cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eduard Strübin
Dr Eduard Strübin (* 18. Jänner 1914 z Lieschtel; † 10. Aprelle 2000 z Gälterchinde), Pseudoniim Rauricus (bruucht i der Basellandschaftliche Zytig), isch e Schwyzer Sekundarleerer, Schriftschteller und Volkskundler gsi. Är isch Bürger vo Lieschtel gsi.
Mohismus
Wichdigi Begriff
Dr Mozi het in ere Zit vo politischer und wirtschaftliger Unsicherhäit gläbt. Dorum si für iin die wichdigste Güeter d Ornig, s materielle Woolbefinde und s Waggse vo dr Bevölkerig gsi. Zum iiri Ideal z verwirklige, häi sich d Mohiste politisch organisiert, mit eme Netzwärk vo lokale Grubbe in alle wichdige Köönigriich vo China in dere Zit, wo Filosoofe und Arbäiter für iire Glaube zämmegschafft häi.
Peter Herden
sii Laawa
Schu-n-ànna 1945 ìsch dr Herden z’ Altenburg ìm Theààter z’ sah gsìì; d’rnooh hàt’r z’ Glauchau (1946) un Plauen (1947) gschpììlt. Ànna 1949 hàt’ne dr Martin Hellberg àls Mìtglììd àns Schtààtsschàuischpììl vu Dresda ghoolt. Ànna 1988 ìsch därt dr Herden Eehramìtglììd worra. Ìm Joohr 1995 hàt’r sii fäscht Engaschment àm Schtààtsschàuischpììl schluss gmàcht. Ànna 1963 hàt’r zem äärschta Mol àm Schtààtsoperättla vu Dresda gschpììlt. Vu 1965 bis 1978 hàt’r därt 446-mol d’ Rolla vum Profasser Higgins ìn My Fair Lady gschpììlt, mìt dr Marita Böhme àls d’ Eliza.
Guinzeling
Gschìcht
Ìm Drissgjehrige Kriej ìsch s Dorf vellig gschlìsse worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Maxwell-Gleichungen
D Maxwell-Gliichige beschriibe d Fenomeen vom Elektromagnetismus und sin e wichdige Däil vom modärne füsikalische Wältbild. D Gliichige beschriibe, wie elektrischi und magnetischi Fälder underenander und mit elektrische Laadige und elektrischem Stroom under Randbedingige, wo gee sin, zämmehänge. Zämme mit dr Lorentzchraft erklääre si alli Fenomeen vo dr klassische Elektrodynamik. Si bilde doorum au die theoretischi Grundlaag vo dr Optik und dr Elektrotechnik. Dr Naame vo de Gliichige chunnt vom schottische Füsiker James Clerk Maxwell, wo sä vo 1861 bis 1864 formuliert het. Er het drbii d Durchfluetigsgsetz und s Gsetz vom Gauss mit em Indukzioonsgsetz kombiniert und au no dr Verschiebigsstroom iigfüert, zum d Kontinuidäätsgliichig nid z verletze.
D Maxwell-Gliichige im Fäldliniebild
In Kwellefälder häi d Fäldlinie en Aafang und en Ändi (oder so verschwinde im Unändlige). In Wirbelfälder si d Fäldlinie gschlosseni Kurve.
Hettenschlag
Geographi
Die klei Gmeind ligt am Schnittpunkt vu dr Strosse vu Heiligkriz im Weschte uf Weckolse im Oschte sowie vu Appewihr im Norde uf Dessene im Süde in dr Rhiebeni, guet 10 km südöschtlich vu Colmer in dr Owerrhinebene zwische Ill un Rhin.
Europäische Honigbiene
Uussie
D Arbaiterine sind em chlinnste und wered 11 bis 13 mm gross, si hend e langi Zunge, demit si de Nektar und Pole us de Blüte sammle chönd und si hend Wachsdrüese um Wabe z Baue
Karl Klingler
Aus seim Leaba
Dr Karl Klingler ischt am 7. Dezember 1879 z Strôßburg em Elsass uff d Welt komma, wo dômôls zom Deitscha Reich gheert hôt. Scho em Kendesaldr hôt-em sei Vadder, a Bratschischt am Strôßburger Theater, s Geiga- ond Bratschaschbiila beibrôcht. Des älles hôt’r saumäßich schnell glernt, so dass der Bua scho em Aldr vo fenf Jôhr als Wonderkend ufftredda ischt. Wia-nr 17 Jôhr alt gwäa ischt, hôt’s dean Jengleng nôch Berlin vorschlaga, wo-nr am Konservadorium beim Joseph Joachim Musik – Fach Geigeschbiil – studiirt hôt. Nôchdem’r des Instrument guat beherrscht hôt, hôt’r noh s Fach Kombosizioo druffgsaddlet, zerscht beim Max Bruch ond hendrher noh beim Robert Kahn.
Yun Chi-ho
Wo s Japanische Kaiserriich 1910 Korea erooberet het, het sich dr Yun Chi-ho im koreanische Widerstand aagschlosse. 1913 isch er zun ere Gfängnisstroof verurdäilt worde, aber 1915 het er d Japaner afo understütze. Wo Japan 1945 am Ändi vom Zwäite Wältchrieg kapituliert het, isch Korea unabhängig worde und mä het dr Yun Chi-ho as Kollaboratöör bezichdigt.
Ärzte ohne Grenzen
Struktur
Dia privat und unabhängig Organisazion leistet medizinischi Nothilf i Krise- und Chriegsgebiet. D Ziil vo Ärzt ohni Grenze sind: D Organisazion läbt vo Spändegälder und d Hälfer, da sind Ärzt, Pfägefachchräft und Logistiker, die leisted iren Iisatz freiwillig und chömed nu e chlinni Entschädigung über.
Marco Bauen
De Marco Bauen (* 1. Mäie 1925 z Längnou bi Biel; † 15. Juni 1993 z Muri-Gümlige; Bürger vo Rüschegg) isch en Schwyzer Gërmanischt, Romanischt und Leerer gsy. Er hät mit synere Dissertazioon en wichtige Bytraag zur Känntnis vom Süüdwalsertüütsch, im Bsundere vom Tialäkt vo Rimella, gläischtet.
Sys Läbe
Das Stuudium hät er aber nöd chönen abschlüüsse. 1944 isch s Pfarhuus z Lugano, wo ganz us Holz gsy isch, abprune, und d Familie hät ales verloore; nachane isch na de Vatter schwëër chrank woorde, hät nüme chöne schaffe und isch 1947 gstoorbe. De Soo hät drum s Stuudium abproche – es hett vil z lang tuuret, bis er dän emaal e Stell ghaa hett – und hät mit Italienischstunde, Uushülffsaarbeten und Stellverträttige d Mueter und di beede jüngere Schwöschteren understützt. Sebald s mügli gsy isch, hät er si dänn wider a der Uni ygschribe, zum s Sekundaarleererbadänt z mache. 1950 hät er dänn e Stell z Lützeflüe überchoo. Wil er äigetli gëërn wytergstudiert hett, isch er föif Jaar spööter uf Muri gwächslet, wo nööcher bi Bëërn lyt.
