cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ligsdorf
Gschìcht
Lìgschderf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Luchesdorf.
Verwàltung
vun Lìgschderf ìsch. Lìgschderf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìgschderf ghert zem Hochàlemànnisch.
Vorgeschichte von Oberschwaben
Oizlne Schbura
Siedlonga
Elektrisches Feld
S elektrische Fäld isch e füsikalischs Fäld, wo dur d Coulombchraft uf elektrischi Laadige wirkt. Es isch eFenomeen wo überall vorchunnt, und erkläärt, wie sich s Liecht und d Radiowälle usbräite, wie elektrischi Energii überdräit wird und wie elektronischi Schaltige funkzioniere. Es bindet d Elektrone an dr Atomkärn und het e riisige Iifluss uf d Gstalt vo dr Materie.
Thüringen (Vorarlberg)
Geografi
Türrig lit am Uusgang vom Große Walsertal uf dr nördliche Talsiite vom Walgau uf 573 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 45,9 % Landwirtschaftsfläch, 38,8 % Wald, 9,9 % Sidlungsfläche und 5,5 % sunschtige Fläche gsi.
Ingenbohl
Spraach u Tieläkt
De Tieläkt vu Ingäbohl ghöört zum Höuchschtalemannisch.
École polytechnique fédérale de Lausanne
D EPFL isch 1853 gründet worde und isch eini vo de renommiertiste europäische Hochschuele. Im Shanghai-Ranking 2008 (Academic Ranking of World Universities (ARWU) in the field “Engineering/Technology and Computer Sciences”) beleit si wältwiit dr 18. Platz und dr zweit innerhalb vo Europa.
Thüringen (Vorarlberg)
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Witikon
Witike isch 1934 im Rahme vo de zwäite Ygmäindig i d Schtadt Züri ygmäindet worde. Wichtigi Gründ sind d Verschuldig und schlechti Infraschtruktur, wie Verchersmittel und Schuele, gsy.
Bernolsheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ruedi Walter
Läbe
Bis zu sim Dod isch dr Ruedi Walter uf dr Bühni und vor dr Kamera gstande, au wo sini Auge in de letschte Johr sehr schwach worde si. Am Schluss isch er fast blind si, het aber witer gspiilt. Dr Walter isch unerwartet noch ere Chneu-Operation an Komplikatione gstorbe.
Innerthal
Innertaal (amtlich Innerthal, bis 1888 Hinterwäggithal) isch e politischi Gmeind im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Bauer (Familienname)
Lueg au:
Landkreis Rottweil
Geographische Lag
De Landchreis Rautweil erstreckt sich von da eme kleine Deil vo de Schwäbischi Alb im Oschde, bis zum Schwarzwald im Weschda. Im Eschdliche Deil flieaßt de Neckar.
Lachen SZ
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 28,5 % gläge.
Alfred Rasser
Näben em Heinrich Gretler, em Emil Hegetschweiler, em Max Haufler und em Ruedi Walter het dr Rasser zu de fümf grosse Volksschauspiler vo dr Schwiz ghört.
Biografii
Dr Alfred Rasser isch au politisch aktiv gsi und isch 1967 für e Landesring der Unabhängigen in Nationalroot gwehlt worde, won er für zwei Legislaturperiode (also bis 1975) bliiben isch. Denn het her sich im Alter vo 68 zruggzooge und isch zwei Johr druf gstorbe.
Maurer (Familienname)
Maurer isch e Familiename, wu abglaitet isch vum hochdytsche Wort fir Muurer.
Thüringerberg
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Türrigerbearg ischt dr Wilhelm Müller.
Morschach
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 15,3 % gläge.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 958 Iiwoner 89,0 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 11,0 % anderi Spraache.
Schloss Willmendingen
Wappe
S Wappen isch vierteilt un wist diagonal jewils zwey gegefarbigi Lilie (Familie Westermayer) un je zwey Felder mit silberne Sparre un in de Zwickel drei Wecke uf schwarzem Feld, s Wappe isch rot un silber.
Donnenheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dunnene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kleiner Kirschgarten
Dr Chläi Kirschgarde isch en ehemooligs Woonhuus an dr Elisabethestrooss 29 grad am Egge zum Kloosterbärg. S Huus isch dänggmolgschützt und gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Bern ist überall
Bern ist überall isch e Gruppe vo Schriftsteller us dr Schwiiz.
Wolmünster
Gschìcht
Wolminschter ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Johrhundert àls Wilmonstre 1150: Valmunster, 1544: Walmunster, 1681: Wolmunster, 1771: Wolminster, 1779: Volmunster de Bitche), Eschviller ànne 1271 àls Eckeswilre, Weiskirch ànne 1030 àls Weiskerch.
Verwàltung
vun Wolminschter ìsch. Wolminschter ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wolminschter ghert zem Rhinfrankisch.
Olympe de Gouges
Di Französischi Revolution
Vo Aafang aa isch d de Gouges mit Aafindige us diverse politische Richtige konfrontiert gsi, wo s irritiert het, dass e „femme auteur“ sich mit literarisch seriöse Theaterstuck über d Politik a d Öffentlichkeit wagt. Frauefindlichi Kritiker hend näbe ire au anderi bekannte Fraue wie d Madame de Staël, d Madame Roland und d Mary Wollstonecraft diffamiert. Trotz Verlüümdige und gröschte Schwirigkeiten isch d de Gouges vilsytig und produktiv blibe: 1793 sind iri Wärch i zwei Bänd erschine.
Erst 1791 het si rasch no d Déclaration des droits de la Femme et de la Citoyenne (Erchlärig vo de Rächt vo de Frau und Bürgeri) gschribe. Das isch ire Protest gäge d Manne-Privilegie gsi, wo due i Verfassungsrang erhobe worde sind. Iri feministisch-revolutionäri Erchlärig isch no im Druck gsi, wo di männlich prägti bürgerlichi Verfassung scho aagnuu und Frankreich e konstitutionelli Monarchy worden isch.
Rohrdorf
z Dütschland
Eckwersheim
Eckbersche oder àui Eckwersche  (frz. Eckwersheim, dt. Eckwersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Übersaxen
Gschicht
Übersaaxe ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1348 als Übersachsen.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Horheim
Hischtoriè
Aafang vum 19. Johrhundert sin durch dè baddischè Ingenieur Johann Gottfried Tulla Blään uffgschtellt worrè, d Wuètè, dèrrè irè Hochwasser s Dal immer widder übberschwèmmt hèt un dè Dalboddè in è Sumpflandschaft mit è Huufè Flussärm vowandlèt hèt, abschnittswys yzdämmè un uuszbauè. Èrscht nach dèm sim Abläbbè isch sèllè Blaan wôrend dè Johr 1837/39 im Untèrè Wuètèdal realisyrt worrè. Dõdurrè sin d Schwemmwisè, wo bis an öschtlichè Dorfrand vo Horrè gangè sin, drochè glait un für d Horremer Buèrè als Ackerflächi vofuègbar gmacht worrè.
