cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schloss Kyburg
Baugschicht
Vermuetlig si 1027, wo d Kyburg zum erste Mol erwäänt worde isch, dört Geböid us Holz in ere Palisade dinne gstande. Die eltiste Däil vo dr Kyburg, wo noochgwiise si, si zwüsche 1150 und 1250 entstande. Doodrzue ghööre dr Bärgfriid, dr Palas, d Kapälle, drei Hüüser us Stäi und en Eggedurm im Südweste. Die zwöiehalb Meter dicki Schildmuure zwüschen em Bärgfriid und em Palas isch usem 13. Joorhundert.
D Kapälle
Näbe de Bilder us em Lääbe vo dr Regula si verschidnigi Häiligi daargstellt und es hät e Verkündigungsszene und en Aabätigsbild mit de drei Köönig. Dr Stil vo de Moolereie im Schiff und im Chor löön uf e Moolerwärkstatt us dr Bodeseeregion lo schliesse, d Bilder us em Nääbechor stamme vom ene iihäimische Mooler us dr Nordostschwiz.
Die Iisigi Jungfrau
Es bekannts Usstelligsstück in dr Kyburg isch die Iisigi Jungfrau. 1876 het sä dr Matthäus Pfau us ere Burg z Kärnte kauft und ufgstellt, zum Bsuecher in s Schloss z locke. Bis 1999 isch si in dr Folterkammere gstande. Es handlet sich um e dünni Holzkonstrukzion, wo mit Iise überzoge isch und e Hööchi vo 2,37 Meter het. Hüte stoot si uf em Estrich. Es handlet sich bi dr Iisige Jungfrau aber nit um e middelalterligs Folterinstrumänt; zitgenössischi Kwelle erwääne si nit, und s verwändete Material stammt nit us em Middelalter. Usserdäm si d Stachle uf e Person usgrichdet, wo mee as zwäi Meter grooss wäär.
Albula/Alvra
Geografii
D Gmaind Albula/Alvra ligt im undera Albulatal, am Zämafluss vo da Albula und da Gelgia (Julia). De Ort Tüfakaschta ischt an Verkehrsknotapunkt und ligt zwüscha Thusis und Filisur (und witer i Richtig Albulapass), aber au zwüscha dr Lenzerhaid und Savognin (und witer i Richtig Julierpass). D Gmaind bestoot us da Frakziona (Dörfer) Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Mon, Surava, Stierva und Tüfakaschta.
Landudal
Verwaltig
vu Landudal isch. Landudal ghert zum Kommunalverband.
Nordrhein-Westfalen
Wirtschaft
Au d Forschigsstätte sin z Nordrhy-Westfale vertrette. Si sin zimlig dicht uffenand, s hät im Bundesland under anderem 57 Hochschüele und 21 Forschigsinschtitut. Rund e halbi Million Studente werre im Moment usbildet.
Thomas Burth
Wäärch
Derzue het er in Anthologie un Zytschrifte publiziert:
Bonstetten (Schwaben)
Geografi
Bõĩschteeda leit Bonstetten liegt knapp 20 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg.. am Sidhang vom Stauffersberg em Laugnada], em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.
Verwaltong
Bõĩschteeda hot mit em Markt Wälda ond dr Gmoede Eamesacker ond Höretsriad a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Filisur
Gschicht
Uf de 1. Jänner 2018 händ d Gmainde Filisur und Bergün/Bravuogn zur nöie Gmaind Bergün Filisur fusioniert.
Tux
Dr Tux isch au d'Hauptfigur im 3-d-Computerspil Tux Racer.
World Geodetic System 1984
S Koordinatesüsteem
D Vermässig vo de Posizioone vo de Fundamentaalstazioone zuenander und iire Aaschluss an s International Terrestrial Reference Frame (ITRF) vom IERS wird regelmäässig über GPS gmacht; aktuell isch dr Station-Set G873 (Epoche 1997.0).
Wilhelm von Humboldt
Werch
Einzeluusgabe
Literatur
Uusfüehrlichi Biografie
Froschlurche
Furtbflanzig un Individualentwicklig
Zerscht lige d Chieme no usse, speter wäre si vun ere Hutfalte deckt. D Rosschepfli frässe Bflanze, organisch Material, Chlaidier un doti Dier, bi e Dail Baumstyygerfresche au artaigene, nit befruchete Laich. Noch e baar Wuche Larvalentwicklig erschynt bim Dier zerscht e hinter Baibaar. D Vorderbai wäre erscht e baar Däg speter sichtbar. Noch e baar Monet im Wasser chunnt di aigetli Metamorphos zum Landdier, doderby bilde sich d Chieme zruck. Schnuufe duet s Dier jetz iber e aifach böuti Lunge un d Hut. Verdaiigs- un Närvesyschtem un au anderi Organ wäre in churzer Zyt vellig umbildet. Au di usser Form goht vun ere ender fischartige Gstalt in d Forme vun eme Frosch oder ere Chrott iber. Am Änd vu dr Umwandlig wird dr Ruederschwanz nodno resorbiert. Je no Art goht s unterschidlig lang, zmaischt ai bis drei Johr, bis s Dier gschlächtszyitig isch.
Vatikan
Gschiicht
De Vatikan isch da Sitz vo da Christa wora, well düat da Apostel Petrus begraba isch. Unter am Petersdom gits a risigs Gwölb mit am Sarg untadinna.
Architektur
Da Vatikan isch vornazua ufbaut wora, d'Hauptgebäude und des, dia senn alle glichzitig baut wora, aber vor allem Statua, Gemälde und klinere Gebäude senn vornazua vo da jeweiliga Künstler dazuabaut wora (Angelo, Bernini u. a.). Sus isch alles relativ prunkvoll gstaltat. Überall glitzgrats und göldalats im Vatikan. Da Vatikan hett natürlich oh ned wenig Gäald.
Liste der Publikationen von Eduard Rübel
Die Lischt zellt alli Publikazioone vum Eduard Rübel uf.
Gerhard Friedrich Weber-Benzing
Lääbe
Wu in dr 1980er Johr bschlosse woren isch, ass alti Buurehyser im Schwenniger Oberdorf („Ob dem Brückle“) hätte sotte abgrisse wäre, het dr Weber-Benzing d Burgerinitiativ „Das Oberdorf darf nicht sterben“ grindet, wu si am Änd erfolgrych fir dr Erhalt vu däne alte Hyser yygsetzt het.
Panera (Luven)
Der Baum isch meh as füfzg Meter hööch worde, also grad so wie en Chiledurm, und sin Stamm isch ganz unde fascht zwöi Meter tick gsi, es het sächs Lüüt bruucht, zum drumume en Chreis mache. Me dänkt, d Danne sig öpe zwöihundert Johr alt gsi. Si het bi de Lüüt au die grüeni Frou gheisse. Am 29. Dezämber 2015 het me z Luven es Volchsfäscht äxtra für d Panera gmacht, hundert Joor sid me s erschte Mol von ere list, und es het Brot, Glüewy und Punsch ggää.
S-Bahn Zürich
D S-Bahn Züri bzw. d Zürcher S-Bahn isch di sitem Mai 1990 im gsamte Kanton Züri und ide agrenzände Regione verchered S-Bahn. Si isch zum Vorbild für d später eröffnet S-Bahn-System worde ider Schwiz.
Betribskonzept
Ds Betribskonzept vo der S-Bahn Züri bietet also vili Diräktverbindige zwüsche Regione und glichzitig en dichte Takt Richtig Zentrum. Der Nachteil vo dere Betribsform isch d sehr komplex Betribsabwicklig, wo zämme mit Trassekonflikt mitem Färnvercher en exakte Viertelstundetakt verhindert, so dass sich zwische Züri HB und Taalwiil en ungwohnte 12/18-Takt ergit.
