cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gothic-Kultur
Worthärkunft
Grufti, aglähnt an s Wort für Grabgwölb, het in Teil vo Düütschland langi Ziit als negativ besetzti Bezeichnig golte, wo schpöter vo de Szeneaghörige aber immer mee als saloppi Sälbschbezeichnig verwändet worde isch. Gegewärtig wird d Bezeichnig Grufti für d Gothic-Generatione vo de 1980er und früehe 1990er bruucht, wo – im Hiblick ufd Musik, s Outfit und s Styling – no schtark in dr Post-Punk- und New-Wave-Bewegig verankeret sin. Usseschtehendi verwände die Bezeichnig no hüt für die gsamti Gothic-Kultur, hüte aber witgehend ohni negativi Konnotatione.
Goth, in dr Merzahl Goths gnennt, het sich bis hüt in vilne Teil vo dr Wält etabliert. In Dütschland isch au die entschprächendi Übersetzig Goten und au die grammatikalisch inkorräkti Bezeichnig Gothics verbreitet.
D Szene
E gwüssi Sehnsucht nach em Mittelalter und sine Mythe und Sage isch bi einige Szenemitglider azträffe. Doderbi handlest s sich jedoch hüfig um e romantisierts Bild vom Mittelalter, wo mänge Goth vor Auge het und wo e Flucht vor dr reale Wält söll ermögliche. Doch au anderi Epoche, wie die elisabethanischi und viktorianischi Epoche, d Gründerzit sowie s Fin de siècle, ziehn s Interässe vo dr Gothic-Kultur uf sich.
Schplitterkulture
Bevorzugti Musik: Bauhaus, Siouxsie & The Banshees, The Damned, Specimen, Virgin Prunes, UK Decay
Schwarzromantiker au Dark Romantic oder Romantic Goth gnennt, bezeichnet dr Ahänger von ere Schplitterkultur, weli sich öppe parallel bzw. unmittelbar nach de Ändziitromantiker etabliert het und sich im Lauf vo de letschte Joor zu eine vo de vorherrschende Schplitterkulture innerhalb vo dr Gothic-Kultur entwicklet het. Konträr zu de Ändziitromantiker sin punk- und wave-typischi Merkmool, wie usrasierti Hoor, toupierti Hoor, Piercings odr tote-ähnlich gschminkti Gsichtspartie, kuum bis gar nit vorhande. D Gränze zwüsche bedie Schplitterkulture sin – hisichtich de Interässe und dr Kleidig – aber fliessend. D Schwarzromantiker sin e landübergriffends Phänomen und – mit unterschiedliche Titulierige wie Romantic Goth – au in Grossbritannie, Frankriich, Italie oder Schpanie z finde.
QMDb
In de Datenbank sin 6 Monat nochm Start schun alli neijre Film gsi. S Zil ischs, alli Film ufznehme, wu de Zilgrupp entspreche. Itragunge un d Ergänzung vun Ogabe, wu fähle, kinne vun jedm User vorgnumme werre. S gibt au ä Funktion zuer Abgab vun Kommentare un Bewertunge zue einzelne Film.
Hans Bethe
Arbet
Au noch em Chrieg het er e füerendi Rolle in dr Kärnfüsik gspiilt. 1949 het er d Theorii vo dr „effektive Riichwiti“ bi Kärnreakzione entwigglet. In de 1950er und 1960er Joor het er s kärnfüsikalische Vildäilibroblem am Modäll vo dr Kärnmaterie undersuecht. In de 1970er Joor het er die gfundene Zuestandsgliichige für Kärnmaterie denn au in dr Undersuechig vo Nöitronestärn aagwändet.
Roppenheim
Gschìcht
Roppenem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1207.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Roppenem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ulrich Falkner
Politischi Karriere
Vo 1507 bis 1508 isch er Groossroot und Zumftvorstand gsi. 1508 isch er bis 1515 Zumftmäister worde und vo 1516 bis 1519 isch er für d Wiilützumft im Root gsässe. In dere Zit isch er vo 1509 bis 1510 und wider vo 1514 1520 Sibner gsi, vo 1515 bis 1519 Häimlige, vo 1516 bis 1520 Fümfer, 1516 Appellazioonsher, vo 1518 bis 1521 Drizääner. Er isch Mitgliid in 99 diplomatische Gsandtschafte vom Root gsi, vor allem in äidgenössische Aagläägehäite.
Vo 1519 bis 1521 isch er Oberstzumftmäister gsi und het die brofranzöösischi Bardei aagfüert. Er isch so dief im Bangsiooneskandal verwigglet gsi, ass es em si Boste kostet het. 1525 isch er wider ins Gfängnis choo, wil er im Hans Gallizian si Frau Maria bi iirer Feede gege d Stadt understützt und wider ghäimi Bangsioone aagnoo het und isch erst noch elf Wuche uusechoo, won er versproche het, sich z bessere.
Kleinschreibung
Under Chliischriibig verstoot me d Verwendig vo Chliibuechstabe (Minuskle) am Wortaafang.
Tōhoku-Erdbeben 2011
Tsunami
S Ärdbidem het dr grescht Tsunami syt 1100 Johr in dr Gschicht vu Japan uusglest, wu ne bis zue 10 km braite Kischtestraifen iber hunderti Kilometer Lengi verwieschtet het. Bedroffe isch di gsamt Nordoschtkischte vu dr Insle Honshū mit dr Präfekture Fukushima, Miyagi un Iwate in dr Region Tōhoku gsi. Schwäri Verwieschtige het s au gee in dr Stedt Hachinohe, Kamaishi, Kesennuma, Minamisanriku, Rikuzentakata, Onagawa un Sendai.
Chärnenergiaalage
Di japanisch Regierig het zem erschte Mol in dr Gschicht vu Japan dr atomar Notstand uusgruefe.
Künzelsau
Geografi
Künzelsau lyt am untere Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.
Dr Baan bstoht us 57,3 % Landwirtschaftsflechi, 26,8 % Wald, 13,4 % Sidligsflechi un 2,5 % sunschtiger Flechi.
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Künzelsau ghert zum Oschtfränkisch.
Phineas Taylor Barnum
Vo 1865 bis 1866 und au vo 1877 bis 1879 hät de Barnum em Repräsentantehuus vo Cennecticut aaghört. Vo 1875 bis 1876 isch er au no Bürgermaischter vo Bridgeport gsii. Er hät 1867 versuecht för d Republikaner in Kongräss z choo. Dodebii isch er aber a sim Cousin William Henry Barnum gschitteret, wo för d Demokrate kandidiert hät.
Lhasa de Sela
D` Lhasa de Sela, besser bekannt als Lhasa (* 27. September 1972 z Big Indian, USA; † 1. Jänner 2010 in Montreal), isch en US-amerikanischi Sängeri vu deilwiis mexikanischer Abstammig gsi, wo in Kanada gläbt het. Ihri Muetter isch di amerikanischi Fotografin und Schauschpilerin Alexandra Karam, ire Vatter dr mexikanischi Professor Alejandro Sela. Si isch z New York uf d Wält cho, isch aber in Mexiko ufgwaxe. Als 13-jörigi hed si sich in San Francisco als Sängeri und Musikeri versuecht. Mit 19 Joor hed si schliesslig dr kanadisch Musiker Yves Desrosiers z Montréal kennegleert. Zäme mit ihm het si ir erschts Album uffgnoo.