Rheinbrücke Konstanz
Brugg vo 1860
Um èn möglichscht großè Abflussquerschnitt vom Seerhy sicherzschtellè, isch 60 m flussabsi èn Bruggèneubau baut worrè, wo nebbè m Strößèvokeer au diè Baddisch Hauptbaan übberfüürt hèt un drei langi Öffnungè mit jewyls 42,6 m Stützwiti aufgwisè hèt. Dè Baddische Baurõt Robert Gerwig hèt s Bauwärch entworfè un hèt d Bauleitig vo dè Bruggèarbètè durrègfüürt. D Firma Gebrüder Benckiser uss Pforzè hèt ab Oktobèr 1858 diè Unter- un Übberbautè errichtet. D Strõßèbrugg isch am 3. Dezembèr 1860 im Vokeer übbergää worrè. Diè zweigleisigi Ysèbaabrugg isch denn mit dè Inbedrybnaam am 15. Juni 1863 chò, wo diè Baddisch Hauptbaan eröffnet worrè isch. D Baukoschtè hèn 600.000 Guldè bedrait. Uffgrund vo zuènèmmendè Vokeerslaschtè vo dè Züüg hèt scho 1873 è Ysèbaagleis stilllait wörrè müèsè. I dè Zit vom Nationalsozialismus isch s Bauwörch in Horscht-Wessel-Brugg umbenamst worrè.
Rabenkrähe
Lebeswiis
D Chraie mag offni Landschafte mit Wäldli und Pärk. Chraiepäärli hend e Revier wo si vertaidiget, und bauet zom Brüete uf Bömm oder i Büsch e Nest. Chraie wo nöd brüetet bildet Schwärm.
Horheim
Bürgermeischter
Ab èm 1.1.1975 hèt dè Bürgermeischter vo dè Gsamtgmeind Öschingè d Amtsgschäft vom Horrèmer Bürgermeischter übbernõ. Diè Eigèvoantwortung, wo dõdemit wègkeit isch, hèt d Horrèmer so blòògèt, bis diè neu Gmeind Öschingè dè Horrèmer und allne andrè Deilort über d Ortschaftvofassig s Rächt uff èn Ortschaftsrõt mit Ortsvorschteher zuèbilligèt hèn. Sit èm Johr hèt d Deilört d Abschaffig vo dè Ortschaftsvorfassig durrègsetzt, dõdemit hèt au Horrè sit dèm kein Ortvorschteher, also kein Ersatz mee für dè rigne Bürgermeischter.
Vokeer
Horrè lyg a dè B 314, dè Dalschtrõß, wo durchs Wuètèdal uèzuès uff d Baar füürt. Dè Baanhof vo Horrè isch früèer am öschtlichè Ortsrand uff èm Dalboddè glègè un isch 1875-1971 è Station a dè Wuètèdalbaan gsi. Dè Streggèabschnitt vo dè Wuètèdalbaan vo Obberlauchringè übber s Untere Wuètèdal bi Horrè bis Stüèlingè isch 1875 als Stichschtreggi baut worrè, 1890 isch bis Immèdingè fèrtig baut worrè. S Empfangsgebäude vo Horrè isch bis 1978 südlich vo dè Vobindigsschtrõß gu Schwèrzè gschtandè, dè Baanhof hèt nu ei Durchgangsgleis ghaa, an èm Abschtellgleis isch no è Güèterschuppè gsi. 1978 hèt s für Horrè è Ortumfaarig gää, bis dört isch d B 314 längs mittè durch s Dorf gangè. Für è Umfaarig isch denn abber nu Blatz gsi nèb dè Baanschtreggi bis zu dè Wuètè. Dè Baanhof Horrè isch mitsamt dè Wuètèdalbaan sit 1971 stillglait gsi, sellèwäg isch s Schicksal vum Baanhof besiglet gsi, er isch abgrissè worrè. A dè Baanhof Horrè erinnerèt hüt nu no d Baanhofschtrǒß z Horrè, zmòl d Trassè vo dè B 314 gnau übber dè Blatz vum Baanhof füürt. Im Zuug vom B 314 - Umbau hèt mò d Schwerzemer Schtrõß è Etagè duèfer glait, asè füürt si unter dè Ortsumfaarig un dè Wuètèdalbaan unnè durrè. Dè Aaschluss a d Ortsumfaarig isch am Ortsrand vo Horrè als Virtelchreisbogè aaglait worrè, glychzitig hèt mò d Bushalteschtell vo dè Ortsmitti an Ortsrand volait. Dè ehemòlige Horrèmer B 314 - Abschnitt isch a beidè Ortendè für dè Vokeer gschpèrrt worrè, woby dè nördlich Aaschluss a d B 314 am Läbbè glõ hèt, dè südliche abber komplètt zruggbaut zuè nèm Rad- un Fußwäg, wa dõdraa lyt, dass sich diè neu und diè aalt B 314 èng um èn Bärgvorschprung ummèschlänglèt. Immer großerer Belièbtheit erfreut sich s Landschtrôßli übber dè Horrèmer Bärg gu Detzlè im Steinadal, dõdemit lòt sich dè Stau am Waldshuèter Zoll uff dè B 34 halbwägs bruuchbar umfaarè.
Bayerische Staatsregierung
Kwelle
Dr Ardikel «Bayerische Staatsregierung» uf dr dütsche Wikipedia
Alessandro Volta
Si Lääbe und Wärk
1792 het er vo de Frosch-Experimänt vom aageene Anatom Luigi Galvani ghöört, wo dä uf animalischi Elektrizidäät zruggfüert het. Dr Volta het aber verstande, ass d Ursach für s Zucke vo de Muskle üsseri Spannige si (wie Kontaktelektrizidäät, wenn mit verschiidene Metall experimentiert worde isch). Dr Händel um e Galvanismus het d Wüsseschaftler in Öiropa in zwäi Laager däilt. Dr Galvani het glaubt, ass dr Frosch en Art Leidener Fläsche sig, also e Kondensator, für Volta hingege isch er en Art Detekter gsi. Hüte isch s immer no wichdig, ass dr Volta dank sine langjöörige Undersuechige zur Kontaktelektrizidäät schliesslig si baanbrächendi Erfindig vo dr Batterii gmacht het, dr Voltaschi Süüle, won er um 1800 konstruiert het. Das isch die ersti Batterii gsi, wo funkzioniert het. Si het us meerere Elimänt bestande, wo ufenander gläit worde si. Jedes Elimänt het us ere Chupferblatte und ere Zinkblatte zämmegsetzt gsi, wo zwüschene e Stück Duech gläägen isch, won er mit Salzwasser gnesst het; spööter het er anstatt vo Salzwasser Süüri brucht. Er het si Erfindig im ene berüemte Brief an dr Sir Joseph Banks vo dr Royal Society beschriibe. Erst die Erfindig het s mööglig gmacht, die magnetische Äigeschafte vo elektrische Ström z erforsche und Elektrizidäät in dr Chemii im Joorhundert druf z verwände.
1802 het er vom Institut de France d Eeremedallie in Gold überchoo und vo Napoleon e Bangsion. Wo dr Napoleon Italie eroberet het, het er dr Volta, wo sich denn äigentlig scho het welle zur Rue setze, 1809 zum Senator ernennt und het en 1810 zum Groof gmacht. Won er d Batterii erfunde gha het, het sich dr Volta immer mee us dr Forschig und Leer zruggzooge. Won er 1813 zum Dekan vo dr filosofische Fakultäät gmacht worde isch, isch denn doch no bliibe, bis dass er 1819 ändgültig emeritiert het. Er het sich denn uf sis Landhuus z Camnago in dr Nööchi vo Como zruggzooge. Er isch z Camnago begrabe. 1863 het dä Ortsdäil vo Como si Naame zu Camnago Volta gänderet. Dört cha mä au sini Instrumänt im Museum Tempio Voltiano go bschaue.
Vandans
Geografi
Vandans lit im Montafon uf 648 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 6,1 % Landwirtschaftsfläch, 26,8 % Wald, 51,8 % Alpa, 0,7 % Sidlungsfläche und 14,5 % sunschtige Fläche gsi.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Vandans ischt dr Burkhard Wachter.