Vierti Teilergänzig
D dritti Etappe het ab Dezember 2018 vor allem Verbessrige für d Region Wintertuur bracht. D neu S11 ergänzt d S12 und sorgt so für en ganztägige Viertelstundetakt zwüsche Stadelhofe und Wintertuur sowie zwüschem Limmattal und Züri HB. Au Linie, wo no im Stundetakt befahre worde sind, sind uf Halbstundetakt umgestellt worde (uf vile Linie wird inzwüsche im Viertelstundetakt gfahre). D räschtliche vo de 49 Regio-Dosto-Kompositione sind abglifert und in Betrib gno worde. Dermit sind jetz 246 Doppelstock-Kompositione für de ZVV im Isatz.
Usbauschritt 2035
Es isch vorgesehe, ider Agglomeration Züri de Viertelstundetakt witer uszbaue. Userdem sölle witeri neui Gebiet in de Nachbarkantön Aargau, Sanggale, Schaffuuse, Tuurgau und Schwyz erschlosse wärde.
Écomusée d’Alsace
D Schwìrigkeita
Ànna 2006 sìn ìm Ecomusée finànziella Schwìrigkeita erschuna. Ìm Septamber 2006 ìsch dr Grìnder, dr Marc Grodwohl, entlàssa worra, so wia-n-a Hälfta vu da Àgstellta. As ìsch aui uf da Àttràktiona gspààrt worra. S Kàlimuseum kààt ma zitterhar nìmm besìchtiga.
S-Bahn Zürich
SBB-Doppelstock-Tribzug RABe 511
Mit der dritt Generation vo Doppelstockzüge für d S-Bahn Züri beschafft d SBB z erscht mal au Doppelstöcker für de Regionalvercher usserhalb vom ZVV-Gebiet. Vo de 50 chsteiler vo der erscht Bschtellig wärde 20 mit dunkelgraue Akzäntstreife gliferg; inre zweite Beschtellig wärde allerdings nomal 19 Sächsteiler mit dunkelblaue ZVV-Akzäntstreife bschtellt und sind bis Endi 2018 in Betrib gno worde. Vo optische Underschide usgno, sind d Fahrzüg identisch und mitenander kompatibel.
Übrigi Betriber
D normalspurig SZU setzte uf de ehemalige Sihltalbahn (S4) näbe vorhandenem Iheitsrollmaterial uf eigene Pendelzüg us Re-456-Loks, Doppelstockwage vom Typ SBB-DPZ, kombiniert mit ältere Zwüschewage und Stürwage. Ergänzt sind di Pendelzüg später mit doppelstöckige Niderfluerwage vom Typ SBB-NDW. Zwei kompletti, modernisierti «DPZ plus» wärde 2008 vo de SBB überno. Uf de ehemalige Üetlibeergbahn (S10) wärde dergge zwei Generatione vo Gleichstrom-Tribwage vo SLM/Siemens igsetzt, und später Niderfluer-Zwüschewage vo Stadler bschafft. Wo zletzt 2013 bschaffte Zweisystem-Tribwage sind en Chundeafertigung vo Stadler Rail und chöne au uf der S4 igsetzt wärde.
SBB-Pendelzug RBe 540
Ide erschte Jahr vo der S-Bahn sind uf de meischte S-Bahn-Linie Züg vo dem Typ gfahre. Si sind naadinaa analog zu de RABDe 510 durch neu beschaffti Doppelstock-Pendelzüg ersetzt worde. Ufgrund vom chronische Fahrzügmangel sind d Kompositionen weiterhi täglich azträffe gsi, hauptsächlich uf de periphere Näbestrecke und bi Ischaltzüg.
Unfäll
Am 20. Februar 2015 ischs bi Rafz zure Kollision zwüsche eme Zug vo der Zürcher S-Bahn und eme Personezug vo der SBB cho. En durchfahrend Interregio-Zug Züri–Schaffuuse prallt gäge en S-Bahn-Tribzug RABe 514, wo vo Rafz uf Schaffuuse underwegs isch gsi. Sächs Persone sind verletzt worde, eini dervo schwär. Ursach vom Unfall isch ds Überfahre vome gschlossene Signal vo der S-Bahn gsi.
Landudec
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Landudec ghert zem Bretonisch.
Impulserhaltungssatz
Dr Impulserhaltigssatz isch äine vo de wichdigste Erhaltigssetz in dr Füsik und sait, ass dr Gsamtimpuls im ene abgschlossnige Süsteem konstant isch. „Abgschlossnigs Süsteem“ bedütet, ass das Süsteem käini Wäggselwirkige mit sinere Umgääbig het.
Staatliche Akademie der Bildenden Künste Karlsruhe
Gschiicht
Am 1. Oktoober 1885 isch d „Großherzogliche Malerinnenschule Karlsruhe“ unter dr Schiirmheerschaft vu dr Luise vu Preußen ufgmacht woore. Chunschtinträssierte Fraue sich dr Zuedritt un dodermit e Stuudium an dr Grooßherzooglige Baadische Chunschtschuel Chaarlsrue verweert gsii. Anne 1889 isch e Ateliergebei uf em Aawääse vu dr Akademy in dr Reinhold-Frank-Straße 65 (Westendstraße 65) böue woore, wu d Moolerneschuel un d Radierschuel din unterbroocht woore sin. Vyyl Leerer vu dr Akademy hän au dr Unterriicht vu dr Fraue ibernuu. Ab 1919 het si d Akademie noodisnoo au fir Fraue ufgmacht un d Moolerneschuel het anne 1923 dr Unterriicht yygstellt.
Christoph Kolumbus
Wie mä sini Daate und Läistige sött bewärte, do drüber wird hützudags vil diskutiert. Uf dr äinte Site isch si Entdeckerdrang und si Muet, in unbekannti Gwässer vorzstoosse, uf dr andere ass d Schbanier druf die indianischi Bevölkerig versklavt und Gröieldaate verbroche häi. Öb dr Kolumbus sälber au diräkt für sonigi Sache verantwortlig gsi isch, isch nid sicher. Au git s Zwiifel draa, öb er nume vo sim Entdeckerdrang motiwiert gsi isch. Noch sine Logbüecher und Brief isch s vor allem d Suechi noch Edelmetall gsi, won en driibe het.
Ufhusen
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 3,3 % gläge.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,5 % gläge.
Adrar des Ifoghas
Gschìcht
Wahrem Konflikt ìm Mali àb 2012 hann sìch mehrera bewàffneta Dschihadischtagruppa ìm Ifoghas-Gebìrg verschtäckt, drunter d’ Orgànisàzioon al-Qaida ìm Islààmischa Maghreb (AQIM). Därt hann sa unteràndrem Kìndersoldààta-n-iigsätzt. Ìm Gebrig sìnn öiropäischa Gaisel gfànga ghàlta worra, nohdam àss sa ìm Niger ùn ìm Mali gfànga gnumma worra gsìì sìnn. Drunter sìnn viar Frànzoosa gsìì, wo-n-ìm Septamber 2011 z’ Arlit ìm Niger äntfiahrt worra sìnn, so wia zwai àndra Frànzoosa, wo-n-ìm Nowamber 2011 z’ Hombori-n-ìm Nordmali äntfiahrt worra sìnn ùn a ànder Gaisel, wo-n-ìm Nowamber 2012 bii Nioro ìm Wäschta vum Mali gfànga gnumma worra-n-ìsch. Ìm Gebìrg sìnn d’ frànzeescha un tschadischa Heera-n-àm Ààfàngsjoohr 2013 iigrìffa. Ìm Hornung 2013 ìsch dr AQIM-Laiter Abou Zeid ìn’ra Schlàcht ìm Tààl vum Amettetai ìm Nordmali geteedet worra.