Sys Schaffe zum Rimellertüütsch
D Dissertazioon hät aber na en zwäite wichtige Täil, wo mit «Anhang» übertitlet isch, aber äigetli vil mee büütet. Er versamlet e ganzi Räie Lokaalsaagen, Erinnerigen und Gibätt, won em d Lüüt verzellt händ, dän au Stägröiff-Übersetzige, wos für in gmachet händ, wyter schriftlichi Züügnis, wo d Rimeller sälber gschribe händ, und Mundartpraabe, wo vo anderne scho publiziert woorde sind. Dezue chunt na es Kapitel über di verschidene Frakzioone vo de Gmäind und äis über d Gschicht und d Häimetkund – ales in alem en groosse Schatz us somene chlyne Doorff. Me mërkt, das under em Zinsli nöd nu d Spraach, näi, au d Volchskund e zäntraali Role gspilt ghaa hät. – D Toonband-Uufnaame vom Bauen sind hüt all bim Centro studi Walser, und es isch z hoffe, das s emaal zuegänglich gmachet wëërded.
Faoug
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Faoug isch dr Denis Moll (Stand Merz 2014).
Haboudange
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Haboudange ghert zem Lorrain.
Alexander von Württemberg
Aus seim Leaba
Em Alexander seine meischde Gedicht send em Vorleger Johann Friedrich Cotta von Cottendorf seim «Morgenblatt für gebildete Stände» voreffentlicht wôrra. Bei sellem Bläddle isch zeitweis dr Wilhelm Hauff Chefredakdeer gwäa.
Hartheim (Breisgau)
Gschichte
Im 15. Johrhundert grodet Harde under d'Herrschaft vu dr Stadt Brisach. 1635 wird's im Drissigjährige Chrieg vellig zerstört. Nooch em End vum Chrieg wird Harde bis guet 1700 gmeinsam mit Brisach zue Frankriich iglideret. 1768 wird s'erschtmol e Schuel igrichtet. Sit 1823 verfüegt sälli iber e eiges Bäudi.
Pfeffingen
Pfeffingen heiße
Schmetterlinge
Fortpflanzig
Bi villne Arte gschiet d Bifruchtig nöd direkt. S Mandli lait nume e Soomepäckli bim Geschlechtsorgan vom Wiibli ab. Wenn seb e Platz för d Aiablaag gfunde het, laits zwösched 50 und 3000 Aier ab, wo bim Legge bifruchtet wered.
Hartheim (Breisgau)
Städtpartnerschafte
Harde verbindet sit 1993 e Partnerschaft mit dr Nochbergmei Fessene im Elsiss (Département Haut-Rhin). Usserdem besten fründschaftlichi Beziegige zue Mindszent an dr Theiss (Ungarn).
Bildig
D'Alemannenschuel, e Grund- un Hauptschuel, got in ihrer Gschicht bis uf s'Johr 1768 zruck. Usserdem git's vier Chinderschuele (zwei z'Harde, je eini z'Bremge un z'Feldchilche) in dr Gmei.
Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald
Gschichte
Dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald isch dur d Chreisreform zum 1. Jänner 1973 iberwigend us dr früehere Landchreise Friburg, Mille un Hochschwarzwald (Sitz z Nejstadt im Schwarzwald) bildet. Jechtinge un Lisele sin zue Saschbe am Kaiserstuehl im Landchreis Emmedinge chumme. Witeri Gmeinde sin in die chreisfrei Stadt Friburg iglideret worre. Vum Landchreis Mülle isch dr nördlich Deil zum nöie Landchreis chu, dr südlich zum Landchreis Lörrch un vum ehemolige Landchreis Hochschwarzwald sin au einigi Ortschafte an dr Landkchreis Waldshuet gange. Ferner isch e Ort vum Landchreis Doneeschige zum Chreisgebiit ku, im Gegezug isch e Gmei an dr Schwarzwald-Baar-Chreis abgä worre.
Wirtschaft un Infrastruktur
Wichtigi Wirtschaftszwiig sin dr Fremdeverchehr, insbsundere dur d Thermalquelle z Bad Chrozige un Badewiler, und dr Wibau in dr Berg in un entlang vu dr Rhiebeni. Dezue chummt dr Hochschwarzwald als beliebts Urlaubsziil fer Wintersportler un Wanderer.
Verchehr
Dr einzig Hafe vum Landchreis lit in Brisach am Rhi.
Dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald lit im Izugsberiich vum Euro-Airport Basel-Mulhouse-Friburg.
Chreisirichtige
Gmeinsam mit dr Stadt Friburg im Brisgau isch dr Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald au Träger vu dr Edith-Stein Schuel (Huswirtschaftlichi, Sozialpflägerischi un Landwirtschaftlichi Schuel) Friburg im Brisgau, vu dr Sunderschuel fer Geistigbehinderti Günterschdal in Friburg im Brisgau, vu dr Richard-Mittermaier Schuel fer Geistigbehinderti Friburg im Brisgau un vu dr Schuel fer Sprochbehinderti Friburg im Brisgau.
Niederglatt ZH
Geografi
Niderglatt liit uf bode Siite vo de Glatt und umfasst die bode Döörffer Niderglatt und Nöschike (Nöschikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 55,3 % landwirtschaftlichi Flèchi, 7,8 % Wald, 26,1 % Sidligsflechi, 6,9 % Vercheersflechi und 1,9 % Gwässerflechi.
Religion
37,9% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,3% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Bitzer
Herkunfd vom Nama
Übr d Herkunfd vom Nama gibd s verschiedene Erklärunge. Die erschde besagd, dess dr Nama vo dem Ord Bitz auf dr Schwäbische Alb abgeleided isch und damid e Einwohnr aus Bitz bedideld. Die zweide Erklärung gehd auf d middelhochdeidsche Wohnschdäddenbezeichnung biziune/bizune bzw. althochdeidsche bizuni, bizunna und schbädr bizuni, bizni z bitzi mid weiblichem Geschlechd: d Bitzi.
Weiderhin wird des middelhochdeidsche bidze für Baumgarde odr Grasgarde genannd. Danebe gibd s au endschbrechend Ördlichkeids- und Flurname, wo si dr Nam devo noh hot kenne ableide.
Schwalbenschwanz (Schmetterling)
De Schwalbeschwanz (Papilio machaon; alemanischi Näme) isch e groosse Summervogel, wo zo de Ritterfalter ghört. D Raupe werd Rüebliraupe gnennt. Vom Schwalbeschwanz gits meriri Underarte.
Vorchoo
De Schwalbeschwanz isch i ganz Europa verbraitet, ussert uf Irland und z Schottland. Er mag Magerwise, Waide, und Gmüesgärte und isch au am Waldrand z finde. Er suugt am liebste a Hungsügler (Trifolium pratense), Chetteleblueme (Taraxacum officinale) und Tistle (Carduus).)
Bad Zurzach
Bad Zoorzi oder inoffiziell eifach Zoorzi (au Zuurzi und Zùùrzi gschribe; amtlich hoochtüütsch Bad Zurzach) isch sit 2022 de Hauptort vo de Gmeind Zoorzi im Kanton Aargau. Bis änds 2021 isch es e sälbständigi Gmeind gsi. Es liit am Rhii a de Gränze zu Bade. Känne tuet me Zoorzi für sini Thermalquelle.
Eidgenössische Volksinitiative «Rückkehr zur direkten Demokratie»
D Iniziative isch am 11. Septämber 1949 seer knapp mit 50,7 Brozänt Jo-Stimme aagno worde.
Josha Frey
Dr Josha Frey (* 18. Merz 1959 z Haidelberg; aigetli Josef Frey) isch e dytsche Sozialpedagog un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Südgermanen
Sproochwüsseschaft
I de Linguistik werd Südgermanisch i de Regle synonym wie Westgermanisch bruucht, mengisch under Uusschluss vom Nordseegermanische oder vom Anglofriesische. Im Gegesatz stönd dezue d Bizaichnige Nordgermanisch und Ostgermanisch.
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)
Die meerdäägigi Schlacht bi de Thermopyle het am Aafang vom Zwäite Perserchrieg, vermuetlig um e 11. August 480 v. d. Z. ume, stattgfunde.