Antigone (Sophokles)
S Stück «Antigone» foot aa, wo dr Kreon verbote het, dr Polyneikes z beärdige, wil dä gege d Stadt Chrieg gfüert het. D Antigone, im Polyneikes si Schwöster isch, loost aber nid uf s Verbot; und zur Stroof loot dr Kreon si lääbig iimuure. Das lööst e Chetti vo Sälbstmord us: d Antigone bringt sich um, denn iire Verlobte, im Kreon si Soon Haimon, und schliesslig nimmt sich d Eurydike s Lääbe, im Kreon si Frau und d Mueter vom Haimon.
Litratuur
Sekundärlitratuur
Pharyngaler Konsonant
Es isch aber mindeschtens ei Sprooch bekannt, wo pharyngale un epiglottali Konsonante vonenand unterscheidet, un zwar de Dialäkt Richa vo de Sprooch Aghul uss Dagestan: "Euter" vs.  "Öpfel" and  "Buuch" vs.  "Liecht".
Gupta-Tempel
Dr Begriff Gupta-Tämpel bezäichnet e Grubbe vo öbbe drissig nordindische Tämpelbaute us Stäi, wo in dr Zit vo öbbe 400 bis 600 n. d. Z. entstande si – zur Blüetezit vom Riich vo de Gupta. Bi alle Baute – mit dr Usnaam vom buddhistische Tämpel Nr. 17 z Sanchi – isch s höggst woorschiinlig ass es hinduistischi Tämpel gsi si. Under de Tämpel het s e baar Hööletämpel, wo us em natürlige Felse uuseghaue worde si, und die eltiste erhaltene freistehende Tämpel us Stäi z Indie. Vo mee as dr Helfti vo de bekannte Gupta-Tämpel existiere nume no Bitzli vo Fundamänt oder e baar weenigi Bruchstück vo Relief.
Thur
Thur isch au dr Namme vu folgede Ort:
Montafon
Tuurissmus
Ts Muntafuu läabt vom Turissmus, vor allam im Winter senn viile Dütsche Gäscht im Muntafuu zum Schii fahra. Bekannte Schiisportgebiet senn d Silvretta Nova, dr Golm und s Hochjoch. Es git noch me Schigebiet, abr dia senn weniger bekannt. Im Summr hots oh a bitz Tourismus, ned da Huffa, abr es konnd allig e paar Lüt um an Summr uf enra Alp zum erleba und ga waandara gôô.
Landschaft
Ts Muntafuu isch a Tal i dr Hochalpa mit an Huufa Bêrg. Es isch vom Syda bis in Norda mit Alpa umge. Wegat dena hocha Bäarg honnd se ab Sankt Gallakilka ned viil Stund am Tag Sunna. Da allergröschte Teil vom Muntafuu isch bewaldat, Grüaflächa gits ned so viil, do eigentlich alles relativ steil isch und nur schwer bewirtschaftat wera kann. Sobalds a bitz ufwärts goht, siat mar nur noch Bömm. Da gröscht Teil, wo ned bewaldat isch, isch der Teil vo da Bärg, wo über da Waldgrenz lit. Do d Muntafuner Bäarg vo 1500 - 3000 Meter honnd, isch dia Fläche ned zum unterschätza. Di meista Bäarg sind oberhalb vo da Waldgrenz noch bewachsa mit andra Pflanza, wia Büsch odr Berggräser, wittr domma würds meischt fäalsig. Es git oh relativ vil bewirtschaftate Alpa im Muntafuu. Im hintera Muntafu (ab Tsigallakilka/Tsaggallakilka) isch as fascht immer schattig.
Wilhelm Denz
Dr Denz hed Teologii z Basu, z Tübige u z Berlin gschdudiert. Vo 1875 bis 1880 isch er Pfarrer z Tamins-Reichenau u vo 1880 bis 1924 z Binnige gsi. I dere Gmeind isch er (bolitisch) sehr aktiv gsi; under andrem für sin Iisatz für Tuberkulosechranki isch nach ihm d Wilhelm Denz-Schdrass z Binnige douft worde.
Lunfardo
Ds Lunfardo zeichnet sech dür vili eigeti Wörter uus, z. B. morfar für 'ässe' oder pibe für 'Bueb'. Ussertäm isch ds sogenannte Vesre verbreitet, es Umdrähje vo de Wörter, wo em französische Verlan entspricht, z. B. vesre statt revés 'Chehrsyte/Rücksyte' oder lorca statt calor 'Hitz'.
Kanton Hirsingen
Geographi
Dr Kanton het im Norde an d'Kantoon Dammerkìrech un Altkìrech grenzt, im Südoschte an dr Kanton Pfìrt, im Süde an d'Schwiz mit em Kanton Jura und im Weschte an dr Kanton Delle im Arrondissement Belfort im Département Territoire-de-Belfort in dr Region Franche-Comté.
Benedikt VIII.
Lääbe
Zerscht het si dr Benedikt mit em Gegepapscht Gregor VI. us dr Familie Crescentier, wu bis dert dominiert het, mieße ussenandersetze, drotz ass die mit dr Grofe vu Tusculum verwandt gsii sin. Dr Benedikt het s aber schnäll gschafft, dr Gegepapscht bim Chenig Heinrich II. uuszmanövriere. Är het dr Chenig Heinrich II. un däm sy Frau Kunigunde schließli am 14. Februar 1014 zue Chaiser un Chaiseri gchrent.
Rifferswil
Riferschwiil (amtlich Rifferswil) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.
Bühlertal
Verwaltung
Bihlertal ghert zue kainem Verwaltungsverband.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Bihlertal ghert zum Owerrhinalemannisch.
Bihlertal isch e Belegort vum SSA gsii (RA-17).
Parma
Parma het än altehrwürdigi Universidet (wo noch dr mittelalterlige italiänische Dradition zu de so genannte Universitates Citramontanorum ghört), än internationale Flughafe (Aeroporto di Parma Giuseppe Verdi) und lit verkehrsgünschtig an erä Hauptautibahn, wo vo Mailand über Rom bis Kalabrien füehrt.
Drei Könige im Schwabenland
S Biinabild zeigt
A Empfangshall em Palascht vom Herodes. S Mobiliar bestoht aus ma Disch, ma Naachtstuhel ond ma Kloidrständr. Ibr-em Disch hangt vom Blafoo ra a Fluigafänger. En dr Midde vom Hendrgrond isch a Diir, wo uf-em obra Balka mit Kreid „C + M + B“ gschrieba stoht.
Handlong
Wenn dr Vorhang ufgoht, sieht ma da Herodes em Naachthemmed em Zemmer romlaufa. Uf seim Däz hot’r a Kron ond en dr Hand an Fluigabatscher, wo er nach de Mugga a dr Wand drmit schlait. D Salome isch grad drbei, Loggawickler eizdrehet. Pletzlich schellt’s a dr Hausdiir. Dr Keenig ond sei Deechtrle rätslet, wer des wohl sei kennt, obnets am halb siebene, wo mr nachtessa will. D Salome goht an d Diir, ond wia se dia drei Gschdalda sieht, vorschrickt se, hauptsächlich deshalb, weil oiner vo deane ganz schwaaz ischt. Dia drei gebet sich als Keenig aus ond wellet bei ihrem Kollega Herodes en Ostandsbsuech macha. Seller isch abr gar et erfreit ond dät’s am liabschda wieder fortschicka, doch d Salome moint, des sott’r et dua, denn d Keenig seiet gern beleidigt, ond noh kennt’s polidische Verwicklonga gäa. Also däffet se reikomma.
Alfred Kubin
Dr Alfred Leopold Isidor Kubin (* 10. April 1877 z Leitmeritz (Litoměřice), Böhme; † 20. August 1959 z Wernstein am Inn) isch en östriichische Grafiker, Schriftsteller und Buechillustrator gsi.
