antonio un Vallemorobbia in Piano (syt 1867 zue Giubiasco) d Gmai Vallemorobbia bildet.
Doppelgenf
Dr Bostwärt von ere Dobbelgämf isch 10 Rappe (centimes) gsi, wil si us zwäi zämmehängende Briefmarke zu je 5 Rappe bestande het. Die bäide Briefmarke si dur e gmäinsami Chopfläiste verbunde, wo d Inschrift ''10. | PORT CANTONAL. | Cent.'' druf gstande isch, e Hiiwiis uf e Bostwärt vo 10 centimes und druf ass vorgsee gsi isch d Dobbelgämf für Brief bis zun ere Unze innerhalb vom Kanton z bruuche. Wemm mä die Chopfläiste abgschnitte het und eso d Dobbelgämf däilt het, het mä zwäi äinzelni Freimarke zu 5 centimes mit dr Inschrift Poste de Genève und Port local überchoo. Mit dere „halbe Dobbelgämf“, wie d Filateliste ere sääge, het mä Brief vo dr Lokalbost frankiert, das häisst innerhalb von ere Gmäind.
Byzantinisches Reich
S 7. Joorhundert: Vom oströmische zum byzantinische Riich
S Riich het zwar Gebiet verloore, isch aber drfür gliichförmiger worde. Die antiki Zivilisazioon isch sit Joorhunderte vo dr Existänz von e Hufe gröössere und chliinere Stedt – póleis – brägt gsi; die Zit isch jetzt ume gsi. Die mäiste Stedte si ufgee worde oder si uf d Gröössi vo befestigte Dörfer, de sogenannte kastra gschrumpft. Die verloorene südlige und orientalische Browinze häi sich kulturell erheblig vom Norde underschiide und häi sit em 5. Joorhundert meerhäitlig zu de orientalisch-orthodoxe, monofüsitische Chille ghöört, wo mit dr griechisch-orthodoxe Chille vo de nördlige Browinze sit 451 verstrite gsi si. Dä Komflikt isch villicht äine vo de Gründ gsi, ass die nöije muslimische Heere z Sürie und Egüpte akzeptiert worde si, was aber in dr nöijere Forschig wider stark umstritte isch. Dr Norde vom Riich, wo under dr kaiserlige Kontrolle bliibe isch, het uf jede Fall mee Gschlossehäit zäigt und isch eender barat gsi, z kämpfe. Dr Briis für s Überlääbe isch aber dr Verlust für immer vo zwäi Drittel vom Riich gsi und vo de mäiste Iikümft us Stüüre.
D Zit vo dr Middi vom 7. bis ins spoote 8. Joorhundert isch witgehend vo schweere Abweerkämpf brägt gsi, wo d Gegner vo Byzanz fast immer d Iniziative ghaa häi. Dr Kaiser Konstans II. het si Residänz vo 661 bis 668 ins sizilianische Syrakus verläit, villicht zum vo dört us d Seeherrschaft gege d Araber sichere, aber sini Noochfolger si wider in Oste zrugg. Im Joor 681 het dr Kaiser Konstantin IV. Pogonatos s nöigründete Bulgareriich uf em Balkan müesse anerkenne. Um 678 isch s sogar zun ere erste Belaagerig vo Konstantinopel dur d Araber choo. D Verdäidiger häi s sogenannte Griechische Füür, wo sogar uf em Wasser brennt, iigsetzt und d Aagriffer zrugggschlaage. S Riich isch vo denn aa uf Chläiasie beschränkt bliibe, e baar Gebiet uf em Balkan und in Italie und bis 698 in Nordafrika.