Logelheim
Wirtschaft
Logele isch stark vu landwirtschaftliche Grossbetribe prägt. Dr Schwerpunkt ligt im Abau von Fruucht un dr Säuhaltung.
Käse
Gschicht
Es isch sicher, ass vo öbbe 5000 v. d. Z. aa d Cheeserei in Mesopotamie, im Schwarzmeerruum, in Chläiasie, Egüpte und Nordafrika bekannt gsi isch. Die eltiste bildlige und schriftlige Daarstellige und Noochwiis vom Cheesmache stamme us Mesopotamie us dr Gegend vom hütige Irak) us dr Zit vo öbbe 3000 v. d. Z.
Staffelei
E Staffelei isch e Gstell, wo mäistens us Holz oder Metall gmacht isch und wo d Mooler bim Moole iiri Bilder dra befestige. Eme Gmäld, wo uf ere Staffelei gmoolt worden isch, säit mä Staffeleibild  im Geegesatz zur Wand- und Deckimoolerei, wo s Gmäld diräkt uf dr Wand oder Decki ufgmoolt wird. S Wort chunnt vo dr veraltete Bezäichnig Staffle für e Sprosse von ere Läitere.
Käse
Iidäilig noch em Fettghalt
Z Dütschland kennt mä die Fettghaltstuefe:
Erika Hess
Läbe
Sie isch mit em Jacques Reymond, ihrem ehemalige Trainer, verhiiratet, het drey Sehn und läbt z Saint-Légier-La Chiésaz im Kanton Waadt. Hüt organisiert sie Renne und Trainingslager fir Nachwuchs-Skirennfahrer.
Kartause (Basel)
D Baasler Kartuuse St. Margarethedaal isch en ehemoligs Kloster im Mindere Baasel, wo im 15. Joorhundert gründet und noch dr Reformazioon ufglööst worde isch. Hüte isch s Bürgerlige Wäisehuus vo dr Stadt din.
Gschicht
1669 isch s Baasler Waisehuus, wo bis denn im ehemoolige Stäinekloster gsi isch, in d Kartuuse khoo und isch bis hüt no dört.
Hagen (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Hoën ìsch. Hoën ghert zem Kommünàlverbànd.
Paul Dungler
sii Laawa
Zamma mìt siim Brüader hàt dr Dungler z’ Àlt-Dànn a Unternamma glaita, wo Täckschtilmàschììna hargschtällt hàt. Noh-n-em And vum Äärschta Waltkriag ìsch’r a Àktìwìscht fìr d’ frànzeescha nàzionàlìschta un keenigsträija Beweegung L’Action française worra. Ìnnerhàlb vu dr Beweegung ìsch’r Mìtglììd ìm Kàmpfverbànd Camelots du roi gsìì. Ìn da Kampferkraisa-n-ìsch’r àls Commandant Martial bekànnt gsìì. Schpeeter hàt’r sìch àn dr rachtsextreema Terrorgruppa La Cagoule ààgschlossa, wo-n-ìhra Ziil gsìì-n-ìsch, d’ Drìtta Frànzeescha Repüblik umz’schtìrza. Schuu-n-àb 1939 ìsch’r vum Gfoohr vum Nàzi-Diitschlànd bewusst gsìì; vor ema nàzionàlìschta Krais hàt’r a Reed ghàlta:
Bischofshof Basel
Gschicht
Dr Bischofshoof isch an dr Riddergass grad am Münsterblatz baut worde (hüte Riddergass 1) und isch dr Sitz vom Bischof vo Baasel gsi und au s Archiv vom Stift isch bis 1528 dört gsi, wo mä s uf Pruntrut züüglet het. Dr Bischof Arnold vo Rothberg het 1451 dr Hoof nöi baut. Wo 1458 dr Bischof Johann vo Vennige dr Stadt e Handfesti gee het und din gschwoore het, ass er dr Stadt e Bürgermäister und e Root wurd gee, wenn d Bürger das wurde verlange, isch au vorgsee gsi, ass dä Akt vo dr erste Verfassigsgääbig vo dr Stadt jeedes Joor an de vier Fronfastdääg sött in Erinnerig grüeft wärde und ass mä drbii jedes Mol uf em Bischofshoof d Handfesti vor de versammlete Bürger wurd vorlääse. 1462 het dr Baasler Mooler Ludwig Glaser dr Bischofshoof mit 122 Wabbe verziert. 1527 het dr Bischof si Residänz uf Pruntrut verläit, und au s Domkapitel isch nume no zwäi Johr lenger z Basel bliibe.
Salamis (Insel)
Salamis (, F. Sg., au Koulouri ‚Kringel‘ – noch dr Gstalt vo dr Insle) isch en Insle im Saronische Golf, won e Sitenarm vo dr Egeis isch, zwäi Kilometer vor dr Küste vo Piräus und gliichzitig e Gmäind in dr Region Attika. D Gmäind isch bi dr Verwaltigsreform 2010 us de Gmäinde Salamina und Ambelakia bildet worde, wo iirersits 1997 us dr Fusion vo chliinerere Gmäinde entstande si. Uf Salamis lit hüte s Hauptkwardier vo dr griechische Milidäärflotte.
25. Mai
Dr '''25. Mai''' isch dr 145. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 146. in Schaltjohr), dodermit blybe no 220 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hagendingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hoendéngen ghert zem Moselfränkisch.
Kantonsparlament
Lischte vo de Kantonsparlament
In dere Lischte findet sich d Näme vo de Kantonsparlament in de offizielle Reihefolg vo de Kantön mit Aagabe über de Tagigsort, d Grössi und d Legistatur vom Parlament.
Tschingg
Bedütig
Es git au d Form Tschinggelemore.
Walserberg
Walserberg isch de Name vo däne geografische Objekt:
Niederhasli
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
35,2% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,5% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Weckolsheim
Wirtschaft un Infrastruktur
Am Nordrand von dr Gmarkung verlauft mit dr N415 die guet usbaut Fernstross von Colmer uf alt-Brisach in Ditschland, wo dert in dr B31 ihr Fortsetzung het.
St. Martin (Olten)
Glogge
Di drü alte Glogge vo der ehemalige Notchile si alli gschbändet worde. Zwöi lüte hüt im afrikanische Wirkigsgebiet vo de Dütschschwizer Kapuzinermissionar und de Baldegger Schwöschtere z Isongo und Kwangulelo, i de tansanische Diözese Mahenge und Arusha. Di dritti lütet i der Josefskapälle vom Solidaritätszentrum für behinderti Jugendlechi z Taalabaya.
Hilika
Hilika, au Hirika isch e neohethitische Staat im Tauros gsii, im Norde hets a Tabal grenzt und im Süüde a Hiyawa. De Name Hilika isch im altgriechische zo Kilikia wore, wo aber denn e vill gröösers Piet bizaichnet hett.
Buchegg
Buchegg isch en Namesteil vo däne geografische Objekt:
Treiten
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 395 Ywohner 95,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 2 % Französisch.
Saxon VS
Politik
Dr Ggmeindspresident va Saxon ischt dr Christian Roth (Stant Oktober 2017).
Halsdorf (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Seeberg
Bauwärk:
Roger Siffer
Laweslàuif
Dr Roger Siffer hàt Philosophie z'Stroßburg gstudiart. Dia Studium hàt'r schnall verloh fer Müsik z'spìela.
