cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Denkmal
Es Dänkmool isch meischtens es Monumänt, wo me nöime vorussen ufstellt zum s Adänke an e Mänsch, a öpis wo bassiert isch oder an irgend en anderi Sach z pflääge.
was me suscht au no grad wien es Dänkmool aluegt
Emene wärtvolle alte Schriftstück oder Buech oder ere Inschrift cha me «Sproochdänkmool» sääge. Eso eis isch au dr Sanggaller Chlooschterplan usem früene Middelalter, wil s druff zimli vil Schrifte het; und für d Sproochgschicht vom Alemannische isch s Buech «Abrogans» usem achte Joorhundert ganz wärtvoll, wil s dört drinn s erschte Mol zimli vill Wörter uf Latynisch und eben au im ene oberdütsche Dialäkt het.
Lischte vo Dänkmööler
Es Bischpiil für ne regionali Gruppe vo technische Monumänt und alte Bouwärch amene Fluss isch d Induschtrykultur am Aabach.
Orne Champenoise
Gschichtè
Elle s'appelait historiquement Orne du Nord et aussi Ourne. Le nom d'Orne champenoise semble venir de l'esprit de quelques écrivains du ou  l'appelant ainsi en référence à la région d'où elle prend sa source, la Champagne mancelle. En 1829, elle faisait tourner 3 moulins.
Sabine Timoteo
Lääbe
Fir iri eerscht Spiilfilm-Hauptroll in s Philip Grönings L’amour, l’argent, l’amour isch d Sabine Timoteo anne 2001 as „beschti Daarstelleri“ mit em Schwyzer Filmbryys un em Bronzene Leopard z Locarno uuszaichnet woore. Im Fäärnseefilm Die Freunde der Freunde vum Dominik Graf het si 2002 d Hauptroll vu dr „Billie“ gspiilt. D Produkzioon isch 2003 mit em Adolf-Grimme-Bryys uuszaichnet woore. Nomol e Schwyzer Filmbryys het d Timoteo 2008 fir iri Roll im Fäärnsee-Thriller Nebenwirkungen iiberchuu. In Die Mitte der Welt vum Jakob M. Erwa (2016) het si d Glass gspiilt, d Mueter vum Protagonischt Phil.
Kathedrale St. Florin (Vaduz)
Böugschiicht
In dr Johr 1965 un 1966 isch d Bfaarchilche unter Laitig vum Architäkt Hans Rheinberger umfassend renoviert woore no dr liturgische Vorgaabe vum Zwaite Vatikanische Konzil. Derzue isch s Chilchegebei dur dr Aaböu vu dr Daufkapäll uusgwytet woore.
Aigene Pfarrei un Lupfig zur Kathedrale
D Pfarrei St. Florin umfasst s Biet vu dr Gmai Vaduz, wu ne Flechi vu 17,284 km² het un 5'038 Yywohner, 3'616 dervu Kadolike (Stand 2015). Si isch mit dr Yyweijig vu dr Chilche St. Florin anne 1873 us eme Dail vum Biet vu dr Pfarrei Schaa firigange.
Boschtwäärtzaiche
D Bfaarchilche vu Vaduz isch zäme mit em Regierigsgebei zum eerschte Mool anne 1925 Motiv vun ere Boschtwäärtzaichenuusgaab vum Fiirschteduum gsii (Wäärtstapfle 1 ½ Franke).
Ernst Ludwig Rochholz
sis Läbe und was er gschaffet het
Dr Rochholz isch der Soon vom ene Jurischt im fränkische Ansbach z Bayern gsi; wo sin Vatter gstorben isch, isch dr Ernst Ludwig erscht sächsi gis isch; er isch denn z Neuburg a dr Donau id Schuel gangen und het sid 1827 a dr Uni z Münche Rächt, Filosofy und Gschicht studiert, bis er ane 1833 us politische Gründ – me dänkt, es sig wäg eme Spottgedicht ufe König Ludwig dr Erschti gsi – d Stadt Münche het müesse verloo. Er isch denn wie anderi kritisch dänkendi Lüüt id Schwiiz gange. Er het bim Philipp Emanuel von Fellenberg z Hofwil, am Gymi z Biel und denn sid 1836 z Aarau als Lehrer für düütschi Sprooch und Literatur gschaffet; er isch dr Nachfolger vom Abraham Emanuel Fröhlich gsi. Eine vo syne Schüeler isch dr Jakob Hunziker gsi, wo spöter au adr Aarauer Kantonsschuel gschaffet het und als Volchskundler und als Autor vom ene «Aargauer Wörterbuch» bekant isch. Bim Rochholz syne Schrifte hets es bar Arbete zu der Art und Wys, wie men a de Kantonsschuele sell leere. 1838 het er es Läsibuech für d Aarbauer Schuele zämegstelt.
Au im liberalen Aargau het men em Rochholz syni eigeständigi Dänkwys und bsunders syn gar unabhängig Umgang mit religiöse Theme und drzue au d Kritik a de äidgnössische Zueständ nit gärn gsee, und drum isch er scho mit Sibenefüfzgi pangsioniert worde.
Rolf Lorenz
Lääbe
Vu 1975 bis 1983 het dr Lorenz an dr Universiteet Fryburg Anglischtik, Geografy un Gschiicht studiert. As Stipendiaat vum DAAD un dr Uni Fryburg isch er fir zwai Joor in dr USA gsii un het deert an dr Clark University z Worcester, Massachusetts un an dr University of Michigan, Ann Arbor, Michigan Film Studies & Telecommunications studiert. Noch em Staatsexame 1983 het er bis 1985 s Studiereferenariaat fir s Leeramt an Gimnasie z Duttlinge un z Rautweil gmacht. Näbehär het er as Verdriibslaiter fir änglischsproochigi Määrt bi dr Lackfabrik Kuon, Rautweil gschafft. Vu 1991 bis 1993 het er e Wyterbildig in Organisazioonsassischtänz an dr Wirtschaftsakademie Bad Harzburg gmacht un vu 1994 bis 1995 e Uusbildig as NLP Practitioner & Master bi cnlpa/Klaus Grochowiak.
Heidi Maria Glössner
Lääbe
Si het d Schauspiilschuel z Züri absolviert un het Engaschmänt an e baar Biine in dr Schwyz, z Dytschland un z Eeschtryych ghaa. Vu 1987 bis 2008 het si ooni Unterbruch am Stdttheater Bärn un am LozärnerTheater gspiiltun het deert no Hyfe vu Ufdritt, eppe in s Schillers Maria Stuart un s Goethes Iphigenie auf Tauris, as „Grande Dame“ vum Ensemble gulte.
Sophie Haemmerli-Marti
s Läbe
Chuum eis Joor spöter isch d Schuelzyt für d Lehrere Sophie Marti scho umme gsi, wo si noch em früeche Tod vo dr Muetter zrugg zum Vater uf Otmisingen isch. Si het denn anne 1890 dr Länzbrger Dokter Max Haemmerli (1862–1931), dr Soon vom Stadtamme Johann Haemmerli, ghürootet. Vo do a het d Familie zerscht im Heumannhuus z Länzbrg, uf dr Südsyte vo dr Altstadt, und derno gly im neue Dokterhuus chly usserhalb vo dr Stadt, ännet em Ysebaandamm a der Stross uf Wildegg gwohnt. S Ehepaar Haemmerli-Marti het vier Chind gha – vier Meitli, d Elli (Elisabeth), d Anna, wo 1896 uf d Wält cho isch, d Ruth und d Margrit (1900–1979), wo e Künschtlerin worden isch. Die zwöiti Dochter, d Schriftstellere Anna Kelterborn-Haemmerli, het vo 1950 bis 1952 i de Länzbrger Neujoorsbletter und anne 1958 imene Heft vo de «Schwiizer Heimetbüecher» mit Tegscht und Fotine us em Nochlass d Läbensgschicht vo dr Muetter beschribe. Mit dr Familie, als Hilf für d Dokterpraxis, im Huus und im Garte het d Sophie Haemmerli-Marti alli Händ voll tue gha. Für d Arbet als Schriftstellere het si sech dernäbe Zyt gnoo wenn’s ggangen isch.
Ernst Tappolet
de Tappolet und s Glossaire
1899 isch de Tappolet äine von Gründigsvättere vom Glossaire des patois de la Suisse romande gsy, zäme mit em Louis Gauchat und em Jules Jeanjaquet. De Tappolet hät, wie di andere beede, näbet sym Schaffen as Profässer au Artikel für das Wöörterbuech gschribe. Mit bsunderer Liebi hät er söttigi verfasst, wo au d Volchskund e wichtigi Role spilt, aber er hät au öppe de schwirig Artikel aller «gaa» uf sich gnaa (lueg daadezue rächts s Chäärtli mit de Verbräitigsaagaabe vo de Zuekumpftsforme). Au Quälemateriaal gsammlet hät er sälber i de Landschaft dusse. Und nöd zletscht isch er bi den Uufnaame vom Patois uf Gramofoonplatten anngaschiert gsy.
Bühler
Bühler isch de Name vo:
Höhlengleichnis
Dr alt griechisch Dänker Platon, wo am Ändi vom füüfte und am Afang vom vierte voorchrischtleche Joorhundert gläbt het, schrybt das und anderi churzi filosofischi Stückli so, wie wenn se dr grooss Meischter Sokrates syne Schüeler, em Glaukon und em Adeimantos, em Platon syne Brüedere, verzelt hätti. Das Glychniss isch es Kapitel vom Platon sim Wärch Vo dr Politik.
Sophie Haemmerli-Marti
d Arbet als Schriftstellere
Es ganzes Kapitel vo ihrem Aargauerbuech het d Haemmerli-Marti de alte Volchslieder us em Kanton gwidmet. I däm Ufsatz mid em Titel Im Aargau sind zwöi Liebi – Vom Aargau und sine Liedlene interpretiert si e Zylete vo de tradizionelle Gsäng und schloot dr Boge bis zrugg zu de Aargauer und Sisgauer Minnesänger usem Middelalter, em Walther vo Chlingnau, em Hesso vo Rynech, em Werner vo Hombärg, em Troschtberc, em Henrich vo Tettige, em Steinmar und em Heinrich vo Laufeburg. Mit träfe Wort beschrybt si dr Underschid zwüsche de Mundartlieder und em hochdütsche Chorgsang: ''«Eusers Volkslied het si Seel au vo wit här übercho wi mir sälber. Wer s verstoht, cha si zum eifachschte Sprüchli us gspüre, wis eim isch, mer ghöri s Meer rusche, wemmer e Muschle as Ohr äne het. … Und nie hämmer si nöcher binis as i der Muettersproch, i euse Aargauerliedlene, wo zum Heimetbode us gwachse sind wie d Viöndli usem Merzegras. … Aber es isch no öppis änedra, wi de Hebel seit. Mit ere frönde Sproch chunnt au en andere Geischt i eim ie, mer gwahrets enandereno. … Eusi alte Liedli und Sprüchli wämmer witers ge und nid lo fahre für di verschamerierte Sängerfeschtchör, wo mer schier muess d Zunge verränke derbi und wo eim erscht no i de Ohre weh tüend.»''
Konrad Steffen
Lääben und Wiirke
Dr Steffen het in syre Karriere iiber 100 wisseschaftligi Publikazioone verfasst.
Bühler
Underneme:
Höhlengleichnis
Do heig dr Lehrmeischter denn im Gschprööch, schrybt dr Platon no, das Gedankebild sälber relativiert und gseit, nume Gott wüssi, öb das, won er jetz grad verzellt heig, au schtimmi.
Christa Heimann-Buß
Lääbe
Si duet si in vyl Verain eerenamtli engaschiere, unter anderem isch si 30 Joor lang im Voorstand vum Markgreefler Draachteverain Chander gsii.
Martin Wangler
Lääbe
Syt 2005 dritt er au as Kabarettischt uf, unter anderem mit syne Brogramm „Breitnau calling“ (2005-2014), „Ein Wilderer Abend“ (syt 2008) un „Zwischen Himmelreich und Höllental“ (syt 2012). Syter anne 2009 dritt er as „Fidelius Waldvogel“ uf, eme boodeständige Schwaarzwälder Orginaal un Querdänker, wu Schwaarzwälder Alemannisch schwätzt. Fir die Figuur het er anne 2009 dr Chlaichunschtbryys vum Land Baade-Wiirtebäärg iiberchuu. Anne 2012 isch er mit em Hinterzartener Kultur Grand Prix uuszaichnet woore. Anne 2016 isch er as Fidelius Waldvogel mit eme Oldtimer-Draktoor (Eicher, 1968) un eme zue re Biini umböuene Waldarbaiterwaage dur dr Siidschwaarzwald gfaare un isch uf däre „Heimat.tour 2016“ uf Entdeckigsrais gange, het Prominänti droffe un uf syre Wanderbiini s Kabarettstuck „Nächste Ausfahrt: Heimat!“ ufgfiert. Anne 2017 isch er mit em Draktoor dur dr Mittler un dr Noordschwaarzwald gfaare, 2018 dur s Donaudal zum Boodesee un wider retuur iber dr Hoochryy un 2019 isch er vum Naturpark Necker-Odewald iber dr Naturpark Stromberg-Heuchelberg un dr Schweebisch-Fränkisch Wald in Naturpark Oberi Donau gfaare.
Hans-Jochen Vogel
Lääbe
Dr Hans-Jochen Vogel isch e Suhn vum Agrarwisseschaftler Hermann Vogel un däm syre Frau Caroline, geb. Brinz gsii. Sy jingere Brueder Bernhard (* 1932) isch CDU-Mitgliid un isch vyyl Joor Minischterbresidänt vu Rhyyland-Pfalz un Diiringe gsii.
Dr Hans-Jochen Vogel isch zwaimool ghyroote gsii, d Ee mit syre eerschte Frau Ilse isch anne 1972 no 22 Joor gschiide woore. Us dr Ee sin drei Chinder fiirigange. Syter anne 1972 isch er mit dr Lieselotte, geb. Biersack, gsch. Sonnenholzner ghyroote gsii.
Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins
S Arrondissement Saarbuerj-Château-Salins (frz. Arrondissement de Sarrebourg-Château-Salins) ìsch sit em 1. Janner 2016 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Château-Salins und Saarbuerj. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Saarbuerj.
Heidi Knoblich
Lääbe
D Heidi Knoblich isch ghyroote un het drei Deechtere.
Elisabeth Niederer
Lääbe
Iri schauspiilerisch Uusbildig het d Elisabeth Niederer vu 1979 bis 1983 an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Berlin iberchuu. Syterhär het si an zaalryyche Biine z Dytschland, z Eeschtryych un dr Schwyz gshtiert, so am Bayerische Staatsschauspiel z Minche, bi dr Luisenburg-Festspiele z Wunsiedel, am Landestheater Coburg, am Stadttheater Khuur oder em Zürcher Projäkt Theater Vertigo. Bekannti Stuck, wu si mitgwiirkt het, sin unter anderem Der Menschenfeind no Molière, Leben des Galilei vum Bertolt Brecht, Wallenstein un Die Jungfrau von Orleans vum Friedrich Schiller oder em Georg Büchner sy Kumeedi Leonce und Lena.
Paul Haller
Sys Lääbe
I de Joor 1905 und 1906 isch der Haller an es paar Oort gsi für nes Praktikum, er isch uf Chappel im Toggeburg zum Pfaarer Gustav Adolf Schelling (1862–1934) un uf Birr im aargauischen Äigeamt südlich vo Brugg, wo mee als hundert Joor vorher dr Reformpädagoog Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827) gwürkt het. Nach ere Zyt z Paris isch dr Haller au no Vikaar z Nöieburg gsi. Und im Herbscht 1906 isch er denn als Pfaarer ufe Chirchbärg bi Chüddige choo, zwee Kilometer nordöschtlich von Aarau. Au das isch en uralti aargauischi Pfarräi, wo me scho anne 1036 in eren Urkunde drvo list. Die schööni Chile Chirchbärg mit em romanische Turm und em gootische Chileschiff stoot uf emene Hoger grad oben a dr Aare fasch prezys wie die z Räi. Uf dr Terrasse bi dr Chile maanet en uuralti Linden an Pfaarer, Filantroop und Botaniker Jakob Nüsperli (1756–1835), wo zu synere Zyt i dr Schwiiz wytume bekant gsi isch. Vo däm Platz und dr Linde, wo zu Hallers Zyt scho öppe sibezg Joor alt gsi isch, gseet me no vil wyter uf s Aaretal und s Mittelland use weder z Räi, wo mee i de Jurabäärge lyt. Es halbs Joorhundert noch em Paul Haller isch dr Aargauer Schriftsteller Hermann Burger (1942–1989) ufe Chirchbärg choo und het vo dr Nüsperli-Linden es Gedicht gschribe. Vom Haller synere Arbet als Pfaarer ufem Chirchbärg het’s im Nochlass öpe zwöihundert handgschribeni Predige. I de andere Schrifte sind es paar Oort rund ume Chirchbärg diräkt erwäänt so wie d Schällebrugg am Wääg vo Chüddigen uf d Staffelegg, wo im Gedicht De Nußbaum a dr Schällebrugg vorchunt. Bim Haller sym Schaffen als Dichter chunt us dr Chirchbärger Zyt s eerschte vo syne bsunders berüömte Wäärch, s Juramareili, wo in ere tragische Gschicht au Land und Lüüt beschrybt.
Nume vier Joor lang isch dr Paul Haller dr Pfaarer uf Chirchbärg gsi; i syne Briefen und Dichtige vo säbere Zyt gseht me, wie syni Überzügig vo dr Uufgab als Theoloog abgnoo het. So isch er nach vilne Gsprööch und Briefwächsel i dr Familie vom Chilehoger am Jurafuess wägg, er isch mit Achtezwänzgi a d Uni Züri no go di dütschi Filology, d Gschicht, d Psichology un d Pädagogik studiere. Er isch e Schüeler gsi vom Aargauer Germanistikprofässer Adolf Frey (1855–1920), wo vo Chüddige gsi isch und zu dr Schwiizer Literatur gforschet und es Buech mit Mundartlieder zämegstellt het. Bi iim het dr Haller anne 1913 syni Dokterarbet über s literarische Schaffe vom Pädagoog Johann Heinrich Pestalozzi gschribe. Noch ere churze Zyt als Hilfsleerer a dr Induschtryschuel z Züri isch dr Haller is Bündnerland uf Schiers im Prättigau, won er am privaaten Evangeelische Gimnasium Schuel ggää het, und zwar i de Fächer Dütsch, Geografy und Gschicht. 1916 het er wider in Aargau zrugg chönnen as kantonale Leererseminaar z Weddige. Er isch doo dr Schueldiräkter und Dütsch-und Pädagoogikleerer woorde. Gwoont het er zeerscht z Baade.
Hans Potthof
Läbe und Wärk
Der Potthof het 1933 es Diplom as Hochbautechniker am Technikum z Winterthur abgschlosse. Denn het er imene Architekturbüro gschafft. 1936 het er a de Olympische Summerspiel as Kajakfahrer teilgno. 1936 het er s Reklamegrafik-Atelier „Stepo“ z Zug mitgründet. Während emne Paris-Ufenthalt het er entschide, Maler z wärde. 1940 isch er Gründigsmitglied vo der Vereinigung «Freie Zuger Künstler» gsi. D Fründschaft mit em Künschtler Fritz Wotruba und mit em Sammler Oskar Reinhart hed ne witerbrocht. 1945 het er es Stipendium vo der Gottfried Keller-Stiftig, und 1946 und 1947 s Eidgenössische Kunststipendium bercho. D Eidgenossenschaft und d Kunstmusee Aarau, Chur, Glarus, Luzern, Winterthur und Zug händ Bilder vo ihm kauft.
Paul Haller
S literarische Schaffe
Sit dr Bezirksschuel het dr Haller Glägehäitsgedicht und chlyni Theaterli, wo men i dr Schuel ufgfüert het, gschribe, und i dr Zyt als Kantischüeler und im Studium het er drmit wytergmacht. Vo immer wie mee Sache handlet syni Lyrik. Dr Bärner Literaturprofässer Otto vo Greyerz (1863–1940) het i dere Zyt näben anderem bsunders iim syni hochdütsche Gedicht grüemt.
D Literaturzytschrift Schweizerland het der ganz Text Marie und Robert in ere Sonderusgab abtrukt, bim A. Francke Verlag z Bäärn isch s Wäärch anne 1916 als Theaterbuech usechoo. D Uruffüerig vom Drama het am 4. April 1917 dr Dramatisch Veräin z Aarau gää. Und 1935 het dr Suurländer wider en Usgaab i synere Theaterreie gmacht.
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
Usgwäälti Stück us em Paul Haller sym Wäärch het’s i de repräsentatyve alemannischen und schwiizerdüütsche Sammelbänd. Dr Dichter Traugott Vogel (1894–1975) het für syni grossi Blueschtlääsi vo Sachen us dr Schwiizer Mundartliteratur Schwizer Schnabelweid vo anne 1938 us em Juramareili em Mäitli syni Reis uf Nöieburg gnoo, mit em Titel ’s Juramareili im Wältsche. Grad im glyche Joor isch em Adolf Guggebüel (1896–1971) und em Georg Thürer (1908–2000) iiri Sammlig vo schwiizerdütscher Lyrik Schwyzer Meie usecho; und i däm schööne Struuss vo Gedicht sind vier vom Paul Haller: ’s Härzli, Gluggere, Adie Wält und z’Nacht. Und de het dr Germanischt und Mundartdichter Georg Thürer über d Gränzen usegluegt und anne 1950 die hütt no wichtegi Sammlig vo der früenere alemannische Mundartliteratur zämegstellt mit em Titel Holderbluescht. Im Kapitel «Dem Jura entlang» chunt wider em Haller sys Juramareili zum Zuug, jetz mit em Abschnitt vom Stäärbe vo der Muetter und wie s em Gmeindroot schwäär gfallen isch zum für di verwäiste Mäitli e günschtigi Löösig z finde. Und derzue bringt der Thürer au wider öppis us Marie und Robert. Es isch das tüüffe Zwygsprööch, wo sich die beede nach langer Zyt d Wooret über s alten Unglück vrroote. Es isch no z sääge: dr Thürer het is glyche Kapitel näbedra so Sache gstellt, wo fascht i dr glyche Zyt vo andere bedüütende Mundartschtimmen us dr Regioon choo sind: vo dr Sophie Haemmerli-Marti, em Haller sym Züürcher Unileerer Adolf Frey und em Josef Reinhart (1875–1957). Au d Haemmerli-Marti un dr Reinhart sind Suurländer-Autoore.
Dr Aargauer Musiker Stephan Hunziker (* 1967) isch Joore lang a de Haller-Gedicht gsi und het zun es paar drvoo bassendi Melodie gsetzt. Die schöön vrdoonte Lieder isch er under em Motto Aber Schmützli git's ekäis! zäme mit anderne Künschtler, em Gitarischt Benno Ernst, dr Pianischtin und Sängerin Liliane Gubler und em Schauspiiler Michael Wolf, a sonigen Oorte go uffüere, wo men als em Paul Haller syni Läbensstazioone könnt. Die Wort füre Titel vo dere Liedersammlig Aber Schmützli git's ekäis het dr Hunziker us em Haller-Gedicht Hür und färn gnoo, wo wie vil anders im Haller sym Wäärch drvo redt, wie d Liebi cha schytere.
Arrondissement Thionville
S Arrondissement Diddenuewen (frz. Arrondissement de Thionville) ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Thionville-Est und Thionville-Ouest. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Diddenuewen.
Trompe-l’œil (Zug)
Beschribig
S trompe-l’œil ergänzt d Farbigkeit vo de farbige Vorstadthüser wo jetzt no stönd. Es erweckt so die versunkeni Hüserzile zu neuem Läbe. «Durch die bunten Reflektionen von der Wand zur Decke und zum Boden hin ergibt sich an heissen Tagen ein Aquarium–Gefühl…» D Abfolg vo de Farbe erinneret au an e Tagesverlauf. «Die grossen freien Flächen auf dem Wandbild […] bilden eine ideale Plattform für verschiedene Nachrichten.» „Es gibt einen Ort in Zug, der direkt in die Seele der Jugend führt. Eine Art physisches Facebook […] – die grossartige bunte Wand in der Katastrophenbucht, zwischen Rössliwiese und Alpenquai.“
Gschicht
Nachdäm d Malerei vo 1995 mehrmals „verschandlet“ worde isch, het d Stadt 1998 d Cogliatti mit der Neugstaltig vo der Wand beuftreit. Mithilfe vome Flachmaler und für rund 140 Stunde het d Künstlerin „ihre eigenen skulpturalen und farblichen Visionen“ umgsetzt. Ihres Ziel isch u. a. gsi, „[m]it malerischen Mitteln eine dritte Dimension vor[zu]täuschen […] [I]hrem Werk verlieh sie deshalb den Namen «Trompe-l’œil» Augentäuschung“; do derfür het u. a. d Dominanz vo de Fensterluke in der Mur broche wärde müesse. D Cogliatti het ihr trompe-l’œil Afang August 1998 fertiggstellt.
Stefan Graf (Liedermacher)
Lääbe
Dr Graf isch z Singe ufgwachse. Noch em Medizinstudium het er as Assistänzdokter ai Johr z Irland gschafft. Ab 1989 het er z Fryburg im Brysgau gschafft un isch derno anne 2002 mit syre Familie in d Schwyz zooge un het am Spital im fyburgische Taafersch as Fachdokter fir Anästhesiology un Stellverdrättende Schefdokter aagfange. Wu s Spital Taafersch im ame vu dr Spitalfusione vum Kantonsspital z Fryburg ibernuu woren isch, isch dr Graf ins bärnisch Münsige gange un het dert am Bezirksspital as Laitende Dokter fir Anästhesy aagfange.
Rokudenashiko
D Rokudenashiko (jap.: ろくでなし子; * 14. Merz 1972), eigentli Megumi Igarashi, isch e japanischi Bildhaueri und Manga-Künschtleri, wo durch ihri Beschäftigung mit de wibliche Genitalie au z Europa bekannt worde isch. Si het es sich zur Ufgab gmachd, wiiblichi Genitalie z Japan z entmystifiziire, wo us ihrere Sicht im Vergliich zu phallische Bilder in ihre Heimet übermässig verborge sind. D Rokudenashiko isch eini vo de fünf Hauptakteurinne im schwyzerisch-dytsche Dokumentarfilm #Female Pleasure us em Johr 2018, wo sich mit de wiibliche Sexualität usenandsetzt.
Altenburg bei Brugg
Ane 1254 isch s Dorf Altinburch s erschte Mol im ene Dokumänt erwäänt.
Arrondissement Fougères-Vitré
S bstoht us sibe Kanton un 114 Gmaine.
Arrondissement Saint-Brieuc
S Arrondissement Saint-Brieuc (frz. Arrondissement de Saint-Brieuc, bret. Arondisamant Sant-Brieg) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Präfektur) isch Saint-Brieuc.
Weltstadt
Es sind Stedt, wo nid nume als Grossstedt e grossi Bevölkerig drinn läpt und wo für ne Wältregioon als “Metropole” zäntrali Funkzioone biete, sondern wo drüber use im Sischteem vo allne Stedt uf der Wält politisch, wirtschaftlich oder kulturell wichtig sind.
Johannes Meyer-Rusca
Uusbildig, eerschti Erfaarigen im Prueff, Hüraat
1872 isch de Meyer uf Triest, wo doozmaal na zu Ööschterrych ghöört hät. Er isch deet Buechhalter bi de Firma vom Häiri Äscher gsy, wo mit Bauelen, Olyvenööl, Holz, Zemänt und Chalch ghandlet hät. Deet hät er bi-n-ere Frau Rusca gwont (dëren ire Soo hät au bim Äscher gschaffet) – und iri Tochter Emilia (1851–1936) hät em eso guet gfale, das er sich mit ere verlobt hät, wo s a Pfeischte di birüemt Adelsberger Grotte (hüt z Sloweenie) bsuecht händ. (Die Familie isch uursprünglich vo s Vatters Syten us Agno im Tessyn gsy; d Grosmueter isch z Wien uf d Wält choo). Vor de Hüraat isch er aber na für zwäi Jaar uf Room an e Privaatbank go schaffe und hät drufabe 1875 e Stell bi de Roosidefirma Zuppinger, Sibler & Co. z Züri überchoo. Für die isch er aber zeerscht für es Jaar z Bergamo gsy – und dänn, im 78i, händ d Emilia und ëër äntli z Triest Hoochsig gfyret.
zrugg i de Schwyz: Ysatz für Häimet und Wirtschaft
Aber au syni Erfaarig as Sideninduschtrielle hät de Meyer wyterggëë. So isch er bis zum sym Tood Verwaltigsraat gsy vo de Mechaanische Sidestoffwäberei Wintertuur und au bis zu sym Tood Presidänt vom Schiidsgricht für de Handel mit Rooside. Im Eerschte Wältchrieg, gnöier gsäit vo 1916 bis 1920, hät er as Presidänt vo de Kontrollkomissioon vom Siden-Import-Sindikaat gwürkt. Und 1920 isch er Eeremitgliid vo de Zürcherische Sideninduschtry-Gsellschaft woorde. Wo d Urner Erspaarniskasse wägen ere Fëëlinweschtizioon fascht zämeprochen isch, isch de Meyer i d Uufsichtskomissioon gholt woorde, und wos die Bank dän in e Kantonaalbank umgwandlet händ, isch er deet im Verwaltigsraat gsässe. Dezue ane hät en de Dätwyler z Altderef au im Verwaltigsraat vo de Schwyzerische Traat- und Gumiwëërch (hüt: Dätwyler Holding AG) wele haa, und esoo isch er dän au na i dëë vo de Firestone-Pnööfabrik z Brattele choo.
syn Naachlass
Ales, was de Johannes Meyer-Rusca hinderlaa hät – und das isch en Huuffe! – lyt im Staatsarchyv vom Kanton Züri.
Literatuur über de Meyer-Rusca
Dëë Artikel basiert hauptsächli uf de Pricht im Buech vo de beede Boser und em Naachrueff i de Züri-Zytig. Für gnaui Naawys cha mer im Pendant i de hoochtüütsche Wikipedia naaluege.
Surbtal
D Jùden ìm Sùùrbtaal
Ìri Alltaagsspròòch, s Sùùrbtaaler-Jiddisch, häd no bìs ìs 20. Jòrhùndert ie gläbt und ìsch drùm äine vo de letschte gredte Tialäkt vom Weschtjiddisch gsy. Er ìsch hauptsächli vo de Florence Guggenheim-Grünberg dokumäntiert woorde.
Alaska-Airlines-Flug 261
Der erschti Sturzflug u der Abfang
Wo d Pilote um 16:09 Uhr PST (01:09 Uhr MEZ) ds Höheleitwärch mit beidne Trimmsystem hei welle manuell befreie, het ds Höheleitwärch plötzlech extrem starch nach unde usgschlage u d Maschine i ne steile Sturzflug zwunge. Ds Flugzüüg, wo uf ere Flughöchi vo 31.500 Fuess (9600 Meter) gflogen isch, isch uf 26.000 Fuess (7924 Meter) u später sogar uf 23.700 Fuess (7223 Meter) gsunke. D Pilote hei mit rund 630 Newton (63 kg) am Stüürchnüppel müesse schrisse, um ds Flugzüüg us sym Sturzflug abzfange. Ds Flugzüüg het innerhalb vo 80 Sekunde rund 7800 Fuess Höchi verlohre.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
00:58: SR 111 chunt ohni Zwöschenfäll uf ehri Reisefloghöchi vo 33.000 Fuess.
Schwamendingen
Gschicht
1951 isch die katolisch Chilegmäind vo Schwamedinge gründet woorde; iri Chile hät s Patrozinium vom häilige Gallus. Ane 1975 isch vo Lüüt vo daa d Zouft Schwamedinge gründet woorde, wo amigs au am Sächsilüüte mitmacht. Hütt hät de Stadtdäil öppe driissgtuusig Ywooner.
Swissair-Flug 111
Flogverlauf
01:21:20: D Flogverchehrskontrolle frogt es zwoits Mol nach de Passagierzahl ond de Triibschtoffmängi a Bord. D Crew mäldet, das sech 230 Tonne Triibschtoff a Bord befende (tatsächlich hets Gsamtgwecht vom Flogzügs 230 Tonnen betreit.).
Salzburger Stier
De Salzburger Schtier isch än wichtige Kunschtprys im dütschschprochige Ruum. De Name chonnt vonäre Legendä vo de Belagerig vo de Feschtig Hohesalzburg z Salzburg.
Leipzig
d Buech-, Sproochforschigs- und Literaturstadt Leibzsch
Im 16. Joorhundert het dr Buechtruck z Leibzsch agfange. Und sit m 17. Joorhundert git’s d Leipziger Buechmäss. Anne 1764 isch d Hochschuel für Grafik und Buechkunscht gründet worde, dozmol under em Naame Zeichnungs-, Mahlerey- und Architecturakademie. Und es het im 19. Joorhundert i dr Stadt meh weder tuusig Firmene gää, wo mit Büecher, Truck, Buchbinderei, em Buechhandel und dr grafischen Induschtry z tue gha händ.
Au im Ussland redt me vo dr Buchstadt Leipzig und dr City of Books. Die Düütschi Nazionalbiblioteek Leipzig, wo anne 1912 als Deutsche Bücherei gründet worden isch mit em Spezialuuftrag, alli düütschsproochige Büecher z samle, s Staatsarchyv Leibzsch, d Unibiblioteek, s Düütsche Buech- und Schriftmuseum und die andere Spezialmuseeè wie öppe s Schillerhuus sind für s Adänke a d Buechkultur doo.
Ortschaft
Geografischi Bedütig
Im algemäine wird das Wort vo de Geograafe pruucht, zum die Plätz, wo druff e Gruppe vo Hüüser stoot, z beschrybe, und zwar unabhängig dervo, wie gross d Sidlige sind; das betrifft also nid die einzelne Hüüser uf em Land so wie öppen e Müli, wo usserhalb vom ene Dorf am ene Bach stoot, oder wie d Sennhütte i de Bäärge. Im Prinzip ghöre alli Sidlige vo de Wyler und Dörfli bis hi zu de Stedt eifach zu de Ortschafte, aber bi de grössere Stedt bruucht me die Bezeichnig sälte. Wenn en Ortschaft wien es grössers Dorf oder e Stadt verschidene Sidligsgebiet mit eme eigene Charakter het, so cha me dene Ortsdäil sääge.
Biella
Gschicht
Im früene Middelalter händ dört Alemanne, Langobarde und Franke gwohnt. Sid em 14. Joorhundert isch Biella im Gebiet vo de Savoyer glääge, und 1859 het’s der Garibaldi für Italie eroberet. Denn het d Stadt z’eerscht zu der iteliänische Provinz Novara ghört, 1927 isch d Stadt a d Provinz Vercelli choo, und 1992 isch s Umland und d Stadt Biella zu der nöie Provinz Biella woorde.
Sankt Theodul
s Adänke
Derzue findet me in es baar Dörfer Chappele vom Häilige: z Commeire bi Ursere, z Evolena, z Blattu, z Üüsserbinn (i dr Gmeind Äärne, z Selkinge (Goms) und an es paar anderen Oort.
Liste der Gemeinden im Département Haute-Garonne
Veranderunge sit 2015
2017: Füsion Lunax un Péguilhan (Péguilhan) → Péguilhan
Christian Kracht
S’Läbä
Mitti Nünzger isch de Christian Kracht uuf Neu-Delhi züglet, wo n är aus Nachfouger vom Tiziano Terzani aus Indiä-Korrschbondänt für ä Spiegu gschaffet het. När het är es paar Jahr i de früechere jugoslawische Botschaft z'Bangkok gläbt. Vo döt us isch är de i verschideni angeri asiatischi Ländr greiset. Syni Reportage sy zerscht ir Wäut am Sunntig druckt u de im Jahr 2000 ungerem Titu Der gelbe Bleistift ('De gäub Bleistift') by Kiepenheuer & Witsch gsammlet uusegä worde.
D’Romän
Für syn Roman 1979, wo im Septämbr 2001 isch uusecho, hät de Kracht internationali Anerchännig übercho. Är schildärät d’Zerbrächlichkeit vomene weschtlich-grossbürgerliche Wertesyschtem, wo aus dekadänt beschribä wird, u d’Ohnmacht gägänüber dä öschtlich-totalitäre Modäu Islamismus u Maoismus. De Roman isch fasch zur glyche Zyt erschyne, wo d'Aaschläg am 11. Septämbr 2001 passiert sy, was ihm zusätzlichi Beachtig bracht hät.
Ernest Bovet
s Lääbe
Nach synere Zyt z Züri het er vo 1922 bis 1939 als Generalsekretär für die Schwiizerischi Vereinigung füre Völkerbund gschaffet.
Combes
Combes isch de Familiename vo däne Persone:
Zeitschrift für romanische Philologie
D Zytschrift chunt bim Max Niemeyer Verlag use, wo zerscht z Halle und dänn z Diebinge gsi isch und sit 2006 zum Verlag de Gruyter z Berlin ghört.
Liste der IATA-Airline-Codes
D Lischte isch vom Stand vom 5. Juli 2019. Ehemaligi Mitgliider vo der IATA si mit der Bemerkig Code wird nümm gnützt kennzeichnet. Wir der Code under verschidene E Fluggsellschaft wird dopplet agäh, wenn di der glych Code under underschidleche Näme benützt hei (wi Atlantic Coast Airliner u Independence Air). Vili IATA-Codes sy a Undernähme vergä wo kei Fluggsellschaft sy. Z dene Firmene ghöre zum Bischpil Abieter vo Reservierigssystem, Bahngsellschafte oder Färnbusundernähme.
Dirigieren
Arbètsbrozèss
Wenn èn Dirigänt è Ensemble für èn längerè Zitruum übbernimmt, cha sich dè Klang vom Ensemble un dõdemit sy künschtlerisches Brofyl entscheidend voändèrè, well dè permanente, kontinuyrliche Yfluss vom Ensembleleiter, sini dõdefür notwendigè gnauè Vorschtellungè vom Klang un musigalischer Gschtaltung, s Ensemble in sinèrè musigalischè Uusfüürung z brägè aafangt.
Dǜnamik
Individuèlli Geschtè un voschiddèni Kombinationè uss dè schu erwääntè git s huufig un sin fascht unerschöpflich. Jeddè Dirigänt wäält ein Möglichkeit, wo für yn authentisch isch un für s jewylige Stüggle bassè duèt.
Jüdischer Friedhof am Ölberg
1. Jhdt. n. u. Z.: Graabmool vum Abschalom
S Graab vum Abschalom (hebräisch: יד אבשלום; transliteriert: Yad Avshalom; weertli iibersetzt: Schryyn vum Absalom), au Syyle vum Absalom gnännt, isch ais vu dr wiichtigschte Monumänt uf em Jiidische Friidhoof am Eelbäärg. S isch e rund 20 Meeter hooch Felsegraab mit eme koonische Dach un stoot im Kidrondaal am weschtlige Rand vum Greeberfäld uf ere dänkte Linie vum Eelbäärg zum Tämpelbäärg. Tradizionäll wiird s em Abschalom, em rebällische Suun vum Cheenig David, zuegschriibe, was mit dr jingschte Datierig uf s 1. Joorhundert n. u. Z. het chenne widerlait wääre.
Geegewaart
Syter anne 1968 wääre Juude uf em Wääg dur di araabisch Siidlig zum Jiidische Friidhoof als vu araabische Aawooner beläschtigt. Bi dr Vorberaitige vu dr Lyycht vum eemoolige israelische Minischterbresidänt Menachem Begin (1913–1992) uf em Eelbäärg isch 1992 bschlosse woore, e Sicherhaitsunternäme zum Schutz vum Friidhoof un syne Bsuecher z grinde. Wel d Beläschtigunge vu dr Juude anne 2005 zuegnuu hän, isch e Wachabdailig fir di persenlig oder Gruppebeglaitig abgstellt woore. D Laag isch anne 2009 wider scheerfer woore, wu au Öutoo bschädigt un Bsuecher scho uf em Wääg zum Friidhoof aagriffe un verletzt woore sin. Dr Verain „Jerusalem syt Generazioone“ het si doodruf an d Effetligkait gwändet, au in dr Knesset het s e Debatte driber gee. Wu dr Voorsitzer vum Terroropferverband „Almagor“, dr Meir Indor (uf d Wält chuu 1947), anne 2011 uf em Wääg zue dr Graabstätte vu syne Eltere attackiert un verletzt wooren isch, isch versuecht woore, d Effetligkait iber soonigi Aagriff z informiere un Beheerde zue Geegemaaßnaame z mobilisiere. Syter 2010 isch dr Beglaitservice cheschteloos un wird vum Minischterium fir Woonigswääse finanziert.
Annemarie Huber-Hotz
Lääbe
Vu 2007 bis 2011 isch d Huber-Hotz Bresidänti vu dr Schwyzerische Gmainnitzige Gsellschaft gsii, ab 2008 isch si Mitgliid vum Schwyzer Bärghilfroot gsii , vu 2008 bis 2010 Bresidänti vu dr Insel Foundation , ab Juli 2008 Bresidänti vu dr Stiftig Schwyzerische Bankenombudsman un ab 2011 Mitgliid vum Stiftigsroot vum Graduate Institute IHEID z Gämf. Vu 2011 bis 2019 isch d Annemarie Huber-Hotz Bresidänti vum Schwyzerische Roote Chryz gsii.
Base de données lexicographiques panfrancophone
S BDLP isch tänkt als Ergänzig vom digitale Wortschatz vom Französische, wo vom ATILF, em Institut für d Computeranalyse vom Französische a dr lootringischen Uni z Nancy zämegstelt wird.
Angelika Kauffmann
Goethe
Ihre Goethe-Porträt het er aber kritisiert: Es ist immer ein hübscher Bursche, aber keine Spur von mir.
Dood un Noolääbe
Im Schwarzabearg, dr Wahlhaimet vu dr Angelika Kauffmann, git s zyter 1913 s Angelika-Kauffmann-Museum, wu im Johr 2007 uusgwytet wooren isch. S isch mit em Eeschtryychische Museumsgietisiigel uuszaichnet woore un isch e hischtorisch Huus us em 16. Johrhundert mit modäärne Schauryym. D Uusstellige, wu all Johr wächsle, widme si in unterschiidlige Perschpektyyve em Schaffe vu dr Angelika Kauffmann. 2017 isch d Uusstellig ''Ich sehe mich. Frauenporträts von Angelika Kauffmann'' zaigt woore, 2018 goot d Uusstellig iber di vun ere gmoolte Manneporträt.
Toggenburgerhaus
Gschicht
Nochäm ändgültige Fridesvotrag, wo d Äidgnosse nochäm Zwäte Villmärgerchrieg z Aarau am 11. Augschte 1712 gschlosse händ, ond äm Ufchoo vom Bomwolle­schpinne sind vier Föftel vo der Tätschhäuser mit ämene schtähle Tach usbaut oder mit ämene Neubau mit schtähle Tach ersetzt worde.
Clà Riatsch
Vo 2012 bis 2014 isch er Jurymitglied vom Schwiizer Literaturpryys gsy.
Gregor der Große
Wärch
En uugwehndli brait aaglait Hiobkommentar in 35 Biecher, aagfange, wun er z Konstantinopel gsii isch, un volländet um 595, wu s Buech Hiob noch em Prinzip vum dreifache Schriftsinn interpretiert: uf aire Syte literal in dr wertlige Bedytig vum Täxt, uf dr andere Syte tropologisch in dr moralische Situation vum ainzelne Mänsch un zum dritte allegorisch-typologisch mit Bezug uf s Hail vu dr Gschicht Christi un syre Chilche.
Vierzg exegetischi Bredige zue Evangelieperikope, wahrschyns im Lauf vum Chilchejohr 590/91 vordrait un 592 schriftli uusegee. Di zwanzg Bredige vum erschte Buech het dr Gregor diktiert un het si in syre Gegewart dur e chilchlige Notar vordrage loo, di zwanzg Breedige vum zwaite Buech het er sälber ghalte.
Ida Bindschedler
Leben
D Ida Bindschedler isch d Dochter vom Friedrich Rudolf Bindschedler und vo der Anna Elisabeth geb. Tauber gsy. Si het sech z Küsnacht und z Bärn uf d Arbet als Lehrerin vorbereitet und z Paris en Sprachufenthalt gmacht. Dänn het si a dr private Meitlischuel Tobler z Züri gschaffet. Ane 1897 het si wägem schwache Härz d Schuelarbet müessen ufgää und isch denn uf Augsburg ggange. Si isch ledig blibe.
Dominique Hasler
Bolitik
D Dominique Hasler isch zyter anne 2016 Mitgliid vum Barteipresidium vu dr Vaterländische Union, aire vu dr boode grooße Volksbarteie vum Fiirschteduum Liechteschtai. No dr Landdaagswaal 2017 isch si vu iire Bartei as Regierigsreeti fir d Koalitionsregierig mit dr Fortschrittliche Bürgerpartei nominiert un am 30. Meerz 2017 aaglobt woore. Si laitet as Regierigsreeti s Minischterium fir Inners, Bildig un Umwält.
Anke Fuchs
Effetligi Ämter
No dr Bundesdaagswahl 1980 isch si zur Barlemäntarische Staatssekreteeri bim Bundesminischter fir Aerbet un Sozialoornig beruefe woore.
Paul Karrer
Leben
Dr Paul Karrer het sech mit syne Forschige zu Pflanzefarbe, Vitamin und medizinisch würksame Stoff a Naame gmacht, und doo drfüür het er ane 1937 dr Nobelprys überchoo. Sys Lehrbuech „Lehrbuch der organischen Chemie“ vo 1927 isch es Standardwärch vom Fach.
Kocher (Fluss)
Zuefliss
Dr Kocher het e Lengi vu 168 km, e Yyzuugsbiet vu 1961 km² un zeh Zuefliss vu iber 10 km Lengi, nämli d Lein mit 57 km, di Blind Root/Adelmannsfelder Root mit 27 km, d (Fichtenberger) Root mit 37 km, d Bibers mit 21 km, d Bühler mit 48 km, dr Grimmbach mit 11 km, d Kupfer mit 26 km, d Sall mit 21 km, d Ohrn mit 32 km und d Brettach mit 41 km. Vu däne fließe ihm nume di Blind Root/Adelmannsfelder Root, d Bühler un dr Grimmbach vu räächts zue. D Lengi vum Nääbefluss Lein im Oberlauf iberdrifft d Lengi vum Kocher am Punkt vum Zämefluss um mee wie dr Faktor 2. Mit ihre chunnt s Flusssischtem vum Kocher uf e maximali Lengi vu 201 Kilometer, meh wie jeede andere Nääbefluss vum Necker.
Emma Eigenmann
Lääbe
D Emma Eigenmann isch vu 1979 bis 1995 as eerschti Frau Mitgliid im Vorstand vu dr LIHK gsii.
Rathausbrücke (Zürich)
Me seit ere au Gmüesbrugg. Früener isch es die Underi Brugg gsy, zum se underschäide vo de Obere Brugg zwüschet em Grossmöischter und de Wasserchile uf de rächte Flusssyte und em Fraumöischter änedraa, daa wo jetz sit em 19. Jaarhundert d Möischterbrugg isch; die elter Ober Brugg isch aber na gar kei grossi Brugg, sondern numen en eifache Holzschtääg gsy.
Augusto Giacometti
s Läbe
1917 het dr Giacometti mit de Dadaischte z tue gha, und er het zu dr Künschtlergruppe „Das Neue Leben“ ghört. Z Züri het er d Ygangshalle vo dr Polizeiwach im Amtshuus 1 chönnen usmoole; me seit er na hütt d Giacometti-Halle. Er het grossi farbegi Fäischter für d Stadtchile z Frauefäld, d Dorfchile vo Adelbode und s Groossmöischter und d Fraumöischterchile z Züri und na für anderi Oort gstaltet.
Gilberte de Courgenay
D Milidärmusiker Robert Lustenberger und Oskar Portmann händ ane 1916 für sii s Lied La petite Gilberte de Courgenay dichtet und komponiert, wo bim Milidäär schnäll populäär woorden isch. Dank em Sänger und Volchsliedersamler Hanns In der Gand het me das Lied gly i dr ganze Schwiiz kännt.
Münsterbrücke (Zürich)
D Möischterbrugg staat zwüschet em Grossmöischter und de Wasserchile (mit em Helmhuus] uf dr rächte Flusssyte und em Fraumöischter uf dr andere.
Bi dr Brugg stoot s Tänkmal füre Hans Waldmann.
Florence Guggenheim-Grünberg
Iri Forschige
Für ires Schaffe hät d Guggenheim-Grünberg 1972 de Literatuurprys vo de Salomon-David-Steinberg-Stiftig überchoo, und 1979 hät ere d Uni Züri der Eeretokter gschänkt.
S Suurbtaalerjiddisch
Ufs Suurbtaalerjiddisch isch d Guggenheim-Grünberg über ire Maa choo. Wie im sini Voorfaare isch au ëër Rosshändler gsy, und er hät eren echli Jiddisch bypraacht. Wo a de Schwyzerische Landesuusstelig («Landi») 1939 s Fonogrammarchyv vo der Uni Züri e ganz Räie Schwyzer Mundaarte voorgfüert hät, hät si gfunde, me mües doch au s Ändiger und s Längnauer Jiddisch uf Schallplatten uufnëë, vor as es ganz uusgstoorben sei, und s für spööteri Gänerazioone dokumäntiere! Me hät a de Landi nämli zwaar chöne Toonuufnaamen aalose öppe vom Puuretüütsch vo Böju, vo Wäislige, vo Netschtel oder vo Turtma, aber s Suurbtaalerjiddisch hät äifach gfëëlt.
Gschicht
Alti Dokumänt händ si zum Exämpel druuf praacht, das es im 13. und 14. Jarhundert a de hüttige Froschaugass 4 i der Altstadt vo Züri e Sinagoog ghaa hät, und si hät gmäint, im Naachberhuus d Wasserläitig gfunde z haa, wo d Mikwe, s rituell Tauchbaad, gspise hät. Underzwüschet händ d Archëoloogen aber müese feschtstele, das de ganz Boutäil, wo d Guggenheim d Sinagoog und d Mikwe vermuetet hät, eerscht us ere klaar jüngere Zyt stamt.
Schweizer Parlamentswahlen 2019
wie d Wahl ggangen isch
D Partäien und gröössere Gruppe, wo bi dr Wahl vo 2019 drby gsi sind:
Christian Schmid
s Lääben und s Schaffe
Anne 2010 isch dr Schmid bi dr Stubete vom Kulturveräin ''MundArt Bad Zurzach mit mit em Jürg Steigmeier und anderne Gescht got über d Mundartkultur diskutiere.
Zarli Carigiet
sis Läbe
Im Werner Wolebèèrger sym Theaterstuck Eusi chliini Stadt hät er s Lied Miis Dach isch dr Himmel vo Züri gsunge, wo tank iim gly en Tüütschschwiizer Evergreen woorden isch. Vom Theaterspiile isch dr Carigiet mit sinere markante Schtimm als Sprächer au zum Radio choo.
Melitta Marxer
Lääbe un Wiirke
D Marxer un anderi Feminischtine hän si derno em 1968 abghaltene Referändum zum Frauewaalräächt zuegcheert, wu voreerscht gschyteret isch. D Fraue hän s Komitee fir s Frauestimmräächt grindet, go uf e Zuestimmig zum Waalräächt zueschaffe. In dr Joor 1971 un 1973 sin nomol zwoo Volksabstimmige am Mee gschyteret, wu s Frauewaalräächt blockiert het. Wel si kai Fuurtschritt gsääne hän, hän d Marxer un anderi Feminischtine 1981 d Aktion Dornröschen grindet, e Aaspiilig uf s dytsch Määrli Dornröschen un d lang Waartezyt, voreb dr Brinz d Brinzässi mit eme Schmutz gweckt het. Dodruf hän si nit welle waarte. D Frauen hän derzue bim Verfassigsgriicht gchlagt, wel si ihri Räächt yygschränkt gsääne hän. Anne 1982 isch d Chlaag abgwiise woore. Wel d Regierig si gwaigeret het, s Frauewaalräächt yyzfiere, hän d Marxer un 11 anderi Dornreesliakivischtine zue andere Maßname griffe. Si sin dur Europa graist un hän iber iri yygschränkte Räächt gschwätzt. Anne 1983 hän si ire Aaliige vor em Europaroot z Stroßburi effetli gmacht. Die Akzioon isch z Liachtaschtaa arg kritisiert woore, wel si s Land in s internazionaal Rampeliecht gruckt het, isch aber wiirksaam gsii. Am 2. Juli 1984 hän di männlige Weeler z Liachtaschtaa dr Fraue s voll Waalräächt zuebilligt.
Rezepzioon
Anne 2002 isch dr Schwyzer Dokumentarfilm Die andere Hälfte etnstande, wu d Gschiicht vu dr Melitta Marxer un irem Kampf fir Fraueräächt z Liachtaschtaa verlzellt het.
Limmat Verlag
Er isch am 19. März 1975 entstande. S Undernääme isch als Gnosseschaft organisiert.
Wo dr Zürcher Sozialischt Theo Pinkus (1909–1991) sys Buech ''Schweizerische Arbeiterbewegung. Dokumente zu Lage, Organisation und Kämpfen der Arbeiter von der Frühindustrialisierung bis zur Gegenwart'' het welle usegää, isch das bi de Verlääg won er agfrooget het abgleent woorde. Do het dr Pinkus sälber syn eigete Verlag gründet, und das isch eb e dr Limet-Verlag woorde.
Donus
Lääbe un Wiirke
Unter em Donus isch e Schisma z Änd gange, wu e baar Johr vorhär aagfange het mit em Sträbe no Unabhängigkait vum Erzbischtum vu Ravenna. Derzue haißt s, ass in dr Zyt vu sym Pontifikat e Gruppe vu syrische Mench ufgfloge sei, wu si ohni Erlaubnis in eme Chloschter bi Rom ufghalte heebe. Dr Donus heeb si verjagt un s Chloschter an Yyhaimischi vergee.
Staatsarchiv Aargau
S Staatsarchiv isch dänn zeerscht e Zyt lang Zuesatzuufgab vom Kantonsbibliotekaar gsi, und spööter isch s wider zu dr Staatskanzlei choo. 1959 het für s Archiv und d Biblioteek en Nöibou am Rand vom Roothuusgarte ggää, und 1998 isch s Archiv vo dört wäggchoo is nöie kantonale Verwaltigsgeböide Buechehoof. Do het s Kantonsarchiv jetz i eim vo de modärnschte Archivgeböide vo dr Schwiiz chönne schaffe.
Daniel Brélaz
s Lääbe un d Politik
Dr Brélaz het a dr EPFL Mathematik studiert und isch dänn Mathelehrer gsi. Er isch ghürootet und het äi Soon.
Kyōto
Si lyt uf dr japanische Insle Honshu öppe vierhundert Kilometer südweschtlich vo Tokio. D Stadt het 1'467'702 Ywooner (2019).
Gschicht
1889 isch bi dr Reform vo dr japanische Verwaltig die chreisfreji Stadt Kyōto entstande.
Kultur und Bildig
Kyōto gilt als s kulturelle Zäntrum vo Japan. Vil vo iirnen alte Bouwärch sind uf dr Lischte vom UNESCO-Wälterb.
Mauro Pedrazzini
Lääbe
2001 bis 2003 het er bi dr Liachtaanische Landesbank z Vaduz as Finanzanalyscht un Fondsmanager gschafft, ab 2003 bis zue sym Regierigsyydritt 2013 derno bi däre ire Doochtergsellschaft LLB Asset Management AG, ab 2006 deert as Laiter vum Aktiemanagement.
Gabriela Suter
ires Lääbe
D Gabriela Suter isch i dr Regioon vo Länzbrg ufgwachse. Si het Gschicht und Germanistik a dr Uni Züri studiert und d Usbildig fürs Lehramt für Middelschuele gmacht. Drno isch si Gimilehrerin a dr Alte Kanti Aarau gsi und jetz schaffet si mit em Master Public Management als Personalscheffin und Projektläiterin. Woone tuet si z Aarau.
Industriequartier
Geografy
D Flechi vom Induschtryquartier goot vo dr Syl uf dr Oschtsyte linggs vo der Limet noo gäge Weschte bis zu der Hardegg. Im Süüde chunt s Quartier bis ad Gläis vo dr SBB.
Albert Ehrenstein
sis Lääbe
Dr Albert Ehrenstein isch z Wien uf d wält cho. Au si Brueder, dr Carl Ehrenstein (1892–1971), isch Dichter woorde. Dr Albert het z Wien Gschicht und Filosofy studiert, und scho wärend em Studium het er uf Literatur umgsaddlet. Ane 1910 isch er mit sym Gedicht Wanderers Lied und 1911 mit dr usgfallene Verzellig Tubutsch bekant woorde. Dr Künschtler Oskar Kokoschka het drzue d Bilder zeichnet. Mit sine Arbete isch dr Ehrenstein eine vo de grosse Wiener Expressionischte gsy. Er het vil mit dr Else Lasker-Schüler, em Gottfried Benn und em Franz Werfel z tue gha, und er het zum Chreis vo de Dadaischte ghört.
Industriequartier
Wirtschaft
Wie me’s em Naame agseet, isch dää Täil vo Züri bsunders staarch sit em 19. Joorhundert dur grossi Firmene prägt woorde. Hüüt sind vo dene no d Swissmill und d Migros, d MAN-Turbo AG und d Andritz Hydro plibe.
Schuele
I eigete Schuelhüüser und au teilwys in alte Gwärbhalle sind e Zylete Schuele im Quartier:
Regina Marxer
D Regina Marxer (* 10. Oktober 1951 z Grabs, SG) isch e liachtaschtaanischi Graafikeri un bildendi Chinschtleri.
Thomas Burgherr
I dr Politik isch dr Burgherr bi dr SVP. Er isch dr Amme vo Wilibäärg gsi und 1997 Aargauer Groossroot woorde. Sit 2012 isch er dr Presidänt vo dr SVP Aargau. 2015 het men en i Nazionalroot gwählt und 2019 isch er wider gwählt woorde.
Honorius I.
Postumi Verdammig
Anne 638 hän dr Patriarch vu Konstantinopel un dr Chaiser Herakleios e Synod yygruefe. Si hätt mit ere neie Uuslegig vum Bekänntniss, dr Ekthesis (ἔκθεσις), wu derno vum Chaiser as Rychsgsetz verchindet woren isch, d Ainhait vu dr Chilche in ere Kompromissformle sotte rette. D Ekthesis isch z spoot chuu: Im nämlige Johr sin d Exponänte vu dr verschiidene Riichtige scho gstoorbe gsii: dr Patriarch vu Jerusalem Sophronius im Friejohr, dr Honorius im Oktober, dr Sergios im Dezämber.
Friedrich Achleitner
s Lääben und s Wäärch
Dr Friedrich Achleitner isch dr Soon vomene Müller und Müliboutechniker gsi. Er het z Wien bis 1953 Architektur studiert und denn als freie Architekt gschaffet.
Beat Flach
s Lääben un d Politik
Er politisiert bi de Grüenliberale, won er 2008 ghulfe het d Kantonalpartei im Aargau gründe. S Aargauer Volk het en anne 2009 in kantonal Groossroot gwählt und 2011 in Nazionalroot. Dört macht er näbe anderem bi dr Sicherhäitspolitische Komissioon mit. 2015 und au bi dr Wahl vom Bundesparlamänt 2019 isch er wider Nazionalroot woorde.
Sibel Arslan
iires Lääbe un d Politik
D Sibel Arslan isch sid 204 bi dr Gruppe BastA (Basels starke Alternative) drby gsi. Vo 2005 bis 2016 isch si im Grosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsi; doo het si dr Frakzioon Grüens Bündnis ghulfe.
Monte Generoso
Tourismus
2017 isch s neue Restaurant Fiore di pietra (Steibluèmè) vom Tessiner Architegt Mario Botta ygweyt worrè.
Else Lasker-Schüler
s Läbe und s Wäärch
1894 het si dr Dokter Jonathan Berthold Lasker ghürootet und het mit iim z Berlin gläbt, und die Ee isch 1903 wider gschide woorde. Druufabe het si dr Musiker und Schriftsteller Georg Lewin ghürootet, und au vo däm het si sech 1912 trönnt. Si isch mit es paar tüütsche Schriftsteller bekant gsy; dr Georg Trakl het uff se es schööns Gedicht gschribe.
Benedikt II.
Lääbe un Wiirke
Dr Benedikt II. isch us dr reemische Familie vu dr Savelli chuu. Är isch Noofolgervum Leo II. gsii, und rotz ass er scho im Juni 683 gwehlt woren isch, isch er erscht am 26. Juni 684 gweiht wore, wel sy Wahl zerscht dur dr Chaiser Konstantin IV. z Konstantinopel het mieße bstetigt wäre.
Irène Kälin
s Lääbe
D Kälin isch sit 2013 mit em Journalischt Werner De Schepper liiert. S Paar isch anne 2018 vo Länzbrg uf Oberflachs zooge, im gliiche Joor isch ire gmainsaam Soon uf d Wält choo.
Fritz Keller (Winzer)
Fueßballfunktioneer
E Findigskummission het im Augschte 2019 dr Fritz Keller zur Wahl as neie Bresidänt vum Dytsche Fueßball-Bund vorgschlaa. Am 27. Septämber 2019 isch er vum DFB-Bundesdag aistimmig zum Bresidänt gwehlt wore, as Bresidänt vum Sportclub isch er vorhär zruggdrätte.