Hawaii
D Insle und Countys
Die acht grösste Insle si (vo Weste uf Oste): Niʻihau, Kauaʻi, Oʻahu, Molokaʻi, Lānaʻi, Kahoʻolawe, Maui und Hawaiʻi (Big Island).
Gilbert Lascault
sii Laawa
Dr Gilbert Lascault ìsch ànna 2022 z’ Pàriis gschtoorwa. Ar ìsch 88 Joohra àlt gsìì.
Käppelijoch
S Käppelijoch isch en ehemoligi chläini Kapälle uf dr Middlere Brugg z Baasel, wo under Dänggmolschutz stoot. Wie e baar anderi Baute in dr Stadt, het au s Käppelijoch e farbigs Ziegeldach.
Diedorf (Schwaben)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 39,6 % Landwirtschaftsfleche, 46,1 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 1,0 % sonschtige Fleche.
Évellys
Évellys (bretonisch Eveliz) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Diedorf (Schwaben)
Dialäkt
Dr Dialekt vo Diadorf ghert zom Schwäbisch.
Eppenberg-Wöschnau
Gschicht
Eppebärg-Wöschnou isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1294 aus in Eppenberg, in Weschnowe.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 331 Iiwohner 81 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 4,2 % Italienisch und 14,2 % angeri Sproche.
Volksrepublik China
As git zwai Staate, wo dr Name China in Aaspruch nääme. S'erschte China isch d'Volksrepublik China (Rotchina oder Feschtlandschina, wo mer üblichärwis dämit mainäd) und s'andere China isch d'Republik China, also d'Inslä Taiwan, wo dä ältärä Lüüt bessär als "Formosa" bekannt sin. Undär dä Kaisärrich hend diä baidä China ämol zämeghört. Doch wo noch äm Zwaitä Wältchriäg die japanische Bsetzer usägworfä worre sin, hät's än Bürgärchriäg zwüschät dä Kommunischtä undär dä Füärig vom "Buuräfuärär" Mao Zedong, mengmol au Mao Tse-tung gnännt, und dä nationalistischä Kuomintang undär äm General Chiang Kai-Shek (蔣介石, Pinyin-Umschrift: "Jiǎng Jièshí") geh. D'Kommunischtä sind us dem Chriäg als Sigär uf äm Feschtland usägangä, allärdings hät sich d'Regiärig undär äm Chiang Kai-Shek uf d'Inslä Taiwan (台灣; pīnyīn: Táiwān) zrugzüchä chönnä. Am 1. Oktobär 1949 hät dä Mao Zedong d'Volksrepublik China proklamiärt und hät ä kommunischtische Schtaat ärrichtät. Dämit isch zwor d'Unabhängigkait vo China widärhägestellt gsi, jedoch hät di teilwiis desaströsi Politik vom Mao Zedong Dutzändi vo Millione vo Menschäläbä koschtät, wiä zum Bispiil im "grossä Schprung noch vornä" odär dä sogenanntä "Kulturrevolution".
Charles Trenet
Dr Charles Trenet (* 18. Mai 1913 as Louis Charles Augustin Georges Trenet z Narbonne, Département Aude; † 19. Februar 2001 z Créteil) isch e franzöösische Sänger, Schauspiiler, Komponist, Dichder und Mooler gsi.
Thundorf TG
Ggmaindame isch zur Zyt de Hersche Alois. (Stand Mai 2014)
Vitznau
Gschicht
Vitznau isch zum erschte Mal gnamsed worde im Jahr 998.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 het s das Ergebnis ggää: BDP 0,9%, CVP 12,4% , FDP 29,2% , GLP 8,2% , GP 5,2% , SP 9,3% , SVP 29,7% , Süschtigi 5,1%.
Roland
Deno gits no d Roland Orglä.
Lemma
Lemma isch dr Familienaame vo deene Persoone:
Landunvez
Verwaltig
vu Landunvez isch. Landunvez ghert zum Kommunalverband.
Erschwil
Geografi
Nochbergmeine si Gringel, Biesserach, Mältige un Beibel im Kanton Soledurn un Montsevelier im Kanton Jura.
Selina Chönz
D Selina Chönz (* 4. Augschte 1910 z Samaade; † 17. Februar 2000 au dört) isch e Schwiizer Autorin gsi.
Republik China
Gschicht
Am 16. Dezembär 1978 hend denn d'USA, wo jo als Schutzmacht vo dr Republik China fungiäräd, eri offiziällä diplomatischä Bezüchigä zu Taiwan abbrochä. Da isch im Zug vo dä Anöcherig vo dä USA a d'Volksrepublik China bassiert. Vili andäri Staatä hend da glich gmacht.
ETH-Bibliothek
I de Büechersamlige vo dr ETH-Biblioteek findtme psunders Wärch zu de Fachgebiet Architektur, Ingeniöörwüsseschaft, Naturkund, Mathematik, Mänädschmäntwüsseschaft und Sozialwüssenschaft.
Nersingen
Nersenge (amtlich Nersingen) ischt a Gmoed em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Gmoendsgliderong
Zua Nersenge ghered d Derfer Leibi, Oberfahlheim, Straß ond Unterfahlheim ond d Weiler Glassenhart ond Lohhof. Nersenge grenzt an Elchingen, Leipheim, Bibertal, Pfaffenhofen an der Roth ond Neu-Ulm.
20. Januar
Dr '''20. Jänner''' isch dr 20. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 345 (in Schaltjohr 346) Däg bis zum Änd vum Johr.
St. Galler Klosterplan
wie dr Plan usgseht und wie s em ergangen isch
Ane 2019 het d Stiftsbiblioteek Sanggalle zäme mit em Sanggaller Stiftsarchiv dr wärtvoll Chlooschterplan uf e nöji Art usgstelt.
Dinkelscherben
Gschicht
Dinggelscherba ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1162.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3 % gleäge.
Religion
78,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 15,6 % evangelisch.
Wauwil
Religion
67,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6 % evangelisch-reformiert.
Sprach ond Dialäkt
Z Wauwu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Salhöhe
Si lyt zwüsche dr Aargauer Gmeind Ärlischbach und em soledurnische Dorf Chienbärg. D Passhöchi isch uf 781 Meter über Meer.
Lanhouarneau
Lanhouarneau (bretonisch Lanhouarne) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Regionaler Naturpark Lothringen
D Parkverwaltig
Dr Naturpark isch 1974 gründet worde, umfasst e Flechi vo öbbe 220'000 Hektare und en Iizugsgebiet mit öbbe 72'000 Iiwooner in 193 Gmäinde. Acht Zuegangsort si mit em Park assoziiert, wo usserhalb vom Park lige:
Binn
Geografy
D Gmeind lyt im Bììtaal, wo s einzige grosse südleche Sytetaal vom Goms isch. Dur das Taal flüsst d Binna, wo am Ofehorn afoot und bi Äärne zum Rottu abe chunnt. Vo Süde chunt s Lengtalwasser id Binna, und die het als gröschte Sytebach dr Saflischbach, wo i dr Nochbergmeind Grengiols vom Rothorn abeflüsst. Vo rächts flüsset s Turbewasser, wo vom Turbegletscher chunt, und vo Schene Biel dr Fäldbach abe id Binna.
Oscar Klein
Läbe
Bimä Feriebsuech in Innsbruck isch er am bekannte Klarinettischt, em Fatty George begägnet. I sinere Band isch er 1952 feschts Mitglied worde. Die Band, unter anderem mit Musiker wie em Bill Grah, em Karl Drewo oder em Joe Zawinul, isch eini vo de wichtigschte i dä damalige Wiener Jazz-Szene gsie. 1958 hed de 28 jährigi Oscar Klein d’Möglichkeit übercho, zu de Schwiizer Chicago-Stil-Band Tremble Kids z’wächsle.