Ar hàt uf em Television-Sander „France 3 Alsace“ un àn „Radio France Alsace“ àls Animateur gschàfft. Zitter 1986 màcht'r jeder Summer mìt sinera Truppa a „Tournée d'été“ dur s Elsàss. Ìm Ditschlànd un ìn dr Schwitz ìsch'r aui bekànnt, ar hàt därt scho àn Television-Film mìtgmàcht.
Ferdy Kübler
Litratur
Martin Born, Hanspeter Born et. al.: ''Ferdy Kübler. „Le fou pédalant“''. Zürich 2006. ISBN 978-3909111251
Mario Van Peebles
Dr Mario Van Peebles (* 15. Jänner 1957 in Mexiko-Stadt) isch en afro-amerikanische Reschissör und Schauschpiler. Worschynlig sy gröschti Erfolg isch der Film "New Jack City" mit em Ice-T gsi; sy Film über d Black Panther-Bewegig isch seer kontrovärs gsi; är hed au e Western gmacht ("Posse").
Wiederkäuer
Ußer dr Daier chennen au anderi Bflanzefrässer wie Känguru, Schlankaffe, Ross un Hasenartigi Zällulos mit Hilf vu Mikroorganisme verdaue.
Böu vum Mage
Dr Chappemage. Är duet greßeri Nahrigsbstanddail zruckhalte un transportiert chlaineri Partikel wyter in dr Manigfalt. Dert wird dr Nahrigsbrei dur Kontraktion zwische dr Falte uusbrässt un s Wasser resorbiert. Doderdur wird dr Nahrigsbrei yydiglet un d Verdauigssekret im Labmage wäre derno weniger verdinnt. Schließli chunnt dr Nahrigsbrei in dr Labmage, wu – wie au bi dr Monogastrier – dr pH-Wärt dur Sekretion vu Salzsyri gsänkt wird un vor allem Aiwyss un Fätt dur Enzym verdaut wäre. Do wären au d Aiwyss us dr Mikroorganisme freigsetzt, wu s im Nahrigsbrei het. D Aiwyss un d Fätt wäre derno im Dinndarm resorbiert.
Syschtematik
D Daier wäre in zwoo Gruppen yydailt:
Polo Hofer
Näme
Em Polo Hofer sy richtige Vorname isch Urs Alfred gsy. Ir Pfadi hei si ne «Polo» touft, wüu siner Öutere dennzmal bereits Polo-Shirts im Lade verchouft hei. Ir Press, am Radio oder am Fernseh het me speter, won er aus Musiker bekannt worden isch ou «Polo National» chönne läse oder ghöre.
Musikerkarrierä
1978 gründet dr Polo Hofer mit Teile vo Span d Bänd Schmetterding
Ferreyres
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Ferreyres isch dr Alain Viret (Stand Merz 2014).
Tonumfang
Notation
D Wikipedia bruucht in einigè Artikel diè üblichi graphischi Darschtellig vom Dònumfang, bi wellèrè dè normalerwys vowendete düèfschte un högschte Dòn mit großè Notèchöpf, diè seltener vowendetè denebbè in chlynerè Zeichè dargschtellt wörred. Für d Abbildig links bedütet sell, dass dè Umfang vom Fagott vom Kontra-B normalerwys bis zum e’’ langèd, mò abaer grundsätzlich, wenn mò d Technig behèrrscht, vom Kontra-A bis zum as’’ uèschpillè cha.
Isolde Kurz
Aus ihrem Leaba
Nôchdem dr Isolde ihr Vaddr 1873 sei Leaba ausghaucht ghet hôt, ischt dui 20-jähriga Frau nôch Mincha zoga, wo au ihr Bruadr Erwin gleabt ond an dr Uni Kunscht studiirt hôt. Ihrn Lebensondrhalt hôt-se dô drmit bestridda, dass-se Ibrsetzonga ôôgferdigt ond Schbrôchondrricht gäa hôt. Vo ihrem erschdvrdeanda Geld hôt-se uf-em Alda Friidhof z Diibenga an Grabstoi us Marmor fir ihrem Vaddr sei Grab errichda lau.
Tonumfang
Notation
Bi transponyrendè Inschtrumänt isch i dè Wikipedia, sowit nit anderscht vomèrkt, immer dè notyrte Dònumfang aagää. Byschpillswys startet dè Dònumfang von èrè Klarinettè üblicherwys mit (notyrtem) e, wo uff enèrè B-Klarinettè gschpillt denn wiè nè d döönnt, entschprèchend dè Transponyrig vom Inschtrumänt.
Hambach
Verwàltung
vun Hombach ìsch. Hombach ghert zem Kommünàlverbànd.
Hampont
Hampont (ditsch 1915–18 Hudingen, 1940–44 Hüdingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Schlacht von Salamis
Die Schlacht isch äini vo de bedütendste Seeschlachte im Middelmeerruum in dr Antike.
Relativsatz
Temporale Aschluss mit wo
S Bezugswort (zum Biispiil dertemol) fählt bi dr temporale Relatisätz viilmol:
Stalden VS
Politik
Dr Ggmeindspresident va Schtaalu ischt dr Egon Furrer (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1149 Iwonru 97,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,5 % Franzeesisch, 0,6 % Talienisch und 1,6 % anneri Spraache.
Badisches Tagblatt
Gschicht
S Badener Tagblatt isch ürspringlg unter em Name Anzeigenblatt für die Großherzogliche Stadt Baden im Johr 1811 as Kür- un Aazeigezittung grindet wore. Anne 1941 het d Zittung wäg em Krieg nimmi derfe erschine, dr Verdrib isch drno im Mantel vum Völkische Beobachter erfolgt. Im Aügschte 1945 het s Badener Tagblatt as erschti Dageszittung in dr franzesische Besatzungszone e Lizänz bikumme.
Die Sieben Schwaben
De Helde vo dr Gschicht representiere au sieba Charaktrtype. Im Märle vo de Briader Grimm, vorn am Spiiß dr Herr Schulz, nacher dr Jackli, dr Marli, dr Jergli, dr Michal, dr Hans und hinte dr Veitli.
Jonathan Swift
Si Lääbe
Noch em Dood vom Sir William isch er wider uf Irland. 1701 het er anonüüm d Dissensions in Athens and Rome uusegee.
Giffers
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatüu isch 2010 bi 5,1 % gläge.
Fluh
Nammènskundi, Variantè un Vobreitig
S Wort stammt uss althochdütsch fluoh un fluah, mittelhochdütschè vluo un dõdrùs hützdaag im alemannischè denn au Fluèch, Fluè, Flüè (dim. Flüèli.
Fey VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 422 Yywohner 95,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,4 % Dytsch, 0,2 % Italienisch un 3,1 % anderi Sproche.
Vals
Lueg au:
Ham unter Varsberg
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Liudolfinger
D Liudolfinger, au Ottone, si e sächsischs Adelsgschlächt und e dütschi Herrscherdynastii gsi. D Liudolfinger hai im Heilige Römische Riich vo 919–1024 gregiert. Begründer vom Adelsgschlächt isch dr Graf Liudolf († 866) gsi. D Bezeichnig Ottone goht uf die drei liudolfingische Kaiser wo Otto gheisse hai, zrugg: Otto I., Otto II. und Otto III.
Volgelsheim
Gschicht
Im 18. Johrhundert isch dr Ort von dr Franzose La Sirène gnennt worre, noch eme Wirtshüs, wo so gheisse het un wona die französische Inwohner von dr noche Garnison z'Nej-Brisach gern anigange sin.
Staldenried
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 554 Iwonru 99,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,2 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 0,5 % anneri Spraache.
Zermatt
Politik
D Ggmeindspresidentin va Zärmatt ischt d Romy Biner-Hauser (Stant Oktober 2017).