Vry
Verwàltung
vun Vry ìsch. Vry ghert zem Kommünàlverbànd.
Voyer
Verwàltung
vun Voyer ìsch. Voyer ghert zem Kommünàlverbànd.
Julien Gustave Gagliardini
sii Laawa
Dr Julien Gustave Gaillardin ìsch dr Suhn vum Jean Gaillardin un vu dr Marguerite Garde gsìì. Ar ìsch Schialer vum Mooler Claude Soulary z’ Pàriis gsìì un hàt d’rnooh biim Léon Cogniet àn dr Pàriiser Hoochschüal fìr Scheena Kunscht gschtudiart. Ar hàt z’äärscht Figuura gmolt. Ànna 1869 hàt’r àm Salon vu da frànzeescha Kìnschtler ìn Pàriis siina Porträä un Kriagsgmälda-n-üssgschtällt.
Swahili (Sprache)
Wort und Sätz
I de Kchlass 7 send au alli Verchliinerixfòrme Diminutiv ond aui Schpròòchenäme (z. Bsp. ki-swahili, ki-rusi (= rossisch)).
Ward Hunt Island
D Ward-Hunt-Insle liggt im Ward-Hunt-Ysschelf rund 5 km nördlich vo Ellesmere in dr Mündig vom Disraeli-Fiord in de Arktisch Ozean. D Nordküste vo Ward Hunt liggt nur rund 780 km vom Nordpol entfärnt uf fascht 83°06′ nördlichi Breiti, Sit übr 100 Yoor isch dorum d Inslè hüffig au Startpunggt für Expeditzione zu Nordpol gsi.
Kinderwagen
D Märgdschees
D Märgdschees isch ä uralds Gfährd un hedd friea s Dorf- uns Schdadtbild vollens beherrschd. Im Dialegd, bi de Lidd, haisd si so, will des didsche Word für „Markt“ bi uns "Märgd" haisd un will bi uns vieli franzesische Usdrigg däzu ghehre: „Chaise“ haisd soviel wie Karre. So ä Märgdschees kamma für alles megliche bruche: ob ma d Sach zum Märgd, odda ob ma vun därd Ziegs eimschaffe mues. Als Schees für d klaini Kinder, zum umänander kudschiere, zum Abschdidze wämma nimmi rächd laufe kaa, odda wämma midd de Wesch zum Bleiche uff d Wies nuss mues, odda wämma Wassa in de Schabf zum Garde schbridze schaffe sodd. Wämma abba Krudd zum Kruddschnieder fahre sodd, dann haisd die Märgdschees nimmi Märgdschees, sondern „Kruddschees“. D Märgdschees hedd ä Konschdrugdzion, di isch so ald wie commood. Dä Laderaum isch ä gflochdena Korb midd ämä Holzrähmle uf m Iisegschdell midd Bladdfäderä. De Rahme hedd zwei Aggse un vier Rädle us Blech midd Gummibrofiel drumrum un isch rood aagschdriche. Obbe isch noch ä Handgriff zum Schalde vun de Schees. In d Kurv gehds durch Drugge uff d Sidd in di Richdung, wo ma hinfahre mechd. Hidd noch kamma uff m Lond Lidd, maischd aldi Wieber (Scheese), midd Märgdscheese durch s Dorf dabbe sähn. D Märgdschees hedd mehr wie hunderd Johr überduhrd un ma sodderi irgendwänn ämol ä Denkmol setze.
Seerhein
Vokeer
Übber dè Seerhy füürèd drei Bruggè uff èm Konschtanzer Abschnitt. Übber diè aalt Rhybrugg gòt d Konzilschtrõß wiè au dè eingleisige Schlußabschnitt vo dè Hochrhybahn drübber. S Fahrradbrüggle diènt ìm innerstädtischè Radvokeer vor allem dè Studentè, d FH Konschtanz lyt oppè 100 m stromabsi. D Schänzlebrugg odder diè Neu Rhybrugg isch Deil vo dè dütschè B 33, wo dört vyrschpurig übber dè Seerhy füürt un am Weschtrand vom Paradys durrègòt. Sit 2007 wörd sèbbi Brugg als Autobaanzuèbringer vo dè B 33 un èm Schwizer Autobaanaaschluss im Weschtè vo Chrützlingè a d schwizer A 7 bruucht. D Schänzlebrugg isch è blaanerischs Highlight, well diè Brugg 27 Johr lang è Providurium gsi isch. Wègè diversè Iischprüch isch d Brugg vo 1990-2007 nu mit provisorischè Zuèfaartè vosää gsi, dè Autobaanaaschluss hèt ganz gfäält, asè isch d Brugg nu für dè innerschtädtische Vokeer z Konschtanz bruucht worrè. Sèll hèt èrè dè Spitznammè Soda-Brugg iibrocht. Ab èm Johr 2007 wörd d Schänzlebrugg èndlich als vyrschpurigé Autobaanzuèbringer ygsetzt, nõch 26 Johr also so vowendét wiè si urschprünglich blaant worrè isch.
Paläogeographischi Entwicklung
Nõch èm Èndi vo dè Würm-Kaaltzit (um 10.000 v. Chr.) isch dè Boddèseeschpygel mit circa 405 m öppè 10 Meter übber m hütigè Stand gsi; denõch hét sich durch d Dǜèfèerosion vom Hochrhy dè See uff s hütige Niveau (öppè 395 m) abgsènkt. Obbersee un Untersee sin am Aafang vom Holozän also nò nit drènnt gsi, dè Seerhy hét s nò nit gää. Durch s Abbèkeiè isch dè Seedeil zwǜschè m Obbersee un Untersee (dè Bodanrügg) drochè keit, dè Seerhy isch als Vobindungsschtugg zwǜschè dè beidè Seè übbrig blibbè. Dè Volauf vom Seerhy hèt möglicherwys mit dè Strömung vom Alpèrhy durch dè volandete Seedeil korreschpondyrt. Dè früènère See-Pegel wörd durch s Gebièt vo dè Seeablagerungè (Seekreide, Schnegglisand, Elm, onkolithischè Brösmelikalch) aazeigt, sèll Gebièt stimmt fascht mit èm hütigè Dalgrund vom Seedal übberyy. D Seesedimänt hèn meischtens è Dicki vo 0,2 bis 2 Meter, am Seerhy bis zuè 13 Meter. Im Weschtdeil vo dè hütigè Nidderung sin durch d Brandung vom See quer zuè dè Hauptwindrichtung (Südwescht) zaalrychi Strandwäll entschtandè, wo vo allem im Wollmatinger Rièd nò guèt erhaaltè sin. Näbbè dè beschribbènè Hauptelemänt (Würm-Endmoränè, Iisschtausee-Sedimänt, Boddèseeablagerungè inklusiv dè Strandwäll) cha mò im Seerhybeggè pleischtozänè Haaldèschutt un holozäni Auèlättè-Schwemmkegèl finde (beidi nur am Seeruggè).
Bsidlung
S Konschtanzer Endmoränèstugg isch näbbè zaalrychè vor- un früègschichtlichè Sidlungè au dè Ort vo dè römischè Vorgängersidlung vo Konschtanz. Au witti Deil vo dè hütigè Konschtanzer Altschtadt mit em middelalterlige Münschter ligèd uff dè Endmoränè; d Nord-Süd-Uusrichtung vo dè Altschtadt isch èm Volauf vom Moränèzug gschuldèt. Dè südlichschte Konschtanzer Altschtadtberych, Stadelhoffè, lyt dõdègegè schu uff èm ehemòligè Seegrund. Dè Chrützlinger Deil gòt uugfäär vo dè Landesgränz a dè Chrützlinger Hauptschtrõss nõch, öppè bis zuè dè Abzweigung vo dè Remisbärgschtrõss. Alter sowiè neuè Standort vom Kloschter Chrützlingè lyt im Berych vo dè Chrützlinger Endmoränè.