Drei Könige im Schwabenland
Handlong
Uf oimol daucht wieder d Salome auf ond sait zo ihrem Vaddr, se häb grad vor em Haus äbbr saga heera, z Bethlehem dät’s goischtra. Seit a baar Stond dät a Stern so grauß wia an Ochs am Hemml standa, ond Engel seiet vom Hemml raagstiega ond dätet laut senga ond Musik macha. Wia noh dr Herodes no viel narreter als vorher wuud ond vo Ruhesteerong schwätzt ond dass’r deane Engel s Handwerk lega dät, händ dia drei Keenig aus em Morgaland gnuag. Se nemmet ihre Päckla ond hauet ab, ohne Adee zo saga.
Äthiopien
Geografy
Zwische 1952 un 1993 het Ethiopie ne Zuegang zum Meer ghaa, wu aber mit dr Unabhängigkait vu Eritrea verloren gangen isch.
Gwesser
Dr grescht See isch dr Tanasee. Im große afrikanische Grabebruch git s e Huffe, zmaischt vulkanischi See. Dr Shala isch dr grescht Kratersee un dr diefscht vum Land. Dr Langano isch wäge sym hoche Ghalt an Natriumhydrogencarbonat ain vu dr wenige See, wu mer din cha bade, wel er frei isch vu Bilharzioseerreger.
Nationalpark
S Schutzbietssyschtem wird dur rund 100 wyteri nationale Schutzbiete mit unterschidligem Schutzstatus ergänzt.
Religion
Eso unterschidlig wie di ethnisch Zuegherigkait isch au di religies. Di wichtigschte Glaubesgmainschafte sin ethiopisch-orthodoxi Chrischte, s sunnitischi Muslim un verschideni ethiopisch-evangelischi Chilche. Chlaini Minderhaite bilde d Aahänger vu draditionälle afrikanische Religione un ethiopisch-katholischi Chrischte. Di ethiopische Jude (Falascha, Beta Isra’el) sin mittlerwyli fascht ganz uf Israel uusgwanderet.
Gschicht
S eschtlig Afrika wird vu dr maischte Paleanthropologen as d Wagle vu dr Mänschhait aagsääne. Iberräscht vu Millione Johr alte Vor-Mänsche (Australopithecus afarensis) sin z Ethiopie gfunde wore, unter anderem anne 1974 s guet erhalte Skelett vu dr „Lucy“ z Hadar im Afar-Sank, em Biet vu dr Afar-Nomade.
Kontakt zum neizytligen Eiropa
Anne 1493 isch derno dr Portugies Pêro da Covilhã an dr Hof vum Negus chuu. Är het fir e portugiesisch-ethiopisch Bindnis solle wärbe, wel Portugal um des Zyt aagfange het, sy Herrschaft im Indische Ozean ufzböue. Dr Covilhão isch ehrevoll behandlet wore, un dr Na’od I. un dr David II. hän em Ländereie gschänkt, aber si hän an dr ethiopische Dradition feschtghalte, ass kai Främde s Land wider het derfe verloo. Dr Covilhão het dr Negus aber chennen iberzyge, dr Armenier Matthäus anne 1509 as Gsandte uf Lissabon z schicke. Anne 1520 isch mit em Rodrigo de Limas e portugiesischi Delegation an dr Hof vum Negus gsändet wore, wu dert dr Covilhão in beschter Gsundhait un ghyrote mit ere ethiopischen Adligen aadroffe heb.
Freudwil
Värcheer
Froidwyl lyt absyts vo dä befaaränä Värcheerswäg. Vo dä Autobaanuusfaart Uschtär-Nord von dä A53 gaat d Froidwylärschtraas duur dä Wald is Dorf. Vom Dorf gaat än andäri Schtraass nach Wermeätswil und nach Feeraltorf. Dä Aaschluss an öffäntlichä Värcheer isch dur s Poschtauto gwäärläischtät, wo d Buslinä 827 zum Baanhof Uschtär bediänt.
Äthiopien
Kolonialismus un Modernisierig
Dr Chaiser Menelik II. het s Land in dr Zyt vu syre Herrschaft modernisiert un het s Rych uusgwytet. Anne 1923 isch Ethiopie, näbe Liberia un Ägypte dr ainzig unabhängig Staat z Afrika, in dr Velkerbund yydrätte. Dr Chaiser Haile Selassie het anne 1931 di erscht Verfassig vum Land yygfiert.
Freudwil
Gschicht
Di erscht urkundlichi Erwäänig vo Froidwyl datiärt us äm Jaar 1264 imänä Rödäl vo dä Habsburgär und dä Kyburgär.
Äthiopien
Demokratischi Bundesrepublik Ethiopie syt 1991
Am 5. Juni 1994 sin Wahle zuen ere verfassigsgebende Versammlig abghalte wore. Di Revolutionär Demokratisch Front vu dr Ethiopische Velker het 484 vu 547 Sitz gwunne, e Huffe Oppositionsgruppe hän die Wahl aber boykottiert ghaa. D Verfassigsversammlig het derno im Dezämber 1994 e neji Verfassig verabschidet, wu syterhär in Chraft isch. Im Mai 1995 sin di erschte freie Barlemäntswahle z Ethiopie abghalte wore un am 22. Augschte 1995 isch di federal Demokratisch Bundesrepublik Ethiopie proklamiert un dr Meles Zenawi zum Premierminischter erklert wore.
Andermatt
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,8 % gläge.
20th Century Studios
Murdoch übernimmt d Kontroue
Es git sit 1994 ä Ableger mit em Name Fox Searchlight Pictures.
Berat
Berat (Ussprooch: ; bestimmti Form im Albanische: Berati) isch e Stadt in Südalbanie mit öbe 64.000 Ywohner. Si het eini vo de am beschte erhaltene Altstädt vo Albanie, wo vo de UNESCO syt 2008 als Wälterbi anerkannt isch. In Albanie isch Berat au als „die Stadt mit de tuusig Fenschter“ bekannt.
Rorbas
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 23,5 % (Stand 2011).
Religion
41,6% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,5% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Annalena Baerbock
Lääbe un Beruef
D Annalena Baerbock isch as Dochter vun ere Sozialpedagogi un eme Maschineböuingenieur z Hannover uf d Wält chuu. Ase chlai het si ne Zyt lang z Nürnberg gläbt. Anne 1985 isch iri Familie mit ere uf Pattensen bi Hannover zoge, wu si mit zwoo Schweschtere un zwoo Kusyne in eme ehmolige Buurehuus im Ortsdail Schulenburg ufgwagse isch.
Durmersheim
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Durmische ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Durmische sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait Bruuder statt 'Brueder' un miid statt 'mied'.
Annalena Baerbock
Bartei
D Baerbock isch am 27. Jänner 2018 uf dr Bundesdelegiertekumferänz z Hannover näb em Robert Habeck zur Barteivorsitzeri gwehlt wore. Si het si gege d Anja Piel vum linke Barteifligel mit 64 % vu dr Stimme duregsetzt un giltet wie au dr Habeck as „Realo“. Ass jetz baidi Sitz vum glyche Fligel bsetzt wore sin, isch e Novum gsii, wel syt dr 1980er Johr dr Barteivorsitz alliwyl zwische dr baide Lager ufdailt gsii isch. Baidi sträben aber e pragmatischi Positionierig unabhängig vu däre Fligellogik aa. Uf em Barteidag am 16. Novämber 2019 isch s Duo nomol fir zwai Johr im Amt bstetigt wore, d Baerbock mit 97,1 %. Im Februar 2022 sin sii un dr Robert Habeck vu dr Ricarda Lang un em Omid Nouripour in däne Posizione abglest wore.