Die spootbyzantinischi Zit
Dr Kaiser Michael VIII. het en Allianz vo sine Gegner (s Despotat Epiros, s Fürstedum Achaia, s Köönigriich Sizilie, Serbie und Bulgarie) in dr Schlacht vo Pelagonie z Makedonie 1259 besigt und het dur e glücklige Zuefall Konstantinopel 1261 chönne zrggeroobere. S Riich isch eso wider häärgstellt gsi, aber groossi Däil vom ehemolige Riichsgebiet si nüm vo Byzanz kontrolliert worde, wil d Herrscher, wo sich noch em Zämmebruch im Jahr 1204 in dene Däilgebiet iigrichdet häi, sich Konstantinopel nid häi welle underwärfe. Au Konstantinopel isch nüme die glanzvolli Metropole vo früener gsi: D Zaal vo de Iiwooner isch erheeblig gschrumpft, ganzi Stadtviertel si verfalle, und wo dr Kaiser iizooge isch, het mä überall no d Spure vo dr Erooberig vo 1204 chönne gsee, aber niene Zäiche vom e Widerufbau. Byzanz isch nüme die alti Groossmacht gsi, sondern nume no e Staat, wo höggstens no regionaali Bedütig gha het. Dr Graabe zwüsche de Byzantiner und de Latiiner isch no seer vil diefer worde. Dr Michael VIII. Palaiologos het sich vor allem drum kümmeret, ass d Räste vom öiropäische Bsitz sicher gsi si und d Hauptstadt vor nöije Chrüzzgsversüech us em Weste (vor allem dur e Karl I. vo Anjou, wo d Staufer in Underitalie abglööst het). Dorum het dr Michael VIII. 1274, au wenn s innepolitisch höggst umstritte gsi isch, dr Union vo Lyon mit dr Westchille zuegstimmt, zum dr Babst drvo abzhalte, nöiji Chrüzzüüg z understütze. Wo dr Karl I. vo Anjou denn doch en Aagriff vorberäitet het, häi die byzantinische Diplomate 1282 z Sizilie en Ufstand aazettlet, die Sizilianischi Vesper. D Palaiologe häi aber d Verdäidigung vo de Gränze im Oste vernoochlässigt. Das het s de verschidnige türkische Staate, wo sich wäärend em Zerfall vo dr Macht vom Sultanat vo de Rum-Seldschuke unabhängig gmacht häi, mööglig gmacht sich gege Westchläiasie uszbräite, wo no di noo bis in d 1330er-Joor fast vollständig verloore gange isch.
Wääred die christligi Staatewält uf em Balkan sich geegesitig bekämpft het, häi vo 1354 aa d Osmane in Öiropa Fuess gfasst und si in s byzantinische Thrakie vorgstoosse und häi s in de 1360er-Joor zum grosste Däil erooberet. Dr südserbischi Köönig Vukašin Mrnjavčević het zämme mit em bulgarische Zar Iwan Schischman vo Weliko Tarnowo e Prewentivschlaag gege s Zentrum vo dr osmanische Herrschaft in Öiropa, Adrianopel, gfüert. Zaalemäässig si si zwar überlääge gsi, si aber an dr Mariza 1371 gschlaage worde. Mit däm Siig si Däil vo Südbulgarie, s serbische Makedonie und d Hegemonii über witi Däil vom Balkan an Sultan gfalle. Schliesslig het er 1373 dr bulgarisch Herrscher zwunge, s Supremat vo de Osmane z anerkenne. Das het au d Chliimacht Byzanz eso gmacht. S Byzantinische Riich het jetz nume no Konstantinopel und s Land drum ume, Thessaloniki mit Umland, Thessalie, e baar Insle in dr Egeis und s Despotat Morea umfasst und s Nordserbische Riich vom Fürst Lazar Hrebeljanović, wo ebefalls e Wassall vo de Osmane worde isch. Byzanz het immer wider dr Weste um Hilf bittet und het sogar d Chilleunion aabote, wie 1439 uf em Konzil vo Ferrara und Floränz, was aber am Widerstand vo dr byzantinische Bevölkerig gschiteret isch („Lieber dr Durban vom Sultan as dr Huet vom Kardinal“).
Dr Sultan Murad II. het d Expansioonspolitik vo sine Vorfaare wider ufgnoo. Er het 1422 Konstantinopel ooni Erfolg belaageret, denn het er e Blünderigszuug gege s Despotat vo Morea, die kaiserligi Sekundogenitur in Südgriecheland, undernoo. 1430 het er Däil vom „fränkisch“ dominierte Epirus erooberet. Im gliiche Joor het er Thessaloniki bsetzt, wo sit 1423 vo de Venezianer beherrscht worden isch. Denn isch er gege s Köönigriich Serbie vom Fürst Georg Branković zooge, wo formell e Wassall vo dr Hooche Pforte gsi isch, wil dä sich gwäigeret het, si Dochder Mara em Sultan zur Frau z gee. Wo d Osmane e Stroofexpedizioon in Richdig Donau gmacht häi, häi si 1439 die serbischi Festig Smederevo zerstöört und Belgrad 1440 erfolglos belaageret. Wo si sich wider zruggzooge häi, het dr Babst Eugens IV. e nöije Chrüzzuug gege die „Unglöibige“ afo blaane. Ungarn, Pole, Serbie, Albanie und sogar s türkische Emirat Karaman z Anatolie häi sich gege d Osmane verbündet, doch si si 1444 bi Warna under em Köönig Wladyslaw vo Pole und Ungarn gschlaage worde und denn 1448 in dr zwäite Schlacht uf em Amslefäld under em ungarische Riichsverwääser Johann Hunyadi. S Byzantinische Riich isch denn verloore gsi.