Genf
Gämf (hochdütsch Genf; []; Patois Zenéva []; ;  RMS Genevra; ENS Geneva) isch die zwäitgröscht Stadt vo de Schwiiz und d Hauptstadt vom gliichnamige Kanton.
Weisswein
Wysswy isch e alkoholisches Getränk, wo durch alkoholischi Vergärig vo (meischtens wysse) Truube entstoht. Es git au Wysswy, wo us rote Truube härgschtellt wird. D'Farb vom Wysswy isch je nach Härkunft und Ryffy etc. vo hällgääl, mit teils griene Refläx, über stohgääl bis zu goldgääl.
Genf
Gschicht
Denn het sich d Stadt zumene wichtige Handelszentrum entwicklet und de Hafe isch immer mee uusbaut wore. Wo d Alemane um 260 d Stadt Genava plünderet hend, het me e Stadtmuur baut. I de zwaite Hälfti vom 4. Joorhundrt isch Gemf e Bischofssitz wore mit eme prächtige Palascht, de erst bikannt Bischof isch de Isaac gsii, wo i de Zyt um 400 gläbt het. Wo ane 443 d Burgunder i de Sapaudia agsidlet wore sind, isch Gämf Sitz vom burgundische König gsii, nebet Lyon und Vienne. Wo de König Gundobad mit sim Brüeder Godigisel, wo z Genf residiert het, Striit öbercho het, het de Gundobad d Stadt verbrännt, aber noch em Tod vom Godigisel wider ufbaue lo. Im Joor 534 isch s Burgunderriich vo de Merowinger underworfe und eso Tail vom Fränkische Riich wore. Ane 563 het e Tsunami, uusglöst dör e Bergsturz am obere Gemfersee, s Hafeviertel vo Gemf öberfluetet.
Weisswein
Ne ganz bsunderi Schbezialidät fir Äuidofahrer, wu uff ihrene Spiegel luege mien, isch Wysswyschorli süür oder gschprützde Wysse wie'n'er in andere Gegende au g'nennt wird.
Uswahl vo Wysswy us em alemannische Berych
In Öschtrych wird im alemannische Teil kei Wy in nennenswärtem Umfang härgschtellt.
Genf
Politik
Dr Stadtpresidänt heisst Maire. Z Gämf wächslet gmäss dr Verfassig jedes Joor s Person, wo das Ampt het.
Gambsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gàmbse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wilhelm Balmer
Lääbe und Wärk
Zämme mit em Albert Welti het dr Balmer s Wandbild Die Landsgemeinde an dr Südwand vom Saal vom Ständeroot im Bundeshuus z Bärn gmoolt.
Gemeinderat (Deutschland)
D Gmäinirööt as Däil vo dr Exekutive
Wil z Dütschland nume dr Staat (also dr Bund oder d Länder) chönne Gsetz erloo und d Kommuune Gebietskörperschafte, si d Gmäinirööt Däil vo dr Exekutiive. D Usnaame si d Gmäiniverdrättige in de Stadtstaate Berliin und Hamburg.
Buckten
Buckte (hochdytsch Buckten) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Gschicht
Scho in voralemannischer Zyt hän wohrschiins Mensche i däm Gebiet gläbt. Buckte wird 1323 als Butkon erwähnt, druffabe Buttikon und 1417 als Butken. Uffgrund vonere Konsonanteverschiebig wie z'Böckte isch denn Buckte druss worde. S'allererschti Moll wird Buckte aber am 18. Juli 1266 als Butuchon imene Kaufvertrag erwähnt. Me nimmt a, dass die Ortsbezeichnig uff dr erscht Siidler zrugg gfiehrt wärde ka.
Rotterdam
Geografii
D Stadt lit zum e groosse Däil under em Meeresspiegel und isch dur Diich gschützt.Dr diefst Punkt isch öbbe säggs Meter under em Amsterdamer Pegel, dr höggst zwäi Meeter drüüber. Bumbene scaffe die ganz Zit, wil dr natüürlig Grundwasserspiegel über em Stroossenivoo lit.
Pfirt
Pfìrt (frz. Ferrette, dt. Pfirt) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Silvio Rüfenacht
Lääbe
Bim Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht z Oute anne 1992 isch er Schwingerchenig woore, 21 Mool isch er Feschtsiiger woore. Insgsamt het er 73 Chränz gwunne: 6 Aidgnessischi (1986, 1989, 1992, 1995, 1998 un 2001), 13 kantonaali, 43 Dailverbands- un 11 Bäärgchränz.
Dr Rüfenacht Silvio isch au as Ringer erfolgryych gsii. Är het elf Ainzel-Schwyzer-Maischtertitel im Superschwäärgwiicht gwunne, un dreimool het er mit dr Mannschaft, dr Ringerstapfle Seise, gwunne.
Rothenthurm SZ
Gschicht
Routeturä isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1487 als bey dem rothen thurn.
Gries (Unterelsass)
Gschìcht
Gries ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 921.
Waldhausen (Lothringen)
Verwàltung
vun Waldhuuse ìsch. Waldhuuse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Waldhuuse ghert zem Rhinfrankisch.
Riemenstalden
Geografi
Uf dr Nordsyte het Riemestalde d Schwyzer Gmeinde Morschach und Muotathal näbedra. Zwüschem Riemestaldnerdaal und em Bärgmassyv vom Fronalpstock und dr Alp Stooss stoot dr scharf Bärggraat mid em Huuserstock und em Chlingestock und bis zum Sisiger Spitz. Am Ändi vom Daal uf dr Oschtsyte goot en Wääg über d Höchi, wo uf 1487 Meter isch, is Daal vom Bürgelibach übere, wo uf em Gebiet vo Muotathal lyt.
Riemestalde het nid e gschlosseni Dorfsidlig, sondern usserhalb vom Wiiler Dörfli, wo d Pfarrchile und s Schuelhuus sind, es baar versreuti Buurehööf im ganze Daal. Einzelni Dorfdeili heisse Hüüsere, Grossgehre, Rosslaui, Obergadme und Chäpelibärg.
Gschicht
Vom 14. Joorhundert bis ane 1803 het Riemestalde zu dr Pfarrei Morschach ghört.
Steinen SZ
Geografi
Schtäinä liit zwüsched em Rossberg un em Lauerzersee. Vu de Gmeindflechi sind 52,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 22,1 % Wald, 10,5 % Sidligsflechi u 14,6 % suschtigi Flechi.
Bregenz
Gschichte
1805–1814 hot Breagaz zum Königreich Baiern ghört. Da Graf Montgelas, an Franzos, hot da Schtadt a moderne Verwaltungsstruktur gea. 1815 hot Baiern uf am Wiener Kongress Vorderöschterrich abgea und Voradelberg isch zum Kaiserreich Öschtarrich kumma. 1861 hot Voradelberg an Landtag kriagt, wo in Breagaz gleaga isch. Bis zum erschta Weltkrieg isch Breagaz a Garnison vum K.u.K. öschtarrichisch-ungarischa Heer gsi.
Rädersdorf
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Warth (Vorarlberg)
Gschicht
Wòòrd ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1059 als Jagdbiat. Um 1280-1300 hond sich Walser im Biat niderglau.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Wòòrd ischt dr Stefan Strolz.