Hangweiler
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hangwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Luise Katharina Meier
Lääbe
Anne 2001 isch ihre Mann gstorbe. Syt 2012 het d Meier z Chander im Bedreite Wohne gläbt. In dr Nacht vum 9. uf dr 10. Merz 2019 het s s Breite Lieseli d Auge fir immer zuegmacht.
Heuweiler
Haiwiler isch e Gmei im Süde vu Bade-Württeberg bi Freiburg im Brisgau.
Breil/Brigels
Geografii
Brigels lit i da Surselva un isch früener an Tail vum Krais Cadi gsi. D Gmaind bestoot uss de Ortstail Tavanasa, wo uf da rächta Sita vum Vorderrhy lit un wo de Bahnhof vo da Rhätischa Bahn isch, Danis, Dardin, em Hauptort Breil/Brigels, de Dörfer Andiast und Walteschburg un de Wyler Vali und Cathomen. Nochbarort sin Obersaxe im Süde, Ilanz/Glion im Oschte, Trun im Weschte un im Norde d Gmaind Glarus Süd.
Cholera
Dr Erreeger
Nöijeri Erkenntniss zäige no, ass s Choleratoxin, wo d chrankhet uslööst (Pathogen) dur e DNA-Abschnitt vom Vibrio cholerae exprimiert wird, wo ursprünglig vom ene Bakteriofaag choo isch.
Behandlig
Bi schweerer Chranket wird empfoole en Antibiotikum vom Fluorchinolonetüp, z. B. Ciprofloxacin, z bruuche. Es verchürzt v. a. d Zit vo dr Chrank infektöös isch, aber sälte d Lengi vo dr Chranket. En Undersuechig z Bangladesch het bewiise, ass es besser isch en äinzigs Mol s Antibiotikum Azithromycin z nee, wo besser verdrääglig und wirksamer isch, as Ciprofloxacin. Mit deene Maassnaame cha d Stärbligkäitsroote vo 60 % uf weniger as 1 % gsänkt wärde.
Bregaglia
Sprooch
I de Bärg- und de Fluernäme sind alti Wörter vo der yheimische Mundart erhalte blibe:
Geografy
S Biet vo der Gmaind Bregaglia lyt zum gröschte Deil im Bündner Süddaal Bergell und het derzue no im Nordoschte ännet em Malojapass (1817 Meter über Meer) im Oberengadin en grossi Flechi mit em Dorf Maloja, wo früener zu dr Gmaind Stampa ghört het und s erschte Dorf am Flusslauf vom Inn isch; geografisch ghört’s drum zum Engadin; und im Nordweschte ghört ännet de Bärge au no s obere Madriischtaal zu Bregaglia.
Spuure vo früenere Bärgstürz gseet me im Bergell a vilne Stelle. Der Kunstmooler Alberto Giacometti, wo vo Stampa gsi isch, het öpe 1930, won er e grosse Felssturz am Piz Lunghin bi Maloja gsee het, dervo s Bild «La Montagna» gmoolet. Ane 1955 isch e Bärgsturz uf s Maiesäss Durbegia gheit.
Am Piz dal Päl oben am Albingnastausee stoot d Albignahütte vom Schwiizer Alpeklub, am Fornogletscher d Fornohütte, im Bondascataal über der Leraalp d Sasc Furä-Hütte und am öschtleche Taaländi bim Cacciabellapass d Sciorahütte. Dr Bärgwäg zwüsche dene beide Bärghüüser, wo d Gmaind im Summer 2017 wägem unstabile Felse am Piz Cengalo gsperrt het, isch am 23. Augschte 2017 bim grosse Bärgsturz verschüttet worde. Die beide SAC-Hütte het me müesse zuetue.
D Granitbärge uf der Südsyte vom Bergell zelle bi de Bärgschtyyger zu de beliebtischte Chlätterregione vo dr Schwiiz. Der Fels isch i vilne Gebiet kompakt und bsunders hert und me cha guet dran ufe und drüber chlättere. Im Fornotaal wächslet der Granit mit Schiifer ab.
Gschicht
D Strooss übere Malojapass isch scho i dr Römerzyt pruucht worde. Me gseet no hüt Räschte vo der alte Spuur im Felse under em Belvedere-Durm. Ane 1776 isch en erschti besseri Strooss vo Casaccia der Bärg z duruff bout worde, und vo 1827 bis 1839 het dr Kanton Graubünde die modärni Strooss mit ere glychmässige Stygig bout, wo mit 22 Kurve über dä Steilhang ender em Dorf Maloja goot. Wyter unden im Taal isch es bis nach der Middi vom 19. Joorhundert ggange, bis die nöji Kantonsstrooss uf Italie abe fertig gsi isch. Bi Promontogno under der Müraia het d Taalstrooss e Brugg über d Maira und bi Stampa goot si under zwei riisige Felsblöck dure, wo vom Bärg abe gheit sind. Die Stell heisst Sasc Tacà, das heisst uf Dütsch «Stei, wo sech berüere». Ane 1846 het der Poschtvercheer uf Kleewe abe agfange, sid 1922 fahrt es Poschtauto durs Taal. Es baar vo de alte Bouwärch vo dr Bergeller Strooss, vor allem die schöne Bogebrugge, ghöre zu de Sehenswürdikeite vom Taal.
Tamara Wernli
Posizioone
Es git Lüt, wo sääge ass d Wernli en Antifeministin sig. Si sälber gseet das nid eso: Iiri Kritik am modärne Feminismus sig nit «anti-feministisch», si häig äifach en anderi Uffassig vo Emanzipazioon. Iire Standpunkt isch, ass Fordrige wie e Fraue-Kwoote oder d Stigmatisierig vom «wisse alte Maa» nüt wurde bringe. D Christina Neuhaus het in dr liberaal-bürgerlig-konserwatiive Neue Zürcher Zitig gschriibe, ass Schurnaliste, wo si zerst as «Poster-Girl vo dr nöije Rächte» oder „antifeministischs It-Girl“ daargstellt häi, iiri Aasichte mäistens noch eme erste Dräffe gänderet häige: Si sig «emanzipiert, gschäftsdüchdig und gsellschaftspolitisch zimlig liberaal.» In ere Kolumne in dr Wältwuche het sich d Wernli gegen e gsamtschwizerischs Burkaverbot stark gmacht. Si het argumentiert, e Chläidervorschrift sig nit liberaal und wurd «stark in s Lääbe und d Freihäit vo deene 100 Fraue iigrife».
Historisches Museum Basel
Gschicht
In de Joor 1953 und 54 isch d Barfüesserkiirche zuedoo und renowiert worde, zwäi Joor spööter het mä d Helfti vom Chorkäller zur undere Schatzkammere usbaut. In däm Joor het dr Paul Sacher im Museum d Sammlig Lobeck gschänggt und 1957 isch d Sammlig vo de alte Muusiginstrumänt in dr Lienertstrooss 8 usgstellt worde. 1965 het s Historische Museum em nöije Antikemuseum e Däil vo sine Antikwidääte überloo und im Römermuseum Augst Fundstück, wo mä z Augst usgrabt het.