Sustigs
Dr 29. Mai isch au hüte no für d Grieche en Unglücksdaag. Denn het die langi türkischi Fremdherrschaft aagfange, und d Grieche, wo zum Däil d Sprooch vo de Erooberer übernoo häi, het nume no d Religion zämmeghebt.
Liste der fränkischen Herrscher
S Frankeriich het e Gschicht vo vile Deilge und Widervereinigunge gha und isch deilwiis ehnder unübersichtlig. D Huusmeier hai d Schwechene vo dr herrschende Merowingerdynastii usgnützt und ihri eigeni Macht usbaut. Dr Machtübergang vom Gschlächt vo de Merowinger uf das vo de Karolinger het im Johr 751 mit dr Königswahl vom Pippins em Jüngere si Abschluss gfunde. Für dass es übsersichtlig bliibt, si in der Liste unde noch die beide Gschlächter drennt ufgfüehrt, au wenn s chronologisch andersch sött usgseh.
Dativ
Dativ àls indirekt Objekt
Ìn dr àlemànnischa Sproch gìt's aui dr Akkusativ. Wia ìn da meischta Indogermanischi Sprocha ìsch's dr Fàll vum indirect Okjekt.
Pest (Komitat)
S Komitat Pest (ung. Pest, Ussproch: ) isch e Komitat im mittlere Deil vo Ungarn. 'S gränzt im Norde an d Slowakei und an Nógrád, im Oste an Heves und Jász-Nagykun-Szolnok, im Süde an Bács-Kiskun, im Weste an Fejér und Komárom-Esztergom. De Komitatssitz isch Budapest, d Hauptstadt vo Ungarn, wo aber e selbständigi Eiheit isch und nit zum Komitat ghört.
Dativ
Dativ noh teil Verb
Teil Verb wara ìmmer vum Dativ gfolgt. Zum Beispiel:
Dativ àstàtt Genitiv
Ìm Àlemànnischa (un mankmol ìm Hoochditscha, bsunderscht ìm Süda vum Ditschlànd) wìrd dr Dativ àstàtt dr Genitiv verwanda, fer üsdrucka wàs eim gheert.
Zum Beispiel: ìm Kìnd si Hund.
Anglisch
Uf Anglisch gìtt's kè rìchtiga gràmmàtischa Fall. Numma d Pronoma düen ìm Dativ (un ìm Akkusativ) wachsla.
Frànzeesch
S Frànzeescha hàt kè Fall un àlso kè Dativ. Gweehnnlig, fer a Substàntiv, kummt eifàch a Präposition vorna dràà, un ma brüücht dernoh kè Dativ. Àwer d Personàlpronoma han doch a bsundra Form, wenn sa àls indirekt Objekt verwanda wara.
Hendschiken
Gschicht
Am 23. Juni 1874 isch d Baanstreki vo dr Aargauische Südbaan eröffnet worde, wo vo Robischwyl is Freiamt goot. 1882 isch d Linie vo Brugg über Otmsisinge uf Häntschigche derzue cho. Hüt isch do die grossi Gexi-Verzweigig vo dr Baan. Uf dr Freiamtlinie fahre d Güetrzüüg vo Basel zum Gottert.
Pest (Komitat)
Gschicht
Di gröschte Städt sìn flächemäßig Cegléd (244,87 km²) ùnd Nagykőrös (227,97 km²), d'Gmeind mìt de chleinste Flächi ìsch Tésa (4,42 km²). Nooch Bèvölkerig ìsch di gröschti Stadt Érd mìt 57.999 Iiwohner, gfòlgt vò Cegléd mìt 37.939; di chleinsti Gmeind ìsch au doo Tésa mìt 87 Iiwohner.
Italienische Sprache
Dialäkt
Mer underscheidet nord-, mittel- und südidaliänischi Dialäkt; di nordidaliänische deile sich in galloitalischi und venezischi Dialäkt. D Dialäktgränze lyge uff re Linie zwüsche La Spezia und Rimini beziehigswis Rom und Ancona. E baar idaliänischi Dialäkt (Sizilianisch, Venezianisch und anderi) hän au e eigeni literarischi Tradition, drum werre si z.D. au als eigeständigi Sproche bezeichnet. S Sizilianisch hät au in Lutbildig und Wortschatz sini Eigeheite.