Hördt (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Herdt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Nicola Förg
Kriminalroman
Heerbiecher
Adolphe Braun
Lawa
Àls erschter Berüef ìsch dr Adolphe Braun Moler gsìì, ar ìsch ànna 1828 uf Pàris gànga fer lehra güet mola. Ar hàt ànna 1834 si erschta Unternamma grìnda, wo Zeichnunga fer d Ìnduschtrie gmàcht worra sìn.
SPD Baden-Württemberg
Vor dr Novämberrevolution
D SPD het z Bade-Wirttebärg e langi Tradition, wu im 19. Johrhundert in dr ehmolige Länder Wirttebärg un Bade aagfange het. Vu 1878 bis 1890, in dr Zyt vu dr Sozialischtegsetz, isch d SPD wie iberall z Dytschland verbote gsii. Derno het s e Grindigswälle vu sozialdemokratische Verain gee. E badischi Hochburg vu dr SPD het si z Mannem uusebildet. D Wirtschafts- un Sozialstruktur z Wirttebärg sich vun ere mittelständische Induschtry bregt gsii, derzue isch d Verstedterig un di dodermit verbunde Vereländig vu dr Arbaiter dert gringer gsii wie in andere Dailö vum Dytsche Rych. Z Stuegert het s aber Wohnigseländ gee. D Arbaiterbewegig, wu all mee ne aigeständigi kulturälli Identitet entwciklet het, isch mit dr Grindig vu dr Stuegerter Waldfaim sichtbar wore. Uf dr kommunale Ebeni hän Sozialdemokrate frie an dr Bolitik mitgwirkt un hän vylmol e bolitische Konsäns mit dr burgerlige Barteie gfunde. Im wirttebärgische Landdagdergege het di sozialdemokratisch Fraktion nume ai ainzig Mol, anne 1907, em wirttebärgische Staatshuushalt zuegstimmt. Des isch d Gegelaischtig gsii derfir, ass im Augschte 1907 dr Internationale Sozialischtekongräss z stuegert het chenne stattfinde, dr erscht vu syre Art uf dytschem Bode. Im badische Landdag isch s no dr Wahl 1905 zuen ere bis 1918 aimolige Zämenarbet vu dr Nationalliberale un dr SPD im sognännt Großblock gee, go dr Yyfluss vum sterker worene badische Zäntrum zruggdränge. Bis zur Novämberrevolution het ainewäg kai SPD-Mitglid chenne Beamter wäre. Im Erschte Wältchrieg hän au vyl Sozialdemokrate fir Chaiser un Rych ire Läbe mieße loo. Freiwillig zue dr Waffe het si dr brominänt badisch Sozialdemokrat Ludwig Frank gmäldet, är isch scho in dr erschte Chriegswuche gfalle.
Kilstett
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kìlstett ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hans Bär der Jüngere
D Familie
Dr Bär isch mit dr Barbara Brunner verhürootet gsi und si häi säggs Chinder ghaa. Vo 1507 aa het d Familie im Huus «Zum Goldige Falk» an dr Freije Strooss 9 gwoont. Iiri Dochder Helena isch die ersti Frau vom Junker Bernhard Meyer zum Pfiil (*1488; † 1558) gsi, wo vo 1548 bis 1558 Bürgermäister vo Baasel gsi isch.
Kanada
Änglisch und Französisch
Amtssproch vu Kanada sind Änglisch und Französisch. I de Provinz Québec isch numme Französisch amtlich, d Provinz Neu-Braunschweig isch offiziell zwöisprachig (Französisch und Englisch). Québec het sehr rigorosi Sprochgsetz zum Schutz vu dr französische Sproch. So werre dert au englischi Firmenämme ybersetzt: „PFK“ stoht z. B. fer „Poulet Frit Kentucky“, was im Rest vu dr Welt „KFC (Kentucky Fried Chicken)“ heisst.
Größe (Mathematik)
Gschicht
In de antike Wüsseschafte si scho vor em Euklid verschiideni Gröössene gebrüüchlig gsi, wie zum Bischbil d Lengi, d Flechi und s Volumen in dr Geometrii, d Zit in dr Füsik vom Aristoteles, oder d Duur und d Intervallgröössi in dr Muusigtheorii vom Aristoxenos. Über d Elimänt vom Euklid het dr Begriff vo dr Gröössi bis zum Ändi vom 19. Joorhundert kanonischi Gältig überchoo. No dr Peano isch in dr euklidische Dradizion gstande und het vo Gröössene (quantitates) statt vo positive reelle Zaale greedet.
Le Monde
Le Monde wìrd àls a lìnksliberààla Zittung ààglüagt. Sa ìsch indiräkt verbunda mìt dr Lìnks-Zittung Le Monde diplomatique. Ànna 2018 sìnn 302.624 Exemplààra verkàuift worra — ànna 1999 sìnn’s 390.480 gsìì.
Uhu
Lebeswiis
De Huheler lebet i Piet, wo sich Wald und Feld abwechslet, mit Felse und alte Bömm. Er baut kai Nest und brüetet inere Felsnische oder uf alte Bömm. Er jagt znacht Müüs, Ratze, Hase, Vögel und au Igel, woner uf de Rugge cheert und dene de Buuch uufschlitzt.
Vorderthal
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,5 % gläge.
Square Dance
Verschiedene Sorde vo Square Dance
S hot au verschiedene Sorde vom Square Dance:
Friendship
Des wichdigschd em Square Dance isch d Freindschoft (Änglisch Friendship). Die henn keu Wettbewerb on des isch au net schlemm, wenn d mal a Fähler machsch. Do senn no sybe annere Leit em Square, wo da helfe kenned. On beu rem Clubabend, wo ned so viele Leit senn (meischdens bloss eun oda zweu Squares), koh au de Caller a bissle helfe.
Eugene Black (Politiker)
si Lawa un sina Kàrriar
Dr Eugene Black ìsch àm 2. Juli 1879 z’ Blossom uf d’ Walt kumma, ìm texanischa Lamar County. Àm Ààfàng vu da 1890. Johra hàt d’ Fàmìlia uf Clarksville, ìm nochberliga Red River County, gwàndelt. Dr Eugene Black ìsch ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Vu 1898 bis 1900 ìsch dr Black Lehrer gsìì ìm Lamar County. Ar hàt àui ìn’ra Poschtschtàzion gschàfft. Nochhar hàt’r Racht gschtudiart àn dr Cumberland University z’ Lebanon (Tennessee). Ànna 1905 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloo. Àls Ànwàlt hàt’r z’ äärscht z’ Clarksville gschàfft. Ar hàt àui ìm Grooshàndel gschàfft.
Känerkinden
Lag
Chärnerchindä isch e Buuredorf und Wohngmeind uffeme Hochplatau yberem Homburgertal uff 552 m. ü. M. Nochbergmeinde sin Wittschbrg, Buckte, Läufelfinge und Diegte.
Freiburg im Breisgau
ÖPNV
D'Stadtverchehr Friburg isch im Tarifverbund vum Regio Verchehrsverbund Friburg, zämme mit dr Noochberlandchreise Brisgau-Hochschwarzwald un Emmedinge.
Gmeindsrot
D Wahl zum Gmeindsrot am 7. Juni 2009 het zue dem Ergebnis gfiert:
Turin
Geografy
D Ebeni, wo Turin drin lyt, gränzt im Weschte und Norde a d Alpe und im Süüde a d Höger vom Monferrato. D Flüss Dora Riparia, Stura di Lanzo und Sangone münded bi Turin i Po. En Groossstäil vo de Stadt lyt i de Po-Ebeni weschtlich vom Fluss, es paar chlyneri Viertel ziend sich bis i d Höger öschtlich vom Po, wo bis 750 m hööch sind.