S Usstelligsguet
D Duurusstellig in dr Barfüesserkiirche zeigt Zügniss vo dr Kunst, vom Kunsthandwerk, vo dr Basler Stadtgschicht und vo dr Alldagskultur. Zytlig gseh lit dr Schwerpunkt vo dr Usstellig uf Sachen us em Mittelalter, vo dr Renaissance und bis in d Zit vom Barock. D Gägeständ und d Deil im Hauptruum vo dr ehemolige Kiirchen und i de Sääl im Chäller undedra biete en Iiblick in d Gschicht vo dr Stadt Basel sid de eltischten Epoche i dr Urzyt, und me gseht au öpis vo dr Gschicht vom Oberrhiigebiet. Beachtenswärt si vor allem:
Sehnswärt si vor allem:
Twann-Tüscherz
Geografi
Twann-Tüscherz ligt am linke Stade vom Bielersee. Di ehmalig Gmeind Twann umfasst d Räbdörfer Twann (frz. Douanne, frp. [dwaɲ / duɘn / dwɘnː]), Chliitwann u Wingreis, d Sidlige Gaicht (676 m) u Twannberg (868 m) uf Terrassen am Jura u d Sankt Petersinsle. Di ehmalig Gmeind Tüscherz-Aufermee bsteit us dr Räbdörfer Tüscherz (frz. Daucher, frp. [doˈtʃiːɘ]) un Aufermee (ou Alffermee, Hälffermee, frz. Alfermée, frp. [alfermeː]).
Gschicht
Twann isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1136 Tuana (1140 Tuanna, 1185 Duana), Tüscherz um 1230 aus Tusschiers (1267 Tuschers), Alfermée im Jahr 276 aus Alphermme.
Religion
67,8 % vo de Ywohner in dr Gmeinde Twann u Tüscherz-Aufermee si evangelisch-reformiert, 14,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Oberembrach
Oberämbri (amtlich Oberembrach) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.
Rudolf Paul
Aus seim Leaba
Dr Rudolf Paul ischt em Jôhr 1933 z Kirchheim ondr dr Teck uf d Welt komma. Nôch seira Schualzeit hôt’r sich am Babdischda-Seminar en Hamburg zom Theologa ausbilda lau. Neabaher isch’r noh Gaschtheerer bei de Vorleasonga vo dr theologischa Fakuldeet an dr Uni gwäa. Wia-nr mit seim Studiom ferdich gwäa ischt, hôt’r bei dr Babdischda-Gmoid em schleswig-holsteinischa Ratzeburg sei erschda Stell als Pfarrer kriagt. Deet isch’s iblich gwäa, dass manche Pfarrer emmr môl wiidr em Goddesdenscht uf Pladddeitsch predigt ond so mit ihrer Botschaft au Leit erreicht hend, wo et so arg mit dr Kirch vrbonda gwäa send. Des hôt uf da Rudolf Paul an graußa Eidruck gmacht. Drom hôt’r sich vorgnomma, s Gleiche mit-em schwäbischa Dialekt zo probiira, wenn’r amôl wiidr en seira Hoimet ischt.
Zäa Jôhr schbätr isch’s nô soweit gwäa: En dr Zeit vo seira erschda wirdabergischa Pfarrstell z Kuacha em Landkreis Gebbenga hôt’r ôôgfanga, d Weihnachtsgschicht us-em Lukas-Evangeliom ens Schwäbische zo ibrsetza. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r sich ufs Matthäus-Evangeliom gschdirzt. Hervorzheebet ischt, dass dr Rudolf Paul als Grondlag fir seine Ibrsetzonga et etwa d Luther-Bibl gnomma hôt, sondern da Urtekscht, also s hebräische Alde ond s griichische Nuie Teschdament. Weil dr Dialekt an de vrschiidene Stella vom graußa schwäbischa Schbrôchroom et iibral gleich klengt, hôt’r druf vrzichdet, Ausdrick zo vorwenda, wo mr bloß e-ma beschdemmda Gebiat kennt.
Stammheim ZH
wie d Gmeind entstanden isch
D Gmeind isch ufe 1. Jänner 2019 nöi entstande, wo sech die früenere Gmeinde Oberstamme, Understamme und Waltelinge (mit Guntelinge, wo bis 2009 en eigeni Zivilgmeind gsi isch) und dezue ane au d «Schuelgmeind Stammertaal» zun ere Einheitsgmeind zämetoo händ.
Ussert de Schuele händ sech im Stammertal scho früener au anderi Organisazioone zämetaa, öppe d Turner, wo sid 1915 als Turnveräin Stammertaal uufträttet, der Musigverein Stamme, wo’s sid 1868 git, und d Füürweer oder d Spitex, und Waltelinge und Guntelinge ghöre scho lang zu de refermierte Chilegmeind Stamme.
28. Mai
Dr '''28. Mai''' isch dr 148. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 149. in Schaltjohr), dodermit blybe no 217 Däg bis zum Änd vum Johr.
Roger de Weck
Läbe
Am 18. Mai 2010 isch er zum Generaldirektor vo de SRG SSR gwählt worde. Sis Amt hät er anfangs vom Johr 2011 übernoh und isch bis Endi September 2017 blibe.
Vogel Gryff
D Ehregsellschafte
D Gsellschaft zum Gryff het 1429 s Huus zum Gryff an dr spötere Gryffegass 31 kauft und dr Name vom Huus isch zum Gsellschaftsname worde. Vorhär het si Gsellschaft zum Baum gheisse, wil ihre domolig Stammsitz eso gheisse het. Urkundlig wird d Gsellschaft zum erste Mol 1409 erwähnt im Zsämmehang mit eme Fäldzug zur Eroberig vo dr Festig Istei, wo si drbii gsi isch.
Personalpronomen
Funktion
Personalpronomina hei e doppleti Funktion:
Alemannischi Personalpronomina
Pronomina im Genitiv git's nume no i Relikte. So chunt ds unbetonte Pronome ere vor i Sätz wi: Es git ere no. Die Konstruktion, wo di hochdütschi Übersetzig dervo sehr unüeblech und archaisch wär (es gibt ihrer noch), het e rein partitivi Funktion, bezeichnet also Einzelstück, wo zu're Mängi ghöre. Di glychi Funktion het im französische ds Pronome en oder das italienische ne, etwa in französisch: Il y en a toujours.
Han-sur-Nied
Verwàltung
vun Han-sur-Nied ìsch. Han-sur-Nied ghert zem Kommünàlverbànd.
Uebeschi
Gschicht
Übeschi isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1233 aus Ibisshe. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Rosalie Küchler-Ming
Läbä und Schaffä
Uf d Wäld cho isch d Rosalie Ming 1882 z Sarnä. Irä Vatter isch dr Dokter, Politiker und Mundartdichter Peter Anton Ming gsi. 1904 hed si mid em Jurischt Josef Küchler, em Chiächler Sepp, ghiraate. Zämä hend si fiif Chind gha. D Rosalia Chiächler-Ming hed z Sarnä ä Wiisswaaräladä gfiärd. 1920 hed si mid dr Wiähnachtsgschicht «Das Schaukelpferd und die kleinen Engelein» zerschtmal literarisch uf sich uifmerksam gmachd.
Pierre Henry (Komponist)
Lääbe
Dr Henry het syter anne 1952 näbe Ballett- au Filmmusik kumbeniert. Är het unter anderem mit dr Choreografe Maurice Béjart un Alwin Nikolais zäme gschafft. Sy erfolgrychscht Wäärch isch d Messe pour le temps présent us em Johr 1967 gsii. Mit Psyché Rock us däre Mäss het er si zum erschte Mol au dr Rockmusik zuegwändet, des Lied isch speter zum Titellied vu dr Serie „Futurama“ iberschafft. In Ceremony vu anne 1969 het er mit dr Gruppe Spooky Tooth zäme gschafft.
Dr Pierre Henry het nit Yyfluss nume di Nei Musik in dr zwoote Helfti vum 20. Johrhundert ghaa, är giltete näb em Karlheinz Stockhausen au as ain vu dr „Väter“ vum Techno.