De Oscar Klein isch i sinere Wahlheimat Plüderhausen in Baden-Württemberg gschtorbe, wo er z’letscht mit sinere zweite Frau Karin zäme gläbt hed.
Jaberg
Politik
Gmeindspresidänt vo Jaaberg isch dr Hans Bellorini (Stang 2013).
Baden (Land)
s Großherzogtum
Noch em Usbruch vu de Franzesische Revolution hot Bade en Sonderfride mit Frankriich gschlosse. Bi de Säkularisation und Mediatisierung unterm Napoleon hot de Markgraf Karl Fridrich en Huufe Land zuegsproche gkriet, isch zerst zum Kurfirst und denn zum Großherzog beferderet wore, und hot do demit s Land erst i d moderne Form broot. Mit de Grindung vum Rhiibund unterm Iifluss vum Napoleon isch Bade mit andere ditsche Länder 1806 praktisch us em Ditsche Riich ustrete.
20. Johrhundert
Noch em verlorene Erste Weltkrieg hot 1918 mit de andere ditsche Firste au de badische Großherzog zrucktrete mese. Bade isch en demokratische Freistaat wore. I de Weimarer Republik hot s Ländle unter de Gränzlag glitte, wel s Elsass etz wider zu Frankriich geheert hot und en broete Stroefe estlich vum Rhii noch em Versailler Vertrag hot entmilitarisiert were mese.
Bade heit
D Leit pfleged v. a. in Südbade gern ire badische Identität, v. a. in Abgränzung zu de Schwoobe. D Kurpfälzer hond meh ire oegene Identität. Bi Fueßballspil wird z Friiburg und z Karlsrueh sit de 1990er Johr s Badnerlied gspilt, wo z vil verbreiteter isch wie andere Landeshymne. Au badische Flagge, oft mit em Wappe i de Mitte, siht me denn vil. Wi stark die Identität verwurzlet isch zoigt sich do dra, das sich stellewiis i de jingste Zit e neie Dialäktgränze entlang vu de friere badisch-wirttebergische Grenze bildet. En Kern vum badische Regionalpatriotismus isch d Badisch Revolution vu 1848, de Friedrich Hecker isch immer no so e Art Nationalheld.
Ehingen (Schwaben)
Gmoendsgliderong
Zua Eegna gheret s Pfarrdorf Eegna ond s Dorf Ortlfingen.
Schabbat
Z Israel
Dr Staat Israel het zwar ä groossi jüdischi Mehrheit, aber nume a Minderheit vo religiöse Jude, wo sich an d Bibelgsetz halte. D Iihaltig vom Schabbat sorgt für vili Usenandersetzige zwüsche religiöse und sekuläre Jude, wo mänggisch in Gwalt chönne usarte.
Weggis
Gschicht
Wäggis isch zum erschte Mal gnamsed worde im Jahr 1116 aus Guategisso.
Tuttlingen
Verwaltong
Dr Oberbirgermoeschter vo Duttlinga ischt dr Michael Beck.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Etziken
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,4 % gläge.
Anneke Graner
Bolitik
D Anneke Graner isch vu 1997 bis 1999 Mitglid vum Jugedgmairoot un vum Frauebyroot z Ettlinge gsii. Bi dr Landdagswahl 2011 isch si im Wahlchrais Ettlinge as Zwootkandidati aadrätte. Wu dr Frank Mentrup, wu bi dr Wahl in Landdag gwehlt woren isch, am 2. Dezämber 2012 zum Oberburgermaischter vu Charlsrue gwehlt woren isch, isch d Graner zum 16. Merz 2013 in Landdag noogruckt. Im Landdag isch si Sprächeri vu ihre Fraktion fir Dateschutz un Familierächt gsii. Bi dr Landdagswahl 2016 isch si nimi widergwehlt wore.
Privats
D Anneke Graner isch ghyrote un het zwai Chinder.
Hassan Saghir
sii Laawa un Làuifbàhn
Drnooh ìsch dr Saghir vu 1999 bis 2000 ìm Verain vu Ballerschdorf bii Àltkìrich gsìì, wu-n-’r ìn dr Liga D3 gschpìelt hàt. Ar ìsch z’äärscht Vertaidiger gsìì, àwwer ìsch ànna 1999 Mìttelschtìrmer worra. Ar hàt schpeeter vu 2000 bis 2001 z’ Merza gschpìelt, un vu 2001 bis 2004 z’ Dàmmerkìrch. Doo ìsch’r ìm Joohr 2001 Toorschìtzakeenig vu dr Elsassischa Maischterschàft gsìì, mìt 23 Toora. Ar ìsch àlso dr bäschta Schtìrmer vum Sunngàui worra. Ànna 2004 ìsch’r ìn dr FC Mulhouse z’ Mìlhüüsa gànga, wu-n-’r unter’m Damien Ott ìn dr Liga CFA 2 gschpìelt hàt. Doo ìsch’r ìm Joohr 2005/2006 Toorschìtzakeenig gsìì mìt 22 gschossana Gool, un dr Verain hàt ìm nachschta Joohr ìn dr Liga CFA gschpìelt.
Novaggio
Geografi
Novaggio lyt im im mittlere Malcantone. Nochbergmaine sin Aranno, Astano, Bedigliora, Curio, Miglieglia un di italienisch Gmai Dumenza.
Eduard August Rübel
Lääbe un Foorschig
Go dr Uusdusch in dr Wisseschaft feerdere het dr Rübel zäme mit em Albert Thellung un em Heinrich Brockmann-Jerosch s «Frei Geobotaanisch Kolloquium» grindet. Noch em Dood vum Thellung († 1928) un em Brockmann-Jerosch († 1939) het dr Rübel s Kolloquium zeerscht ellai, speeter zäme mit em Diräkter vum Geobotaanische Inschtitut wytergfiert un isch bis ins hooch Alter zue dr Sitzige un Diskussioone chuu.
Uf greeßere Raise ins Uusland het er syni Chänntnis iber d Vegetazioon uuswytet un het au Fachkolleege us andere Länder chänne gleert. Di wiichtigschte Raise sin die gsii:
Strabon
Quelle
, Band 18, S.7
Schwäbische Alb
Berg
De bekanndeschde Zeigabärg send dr Hohastaufa, 684 m; d Achl, 707 m; ond dr Hohazollern, 855 m.
Meh ibrs Wassr
Dr Boda uff dr Alb bestôht hauptsächlich ussem weißa Jurakalk. Der lôôt s Wassr ibrall durchsickra. Drom isch des Gebirge au zemlich wasserarm ond hôt koine Seea. Noh bis zor Midde vom 19. Johrhondert hend d Älbler s Reagawassr vo de Dächr raa en Zischderna leida miaßa, wo fenf bis sechs Metr diaf en Boda neigraba ond mit Ton oder Zement wasserdicht gmacht wôrra send. Firs Viih hôt ma sognannde Hiila odr Hilba ôôglegt, wo ma s Reagawassr vo de Hiigl ond Dechr drenaigleidet hôt, damit dia Viicher au ebbes zom Saufa ghet hend. Em Sommer isch des Wasser oft oogsond ond eklig gwäa. S geniißbare Wassr hot ma oft vo weither ôôschlebba miaßa.
Kanton Wörth
Gschìcht
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Wisseburi nej züegschnitte worre.
Marco Polo
Dr Wääg zrugg
1295 si si ändlig z Venedig aachoo und am Aafang häige si iiri Verwandte nit kennt. Noch em Bricht häige si denn d Süüm vo iire Chläider ufgschnitte und d Eedelstäi uusegnoo, wo si dört versteckt häi, und mä häig sich blötzlig wider an sä erinneret.