Manfred
Manfred haiße z. B. die Lyt:
Ludwig Bär (Theologe)
Si Lääbe
Zerst het er mit dr Reformazion sümpatisiert, isch denn aber zu iirem Gegner worde. Im Mai 1526 isch er äine vo de vier Bresidänte uf dr Baadener Disputazioon gsi.
Lushnja
Gründet worde isch Lushnja im Spöötmittelater vun ere türkische Witwe als Raschtplatz. Es het dertemool „Lusme“ gheisse. De Name Lushnja wird im Joor 1850 zum erschte Mool erwäänt.
Werenzhausen
Gschìcht
Werenzhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1394 àls Werentzhuszen.
Walscheid
Walscheid (lothrìngisch Wolscheid oder àui Walsched, ditsch Walscheid) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Heidi Biebl
Lääbe
D Heidi Biebl isch ellainig bi ire Mueter ufgwagse, nodäm dr Vater im Zweete Wältchrieg gstorben isch. Vu ire het si au s Skifahre glehrt. No dr Mittelschuel z Immestadt het si ne Lehr in ere Skifabrik z Erbach bi Ulm gmacht. Iri erschte Rännerfolg het si scho as Jugedligi ghaa un het si in dr Damenequipe vum Dytsche Skiverbands (DSV) uffezues gschafft.
Kurzenhausen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Liste der Häusernamen in Konstanz
F
Zom Aafang
G
Zom Aafang
Störche
Bedeidong
Dr Schdorch isch a Doil vo ara gsonde Nadur ond sei Fehla zoigd a Oogleichgwichd aa.
Walschbronn
Geogràfi
Walschbronn lijt àn dr Trualbe, wie do àui „Schwartzbach“ gnannt wurd, me Nawefluss vum Hornbàch, àn dr Granz züe dr Pfàlz ìm Bitscher Lànd uf re Heche zwìsche 247 un 387 m ìwer em Meeresspiejel.
Isis-Inschrift
D Isis-Inschrift isch e Tegscht uf ere Steitafle us de Römerziit, wo in de Wettiger Sebastian-Chile iigmuuret isch. Es isch s einzig Zügnis vomene Isis-Tämpel uf em Gebiet vo de hütige Schwiiz.
Fundgschicht
De Schtei isch dozmol scho im Turm vo de ehemolige Dorfchile iigmuuret gsi. Nach em Tschudi sig de Schtei nöimen im Eigital gfunde worde, aber gsicheret isch das nöd und en Hiwiis uf de Standort vom Tämpel isch es au nöd.
Provinz Como
Spraach
I de Gebiet vo dr Provinz Como rede die yhäimische Lüüt verschideni Tieläkt vom Lombardische.
Winkel (Oberelsass)
Wìnkel (frz. Winkel, dt. Winkel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Märchen
Märlimotiv
Dr Antti Aarne (1867–1925) us Finland het d Undersuechig vo de Märlimotiv syschtematisiert, und dr Stith Thompson (1885–1976) het dra widdergschaft. Si hai d Motiv in Grubbe iideilt und ihne Nummere gä; so ghört zum Bischbil s Rapunzel zum Typ 310, "D Jungfrau im Durm". Dr russisch Glehrti Vladimir Yakovlevich Propp (1895—1970) het ihri Syschtematik kritisiert als simplizischtisch und het 31 Deilhandlige definiert, agfange bim Brotagonischt, wo vo de hei furtgoht (1. Funktion) bis zu dr Beschtrofig vo de Böse (30. Funktion) und dr Belohnig vom Brotagonischt (31. Funktion). Nid alli vo dene Deilhandlige chömme in alle Gschichte vor, und au nid unbedingt in dr Reihefold, wo dr Propp si ufzellt. Er het au siibe Charakterrolle definiert: dr Brotagonischt (d Hauptperson), dr Bös (d Häx im "Schneewittli"), dr Hälfer (d Brüeder vo dr Frau vom Blaubart), dä wo es magischs Gschänk macht (dr Meischder wo im "Dischli deck di" siine Lehrling Abschiedsgschänk git) usw.
Märli, Mythe, Sage, Legände
Es isch nit eifach, ä Definition vom enä Märli zgää. Dr Übergang zue andere Arte vo Churzgschichte isch fliessend. Märli verzelle vo mehr oder weniger gwöhnlige Mensche, wo sich mit schwiirige Situatione müesse uusenandersetze, wo zwor mänggisch zauberhaft, doch im grossen und ganze alldäglig si. Sage hai hingege as Thema gschichtligi oder pseudo-gschichtligi Ereignis, zem Bischbil handlet d Rolandsag vo de karolingische Chrieg im spanische Gränzgebiet. Legände verzelle vo dem, wo zwüsche dr Menschheit und öbbis höcherem, zum Bischbil em Göttlige, bassiert; im chrischtlige Europa ghöre zue de Legände au vil vo de Heiligegschichte. D Fable si Märli, wo Dier sich wie Mensche benäh. Au do si d Charakterisierige schablonehaft: dr Fuchs isch verschlage, dr Wolf bös und verfresse, dr Bär guetmüetig usw. D Mythe behandle die grosse Frooge vo dr Menschheit über d Schöpfig und dr Undergang vo dr Wält und über Götter und Chreft, wo schterker as alles Menschlige si.
Schauinslandbahn
Gschicht
Ab em November 2012 isch d Seilbahn für rund drei Millione Euro generalüberholt worde. Die beide alte Seil sin ustuscht und die beide neuere um jewils nün Meter verschobe worde, damit anderi Stelle belastet wärde. Zuesätzlich hät me d Elektrik, de Antriib und d Brämse erneueret. Am 30. April 2013 isch d Seilbahn wider in Betriib gange.
Pirol
D Goldamsle (Oriolus oriolus; alemanischi Näme) isch en uufälige Zugvogel, wo vo endi April bis mitii September i Mitteleuropa lebt und süüdlich vo de Sahara öberwinteret.
Mittelschäffolsheim
Gschìcht
Mìttelschafelse isch zem erscht Mol gnannt worre ànne 788 àls Skaftolfesheim. Bìn re Fiirsbrunscht àm 1. September 1790 sìn 15 Hiser àbgebrannt.
Bett
De Begriff Bett bezeichnet es Möbelstuck, wo zum Schlafe, Ligge oder Ruehe bruucht wird. Es eifachs Bett bestaht hüt i de Regel us eme Rahme oder Gstell, won e Madratze druff liit. Zum Teil träged Madratze au sälber (bispylswys bi mänge Französische Bett). Zum „europäische“ Bett ghöred i de Regel e Bettdechi, es Chopfchüssi und di nötige Zieche (Überzüüg) und eis oder zwei Lintüecher. Me seid dem s Bettzüüg oder au Bettwösch oder Bettwaar.
Konolfingen
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Chonoufinge ghört zum Hochalemannisch.
Zugersee
Der gröscht Zue- und Abfluss isch d Lorze im Kanton Zug, wo d Mündig vom Oberlouf u der Afang vom undere Deil nöch bynenander am Nordändi vom See lige. Bi Arth mündet d Rigiaa in See, vom stotzige Schatthang vo der Rigi loufe zwölf wildi Bärgbech zum See abe, vom Zugerbärg und em Wälchwilerbärg uf der Oschtsyte vom See chöme öppe zwänzg chlyneri Bech der Bärghang zdurabb, und zwüsche Risch und Itelfinge mündet der Erlibach vo der Weschtsyte in See.