Johannes de Plano Carpini
D Mission zum Groosskhan
An dr Ostere 1245 isch dr Johannes vo Lyon us dur Bööme und s hütige Schlesie uf Kiew am Dnepr, wo vo de Mongole bsetzt gsi isch, und vo dört zum Don, denn zur Wolga, dur s nöi-entstandene Mongoleriich vo dr Goldige Horde zum Fluss Ural, über d Siidestrooss zu de Dsungarische Seä und vo dört witer bis in s Zentrum vom Mongoleriich. Bim Fluss Orchon isch er uf s Inthronisazionslaager vo de Mongole gstoosse, wo denn grad dra gsi si noch em Dood vom Groosskhan e nöije Herrscher z ernenne. Im August 1246 isch dr Johannes bi dr Inthronisazioon vom nöije Khan Göjük drbii gsi. Vier Mönet spööter het er bim Gojük in däm sim Jurtelaager en Audiänz überchoo.
Richard Steiff
Aus seim Leaba
1903 fendet en Leipzig a indrnazionala Schbiilzeigmesse stadd. D Firma Steiff präsendiirt deet au ihre nuie Plisch-Bära. An de erschde baar Däg wend de selle abr kaum vo ebbr beachdet. Erscht kurz bevôr dui Messe em Ende zuagôht, kommt a Amerikaner an da Messestand ond kauft älle hondert Ausstellongsstick. Gleichzeidich bschdellt’r noh weitre 3.000 Exemplar. Des isch dr Ôfang vo-ma weltweida Erfolg. Jetzt hôt d Firma Steiff au gnuag Geld, om a ganz moderna Fabrikhall aus Bedoo ond Stahl baua zo lau. S dauret et lang, ond des Gebeide kriagt vo de Giingener Eiwohner da Nama „Jongfraua-Aquariom“, weil de meischde Beschäfdigte ledige Fraua send. Om dr Chefin zo ermeglicha, au zor Produkzioo ens obere Stockwerk zo komma, lôht dr Richard fir sei Tande a Rampe baua, wo se mit ihrem Rollstuahl nuffahra kôô. Em Jôhr druff (1904) kriagt Firma Steiff bei dr Weltausstellong en St. Louis nomôl a Bschdellong, desmôl ibr 12.000 Stick. Dô drfir wuud d Margarete Steiff zamma mit ihrem Neffa mit-ra Goldmedallje auszoichnet, was dr hechschde Preis bei dera Vrôstaldong ischt.
Johannes de Plano Carpini
Wärk
In de Wärk vom Johannes de Plano Carpini het s wärtvolli Informazioone über die alti Ukraine und bsundrigs e Beschriibig vom zitgenössische Kiew.
Breitenwang
Broatewang (amtlich Breitenwang) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Broatewang likt im Dalkessel vo Reide am Plansee. D Nochbergmoanda sin Heiterwang und Reutte.
La Neuveville
Gschicht
Nöiestadt isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1314 aus Nova-villa, Schafis 1250/51 aus locus Chavanes. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Amtsbezirk Nöiestadt ghört.
Rheinbrücke Feuerthalen
Gschichtè
Dè Èmmersbärgdunnel, wo z Schaffuusè nördlich vo dè Rhybrugg lyt un 760 Meter lang isch, hèt mò 1893 aagfangè z bauè. Dè Büèz am Dunnel hèt sich uffgrund vo Wasserybrüch un èm Daagbruch abber bis 1895 vozögerèt. D Rhybrugg isch zwǜschè 1894 un 1895 unter dè Leitig vom Obberingenieur Robert Moser baut worrè un hèt schu dòmòlls è durchlaufendi Schotterwannè ghaa.
Dalilah (Krater)
Dalilah isch daift uf e Figur us Tusendunaini Nacht; e alds verschlages Wiibervolch, wo einigi Mannevölcher zum Narre ghalde het.
Munzingen (Freiburg)
Wibau
Uf ca. 150 ha diefgründigem Lessbode vu dr Lag "Kapellenberg" werre vu dr Munziger Winzer, wo zum gröste Deil im Winzerverei Munzige aghöre, zue iber 60 % Spotburgunder, 25 % Müller-Thurgau un 10 % Wisser Burgunder abaut. Witteri Spezialitäte sin Gwürztraminer un Muskateller.
Quelle
Iwohnerzahle, Flächi und Ortsgschichte us www.freiburg.de
Fessenheim
Dr meischte Lit im Dreieckland (Nordweschtschwiiz, Südbade, Elsass) isch Fassene aber nur e Begriff wäg em dörtige Kärnkraftwärk, wo als bsunders unsicher gälte duet.
Gschécht
Fassene ìsch zem erschte Mol gnànnt worre anne 778 àls Fezinhaim.
1953-56 ésch s Wasserkraftwàrk boie wore.
Pollegio
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Hochburg (Emmendingen)
Gschicht
Ab 1553 isch d Burg unter em Karl II. stark uusgwytet wore. Dr Markgrof Georg Friedrichhet d Burg um sibe Bastione ergänzt.