D Glaubwürdigkäit vo sine Bricht
Drotz iirer Kritik stellt d Frances Wood am Schluss vo iirem Buech usdrücklig klaar, ass es im Marco Polo sim Bricht z verdanke sig, ass sich dr Vercheer zwüsche West und Ost eso lääbhaft het afo entwiggle, und das hängi nid drevo ab, öb er woor sig.
Hans von Reinhard
Dr Hans vo Reinhard, au nume Hans Reinhard (* 20. Februar 1755 z Züri; † 23. Dezämber 1835 z Züri) isch e Schwizer Politiker zur Zit vo dr Helvetik, dr Mediation und dr Restauration gsi. Er het 1813 bi dr Dagsatzig presidiert wo dr neu Bundesverdrag usgarbeitet het.
Tanach
Nevi'im
Ds Buech Samuel u ds Buech Chönige isch es wyli lang sogar eis Buech gsi. D Schriftrolle isch aber so schwär gsi, das me se fasch nid het chönne träge. Drum hei d Jude ds Samuel Buech wider vom Chönigsbuech trennt.
Preussen
Preuße isch e Land z Mitteleuropa gsii, wo s vom Spotmittelalter bis zum Änd vum Zweite Weltchrieg zwüsche Ostsee, Pommern, Polen und Litaue gää het.
Fédération Aéronautique Internationale
Die Internazionali Aeronautischi Veräinigung oder französisch Fédération Aéronautique Internationale, abkürzt FAI, isch dr internazionali Luftsport verband. Si isch am 14. Oktober 1905 z Bariis gründet worde und het sit 1999 z Lausanne iire Sitz. D FAI isch en internazionali nitstaatligi Organisazioon, wo käni kommerzielle Zwäck het. D Veräinigung organisiert und koordiniert Aktiwidääte in de Beriich vo dr Luftfaart und dr Ruumfaart uf dr ganze Wält. In dr FAI si hüte Luftsportverbänd us öbbe 100 Nazione verdräte, u. a. dr Deutsche Aero-Club, dr Österreichische Aeroclub und dr Aero-Club der Schweiz.
Strassburger Denkmal
D Figuregrubbe uf em Dänggmol stellt en Ängel daar, wo Fraue und Chinder beschützt. Die bäide Reliefdaafele if em Soggel zäige d Hilf in dr zerstöörte Stadt mit dr Inschrift: „A la Suisse hommage reconnaissant d'un enfant de Strasbourg 1871“ und d Faart mit em Hirsebreidopf vo 1576 mit dr Inschrift: „Le culte des traditions d'amitié honore les peuples comme les hommes“. Im Joor 1576 häi d Äidgenosse nämlig e Rekordfaart vo Züüri bis uf Stroossburg gmacht, zum z zäige, wie schnäll iiri Hilf im Notfall chönn sii.
Litratuur
Über d Kwelle vo de bäide historische Hirsebreifaarte orientiert:
Somalia
Umwält
Wel s kai wirksami Kischtewach git, wir vor dr Kischte vum Land illegal Atommill un Giftmill im Meer entsorgt, un uusländischi Fangflotte iberfischen uukontrolliert d Gwässer.
Schönbuch (Begriffsklärung)
Schönbuch chan folgendes bedüte:
Somalia
Sprooche
As ainzige afrikanische Staat nääbe Tansania het si Somalia no syre Unabhängigkait ewäg entwicklet vu dr europäische Kolonialsprooche. Statt däm isch s Somali verschriftet un standadisiert wore, 1972 unter em Siad Barre isch s Somali Amtssprooch wore un het si derno waidli in Verwaltig, Bildigswääse un Medie duregsetzt, derwylscht Italienisch, Änglisch un Arabisch all mee an Bedytig verlore hän. As Grundlag fir s Standard-Somali het vor allem di im Norde gschwätzt Variant Maha Tiri (Maxaa Tiri) dient; di ander Hauptvariant isch s Maay im Side, dernäbe git s no anderi Dialäkt.
Ulrich Ruffiner
Dr Ulrich Ruffiner (* öpe 1480 z Im Land oder z Riva Valdobbia; † öpe 1550 z Glis) isch e Boumeischter im Wallis gsi.
Wärch
Das isch en Uuswahl vom Ruffiner syne Bouwärch.
Somalia
Kolonialisierig un dr Widerstand dergege
Nit alli Clan hän si widerstandslos dr Främdherrschaft unterstellt. Vor allem d Dolbohanta (Dhulbahante)-Darod hän Widerstand glaischtet. Däre ihre Verdrätter, dr Mohammed Abdullah Hassan, vu dr Briten Mad Mullah gnännt, het 1899 bis 1920 e religiees un nationalistisch motivierte Guerillachrieg gege Briten, Italiener un Ethiopier gfiert. In däm Chrieg isch rund e Drittel vu dr Bevelkerig vu Nordsomalia ums Lääbe chuu. Bombardierige vu dr Royal Air Force gege d Stitzpinkt vu dr Ufständische hän dr Konflikt schließli drillt. Dr Muhammad ibn ʿAbd Allāh Hassān isch in d d Flucht dribe wore un isch bal derno gstorbe. Är isch zue re Heldefigur vum somalische Nationalismus wore.
Herrschaft vum Siad Barre (1969–1991)
Im Innere het dr Siad Barre diktatorisch regiert. Bsundersch noch em Ogadenchrieg isch sy Popularitet gsunke. Anne 1978 hän e baar Armeeoffizier, in dr Hauptsach Majerteen-Darod, en Butsch geg sy Regierig versuecht. Die het reagiert, indäm si d Spezialainhait vu dr Red Berets (somali: Duub Cas) uf d Majerteen aagsetzt het un Wasserreservoir in däre ihrem Biet z Mudug het schlysse loo. Ain vu dr Butschischte, dr Abdullahi Yusuf Ahmed, isch uf Ethiopie gflichtet un het 1982 e vu Ethiopie unterstitzti Militeeroffensiv vu dr Somalische Demokratische Erlesigsfront (SSDF) in dr Gränzregione Mudug, Galguduud un Hiiraan aagfiert. D USA hän di somalisch Armee dodruf greßere Waffeliferige unterstitzt go di aageebli ethopisch Invasion abwehre.
Ibergangsregierig (ab 2000)
Am 26. Dezämber 2004 isch au di somalisch Kischte vum Tsunami im Indische Ozean droffe wore, rund 300 Mänsche sin um s Lääbe chuu.
Verwaltigsgliderig
Somalia isch syt 1974 in 18 Regione glideret, syt em Verfall vum Gsamtstaat hän die aber faktisch kai Bedytig me.
Werthenstein
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 13,1 % gläge.
Otto von Bismarck
Dr Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen, ab 1865 Graf, ab 1871 Fürst von Bismarck, ab 1890 Herzog zu Lauenburg (* 1. April 1815 z Schönhausen; † 30. Juli 1898 z Friedrichsruh bi Hamburg) isch e dytsche Bolitiker un Staatsmann gsii. Vu 1862 bis 1890 – mit ere churzen Unterbräching anne 1873 – isch er Minischterbresidänt vu Preuße gsii, vu 1867 bis 1871 derzue au Bundeschanzler vum Norddytsche Bund un vu 1871 bis 1890 erschte Ryychschanzler vum Dytsche Ryych gsii, wu är d Grindig dervu firschi dribe het.