Rote Armee
Die Rooti Arbäiter- und Buurearmee (🇷🇺/Rabotsche-krestjanskaja Krasnaja armija (RKKA), churz 🇷🇺 Rote Armee (RA)) isch dr Naame für d Landarmee und d Luftstritchreft vo Sowjetrussland bzw. vo 1922 aa vo dr Sowjetunioon gsi. Si isch grad noch dr Oktooberrevoluzioon ufgstellt worde, wo d Bolschewike en Armee für e Russisch Bürgerchrieg brucht häi, wo gege d Milidäärverbänd vo iire Gegner kämpft häi, bsundrigs gege d Grubbe, wo as Wissi Armee bekannt worde si. Sit em Februar 1946 het die Rooti Armee, wo zämme mit dr sowjetische Mariine dr Hauptbestanddäil vo de Stritchreft vo dr Sowjetunioon gsi isch, offiziell Sowjetarmee (🇷🇺/Sowjetskaja armija) ghäisse.
Regierungsbezirk Karlsruhe
Organisation
D Regierigsbräsidände (syder 1952):
Gottlieb Jakob Kuhn
e Hampfele Lieder
Drü Stück vom Kuen findet me denn im Schwyzer Meie, dr Samlig vo schwyzerdütsche Gedicht vom Georg Thürer und em Adolf Guggebüel vo ane 1936. Dr Thürer het spöter au für s alemannische Läsebuech Holderbluescht es Gedicht vom Bärner Pfarrer gnoo, es isch s Wächselgsprööch vom Benz und vom Elsi.
Singdrossel
D Trostle (Turdus philomelos; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa brüetet und afangs November as Mittelmeer flüügt und mitti Horner wider zruggchert. I de Alpe chunnt si bis 2700 müM vor.
Lebeswiis
D Trostle lebed i Mischwälder mit Underholz, Pärk und Gärte. Si hend s Nest i Bömm oder Büsch und striichet da mit Erde und Schlamm uus. I de Dämmerig lönd si ere luute und abwechsligsriiche Gsang loos. Trostle fressed Insekte, Regeörmer, Schnegge und Hüüslischnegge, wobi si d Hüsli uf Stai kabutt mached.
Sophia Bauer
Lääbe
Si het dr Dodtnauer Schepfigwääg aagregt un au Gedicht fir di ainzelne Statione gschribe.
Diepflingen
Wappe
S Wappe isch vo 1945. Es zeigt uffemene griene Bode e silbrigi Muur miteme rote Tor und Dach voreme schwarze Hintergrund. S Wappe wiist uff dr alt Schwibboge hi, wo wohrschiins zer frienere Zollstell gheeret het.
Hausrotschwanz
Uussie
De Huusröötel isch e graue Vogel mit bruune Flögel und eme lange röötsche Schwanz. Au de Börzel isch röötlich. De Schnabel isch chlii. Er werd 13 bis 15 cm grooss, het e Spannwiiti vo 23 bis 26 cm und wögt 14 bis 19 Gramm.
Wittringen (Lothringen)
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wittringe ghert zem Rhinfrankisch.
Monte Verità
De Monte Verità («Woret-Berg») isch e kulturgschichtlichs Ensemble und e höche Hoger oberhalb vo Ascona im Tessin.
de Aafang
S Konzept isch e kommuneartigi Naturhailaastallt gsii, wo si as „Kulturmentsche“ e natüürlichis Lebe ewegg vo de as uugsund emfpundnige Stedt und Industrije füere chönd, mit Sune- und Luftbäder, Morgetaulauffe und vegitarische Chost. Di täglichi Arbet söll nöd mee as vier Stunde duure und em beste füdliblutt uusgfüert were. Sös hend si liechti wiiti langi Chlaidig trait, e paar sind nume barfuess gloffe oder hend offni Sandaale oder Zoggeli aghaa.
Rottelsheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rottelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Altes Wasserkraftwerk Rheinfelden
Wie s gmacht gsi isch und wie s funkzioniert het
D Plän für s Chraftwärch sind vo de Bouingeniööre Otto Hintze vo Aachen und Conradin Zschokke vo Aarau cho. Öpe 700 Arbeiter het s bruucht uf der Bouschtell, wo d KWR im Novämber 1895 ufftoo hend. Drü Joor spöter isch s Chraftwärch in Betriib gno worde. Es het 20 Maschinesätz gha, jede mit ere Turbine und emene Generatoor, wo de elektrisch Strom produziert het. Es Schtauweer isch dört quer übere Rhy gange, wo underhalb vo Beugge im Flussbett e Felsbank mid em Name Gwild grad wie n e chlyne Lauffe liit. S Weer, wo 1977 Meter lang gsi isch, het s Wasser uf di rächti Syte und ine lange Sytekanaal näbem Rhy gleitet. Undem am Weer het d Aargauer Stahlboufirma Conradin Zschokke e Ysebrugg für Fuessgänger und Velofaarer zwüsche de Stedt Badisch Rhyfälde und Rhyfälde im Aargau gmacht. Im Stauweer isch en Flossgass gsi, ass d Flösser au spöter no der Rhy abe hend chönne fahre. Am Schwiizer Ufer näbem Stauweer und zmitzt im Weer inn sind Fischstäge gmacht gsi, zum d Fisch bi däm Hindernis durezloo.
S Maschinehuus vom Chraftwärch isch oben em Ufer vom Rhy gstande, es 150 Meter langs, schmals Gebäu. D Muure sind im Chärn, wie s denn normal gsi isch, us Stampfbeton gsi, mit ere Fassade vo ghauene Wärchstei vordra. S Huus het e symmetrischi Gschtalt gha und, wie s zu der neoklassizistische Fabriggarchitektur basst, en grössere Mitteldeil und zwöi Syteflügel näbedra. So het das Maschinehuus ganz wie nes prächtigs Schloss usgseh, und mid em Rhy undedra ischs eim vorcho wie ne fürschtlechi Aalag em ene See, wo erscht no s Wasser unde zu de Böge use gruuschet isch fasch wie bimene Wasserschpiili.
Das Induschtrischloss isch so breit gsi, wil uf der hindere Syte s Wasser usem Kanaal i alli die einzelne Gwölb vo de 20 Turbinehüüser inegloffen isch. Im Undergschoss vom Maschinehuus het s Wasser denn sänkrächt a de Turbineschufle verby chönne vier bis sächs Meter, je nach däm wie höch s Wasser im Rhy gsi isch, id Teuffi gheie, und do derby het d Chraft vo de Turbine d Generatoore grad obedra im Maschinesaal atribe. Am Afang het s Chraftwärch Francis-Turbine mid 800 bis 1200 PS gha, und derzue acht Generatore für Dräischtrom z mache und zwölf für Glychstrom. Spöter sind nöji, stercheri Maschine is Wärch cho, und schliessli het s Chraftwärch Rhyfälde acht Kaplanturbine, sächs Propällerturbine und sächs Francis-Turbine gha, wo i der Zyt vo 1897 bis 1938 vo de grosse Konstrukzionsfirmene Escher/Wyss z Züri, Charmilles z Gämf und Voith z Hoidna härgstellt worde sind. D Generatore und die andere elektrische Baudeil hend d Maschinefabrik Oerlike (z Oerlike, hüt en Stadtdeil vo Züri) und di Allgmeini Electricitäts-Gsellschaft AEG z Berlin im Chraftwärch ufgstellt.
Und wie das Chraftwärch derno wider verschwunden isch
Am 21. Juni 2010 het der Regierigspresidänt z Friburg, der Julian Würtenberger, entschide, ass s Chraftwärch mid em Rhystäg müess abgrisse wärde. Und scho Ändi Juli 2010 sind d Turbine und Generatore stillgstande, me het de Kanaal zuegfüllt, de Stääg abbroche und denn au s Maschineschloss z Bode grisse. Dört, wo das alte Wärch gstanden isch, goot jetzt der Sytebach dure, wo vom neue Chraftwärch vo Rhyfälde oben abe chunt. Das neue Wärch liit mid emene eifache Maschinehuus unuffellig a der Schwiizer Syte ufem Gwild im Rhy.