Nikarawa
De Ignace Gelb het vorgschlage, as die Gotthait möglicherwiis mit de mesopotamische Hailgöttin Ninkarrak gliichgsetzt were chönn. Wie anderi Hailgotthaite us dere Region hett si Hünd.
Steg-Hohtenn
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,5 % glägu.
Sanda (Gott)
Obwoll er offebar nöd grad en aagneme Gott gsii isch, sind dör ali Zitte döre, theophori Näme mit siim Name biliebt gsii.
Weiler
Dè Wyler als Sidligsform
Èn Wyler hèt – im Gegèsatz zu nèm Dorf – i dè Regèl kei gschlosseni Bebauig un kei Gebäude mit zentràler Fungtion wiè nè Kirchè odder è Gaschthuus, aber mängmol en Kapälle. Selli Sidligsform isch bsunders z Wescht- un Süddütschland, i dè Schwiiz un z Öschterrych z findè.
Ionien
Um d Middi vom 6. Joorhundert v. d. Z. isch Ionie zerst under d Kontrolle vo de Lyder cho, um 546 under d Herschaft vo de Perser. 500 v. d. Z. isch s zum so genannte ionische Ufstand choo, wo Athen iigriffe het, was e Joorzäänt spööter zu de Perserchrieg gfüert het und eme Siig vo de Grieche über d Perser. D Westküste vo Chläiasie, und au Ionie, het in de 470er Joor s Perserriich verloo. Im so genannte Köönigsfriide vo 386 v. d. Z. isch si wider an d Perser gfalle. Erst wo dr Alexander dr Groossi s Perserriich het afo eroobere, isch Ionie wider griechisch worde. In de Joorhundert noch em Dood vom Alexander häi sini Noochfolger, d Diadoche, immer wider um Ionie kämpft. Es is schliesslig Däil vo chliinere Staate worde (vom Riich vo Pergamon), bis es noch 133 v. d. Z. Däil vo dr römische Brovinz Asia worde isch. Noch 395 n. d. Z. het Ionie zum oströmische bzw. byzantinische Riich ghöört. Dr Naame Ionie isch au spööter no do und dört as Anachronismus brucht worde. Im 11. Joorhundert häi d Seldschuke d Landschaft erooberet, si het denn wider bis ins 14. Joorhundert zu Byzanz ghöört und isch denn ändgültig vom osmanische Riich bzw. dr spöötere Türkei absorbiert worde.
Weiler
Öschterrych
Ebbèso wiè z Dütschland könned abhängig vo dè Laag vo dè Hüüser reguläri Ortstaflè aabrocht wörrè. In mengè Fäll wörred au nu eifachi Schilder mit dè Ortsbezeichnig aabrocht, wo nu dè Information diened un rächtlich uff dè Strõßèvokeer kei Uuswirkig hèn.
Ur
ur- stoot as Abchörzig för:
Uetendorf
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Theophanu (HRR)
Regentschaft vu dr Kaiserinne (985–994)
Noochdem dr Otto II. am 7. Dezember 983 iberraschend an dr Malaria gstorbe isch, het dr Mainzer Erzbischof Willigis, d'Theophanu un ihr Schwigermueder Adelheid, us Italie nooch Ditschland gruefe. Uf em Riichstag z'Rara (Rohr bi Meininge in Thüringe) het anno 984 dr Heinrich vu Bayern, as nächschter männlicher Verwandter vu dr herrschende Dynasti, wo sällewäg Asprüch uf d'Vormundschaft un d'Regentschaft erhobe het, dr chlei, noch umündig Otto III. - erscht drei Johr ald aber scho zum Chenig krönt - an d'Theophanu ibergä.
D'Theophanu het offizielli Dokumente in Usüebig vu ihrer Regierigsgwalt -also in ihrem eigene Namme - usstelle loh - fier e Frau in sällere Zit absolut unüblich. In dr Ravennater Urchunde vum 1. April 990 het si in dr byzantinische Tradition as Kaiser signiert (nit as Kaiseri, lueg: d'Kaiseri Eirene un d'Kaiseri Theodora II., wo beidi an dr Stelle vu ihre Söhn regiert hän), idrucksvoll as Theophanius gratia divina imperator augustus - Theophanius, durch göttlichi Gnade erhabener Kaiser. D'Johr in dr Urchunde sin nooch ihre zellt worre, wie bi eme männliche Kaiser. S'Startdatum isch debei 972 gsi.
Kultureller Ifluss
Durch d'Theophanu isch s'Nikolaus-Brüchtum in Weschteuropa igfüehrt worre. Si het usserdem dr Gebruch vu dr Gable in Weschteuropa igfüehrt - zue sällere Zit het mer in Weschteuropa noch mit dr Finger gesse.
Grabstätte St. Pantaleon z'Köln
An dr Stirnsite vum Sarkophag isch, in Alähnig an s'obe abbildet Elfebeirelief us em 10. Johrhundert, e Christus z'sähe, wie er s'Herrscherpaar krönt un sägnet. Usserdem isch d'Hagia Sophia (Konstantinopel) sowie Sankt Pantaleon (Köln), as Symbol vu dr geinte Chilche zue dr Zitte vum Ottos II. un dr Theophanu em hittige Wunsch um Einigkeit abbildet. Dr Sarkophag wird vu dr folgede Schrift umgä: Domina Theophanu, Imperatrix, uxor et mater Imperatoris, quae basilicam sancti Pantaleonis summo honore coluit et rebus propriis munificenter cumulavit, hic sepulcrum sibi constitui iussit (Kaiseri Theophanu, Gatti vu eme Kaiser un Mueder vu eme Kaiser, wo dere Chilche vum hl. Pantaleon besunderi Gunscht erwiise un si us ihrem Besitz grosszügig beschenkt het, het sich an dere Stell bestatte loh).
Silvia Bächli
D Silvia Bächli (* 16. Merz 1956 z Baade in dr Schwiz) isch e bildendi Künstlere und bekannt vor allem as Zäichnere.
Oberengstringen
Geografi
Oberäischtringe liit uf de rächte Siite vo de Limmet an de Strass vo Züri uf Bade. S Piet vo de Gmäind umfasst 20,1 % landwirtschaftlichi Flèchi, 25,2 % Wald, 43 % Sidligsflechi, 7,5 % Vercheersflechi und 4,2 % Gwässerflechi.
Türkische Sprache
Witers zu de Suffix
eviniz - Ihr Hus
Kleinbasel
Gschicht
Ursprünglig isch s Chlaibasel en eigeni Stadt gsi. Es isch im 13. Johrhundert gründet worde uf Grund, wo vo altershär besiidlet gsi isch. So het mä Spure gfunde, wo bis in d Steizit zrugggöhn, und in dr römische Zit het zwüschen em erste und em dritte Johrhundert noch dr Zitewändi uf dr rächte Site vom Rhii e wichdigi Verchehrsachse vo Augusta Rauracorum in dr oberrhiinisch Ruum gfüehrt. Im 5. Johrhundert het s dört Germane gha, und ihr Siidligsgebiet entspricht wohrschiinlig dr villa Baselahe (Dorf Basel), wo im Johr 788 urkundlig erwähnt wird. E chli witer rhiiab isch im 10./11. Johrhundert denn non e Siidlig entstande, s Dorf Niiderbasel, und dr „villa Baselahe“ het mä Oberbasel gsait. Zwüsche dene beide Dörfer isch d Pfarrchille St. Theodor gsi, wo em Bischof vo Basel ghört het, aber nid in däm siiner Diözese glägen isch. S ganze Gebiet het chirchlig zum Bistum Konstanz ghört. Für d Gründig vo dr Stadt Chlaibasel het mä kei gnaus Datum, aber dr Bau vo dr Rhiibrugg im Johr 1225 het sicher en Ufschwung für d Gebiet uf dr rächte Rhiisite, em jensitige oder mindere Basel, brocht. D Stadt het scho e Befestigungsaalag gha, wo us Gräbe bestande het. S Isteiner- oder «niidere Door», wo spöter Bläsidoor ghäisse het, isch zum erste Mol 1256 erwähnt worde, und s Riechedoor, s «oobere Door», 1265. D Gründig vo de beide Frauechlöster St. Clara und Klingedaal (1274) hai wäsentlig zum Ufblüehje vom Chlaibasel biidrait. Um 1280 het s e Stadtmuure um s ganze Stadtareal gee, wo vom 14. Johrhundert aa vo de Brüeder vo de Ehregsellschafte bewacht worde si.