Wirkig
In dr dytsche Gschichtsschrybig het in d Mitti vum 20. Johrhundert e seli positiv Bewärtig vu dr Roll vum Bismarck dominiert, wu zem Dail bis zuen ere nationalistische Idealisierig gange isch. Noch em Zweete Wältchrieg sin aber allmee kritischi Stimmen ufchuu, wu em Bismarck d Schuld gee hän fir s Schytere vu dr Demokraty z Dytschland un s Chaiserryych as obrigkaitsstaatligi Fählkonschtruktion dargstellt hän. In jingere Darstellige wird dää scharf Gegesatz zmaischt iberwunde, d Laischtige wie au d Mängel vu s Bismarcks Bolitik wäre glychermaße betont, un är wird zaigt as yybettet in zytgnessischi Strukturen un bolitischi Prozäss.
Oberammergau
Oberammergau (bar. Obaammagau) isch e Gmeind vo Oberbayern.
Feststoffraketentriebwerk
E Feststoffrageetedribwärk (au Feststoffragetenaadriib) isch e Rageetedribwärk mit eme Aadriibssatz us feste Material. Dä bestoot us reduzierende und us oxidierende Komponänte. Im Gegesatz drzue git s d Flüssikäitsrageete, wo dr Oxidator au dr reduzierend Dribstoff in flüssiger Form mitgfüert, gmischt sund denn verbrennt wärde. Wenn die bäide Tüpe kombiniert wärde, reedet mä von ere Hübridrageete.
Die eltiste Rageete si Feststoffrageete gsi und e langi Zit het s nume die Rageetenart gee. Im Vergliich zu modärnere Rageetenaadriib häi si zwar e baar Noochdäil, wäge iire Vordäil si si aber bis hüte no wit verbräitet.
Das Blaue und das Weisse Haus
S Blaue und s Wisse Huus ghööre zu de grösste und bedütendste Züügniss vo dr Basler Barockbaukunst. Die bäide Hüüser si ufenander abgstimmt, im Detäi aber differenziert. Si si vo 1763 bis öbbe 1775 für d Brüeder Lukas und Jakob Sarasin und iiri Siidebandfabrik baut worde. D Entwürf het dr Archidekt und Baumäister Samuel Werefels gmacht. S Wisse Huus het im Lukas (1730–1802) ghöört und s Blaue Huus sim jüngere Brueder Jakob (1742–1802).
Politische Geographie
Die Politischi Geographii (au: Politischi Geografii) undersuecht mit Hilf vo wüsseschaftlige Methode s Usmass und d Prozäss vo dr symbolische Verbindig vo Ruumeiheite und Ethnizität/Kultur/Religion.
Busbetrieb Grenchen und Umgebung
Drizäh Linie mit ere Gesamtlängi vo 77,684 Kilometer erschliesse näbe der Stadt Gränche au d Ort Lengnau BE, Bettlach SO, Selzach, Altreu, Lommiswil, Arch, Büren a. A., Rüti b. B. sowie der Gränchebärg. Mit 20 Busse und 42 Mitarbeiter wärde jährlich 2'186'067 Passagier befördert.
Charta der Vereinten Nationen
D Charta vo de Veräinte Nazioone isch dr Vertrag, wo me drmit d UNO gründet het.
Weißes Haus (Begriffsklärung)
Wisses Huus isch d Bezäichnig vo deene Geböid:
Skala (Empirie)
In de empirische Wüsseschafte goot mä drvo us, ass d Beobachtigsobjekt (Gegeständ, Persone, Wärk, Eräigniss, …) unabhängig vo dr Beobachdig Äigeschafte häi, und ma underschäidet dorum zwüsche Äigeschafte und Mässergäbniss.
Pfaffenhofen an der Roth
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,6 % gleäge.
Tuniberg
Insofern underschidet sich dr Duniberg as e Vorberg vum Schwarzwald geologisch erheblich vum wänig nördlich glägene, vulkanisch prägte Kaiserstuehl. Allerdings isch dr Duniberg wie die undere Häng vum Kaiserstuehl vu mächtige Lessablagerige bedeckt.
Wikon
Religion
52,3 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 34,2 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,4%, CVP 16,5% , FDP 18,2% , GLP 5,4% , GP 2,5% , SP 12,6% , SVP 37,6% , Süschtigi 5,9%.
Wolhusen
Gschicht
Wouhuuse esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1070 aus Vuolhusen.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Z Wouhuuse redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Altsteinzeit
Unterdailig
S Paläolithikum hert im Vorderen Oriänt („Fruchtbare Halbmond“) un z China vor rund 20.000 bis 12.000 Johr uf mit ere allmeenigen Ablesig vu dr wildbyterische Lääbeswyys dur Ackerböu un Dierhaltig (Epipaläolithikum). Di produzierend Lääbeswyys isch in andere Wältregione dytli speter entstande. Au z Europa het sich dr Ibergang zue dr Landwirtschaft speter vollzoge, do isch no dr Altstaizyt zerscht d Mittelstaizyt (Mesolithikum) chuu.
Ellgau
Geografi
Nochbergmoede send Aamdsoofe, Meidinga, Minschter, Nordedorf, Oberndorf am Lech, Rõã, Dierhapte ond Wöschtedorf.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Bernmobil
Gschicht
Am 12. Dezember 2004 find nach 20 Jahr der Wächsel vom bisherige Tarifverbund "Bäre-Abi" uf "Libero" statt. Bärnmobil bechunt für sini Linie der Nummerblock von 1 bis 33 zueteilt, der Regionalverkehr Bern–Solothurn (RBS) d Nummre 34 bis 50. Demit verschwinde nach öppis meh als 80 Jahr d letzte mit Buchstab bezeichnete Linie usem Bärner Stadtvercher.
Lannéanou
Verwaltig
vu Lannéanou isch. Lannéanou ghert zum Kommunalverband.
Farbe
Körperfarb
D Körperfarb isch die wisuelli Woornäämig vo Gegeständ, wo dur spezifischi Ändrige vom remittierte Spektrum wäge dr Absorpzion vo stoffspezifische Wällelengene vo dr optische Straalig oder dur Ströijig vo dr Oberflechi reflektiert wird. In dr Moolerei wird dr Begriff Gegestandsfarb brucht und im Spezielle Fall Lokalfarb as Gegesatz zum Gsamtdoon. Drbii cha au dur d Struktur vo dr Oberflechi e füsikalisch begründeti Färbi entstoo, wie öbbe die schillernde Fläcke uf de Flügel vom ene Summervogel.
Abtwil AG
Geographii
Apel isch am Fuss vom Lindebärg zwüschem Rüüs- und em Seetal. Zur Gmeind ghört Dorf sälber und de Wiler Altchile, wo südlich vom Dorf ligt. De Gmeindsbann het e Flächi vo 414 Hektare, dodervo sind 92 Hektare Wald und 34 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf em Lindebärg mit 662 Meter ü. M., de tüüfschti uf 500 Meter. Apel het numme zwei Nachbargmeinde, im Aargau isch es Seis, im Kanton Lozärn Höhenrain.
St. Galler Rheintal
Gmoandsfusione
D Rhintaler Gmoanda sind aso starch am Wachsa, dass si fascht scho mittanand verschmolza send. Das, und o di wirtschaftlich Lag, füert dezua, dass diversi Rhintaler Gmoanda öberleggid, zum fusioniera.
Sudan
Religion
Dr Islam isch im Sudan Staatsreligion. 70 Brozänt vu dr Bevelkerig sin sunnitischi Muslim, 25 Brozänt Animischte un 5 Brozänt Chrischte. D Nitmuslime läbe in dr Hauptsach im Side vum Land un z Khartum. Mit em Iberdritt zum Islam oder Chrischtetum isch au ne soziale Ufstiig verbunde. Di sälbscht yygschetzt Zueschryybig zuen ere Religion entspricht sällewääg im Side aun ere gsellschaftligen Yyornig us afrikanische Religione sin in unterschidligem Maß Vorstellige in di bode abrahamitische Religionen yygflossen un hän byydrait zue ihre vylfätlige Glaubesforme.
Weblink
Nochrichte
Stephan I. (Bischof von Rom)
Legände
D Legänd vu sym Märtyrerdod wird in dr Legenda aurea verzellt: Dr Papscht Stephanus soll vu dr Soldate vum remische Chaiser Valerian gfange gnuu un in Tämpel vum Gott Mars brocht wore syy. Statt em Mars opfere heb er zue Gott bättet, ass dääne Zaiche git gege dr haidnisch Glaube vu d Remer. D Statue vum Mars un dr Tämpel sei druf vun eme Bltiz gschlisse wore. Dr Papscht Stephanus sei zue dr Katakombe gflichtet, wu di hailig Lucia gruet heb. Wu ne d Häscher vu Chaiser dert gfunde hebe, heb er grad d Mäss vor em Altar gläse. Di remische Soldate hebe ne an däm Ort gchepft.
Pays de Gex
S Pays de Gex isch e Landschaft im Département Ain im Oste vo Frankriich, zwüsche dr erste Jura-Chetti und de Kantöne Gämf und Waadt. Es het si Name vom Hauptort Gex. S arrondissement vo Gex het 69'762 Iiwohner (2006) uf ere e Flechi vo 426 km². Es het 29 Gmeinde in drei Kantön.
Südlicher Ozean
Dr Sidlig Ozean, au Sidpolarmeer, Sidligs Yysmeer, Antarktische Ozean oder Antarktik gnännt, isch mit 20,327 Mio. km² vor em Arktische Ozean (Nordpolarmeer) dr zweetchlaischt Ozean vu dr Ärd.
Geografi
Im Sidlige Ozean het sich e Ökosyschtem entwicklet, wu dr Krill e Schlisselfigur isch. Im Winter friere großi Dail zue. Die Biet wärte derno Packyys gnännt. Typisch fir s Sidpolarmeer sin Dafelyybärg, wu su Bruckstuck vum Schelfyys entstehn. Bi Seelyt giltet s as s stirmischt vu allene Wältmeer.
Inselwält
Im Sidpolarmeer bzw. vor dr Kischte vu dr Antarktis lige unter anderem die Insle un Inselgruppe: Alexander-I.-Insle, Balleny-Insle, Berkner-Insle, Ross-Insle, Scott-Insle, Sidligi Orkneyinsle un di Sidlige Shetlandinsle.
Saar
D Saar (frz. la Sarre, lat. Saravus) isch e Fluss z Frankriich (Elsass, Lothringe) und Dütschland (Saarland, Rhiiland-Pfalz). Si het e Lengi vo 227 Kilometer und isch dr grösst Nääbefluss vo dr Mosel. S Iizugsgebiet isch 7'431 Kwadratkilometer grooss, 3'605 z Dütschland.
Hochschule Pforzheim
Internazionaali Profilierig
D Hoochschuel kooperiert mit iiber 100 Paartneruniversiteete. Si het si as aini vu dr eerschte wältwyt verpfliichtet, d „Principles for Responsible Management Education“ yyzhalte, wu vu dr UNO as Dail vu dr Global Compact Initiative iniziiert woore sin. Syter 2012 isch si as „familiegräächti Hoochschuel“ zertifiziert.
Fakulteete
D Hoochschuel bietet 29 Bachelor- un 17 Masterstuudiegäng in dääne Fakulteete aa:
D Fakulteet fir Wiirtschaft un Rächt isch vu dr Association to Advance Collegiate Schools of Business akkreditiert. Dodermit isch d Hoochschuel Pforze aini vu bundeswyt elf Hoochschuele, wi fir ain vu dr internazionaal hegschte Qualiteetsstandard fir Wiirtschaftshoochschuele akkreditiert wooren isch. Di tächnische Stuudiegäng sin vu dr ASIIN, di bedriibswiirtschaftlige Stuudiegäng vu dr AQAS akkreditiert.
Ruine Schenkenberg
D Burg isch vermuetlich im 13. Johrhundert vo de Habsburger erbaut worde. S erschti Mol taucht d Burg im 1243i in ere Urkund uf, und si isch vo de Schänke vo Schänkebärg bewohnt gsi, Vasalle vo de Habsburger. De Bsitz vo de Burg het mit de Johr immer wider emol gwächslet. In de Folg vo de Habsburger Niderlag bi de Schlacht bi Sämpach hei di us finanzielle Gründ d Burg verpfändet und im 1415 hei si ihre ganze Aargauer Bsitz verlore, d Herrschaft Schänkebärg isch aber unabhängig blibe und de König Sigismund het d Burg im 1417 unter sin persönliche Schutz gstellt. Im 1431 het d Bsitzerin, Margaretha von Fridlingen, s Schloss und alli Rächt wo dodermit verbunde si gsi, an de Freiherr Thüring von Aarburg verchauft. Wo de Thüring im 1451 finanzielle Probläm het übercho, het er d Herrschaft an de Hans und de Markwart vo Baldegg verchauft. Di hei sich mit Öschtriich verbündet. Des het immer wider Schtiit mit de Bärner gäh und so hei d Bärner im 1460 d Herrschaft udn d Burg Schänkebärg iignoh. Burg isch doderbi beschädiget worde, aber me het si wider in Stand gsetzt und us de Herrschaft Schänkebärg isch s Amt Schänkebärg worde und de Bärner Landvogt het d Burg zu sim Dienschtsitz gmacht. Wil d Burg an ere schtrategisch wichtige Schtell und nöch an de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch, isch si stark usbauet worde. Gliichwohl het me am Unterhalt gschpart und so isch di Burg mit de Ziit so baufällig worde, dass de Landvogt im 1720 uf s Schloss Wildeschtei züglet isch und d Bärner d Burg Schänkebärg hei la verfalle. Im 1798 isch d Ruine in de Bsitz vom noie Kanton Aargau scho und im 1837 het si en dubiose «Herr vo Schänkebärg» kauft. Wil der aber verschwunden isch, sind Bsitzverhältnis lang unklar gsi. Me het si für herrelos erklärt und im Mai 1918 versteigeret. Für 50 Franke het si d Aargauischi Vereinigung für Heimatschutz kauft, wo sither immer wider Sicherigs- und Konserviirigsarbeite het la durreführe. Hüt stoht d Ruine unter Denkmalschutz und gilt als Baudenkmal vo nationaler Bedütig.
Ruine Freudenau
D Burg isch dann verlasse worde und mit de Ziit immer witer zämmegheit.
Emersacker
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2 % gleäge.
Autobus AG Liestal
Gschicht (Meilestei)
1905 isch d Automobilgschellschaft Lieschtel-Reigoldswil AG gründet worde. Iri Buslinie zwüsche Lieschtel und Reigetschwyl isch di erscht konzessioniert Buslinie vo der Schwiz gsi. 1956 het mer d Gondelbahn vo Reigetschwyl uf d Wasserfalle (Wasserfallenbahn) poue; d Bahn isch 1994 an en sälbständigi Stiftig verschenkt worde. 1975/1976 schliesslich isch der Regionalvercher z Lieschtel (und Agglomeration) und Rhyfälde in Betrib gno worde. 1986 trit d AAGL als Gründigsmitglid em Tarifverbund Nordweschtschwiz bi.
Gsamtlängi Linienetz Auto Bus AG
Dezue ane betribt d Auto Bus AG füf Nachtbus-Linie – eini ab Basel Theater und vier ab Lieschtel Bahnhof
Fahrzügflotte
* mit Sicherheitsgurt für d Fahrgescht.
Marianne Heer
Brueflechs
Marianne Herr hät 1975 d Matura i Luzern gmacht un dänne Ius a dä Universität Bern studiert. Säll hät si 1981 mit dem Lizenziat abgschlosse. Scho ei Joor später hätt si s Dokdoraat gmacht. Un nomol ei Joor speter 1983 hät si s Awaltbatent i Luzern gha. 1984 isch si dann Grechtsschriberi gsi. Un als 29-jäärige, also zimlech jung, isch si scho Richteri gsi. 1991 isch si Saatsawätin wore und später dann zur Oberstaatsawätin befederet wore. Im Joor 2000 isch si wider Richteri wore, nämlich Oberrichteri z Luzern. Im Mai 2021 isch si denn bensionirt wore. Frau Herr isch Mitglid dä FDP. Zsämme mit dem Marcel Alexander Niggli und dem Hans Wiprächtiger hätt si Schweizerische Strafprozessordnung, Kommentar, usegäe.
Kandergrund
Gschicht
Chandergrund isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1352 aus der Kandergrund.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 12,7 %, CVP 0,9 %, EVP 2,4 %, FDP 2,4 %. GLP 4,6 %, GP 2,2 %, SP 4,8 %, SVP 65,9 %, Suschtigi 4,1 %.
Kallnach
Gschicht
Chaunech isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1231 aus apud Calnachon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarberg ghört.
Politik
Gmeindspresidänt vo Chaunech isch dr Dominik Matter (Stang 2018).
Neuseeland
Neuseeland (englisch New Zealand, Maori Aotearoa) esch en Enselstaat im Pazifische Ozean. Es lieht öbbe 2000 Km südöstlech vo Australie ond wird zum Kontinänt Ozeanie zellt. Neuseeland bestoht usere Nord- ond Südinsle, allerdings ghöret au no es paar chlini Insel dezue, wie z. B. Stuard Island.
Geographii
Fascht die ganz Längi vo de Südensle esch vo de Neuseeländische Alpe bedekt, met 3'754m esch de Mt. Cook de gröschti Bärg. Im weschte lieht zwöschet de Alpe ond em Meer d Westcoast, wos Rägewälder ond Fjords get. Im Oschte vo de Alpe gets vorallem grossi Ebene wo bsonders im Acker- ond Viehbou grossi Verwändig gfendet. Die gröschti Stadt esch Christchurch, anderi bekannti Städt send: Queenstown, Dunedin, Invercargill, ond Nelson.
Erika Hössli
Läbe
D Bündner Regierig het der Erika Hössli ane 2008 wägen ihrem vilsytige Schaffe bsunders für d Walser Kultur der kantonal Anerchännigspryys gää.
Neuseeland
Fauna
Wel Neuseeland rächt isoliert esch, het sech dört es einzigartigs Ökosystem entwecklet. Es het nämlech früehner bes of es paar Flädermüs kei Säugetier gha. Veli Plätz send anstatt vo Säugetier dor Vögel beleit worde, wovo veli flogonfähig send. Wie z. B. de Kiwi, de Takahe, Kakapo ond de set langem usgstorbni Moa. Dor de Mönsch het sech d Fauna gänderet, es send jenschti Tier igschleppet worde, wo die heimische Tier vertrebe händ. Drom gets gwössi Tier nor no of chlini Ensle wos kei igschleppti Rauptier get. Allgemein esch Neuseeland es Vogelparadies, es get Papageie wie de Kea ond de Kaka, Königsalpatross ond a de Köschte gets Zwärpinguin, Gälbaugepinguin ond Deckschnabupinguin. Im Meer gets Walfesch ond Delfin ond ofem Land gets jenschti Insekte ond Reptilie wie d Weta wo bes 8cm gross cha wärde oder de Tuatara. Z Neuseeland gets kei gförliche Tier, als weder Schlange no Spenne, nome Haifesch. Damet ned no meh Tier in Neuseeland usstärbet, wärdet met Hönd stränge Kontrolle a de Floghäfe gmacht, so dass me keini neue Tier iischleppt.
Tux Racer
PlanetPenguin Racer
PlanetPenguin Racer isch e freii Witterentwicklig uf dr Basis vu dr Version 0.61 vu Tux Racer. Allerdings schint sich dert sitem September 2005 mit dr nöie Version 0.5 nimmi viil due z'ha und s'Projekt isch sit anno 2007 inaktiv.
Dielsdorf
Dielsdorf, züritüütsch Tielschdoorf, staat für
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Im Joor 2009 het d Uni 1'009 Dozänte gha, 13'623 Studänte, drvo 5'300 Doktorante und 970 Postgraduierti.
Thüringen
Gschicht
De Martin Luther isch 1521/22 uff de Wartburg versteckt gsi und hät d Bible übersetzt. Drüü Johr spöter hät z Thüringe wäge de Reformationsbewegig de Puurechrieg agfange.
1597 isch d Glasveredelig züe-n-re Thüringer Tradition worre. E ähnligi Tradition isch d Herstellig vo Porzellan. Säll isch 1760 widderentdeckt worre.
1945, nach de Nazi-Zyt, isch s Land Thüringe nöi ggründet worde, dasmal mit prüßische Gebiet abgrundet. 1949 isch es dänn es Land vo de nöie DDR worde, aber nu vier Jaar drufabe im Raame vom «demokratische Zäntralismus» i di drei Bezirk Erfurt, Gera und Suhl uftäilt worde, und gwüssi Täil sind a anderi Bezirk gfalle.
Ununoctium
Edelgas oder nit?
Ufgrund vum sognennte relativistische Effekt verhaldet sich Ununoctium möglicherwiis eher wie Copernicium (Element 112) als wie e Edelgas, säll isch aber Gegestand vu aktuelle wisseschaftliche Diskussione. Iber Ununoctium selber existiere im Moment iberhaupt keini aktuelle experimentelle Befund.
Quartär (Geologie)
Name
Dr Uusdruck Quartär isch scho anne 1760 vum Giovanni Arduino in dr Literatur bruucht wore, wun er vier Gruppe vu Schichte unterschide het, wu ufenander chemme: Primär, Sekundär, Tertiär un Quartär. Anne 1829 het dr Jules Desnoyers dr Uusdruck wider ufgriffe fir Sedimänt im Pariser Becki, wu dytli jinger gsii sin wie di tertiäre Ablagerige. Di quartäre Schichte sin in bstimmte Beckilage seli mächtig aber uf dr andere Syte sin si geologisch no zimli jung. Dur des isch s zuen ere seli uuglyychgsichtige Unterdailig vu dr Ärdneizyt (Känozoikum) chuu, in s Tertiär, wu 63,7 Millione Joh rduurt hget, un s Quartär, wu nume 1,6 Millione Johr duurt. Des Uuglyychgwicht jet bi dr Neifeschtsetzig vu dr Geologische Zytskala (GTS 2004) derzue gfiert, ass d Uusdruck Tertiär un Quartär ersetzt wore sin dur d Uusdruck Paläogen un Neogen mit neie stratigrafische Gränze un Bedytige. Die Gränze sin aber in dr International Stratigraphic Chart vu dr International Commission on Stratigraphy (ICS) anne 2008 revidiert wore, ohne ass e äändgiltige Bschluss gfasst woren isch. Di ändgiltig Ratifizierig isch am 30. Juni 2009 chuu.
Klettern
S Chläddere isch zur hüttige Zit hauptsächlich e Freizitbeschäftigung am Fels oder i dr Halle als Sportart, wo in verschidenschtä Variante praktiziert wärde cha. Es isch au e wichtigi Technik fürs Bärgschtiige. In de meischte Fäll isch s Ziil dur e bstimmti Chlädderroute ufe z goo. Dr Chlätterer wird dodrbi üblicherwiis vom ene Partner mit emä Seil gege Absturz gsicheret.