Heilig-Kreuz
Gschìcht
Heilikriz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1074 àls monasterium S. Crucis.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1874–1879
In däre Lischt wäre di Abgordnete im Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land in dr erschte Wahlperiod 1874–1879 ufzellt.
Vendenheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Katrin Eggenberger
Uusbildig un Beruef
D Katrin Eggenberger isch as Chind vun eme Schwyzer Vater un ere liechtaschtaanische Mueter liechtaschtaanisch-schwyzerischi Doppelbuurgeri, uf d Wält chuu isch si z Werdebärg im Schwyzer Kanton Sanggale, in dr Neechi vu dr liechtaschtaanische Gränze. Si isch au in dr Schyz uf d Schuel gange, voreb si sie zum Bachelor- un Masterstudium an d Universiteet Liechtaschtaa chuu isch. Si het zeerscht vu 2003 bis 2008 e Bachelorstudium mit Verdiefig in Finanzdienschtlaischtige absolviert un ab 2010 e Masterstudium mit Verdiefig Banking and Financial Management, wu si anne 2012 abgschlosse het.
Wölflingen bei Saargemünd
Verwàltung
vun Welflinge ìsch. Welflinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Oskar Bandle
Schwyzertüütsch und Namekund
Wäret synere churze Zyt am Schwyzerischen Idiotikon hät de Bandle under anderem d Wortfamilie Talp, Ge-dult, Tult, Tamm, timmer, Dūmen, tumm, Tummel, Tuem und, bsunders umfangrych und wichtig, Ding abghandlet. Für d Tuurgauer isch er i zwoo Faase tëëtig gsy – zeerscht as junge Maa i de Füfzger- und früene Sächzgerjaar und dänn wider nach de Pänsionierig, won er 2003 Mitusegäber gsy isch vom eerschte Täil vom Tuurgauer Namebuech. Namekundlich isch er gäge de Schluss vo sym Läbe au susch produktiyv gsy und hät vill Übersichtsartikel für s Läxikon vo de Gërmaanischen Altertumskund und für s internazionaal Handbuech Namekund gschribe.
Breitenbach (Oberelsass)
Bräitebàch oder Bräiteba (frz. Breitenbach-Haut-Rhin, dt. Breitenbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bräitebàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 13. Jh.
Engelberg
Engelberg isch de Name vo däne geografische Objekt:
Engelberg isch de Familiename vo däne Persone:
Stefan M. Seydel
Wärk
Der Seydel gilt as Querdenker und Kritiker und arbeitet sich bsunders a de negative Folge vo der Ufklärig ab. Soziali Arbet gseht er as «Kind vo der Ufklärig» und verstoht Bruef und Profession as en Ufforderig zur «Arbet am Soziale». Är het e «Staat 2.0» gforderet und veranstaltet in unregelmässige Abständ Events unter em Titel: «Erinnern – gedenken – erneuern». Sini Kritik entwicklet er in sine Texte meistens entlang vo Sprach- und Alltagsbeobachtig. D Wächsel vo Sprach zu Schrift, zu Buchdruck und zu Computer benutzt er, um der jewils derzueghörigi soziali Wandel z beschribe, Verfallformen z markiere und möglichi Aleitige für d Gägewart z entwickle.
Kontrapunkt
S Kontrasubjekt
S Kontrasubjekt oder Geegethema isch e Form vom Kontrapunkt, won e Geegestimm zum Thema von ere Fuge daarstellt und mit dr Liniefüerig witermacht.
Schwedische Sprache
Schwedisch isch e skandinavischi Sproch, wo vor allem z Schwede und Finnland gschwätzt wird.
Gschicht
Im 9. Johrhundert noch Christus hän sich Alt-West-Skandinavisch (Norwege und Ysland) und Alt-Ost-Skandinavisch (Schwede und Dänemark) agfange z underscheide. Ab öbbe 1200 hät s erschti Underschyd in de Ussproch z Schwede und Dänemerk ge. Do druss sin um 1300 Alt-Dänisch und Alt-Schwedisch entstande. Zur glyche Zit isch d Sproch durch di umfangryche Handelsbeziehige über d Hanse große Yflüss uss em Dütsche usgsetzt gsi. Witeri Yflüss durch s Dütsch chömme au vom Drißigjöhrige Chrieg. Im 17. Johrhundert hät zudem s Französisch vor allem de Wortschatz in de Kunscht beyflusst. D Industrialisierig hät au Yfluss vom Änglische ybrocht. Zahlrychi Undernehme hän Änglisch als Arbetssproch, Universitäte underrichte oft au uff Änglisch und de Wortschatz vom Schwedische isch oft z chlei. Sit 2002 versüecht mer, d Sproch durch s Gsetz z erhalte. Züedem isch d Sproch sit 1995 Amtssproch vo de EU.
Nome
Nome chönne in de vier Fäll Nominativ, Akkusativ, Dativ und Genitiv stoh. Si werre aber numme an de Genitiv abasst; säll bassiert immer durch s Suffix "-s".
D Abassig an di beide Gschlächter Utrum (uff Alemannisch männlig oder wyblig) und Neutrum (sächlig) und an Numerus erfolgt durch e Artikel oder e Suffix (grau = Suffix, wiß = Artikel):
Griesbach im Tal
Verwàltung
vun Grischbe im Dàl ìsch. Grischbe im Dàl ghert zem Kommünàlverbànd.
Wanzenau (Unterelsass)
Geogràfi
S'Wasserkraftwerick un de neij Umboej vum Rhin wie's benötigt hett hann verlangt Giesse vum Rhinwald trocked ze leije. Im Rahme vum Programm LIFE, sin de Herregrundgiesse un de Brischkopfgiesse widder bewässert worre.
Verwàltung
vun dr Wànzenöi ìsch. D Wànzenöi ghert zem Kommünàlverbànd.
Tonhallekrawall
de Tonhallekrawall
Di Tütsche hend sich em Dunschtigoobed, em 9. März 1871, i de Tonhalle z Zöri troffe um de tütschi Siig öber Frankriich und s noije Tütsche Chaiserriich z fiire. D Polizai het im voruus vernoo, as Arbaiter vo de Nordostbaa und vo de Noimöli en Aaschlaag uf s Fest plaanid und dromm sind ali Kantoospoliziste und Stadtpoliziste uufbotte wore, dezue no 150 Füsilier vom Militeer, wo z Zöri stationiert gsii sind.
Verschwörungstheorie
Es isch nid immer äifach zwüsche daatsächlige Verschwöörige und Verschwöörigsmüthe z underschäide. Es het in dr Gschicht immer wider Verschwöörige gee, wo e groosse Iifluss gha häi, wie zum Bischbil d Aaschleeg uf e Julius Caesar 44 v. d. Z., d Dreyfus-Affäre z Frankriich, die kommunistische Versüech in de 1920er Joor, e Wältrevoluzioon aazzeddle, d Watergate- und d Iran-Contra-Affäre in de USA oder die wältwite Macheschafte vo dr CIA und andere Ghäimdienst.
Schwerzen
S Dorf Schwèrzè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Öschingè mit 1102 Ywooner (Stand: 30. Juni 2011 ) im Landchreis Waldshuèt in Baddè-Württèbärg.
Weyersheim
Gschìcht
Wirsche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774.