Bundesminischteri vum Uuswärtige (syt 2021)
Uf Vorschlag vum Bundeschanzler Olaf Scholz het dr Bundesbresidänt Frank-Walter Steinmeier d Baerbock am 8. Dezämber 2021 zur Bundesminischteri vum Uuswärtige im Kabinett Scholz ernännt. Vizechanzler isch dr nei Minischter fir Wirtschaft un Klimaschutz, Robert Habeck, wore.
Holacourt
Holacourt (ditsch 1915-18 und 1940-44 Ollhofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm Johr 1552 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Holacourt ìsch. Holacourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Regula Rytz
ihres Läbe und d Politik
Am 21. April 2012 het me d Regula Rytz und d Adèle Thorens Goumaz zäme als Co-Presidäntinne vo der Grüene Partei vo der Schwiiz gewählt, und das isch bis 2016 eso ggange, wo d Rytz die einzegi Presidäntin vo der Partei worden isch.
Unterreichenbach
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswaala seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Davos
Kultuur
Wo die grosse Sanatoorie z Tafaas bout worde si, isch di modärni Architektur grad ufchoo, und so hed Tafaas es baar gueti Bischpiil für dä Boustiil übercho. Verschideni Bauwärch vo denn sind übere Kanton use wichtig als Monumänt us dere Zyt.
Marcel Proust
Läbe
Am 18. Novämber 1922 isch dr Marcel Proust gstorbe, am 22. Novämber het män en as Ridder vo dr Eerelegioon mit militäärische Eere uf em Friidhoof Père-Lachaise näbe siine Eltere begraabe. Die letschte Bänd vo dr Recherche si posthum erschiine: La Prisonnière, La Fugitive und Le temps retrouvé. Noch em Zwäite Wältchrieg het mä d Romanfragmänt Jean Santeuil und Contre Sainte-Beuve ediert.
Rheinbrücke Schaffhausen–Flurlingen
D Rhybrugg Schaffuusè–Flurlingè isch è Strõssèbrugg, wo i dè Schwiz dè Hochrhy übberquert un im Zuug vo dè Gründenstrõss d Stadt Schaffuusè mit dè Gmeind Flurlingè im Kanton Züri vobindet. D Brugg hèt èn Faarschtreifè Richtig Flurlingè, zwei Faarschtreifè Richtig Schaffuusè un uff dè Oschtsitè è Trottoir un èn Velowäg.
Bauen UR
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,9 % gläge.
Ü
Im Bortugiisische het mä früehner s Ü brucht, wenn mä e U, wo sust stumm gsi weer, hätt sölle uspräche - so spricht mä z. B. d Buechstabekombination gue as // us, aber güe as //. S Gliiche gältet au hüte no für s Katalanische und Spanische. Im Franzöösische chunnt s Ü nume in e baar Äigenäme wie Vogüé vor.
Darstellig uf em Kompiuter
In TeX cha mä s Ü im Textsatz mit de Befähl  und   und im grafischen Satz mit   und   iifüege. Mit em Paket german.sty oder mit em Paket babel isch d Iigoob vo de dütsche Umlut äifacher:,   und. Wemm mä s Paket inputenc entsprächend konfiguriert, cha mä d Umlut im Textmodus diräkt iigee.
Sanskrit
Verwandtschaft
S Sanskrit isch di klassischi Form vom Altindische, sini ältisti Form werd Vedisch gnennt. Die Sprooch ghört zum indoiranische Zwiig vo de indoeuropäische Sprooche und isch am nöchste verwandt mit iranische Sprooche, wie em Avestische oder Persische.
Literatur
S Sanskrit het e üsserst riichhaltigi Literatur förebroocht: religiösi Text, philosophischi Schrifte, wüsseschaftlichi Abhandlige wie Medizin oder Astronomii, Grammatike, Heldeepe, Lyrik. Liebesgschichte und no vill mee.
Wengi
Geografi
Wängi ligt im obere Limpachtaau. Vor Gmeindsflächi si 72,8 % landwirtschaftlech gnutzte Bode, 16,6 % Waud, 7,4 % Sidligsflächi u 3,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Rapperswiu, Grossaffoutere, Diessbe im Kanton Bern u Schnottu u Baum im Kanton Solothurn.
Heischent
Gschicht
Toodler isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1148 as Tatemlar.
Botsuana
Unabhängigkait un nookoloniali Gschicht
Im Juni 1964 hän d Brite entschide, em Land d Unabhängigkait z gee. D Hauptstadt isch 1965 vu Mafikeng z Sidafrika uf Gaborone verlait wore, dodermit het s Biet au zem erschte Mol e Verwaltigssitz im Land ghaa. In däm Johr het s au zem erschte Mol Wahle gee, wu di 1962 grindet Botswana Democratic Party unter dr Fierig vum Seretse Khama iber 80 % vu dr Stimme iberchuu het. Botsuana isch schließlig am 30. Septämber 1966 unabhängig wore un isch glychzytig em British Commonwealth bydrätte. Erschte Staatsbresidänt isch dr Seretse Khama wore, dr Chenig vu dr Bangwato.
Max Bense
Dr Max Bense (* 7. Februar 1910 z Stroossburg; † 29. April 1990 z Stuttgart) isch e dütsche Filosoof, Schriftsteller und Publizist gsi. Er het sich mit sine Aarbäite zur Wüsseschaftstheorii, Logik, Esthetik und Semiotik e Naame gmacht. Si Dänke verbindet d Naturwüsseschafte, d Kunst und d Filosofii under ere gmäinsame Perspektive und verfolgt e Definizion vo Razionalidäät, wo als existentielle Razionalismus brobiert, d Drennig zwüschen em gäistes- und em naturwüsseschaftlige Dänke ufzhebe.
Hollingen (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Wildberg (Schwarzwald)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,1 % Landwirtschaftsfleche, 44,6 % Wald, 13,5 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschticher Fleche.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Drei Bünde
Es isch e Bund vo drei Däilstaate gsi: dr Gotteshuusbund, dr Oberi oder Graui Bund und dr Zähgrichtbund.
Mönch
E Mönch (altgr. μοναχός, monachós) isch e Maa wo sich usem weltliche Lebe zruggzücht und entweder as en Aisidler oder inere religiöse Gmainschaft, z. B. imene Chloster, en asketischs Lebe füert. Mönche gits i villne Religioone und hend im früenrige Christentum und im Buddhismus e wichtigi kulturelli und gsellschaftlichi Rolle gspillt. Mönch tüend sich i de Regle dör eri Tracht vo weltliche Mentsche underschaide. Fraue, wo asketisch lebed, wered Nonne gnennt.
Drei Bünde
Witeri Gebiet und Underdaaneländer
Nit zu de Drei Bünd häi d Freiherrschafte Haldestäi und Tarasp ghöört. D Landesherre über d Herrschaft Rhäzüns si sit 1497 d Habsburger gsi, s Gericht Rhäzüns isch aber im Graue Bund bliibe.
Sit 1497/98 si die Drei Bünd as Zuegewandti Ort mit dr Äidgenosseschaft verbündet gsi. In de Mailänderchrieg hai si 1512 Worms (Bormio), Veltlin (Valtellina) und d Groofschaft Cleve (Chiavenna eroberet: s Val San Giacomo und Valchiavenna) gmäinsami Underdaanegebiet worde. Die Daalschafte si 1797 wider verlore gange. E Spezialfall isch d Bündner Herrschaft, wo die Drei Bünd 1509 as gmäinsami Herrschaft erworbe häi. D Gricht Mäijefäld und Neu-Aspermont si witerhi Mitgliider im Zähgrichtbund bliibe, so dass d Iiwohner gliichzitig Underdaane und Herre über sich sälber gsi si.
Rüschlikon
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,0 %, CVP 6,5 %, EDU 0,8 %, EVP 2,9 %, FDP 27,6 %. GLP 9,5 %, GP 9,0 %, SP 10,5 %, SVP 28,8 %, Suschtigi 1,4 %.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Rüeschlike ghört zue de Seemundarte.
Niederlenz
Niderlänz (amtlich Niederlenz) isch e Gmeind im Bezirk Länzbig im Kanton Aargau.
Kanton Freiburg
De Kanton Frybùrg (seisler- u bärntütsch: Kanton Frybùrg; hoochtütsch: Kanton Freiburg; französisch: Canton de Fribourg; Fryybùrger Patois: ) isch a Kanton im Weschte vo de Schwyz.
Spraach
Di tütsch-französischi Spraachgränza giit düre Kanton Frybùrg.
Im wäutsche Töu gits no Gmiine, wa me Frybùrger Frankoprovänzaalisch redt.
Schwarza (Schwarzwald)
Vokeer
Für dè öffentlich Vokeer mit Kraftfahrzüüg isch s Dal vo dè Schwarza nu bedingt zuègänglich. È Kreisschtrõß (K 6561) endet vo Südè her nõch ca. 4,5 km. È schmali, èm gsamtè übrigè Dal folgendi un glychmäßig stygendi Strõß stoot, nebbè m Wärksvokeer, nu dè Forschtwürtschaft, Radfaarer un Wanderer offè.
Hengescht
Geografi
Hengescht lyt im nordeschtlige Éislek (Ösling), dr luxebvurgische Ardenne, zmittsen im Naturpark Our uf re Hechi zwische 276 m un 542 m iber NN.
Wirtschaft
Uf em Baan vu dr ehmolige Gmai Hengescht het s e Windpark mit insgsamt elf Windchraftaalage:
Griechische Sprache
Altgriächisch
Diä Dialäkt miän ürspringlig vu iigwanderete Stämm mitbrocht wore sii. Wäge spetere Wanderunge vu däne Stämm isch aü s Gebiit vu dr Dialäkt nit immer e an einem Fläcke, zum Biispiil Dorisch het mer unter anderem uf dr Peloponnes, uf Kreta, Rhodos un in Siziliä gfunde, Dialäktgebiit hän sich deilwiis aü gegesittig verdrängt.
Diä erschte schriftlige Ziignisser vu me altgriächische Dialäkt sin üs em 14. Johrhundert vor Chrischtus un ghere zu dr mykenische Kültür. Siter em Dichter Homer (8. Johrhundert v. Chr.) gits großi Literatür, wu iberliiferet isch – do isch aber s Mykenisch scho verschwunde gsii.
=
Im OA wird dr Dativ ebefalls präpositional üsgfiährt: Mann un Fraü isch do aber ächte Dativ. Biispiil: Diä Verkirzunge findet mer viil in dr gsprochene Sproch; si wäre aü ab un zue gschriibe – mit Apostroph. Im AO ka mer zwar sage: ich han ihre ebis fir dich gä – aber des wär unalemannisch un ungriächisch, besser: i hanere ebis firdi gä. Aü do kunnts zu nere Verschiäbung vu dr Betonung (í): mer sait fir dích, aber fírdi. Bstimmti Konsonante wäre verschmolze, wänn si uffenander dräffe: Im Alemannische nimmt dr Abfall vum n zue, je meh mer noch Süde kunnt. Ich bin Getti gsin, in de Schwiz (Untererelsässisch) heißt im Hochalemannische i bi Götti gsii, i de Schwiz.
Hermann IX. von Baden
Dr Hermann IX. isch dr Suhn vum Friedrich II. vu Bade un dr Agnes vu Weinsberg († 3. Mai 1320).
Dr Hermann IX. het vor em 3. Juni 1341 d Matilde vu Vaehenge († 13. April 1381) ghyrote. Us däre Eh isch ei Chind fiirigange:
Ernst Schulin
Lääbe
Dr Schulin het anne 1957 ghyrote. Us dr Ehe sin drei Chinder firigange.
Hammerklavier
Dr Ufbau
E wääsentlige Underschiid isch, ass bim modärne Klavier d Säite uf eme Raame us Iise ufgspannt si und bim Hammerklavier e Raame us Holz gnüegt het, wil denn d Säite liichter gsi si, weeniger aagspannt worde si und s vilmol au weeniger Säite gee het. Dr Doonumfang isch am Aafang fümf Oktave vo Kontra-F bis f’’’ (1750-1800) gsi vo öbbe 1810 bis 1820 säggs Oktave (Kontra-F bis f’’’’), im Joorzäänt druf isch er uf säggsehalb Oktave gwaggse und gege d Middi vom 19. Joorhundert het er die hütigi Gröössi überchoo. D Säite si bim Hammerklavier alli parallel zunenander gsi, nid wie bim Klavier, wo d Basssäite kweer über d Middelsäite gfüert wärde. D Mechanik isch bi Hammerklavier vo äim Häärsteller zum andere verschiide gsi. D Hammerchöpf us Holz si liichter gsi, zerst vilmol mit nüt oder mit Elfebäi überzooge, denn mit Lääder und am Ändi vom 19. Joorhundert het sich dr Filz duuregsetzt.
Schirrhein
Gschìcht
Schirraan ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1257 àls Rieth (1313: Schürrieth, 1521: Schirriet, 1601: Schürrain, 1631: Schürrein, 1656: Scheureut, 1753: Schierem, 1756: Giraine, 1769: Schirème, 1791: Schirreit, 1795: Schirrein, 1796: Schierheim).
Günter Grass
Lääbe
In Beim Häuten der Zwiebel (2006) het er zum erste Mol dr Öffetligkeit verzelt, ass er als 17-Jöörige Mitgliid vo dr Waffen-SS gsi isch, und das het e Skandal usglööst. Aber er het si Mitglidschaft i de Waffe-SS bi sire Gfangenahm am 8. Mai 1945 gegenüber de US-Army aagää gha. Und scho 20 Joor vor Beim Häuten der Zwiebel het er mehrere Schriftstellerkollege vo sire Ziit bi dr Waffe-SS verzellt, unter anderem em öschtriichische Lyriker, Autor und Regisseur Robert Schindel un em Theaterautor Peter Turrini.
Politisch isch dr Grass linggs gstande, e Zitlang isch er Mitgliid vo dr SPD gsi und er isch e Gegner vo dr Atomchraft gsi.
Patañjali
De Patañjali (Sanskrit: पतञ्जलि, Patañjali, []) isch en indische Waise gsii, wo schätzigswiis zwöschet em 2. und 4. Jh.n. Chr. glebt het. Er isch de Verfasser vom Yogasutra und gelt as Vatter vom Yoga. Denebet weret em no e Grammatik und e ayurvedischi Schrift zuegwise.
Werch
As dritts Werch werd em Patañjali no d Carakapratisamskrita zuegschribe, e Kommentar öber d Carakasamhita, aini vo de ältiste Abhandlige öber Ayurveda. D Öberliferig sait, as er da Werch gschribe heb, nochdem er e Tanzkurs bsuecht hebi und ase d Funktion vom Körper gcheneglernt heb. Da Werch isch aber verlore.
Euripides
Euripides (* 480 v. d. Z. oder 485/484 v. d. Z. z Salamis; † 406 v. d. Z. z Pella; begraabe in Makedonie) isch äiner vo de groosse klassische griechische Dramatiker.
Dr Euripides isch noch em Aischylos und em Sofokles dr jüngsti vo de drei groosse griechische Dragöödiedichder. Er het öbbe 90 Dragöödie verfasst und 18 von ene si erhalte. Usserdäm isch äins vo sine Satyrspiil überliiferet. Mit sine Stück, vor allem Medea, Iphigenie, Elektra und D Bakche, isch dr Euripides äine vo de Dramatiker vo dr Wältlitratuur, wo am mäiste gspiilt wird.
ISO 3166
ISO 3166-1
Sie werded ferner i dr IBAN, in ISO 7372, ISO 9375, ISO/IEC 7501-1 (Schtandard für maschinelesbare Reisedokument), em UN/LOCODE und em WIPO-Schtandard ST.3 verwendet.
Geografischi (ISO 3166) vs. schprachlichi (ISO 639) Iiteilig
So luutet biischpiilswiis di geografischi Iiteilig für Griecheland GR, während di schprachlichi Iiteilig für di griechischi Schprac el luutet.
Lueg au
Schprachcodes nach ISO 639, Lischte vo de Kfz-Nationalitätszeiche, Regionscodes von EUROSTAT
Scrubs
D Serie got ums Läbe vo junge Ärzt, wie si sich im Chrankehuus z'rächt finde. Do derbi wärde dramatischi und luschtigi Szene vermischt und händ e grosse Bitrag zur Beliebtheit vo Scrubs bitreit.
Hesso I. von Baden
Dr Hesso I. het drejmol gyhrote. Zem erscht Mol vor em 5. Jänner 1278 d Klara vu Klingen († vor em 10. Juni 1291), d Dochter vum Walther vu Klingen. Noch em Dod vu dr Klara het dr Hesso I. derno d Irmengard vu Wirtteberg (* 1261/64; † vor 1295) ghyrote, d Dochter vum Ulrich I. "mit em Duume", Grof vu Wirtteberg, un dr Agnes vu Liegnitz. In ere dritte Eh het dr Hesso I. derno no 1295 d Adelheid vu Rieneck († 1299, begrabe im Chloschter Klingedal) ghyrote, d Dochter vum Gerhard IV. vu Rieneck.
Russikon
Geografi
Russike liit in ere Muelde uf em Hööchezug zwüschet Töss und Chämpt. S Piet vo de Gmäind umfasst 50,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 36,1 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi, 3,5 % Vercheersflechi und 0,1 % Gwässerflechi.
Haslach (Wutach)
Allgemeins
D Haslach isch bi dè Mündig i d Guètach wasserrycher als selli. Trotzdèmm hèt mò dè Fluss, wo uss dènnè beidè entschtandè isch, nõch dè Guètach Wuètè dauft, vomuètlich hèt d Längi dõdeby dè Uusschlag gää. D Haslach bildet d Kulissè für è Deilschtugg vo dè 3. Etappè vom Schluchtèschteig. Ußerdèmm isch si èn Deil vom stark touristisch brägtè Ortsbild vo Länzkirch. Ab dè Mündig i d Wuètè wörd dè Haslach d Aaerkennig z deil, wo nèrè au gebüürt, nämlich durch diè diräkt unterhalb vo dè Mündig sich aaschlièßendi Wuètèschlucht.
Schwarzwaldmelodie
Schwarzwaldmelodie isch a deitscha Farbfilmkomeede vom Regisseur Géza von Bolváry us-em Johr 1956. D Enna-Ufnahma send en de UFA-Studios z Berlin-Tempelhof dreht worra ond d Ussa-Ufnahma em Schwarzwald. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 9. Auguscht 1956 en Stuegert.
Handlong
Em alda Stettner sei Uhrafabrik stoht kurz vor dr Pleide. Am meischda wurmed-en d Schulda, wo-nr bei seim reicha Nochbr Herbert Olberg hot. Der ischt schau lang hentr-em Stetter seim Dechtrle Susanne her, abr dui lôôt en emmr wiidr aablitza. Wenn se no endlich amol deam seim Werba nochgäa dät, no wär’r mit oim Schlag seine finanzielle Sorga laus. Abr des Mädle schwärmt jo bloß fir da jonga Kombonischda Hans Homann, ama brotlosa Kintschtlr. Deam sei nuiaschts Werk isch d Schwarzwaldmelodie, ond dui hot’r dr Susanne zo ihrem Geburtsdag gwidmet.
Die Troerinnen
Im Stück chömme die gliiche vier drojanische Fraue vor wie im letschte Buech vo dr Ilias, wo über em Liichnaam vom Hektor druure.
Liste der Kulturgüter in Basel
D Liste vo de Kulturgüeter in Baasel enthaltet alli Objekt in dr Stadt Baasel im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vom Kulturguet bei bewaffnete Komflikt, em ''Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt und dr Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt'' under Schutz stöön.
Forbach (Baden)
Gschicht
Forbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1360. Zum 1. Juli 1974 sin Bermersbach, Gausbach un Langenbrand ingmaindet worre.
Dialäkt
D Ortsdail Forbach, Hundsbach un Bermersbach sin Belegort vum SSA gsii (RA-19, RA-18 bzw. RA-20).
Urmein
Gschicht
S Wappe vo Urmein zeigt ùffeme rote Grùnd en halbe goldene (gääle) Leu, wo en goldene Pfyyl mit enere silbrige Spitz in de rächte Doobe het.
Schwendbau
Schwändè (au Schwändbau; engl. swidden) isch im ängerè Sinn è annodubaki hauptsächlich z Europa, abber au i dè Subsahara vobreiteti Form vom Fäldbau. Dõdeby wörd potenzièlls Ackerland (sèltner Grüèland) vo Grüèzüüg (Bäum, Stuudè) befreit, woby s Wègmachè vo dè Stögg (d Wurzlè) nit gmacht wörd.
Das Stuttgarter Hutzelmännlein
Uf Wandrschaft
Am Dag druf hot’r vorgessa, wellr Schua mit wellem a Baar bildet. Se sehet nemlich älle gleich aus. Prompt zuit’r vo jedam Bärle oin Schua â, was em bald grauße Schwiirigkeida macht. Wia-nr aus Stuegert dussa ischt ond ibr a Brickle lauft, stellt’r de zwoi andre Schua ufs Glendr ond setzt sein Weag fort.
Chinesische Sprachen
Meereri chinesischi Sprooche, äi chinesischi Schrift
Au die chinesischi Schrift fungiert in iigschränktem Maass as Verständigungsmiddel, wo in alle Dialäkt verstande wird, wil etymologisch verwandti Morfeem im Allgemäine in allne Dialäkt mit em gliiche chinesische Schriftzäiche gschriibe wärde, au wenn mä sä verschiide usspricht. Mä cha das mit eme Bischbil illustriere: im Altchinesische isch s gwöönlige Wort für „ässe“ *Ljɨk gsi, wo mit em Zäiche 食 gschriibe worde isch. Wörter wie shí (Hochchinesisch), sɪk˨˨ (Yue, kantonesische Dialäkt), st˥ (Hakka, Meixian-Dialäkt), sit˦ (Südligs Min, Xiamen-Dialäkt) stamme drvo ab und mä schribt sä dorum au 食. Die logografischi chinesischi Schrift, wo jedes Zäiche im Brinzip für e Wort stoot, verbindet eso Lüt, wo die underschiidligste chinesische Sproochvariante schwätze, und macht us ene e groossi kulturelli Gmäinschaft, wo e schriftligi Dradizioon verbindet und wo Duusigi vo Joor alt isch. Bin ere Alfabeetschrift oder ere andere Lutschrift gäb s die äinigendi Funkzioon nit. Das bedütet aber nit, ass sich die chinesische Dialäkt nume fonologisch wurde underschäide. So brucht mä für „ässe“ im Hoochchinesische gwöönlig nit shí, sondern chī, und das stammt nit vo *Ljɨk ab und mä schribt s dorum mit eme äigene Zäiche, 吃. Au in andere Variante vom Chinesische git s, wenn si gschriibe wärde, für e Hufe Wörter äigeni Zäiche, wie s Kantonesische 冇 mou˨˧ „nit haa“. Dorum und au wäge de grammatikalische Underschiid, si au gschribnigi Teggst in verschidnige Dialäkt nume iigschränkt verständlig. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert het s klassische Chinesisch, wo die schriftligi Form von em unabhängig vo Dialäkt gsi und in ganz China und au z Japan, z Korea und z Vietnam brucht worde isch, as Schriftsprooch en äinigendi Funkzioon ghaa.
Die chinesische Sprooche und wie si uf dr Wält verdäilt si
Die üübligi Klassifikazioon isch in erster Linie fonologisch motiviert, as wichdigsts Kriterium gältet d Entwicklig vo Konsonante, wo ursprünglig stimmhaft gsi si. Aber es git au dütligi lexikalischi Underschiid. So gälte s Pronome vo dr dritte Persoon 他 tā (das isch die entsprächendi hoochchinesischi Form), d Attributpartikel 的 de und d Negazioon 不 bù as tüpischi Merkmol vo de nördlige Dialäkt, bsundrigs vom Mandarin, däilwiis aber au vo de Xiang-, Gan und Wu-Dialäkt süüdlig vom undere Yangzi, wo vom Mandarin beiiflusst si. Tüpischi Merkmol vor allem vo de süüdlige Dialäkt si drgeege die usschliessligi Verwändig vo Negazioone mit eme nasaale Aalut (öbbe kantonesisch 唔 m21), Kognata vom altchinesische 渠 qú (kantonesisch 佢 kʰɵy˩˧) oder 伊 yī (Schanghaiisch ɦi˩˧) as Pronome vo dr dritte Person und e baar Wörter, wo s weder in de nördlige Dialäkt no im Alt- oder Middelchinesische git, wie „Schabe“, Xiamen ka˥˥-tsuaʔ˥˥, Kantonesisch 曱甴 kaːt˧˧-tsaːt˧˧, Hakka tshat˦˦ und „vergifte“, Fuzhou thau1˧, Yue tou˧˧, Kejia theu˦˨.
Tibeto-Birmanisch
E Hufe vo de Lexem vom chinesische Grundwortschatz si gliich wie in andere sinotibetische Sprooche:
Leenbeziejige
Au im Chinesische cha mä fremdi Iiflüss gsee. So git s e baar wääsentligi tüpologischi Züüg vom modärne Chinesisch, wo vermuetlig vo usse cho si, drunder ass sich e Doonsüsteem usbildet het, gerbti morfologischi Bildigsmiddel ufgee worde si und ass mä Zelwörter muess bruuche. Es git au nid wenigi Leenwörter. Scho in seer früejer Zit isch s Wort (altchinesisch *xlaʔ ) us de austroasiatische Sprooche gleent worde, vgl. Mon klaʔ, Mundari kula. S Wort, wo wäärend dr Han-Dünastii (206 v. d. Z. bis 220 n. d. Z.) s eltere verdrängt het, isch woorschiinlig wäärend dr Zit vo dr Zhou-Dünastii (um 1100–249 v. d. Z.) vom Miao-Yao choo. Au us nördligen Noochbersprooche si in vorgschichtliger Zit Wörter übernoo worde, so zum Bischbil, wo in altaische Sprooche voorchunnt: Mongolisch tuɣul, Mandschurisch tukšan. Bsundrigs grooss isch d Zaal vo de Leenwörter im Chinesische wäärend dr Han-Dünastii gsi, wo au us westlige und nordwestlige Noochbersprooche Wörter übernoo worde si, zum Bischbil us ere iranische Sprooch, vgl. Persisch باده bāda. Es isch schwiirig, Entleenige us dr Sprooch vo de Xiongnu noochzwiise; aber ghöört woorschinlig doodrzue. Wägen em starke Iifluss vom Buddhismus wäärend em 1. Joorduusig n. d. Z. si e Hufe indischi Leenwörter ins Chinesische choo: us Sanskrit candana,  < Sanskrit śramaṇa. Nume weenig Leenwörter het die mongolischi Herrschaft vo dr Yuan-Dünastii (1279–1368) hinderloo, zum Bischbil < mongolisch moku.
Tüpologii
In tüpologischer Hiisicht stimmt s modärne Chinesisch relativ wenig mit de genetisch verwandte tibeto-birmanische Sprooch überii, und wääsentlig mee mit de südostasiatische Sprooche, wo wäärend Joorhunderte sini diräkte Nochbere gsi si. S modärne Chinesisch isch vor Allem seer stark isolierend mit weenig Flexion; die süntaktische Zämmehäng wärde wäge däm fast immer dur d Satzstellig und mit freie Partikel usdruckt. Mä darf aber nit überluege, ass au s modärne Chinesisch morfologischi Brozäss kennt zum Wörter und Forme bilde.
Donalidäät
Mä goot im Allgemäine drvo us, ass s chinesische Doonsüsteem hauptsächlig under em Iifluss vo Konsonante am Silbenändi entstande isch, wo no di no verschwunde si; s Altchinesischi isch noch dr Mäinig vo de mäiste Forscher no käi Doonsprooch gsi.
D Wortbildig
Im Altchinesische häi d Gränze vo de Morfeem in fast alle Fäll de Wortgränze entsproche. Sit dr Zit vo dr Han-Dünastii si nöiji zwäisilbigi und bimorfemischi Lexeem dur d Zämmesetzig vo äisilbige Wörter bildet worde. E Hufe vo sonige Zämmesetzige häi süntaktischi Struktuure, wo mä au in Fraasen und Setz cha finde. Dorum isch s broblematisch, d Süntax und d Morfologii z drenne. So wärde e Hufe Substantiv wie Nominalfraase mit eme Attribut und eme Kärn nochhäär bildet: 德国人 déguórén Dütschland – Mensch = „Dütsche“, 记者 jìzhě „Schurnalist“, wörtlig „dä, wo ufschribt“. Au Wärbe chönne dur e Kombinazioon vom ene Wärb mit eme Objekt bildet wärde: 吃饭 chīfàn „e Moolzit asse“ us 吃 chī „ässe“ und 饭 fàn „Moolzit“. Anderi Zämmesetzige si schweerer z analüsiere, zum Bischbil 朋友 péngyou „Fründ“ us 朋 péng „Fründ“ und em sünonüüme 友 yǒu.
In verschiidene chinesische Dialäkt git s au Prefix, wie ʔa˧˧-, wo im Hakka vorchunnt, zum Bezäichnige für Verwandtschaft bilde: ʔa˧˧ kɔ˧˧ „eltere Brueder“ = Hoochchinesisch 哥哥 gēge. D Derivazioon oder Flexioon dur e Wäggsel vom Doon spiilt im modärne Chinesisch eender e chliini Rolle, zum Bischbil bi dr Bildig vom perfektive Aschbäkt im Kantonesische: 食 sek˧˥ „het gässe“ zu 食 sek˨˨ „ässe“.
Allgemäins
In de mäiste historische und de nördlige modärne Variante vom Chinesische stoot s indiräkte Objekt vor em diräkte; in e baar modärne südlige Sprooche isch s aber umkeert und s diräkte stoot vor em indiräkte:
Joo-näi-Frooge wärde mäistens mit Partikel am Schluss markiert; sit em 1. Joorduusig n. d. Z. git s au Frooge in dr Form „A – nit – A“:
Wärbserialisierig
D Konstrukzioon bi de sogenannte Kowärbe isch äänlig. Do handlet s sich um dransitivi Wärbe, wo nit nume as sälbstständigi Wärben chönne ufdräte, sondern au d Funkzioon vo Breposizioone chönne übernee und anderi Wärbe chönne modifiziere:
Homburg-Bidingen
Geogràfi
Homrech-Biddéngen lijt àn dr Canner, rund 15 Kilometer sìdeschtlich vun Thionville àn dr Farnstroß uf Saarlouis uf re Heche zwìsche 182 und 338 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
D Gmein bsteht üs dr beide Ortsdeil Homrech (fr. Hombourg, dt. Homburg) un Owerbiddéngen (fr. Budange, dt. Bindengen), wie um 1790 zàmmegschlosse worre sìn. Vun 1811 bìs 1902 ìsch àui dr Nochberort Kédange ingmeindet gsin. D Gmein hàt in derre Zitt dr Nàmme Hombourg-sur-Kaner (Homburg-Kedingen) gedraawe.
Homrech ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1137 àls Huniburc oder Huniburch (1147 Humburc, 1283 Hambeck, 1294 Homborch, 1404 Honbourch). Biddéngen, àui Owerbiddéngen. ànne 1212 àls Budingen (1294 Budanges, 1519 Budingen).
March (Breisgau)
Gmeipartnerschafte
Holzhausen, Saxe (hüt Stadtdeil vu Leipzig)
Regelmässigi Verastaltige
Wihnämärkt
Erstfeld
Religion
10,2 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 79,1 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Neuenburgersee
Turismus
Uf em See sind es baar vo de Schauplätz vo der grosse Schwiizer Landesuusstellig Expo.02 gsi.
Johann Jakob Schaub
Sy Bruef
Dr Johann Jakob Schaub isch ans Leererseminar z Wettige (Augustin Keller) gange. Drno het är 1850 als Volksschuelleerer z Türne gschafft, z Arschdf 1851-54, z Üttige 1864-71 und z Gälterchinde 1854-64 und 1871-1910. Är isch im obere Kantonsteil e bekannte Leerer gsi. Z Gälterchinde het är au Französisch- und Gygeunterricht gee und het als Gmeinischryber g`amtet. Är het no buuret, bsunders dr Rebbou und d Baumzucht hei yn intressiert. Är het d Heimetkund vo Gälterchinde 1864 verfasst. 1882 isch är es Mitglyd vom Gründigskomitee vo dr Zytig „Volksstimme von Baselland“ gsi. Im Armenerzyeigsverein Baselland isch är im Vorschtand gsässe. Vo 1884 bis 1905 isch är Kassier vo dr Wasserversorgig z Gälterchinde gsi.
Ästhetik
In dr Filosofii wird s Wort vilmol andersch brucht. Esthetik bezäichnet dört äntwäder d Theorii vo dr sinnlige Woornäämig allgemäin und nit nume vo Kunst, oder aber e filosofischi (oder öbbe soziologischi) Theorii vo Kunst bzw. Disäin. Es git Uffassige, bsundrigs die wo im Immanuel Kant folge, ass über esthetischi Bewärtige nit äifach räin subjektivi Kategorie wie „schöön“ und „hässlig“ entschäide, wo mä wäge bestimmte Äigeschafte em Gegestand zueschribt. Entschäidend sig d Art und Wiis vo dr Sinnligkäit oder Sinnhaftigkäit. Anderi (semiotischi) esthetischi Theorie bedoone, ass grad die nume im Raame vo spezifische Zäichesüsteem chönn verstande wärde. Bsundrigs in empirische Studie wie in dr experimentelle Psüchologii, aber au in e baar filosofische Theorie, wo nooch zu dere si, redet mä (wie in dr Umgangssprooch) vo Esthetik under Bezug drauf, wie d Lüt Sache as „schöön“ oder „hässlig“ beurdäile und untersucht was die empirische Kriterie für sonigi Urdäil si. Im angelsäggsische Ruum wird aesthetics zum Däil eender in däm Sinn verstande. Es git vor allem in letschter Zit Aasätz, wo brobiere, die bäide Aspäkt zämmezfüere.
Commonwealth of Nations
S Commonwealth of Nations
S Commonwealth Office z London isch d Zentrale vom Staatebund. Wie bi dr UNO in New York schickt jede Mitgliidstaat ei Verdräter, sodass die ganz Zit Information cha usduscht wärde. Zuesätzlig dräffen sich d Staats- und Regierigschef vo de Commonwealth-Länder alli zwäi Joor zum ene äiwöchige Gipfeldräffe. Bi deen wird über wichdigi bolitischi und wirtschaftligi Frooge und über d Wältlaag diskutiert. Au über Sankzioone gege äinzelni Staate, wie zum Bischbil 2001 gege Simbabwe, wird do beschlosse. Am 22. Novämber 2007 het e Komitee vo de Usseminister beschlosse, Pakistan so lang vo de Sitzige uszschliesse, bis d Demokratii wider härgstellt sig und s Gsetz im Land wider wurd gälte. Am 1. Septämber 2009 het dr Generalsekretär Kamalesh Sharma bekannt gee, ass Fidschi usgschlosse wurd, wil däm si Regierig sich gwäigeret het, d Demokratii noch em Putsch vo 2006 wider iizfüehre. D Fidschi-Insle si scho im Juni 2000 us ähnlige Gründ vo dr Versammlig suspendiert worde.
Schirrhofen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schirroft ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Hermann Billharz
Lääbe
Dr Hermann Billharz isch im Schudderdaler Ortsdail Deerlebach ufgwagse un het 1979 an dr Realschuel z Säälbach di Mittler Ryfi gmacht.
Dr Billharz isch ghyrote un läbt mit syre Frau z Guede.
Rüti ZH
Rütti (amtlich Rüti) isch e politischi Gmäind im Bezirk Hiiwiil im Kanton Züri, Schwiiz.
Wiedlisbach
Geografi
Wiedlischbach isch es Stedtli Aare u Jurafuess. D Gmeindsflächi bsteit us 49,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 29 % Waud, 19,7 % Sidligsflächi u 1,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Attiswiu im Weschte, Runschberg im Norde, Oberbipp im Oschten u Wangen an der Aare im Süde.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.
Rüti ZH
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 21,5 % (Stand 2011).
Wiedlisbach
Politik
Gmeindspresidänt vo Wiedlischbach isch dr Martin Allemann (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2414 Ywohner 93 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Al Imfeld
Lääbe
Dr Imfeld het as ain vu dr beschte Afrikachänner gulte, as engaschierte Ufklerer zwische Schwarzafrika un Europa. Aafangs 1970er Johr het er s Informationszentrum Dritte Welt i3w grindet, isch Mitrusgeber gsii vu dr Romanraie Dialog Afrika un au Mitgrinder un Autor vu dr LiteraturNachrichten. Är het unter anderem as Redaktor vu dr Zytschrift Neue Wege un as Kolumnischt bi verschidene Zytige gschafft. Zletscht het er as freischaffende Schurnalischt z Züri gläbt.