Täsch
Gschicht
Täsch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1302 als Tech.
Forel (Lavaux)
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,9 % gläge.
Burgfelden
Burgfelda isch de chlinschti Stadtteil vo Albstadt im Zollernalbkreis vo Bade-Würtebärg uf de Schwäbische Alb. Burgfelda ligt uf uf ere Hochebene im Weschta vo Albstadt. Es wörd im Johr 1064 serschtmol as Burchveld urkundlich gnännt. Am 1. Juli 1971 isch d Gmeind Burgfelda i d Nochbergmeind Pfeffinga iigmeindet worre. Am 1. Januar 1975 isch Pfeffinga mit Burgfelda en Teil vo de neu gründete Grooße Kreisstadt Albstadt worde.
Monimos und Azizos
De Chaiser Julian Apostata (360-363) hett öber de Sunekult vo Edessa gschribe und gsait, as de Monimos und de Azizos di ständige Biglaiter vom Helios saied und de Azizos i Prozessione em Helios vorusgöchi. Baid Götter bringed vill Sege uf d Erde. Nochem Jamblichus söll de Azizos de Ares und de Monimos de Hermes sii.
Zinn
Verwändig
Dradizionell isch Zinn für Hushaltsgegeständ, Gschirr, Duube, Doose und Zinnfigure verwändet worde. Au Pfife vo Orgle si us Zinnblääch gmacht worde, wo seer gueti vibrazionsdämpfendi Äigeschafte het.
Termen
Religion
88,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5 % evangelisch-reformierti.
Unterlangenegg
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 927 Ywohner 98 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Horben (Schwarzwald)
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wolfgang Miessmer
Läbe un Beruef
1951 isch dr Wolfgang Miessmer uf d Heimschuel Lender z Saschbe bi Achere chuu, wu dertemol e Gymnasium gsi isch, au mit extärne Schueler u. a. fir kadolischi Bfaarerzeglig.
Vu dr Wynächte 1951 bis an dr Oschtere 1952 isch er zämme mit eme Mitschueler im Ramme vun eme Schueleruusdusch uf Besançon chuu an s dertig erzbischeflig Internat go rächt Franzesisch lehre. Anne 1957 het dr Miessmer Abitur gmacht an dr Lenderschuel.
Bolitik
Dr Wolfgang Miessmer isch anne 1963 in d SPD yydrätte, as Suhn us ere konservativ-kadolische Familie un as Lehrer in eme konservativ-kadolische Dorf („E Rote in eme schwarze Dorf un inere schwarze Familie“). Är het ghulfe z Seelbach e Ortsverein ufböue un isch vu 1968 bis 1999 fir s SPD im Gmeirot vu Seelbach gsi, 1971 bis 1999 im Chreisdag vum Landkreis Lohr, speter Ortenaukreis, derzue fufzeh Johr im Ortschaftsrot vum Seelbacher Ortsdeil Wittelsbach un nyyn Johr Stellverdrätter vum Seelbacher Burgermeischter.
Forel-sur-Lucens
Geografi
Forel-sur-Lucens lyt uf eme Hochplatoo iber em Broyedal. S Dorf bstoht us Forel-Dessus un Forel-Dessous. D Gmaiflechi umfasst 75,4 % landwirtschaftligi Flechi, 19,3 % Wald, 5,3 % Sidligsflechi.
Religion
85,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 4,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Kulturheros
De Kulturheros cha e menschliche Held mit göttliche Züüg, e Halbgott oder selber e Gotthait oder gottäänlichs Wese sii. Hüüffig het er a de Mensche de Acherbau, s Füür oder s Wösse vo de Metallverarbaitig vermittlet, mengisch gege de Wile vo de Götter. Drum chan er au as e Gegner vo de Götter gelte und d Role vomene Trickster öbernee. De Kulturheros isch mengisch au de Stammvatter vonere Dynastii.
Welt (Begriffsklärung)
Welt isch dr Familienaame vo:
Zephyros
De Zephyros isch de griechisch Gott vom Westwind. Well de e määssigi füechti Briise bringt, isch er i de Antiki as de aagnemsti Wind empfunde woore. I de röömische Mythologii entsprecht em de Favonius, vo dem siin Name üse Wind Föö herchunnt.
Hinterzarten
Dr Höcheluftchurort Hinderzarte lit im Hoch-Schwarzwald ebba 25 km östlich vu Friburg im Brisgau uf 850 bis 1200 m y. NN.
Wirtschaft un Infrastruktur
Hinterzarten lit usserdem am Schwarzwald-Querwäg Friburg-Bodesee, wo vu Friburg im Brisgau nooch Konstanz füehrt un fer Fernwanderer attraktiv isch.
Sport
In Richtig vum Ortsdeil Alpersbe git's e alpins Skigebiit mit 3 Lifte, wo wäge dr in dr ledschte Johre allerdings hüfig fählende Schneesicherheit yberwigend im lokale Skilauf diene.
Feelen
Ortsdail
Zue Feelen ghere d Ortschafte Nidderfeelen (Niederfeulen) un Uewerfeelen (Oberfeulen), derzue dr Wyler Feelenerhecken (Feulenerhecken) un d Hef Hierzhaff (Hirtzhof) un Hubertushaff (Hubertushof).
Geographische Lage
Feelen lyt im Ösling, dr luxeburgische Ardenne.
Französische Besatzungszone
Militergouverneur
No dr Militerregierig isch anne 1949 s Amt vu dr Hoche Kummissar chuu. No dr Grindig vu dr Bundesrepublik Dytschland isch am 21. Septämber 1949 s Bsatzigsstatut in Chraft drätte un dr franzesisch Militärgouverneur isch dur dr Hoch Kummissar André François-Poncet ersetzt wore. S Bsatzigsstatut fir d Bundesrepublik het bis zum Inchraftdrätte vu dr Pariser Verdreg am 5. Mai 1955 gulte. S het aber au noocher no „alliierti Vorbhalt“ gee, zum Notstandsrächt (dodruf hän di Alliierte no dr Grundgsetz-Änderig am 28. Juni 1968 verzichtet) un fir „Dytschland as Ganzes“ het dr Bsatzigsstatus erscht ufghert mit dr Widerverainigung 1990.
Hyakinthos
De Apollon und de Hyakinthos hend i de Berge vo Lakonie mitenand gjagt. Si hend sich uuszoge und eri Körper mit Ööl iigribe und afange Diskos spile. Do het de iifersüchtig Zephyros miteme Windhuuch de Diskos vom Apollon abglenkt, und de Hyakinthos isch töödlich troffe woren. Usem Bluet isch e Pflanze gwachse, wo noch em binennt woren isch, die isch aber nöd identisch mit üsere Hyazinthe. Nochem Nonnus het de Zephyros Trost bim Kyparissos gfunde.
Törbel
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 1,8 % glägu.
Susten
Susten chan folgendes bedüte: