cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wolfisberg
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Wouwischbrg ghört zum Hochalemannisch.
Weihnachten
Dr Fyrtig
D Wiehnacht isch mit Oschtere und Pfingschte es vo de drei Houptfäscht (katholisch: Hochfest) vom Chilejahr. Als Fyrtig vo de Chile cha me de 25. Dezämber sit 336 z Rom nochewyse.
Kulturgschicht
Im dütschsproochige Ruum spile s Chrischt- oder Wiehnechtschind und de Chrischt- oder Wiehnechtsboum e wichtigi Rolle, früener i gwüsse Gägete – no im 19. Joorhundert au i de Dütschschyz – au de Samichlaus (dää isch zytewys au a de Wiehnecht choo), und i de änglischsproochige Länder isch de Wiehnechtsmaa, de «Father Christmas», e populäri Figur.
Tumegl/Tomils
Gschicht
Erwäänt wird de Ort zum erschte Mool 1141 als in Tumillis. Um 1250 isch s Schloss Ortestei uf eme Hügel südweschtlich vom Dorf errichtet worde, vo wo uss s Üsseri Domleschg verwaltet worde isch. 1275 isch de Ort vum Bischof aa d Vazer gange. 1527 hen sich d Buure vo de Herrschaftsrächt freigchauft un hen deno bis 1853 zur Grichtsgmeind Ortestei ghört. De Ort isch in de Reformation katholisch blibe. D Fahrstrooss über Schaid uff Feldis isch 1904 fertiggstellt worde.
Sprooche
Ursprüngli isch z Tomils Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Im Joor 1880 isch de Romanischaateil no bi 87 % gläge, aber syt 1950 isch de Ort mehrheitlich dütschsproochig. D Umgangssprooch vo de Chinder isch bis um 1950 no Romanisch gsi. Scho 1944 heisst's aber: „A Tumegl as doda amo bler rumantsch, mo ils pitschens tschantan bod be tudais-ch“ - „Z Tomils ghört mer no vil Romanisch, aber d Chlyne schwätze fascht numme Dütsch“. Spööteschtens 1980 isch in keinere Familie mee mit de Chinder Romanisch gschwätzt worde, aber d über 50-Jährige hätte no vil Romanisch mitenand gschwätzt, derwyyl es di Jüngre in de Regel höggschtens verstande hätte. In de Chilch isch no bis öbe 1950 uff Romanisch predigt worde.
In de Schuel isch spööteschtens ab 1843 au Dütsch unterrichtet worde, schynts aber numme für d Buebe. In de Joor druff isch wohl je nooch däm was für e Lehrperson mer het chönne finde, mool Dütsch, mool Romanisch unterrichtet worde. Im Joor 1853 beklagt de Schuelinspektor Louis Vieli vo Rhäzüns das fast jährliche Abwechseln mit romanischem und deutschem Unterricht. Ab 1895 isch deno numme uff Dütsch unterrichtet worde. 1938 sin d Unterklasse schynts für e Joor uff Romanisch unterrichtet worde, aber nooch Protescht isch des noocheme Joor wiider abgschafft worde. Schynts het mer in de Gmeind gfürcht, dass d Dütschkenntniss vo de Schieler unter em Romanischunterricht lyyde däte. Ab 1949 sin deno 1–2 Stunde Romanisch in de Wuch yygfiert worde, wo aber irgetwenn in de 1960er abgschafft worde sin wyl mer kei romanischi Lehrperson mee het chönne finde.
Der Freischütz
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en Behmen (a Landesdoil vom heidiga Tschechien) kurz nôch-em Dreißgjähriga Kriag. Behmen hôt dômôls zom habsburgischa Kaiserreich gheert.
Erschtr Uffzug
Vôr-a-ma Wirtshaus em Wald
Beim Preisschiaßa hôt dr reich Bauer Kilian da erschda Platz gwonna. Eigentlich hend älle Leit da Jägrburscha Max als Siigr erwardet, weil bei sellem sonscht jeder Schuss ens Schwarze trifft, abr heit hôt’r uf dr ganza Linie vrsagt. Drom wuud’r vom Bauravolk ond vo seim Rivala nôch Strich ond Fada ghenslet. Dô druf grôdet sich dr Max ond dr Kilian en d Hôôr. Dr Erbferschtr Kuno, wo grad mit seine Jäger uf-em Weag zom firschtlicha Hoflager vorbeikommt, brengt dia zwoi Streithamml usnandr ond mondret da Max auf. Der soll nemlich am nägschda Dag vôr-em Firschda noh an Probeschuss ablega, ond wenn der drifft, kôôn’r d Stell vom Jagdaufseher ond drzua noh d Agade, s Dechterle vom Erbferschtr, zom Weib kriaga. Dr Kaschbr, em Kuno sei erschtr Jägrbursch, fihrt s Missgschick vom Max dô druf zruck, dass dr sell vo-ma beesa Goischt vrfolgt wuud, was em Max glei eileichdet. Auf d Bidda vo de Baura vrzehlt dr Kuno dui Gschicht vom Probeschuss.
Zwoidr Uffzug
Dr Kaschber ischt grad drbei, älles fir sein Seelafang vorzobereida. Us dr Hell beschweert’r da Samiel rauf ond vrschbricht-em glei zwoi nuie Opfr: da Max ond deam sei Agade.
Wia dr Max en dui Schlucht naasteigt, siht’r en seira Fandasii sei doda Muadr ond sei Braut. Boide probiiret, ehn vo seim Gang abzhaldet, hend dô drmit abr koin Erfolg. Onda en dr Schlucht drifft’r uf da Kaschbr. Der fangt jetzt ôô, d Freikugla zo giaßa. Bei seine Beschweeronga erscheinet ällerhand Goischtr ond Dämoona. Die zwoi Gwiddr, wo vôrher gega anandr ôôkempft hend, dreffet jetzt zamma ond entladet sich mit furchtbare Blitz ond a-ma gheeriga Donnra. Nôch-am Giaßa vo dr sibda Kugl daucht wiidr dr Samiel auf. Wia der da Max an dr Hand packa will, schlegt dr sell schnell a Kreiz. Dô druf vrschwendet dr schwarze Jäger ond dr Max stirzt uf da Boda.
Driddr Uffzug
Em Wald
Zwoidr Uffzug
Nr. 10. Finale (Kaschbr, Max, Chor): Milch des Mondes fiel aufs Kraut.
Schluchsee (Gemeinde)
Museè
Im Ortsdeil Blasiwaald bi dè Iisèbrèchi git's è Modelliisebaamuseum, wo 2006 uff voschidnè Aalagè sin „Baanbedryb“ uffgnõ hèt.
Gaildorf
Gmoedsglidrong
Zua Gaaldorf gheret d Stadtdoel Eutendorf, Gaildorf, Ottendorf ond Unterrot.
Dialekt
Dr Dialekt vo Gaaldorf ghert zom Oschtfränkisch
Silke Krebs
D Silke Krebs (* 23. Merz 1966 z Aschaffenburg) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Si isch vum 21. Novämber 2009 bis 2011 Landesvorsitzendi vum Landesverband Bade-Wirttebärg vu Bindnis 90/Di Griene gsii. Dr neie grien-rote Landesregierig vum Minischterbresidänt Winfried Kretschmann het si as Minischteri im Staatsministerium aaghert.
Am 12. Mai 2011 isch d Krebs as Mitglid im Kabinett Kretschmann I im Landdag as neji Minischteri im Staatsminischterium veraidigt wore. Am 14. Merz 2016, ai Dag no dr Landtagswahl, het si ihre Ruggdritt as Staatsministerin zum 18. Merz 2016 aagchindet. Syterhär schafft si as freiberuefligi Beroteri.
Le Lieu
Le Lieu (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Ottersweier
Geografi
Nochbergmaine sin Bihl im Norde, Achre, Saaschbach un Lauf im Side un Lichtenau im Weschte.
Verwaltung
Burgermaischter:
Durchkomponierte Form
S Brinzip vo dr Duurekomposizioon het sich sit em spoote 18. Joorhundert entwigglet. Zum gröösseri Ablöif gstalte, muess dr Komponist motivisch-thematischi Arbet läiste, äänlig wie in dr Instrumentaalmuusig vom 19. Joorhundert.
Seuzach
Gschicht
Söizi isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1263 als Sözach, Ooringe 1125 als Horringen.
Schattdorf
Religion
5,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 86,7 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Walther von Klingen
Dr Walther vo Klinge, (urkundlich sit 1240 z Klingnau; † 1. Merz 1286 z Baasel), isch e Minnesänger in dr zwäite Helfti vom 13. Joorhundert gsi.
Bauhaus (Begriffsklärung)
Dr Begriff Bauhaus cha die Bedütige ha:
Edith Sitzmann
Bolitischs Schaffe
Zyter anne 1992 isch d Edith Sitzmann Mitglid vu Bindnis 90/Di Griene. Vu 1993 bis 1994 isch si Mitglid im Chraisvorstand vu Bindnis 90/Di Griene gsii, vu 1995 bis 1999 im Länderrot. Vu 1995 bis 2000 isch si au Mitglid im Vergaberot vum Landesökofond gsii. Vu 1994 bis 1998 het si as Aastaltsbyyreti vu dr JVA Fryybeg gschafft. Syt 1996 isch si Ersatzbewärberi fir dr Landdag vu Bade-Wirttebärg im Wahlchrais Fryybeg II (Wescht) gsii un isch schließli am 30. Augschte 2002 in dr Stuegerter Landdag noogruckt fir dr uusgschidene Abgordnete Dieter Salomon, wu dää Oberburgermaischter vu dr Stadt Fryybeg woren isch.
Wildes Heer
d Aart und Wiis
D Lüt – Mane, Fraue und Chind – wo mitzüchet sind Verbrecher oder Lüt wonen ussergwönnliche oder gwaltsame Tod gfunde hend, aber au Chind, wo nöd tauft sind. S cha au vorchoo as en Mensch wo da Heer aluegt, mitzoge werd. Er isch den de letscht im Zuug und jedesmol wen an Noie dezue chunnt, rutschter en Platz före, bis er de Vorderst isch und so erlöst werd. Au Tier, voralem Ross und Hünd züchet mit.
Literarischi Verarbaitig
D Schwarzwälder Sage vum Wuedîs-Heer het de Otto Heinrich Klingele in sim Roman ''S’ Wuedîs-Heer. Die Sage von d. wilden Jagd'' verschafft, wo 1985 im Friburger Schillinger-Verlag uusechoo isch.
Kanton Dammerkirch
Gschichte
Noch em Ditsch-franzeesche Krieg 1870 isch Beffert bi Frankrich bliwe, d'Gegend um Dammerkìrech awer 1871 ditsch worde un isch bis 1919 e Teil vum "Kreis Altkìrech" gsi, wo nit witter unterglideret gsin isch.
Imling
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Imling ìsch. Imling ghert zem Kommünàlverbànd.
Bauhaus
Allgemeins
Dr Iifluss vom Bauhuus isch so bedütend, ass in dr Umgangssprooch dr Begriff Bauhuus hüfig mit dr Modärne in dr Architektur und im Design gliichgsetzt wird. Kunstgschichtlig isch es aber broblematisch, dr Bauhuusstil und d Entwicklige z Dütschland isoliert aazluege und Bauhuus as Stilbegriff, as Architekturstil oder Möbelstil, zu bruuche. D Entwürf und Aarbede vo de Lehrer und de Schüeler am Bauhuus wärde dorum as Deil vo Strömige gseh, wo länderübergrifend und lengerfristig gsi si, und under Begriff wie Funktionalismus, Klassischi Modärne, Neui Sachlichkeit, Internationale Stil oder Neus Baue iigordnet.
Park Heon-young
Lääbe
Am 18. April 1925 isch dr Pak bi dr Gründig vo dr Koreanische Kommunistische Partei z Chōsen drbiigsii. Vo denn aa het er im Untergrund müesse lääbe.
Noch em Chrieg im August 1945 isch dr Pak Parteisekretär worde. Im Dezämber 1946 het er d Gründig vo dr Südkoreanische Arbeiterpartei organisiert und isch dere iire Vorsitzend worde. Wie die mäiste südkoreanische Kommuniste isch au dr Pak in Norde gange und 1948 dört Usseminister und stellverträtende Brömieeminister vo dr nordkoreanische Demokratische Volksrepublik Korea worde, wo denn gründet worde isch.
Stadel bei Niederglatt
Schtadel (amtlich Stadel bei Niederglatt) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.
Musiktheorie
Gschicht
Erst wo im Middelalter d Meerstimmigkäit entstande isch, si sich die theoretischi Reflexioon und s braktische Musiziere nööcher cho und zum erste Mol het s au Persoone gee, wo Theoretiker und Komponiste gsi si (zum Bispil d Magister an dr Klosterkiirche und Kathedrale zu Notre Dame z Bariis Léonin und Pérotin). In de Joorhundert druf häi sich theoretisch fundierti Komposizionsleere afo uusebilde, wo mit dr jewiilige Muusigbraxis in ere vilfältige Wäggselwirkig gstande si.
Al Capone im deutschen Wald
Al Capone im deutschen Wald ischt a deitscher Fernsehfilm us-em Jôhr 1969 vom Regisseur Franz Peter Wirth mit-em Will Danin, dr Angelika Bender, em Rainer Werner Fassbender ond em Christof Wackernagel en de Hauptrolla. S Drehbuach ischt vom Peter Adler vrfasst wôrra. Dr sell hôt dô dren an echda Kriminalfall vorarbeidet. Zom erschda Môl uffgfihrt wôrra isch der Stroifa am 23. Oktobr 1969 em Programm vo dr ARD.
Rheinmünster
Verwaltung
Rhinminschter het sich mit dr Stadt Lichtenau zum Gmaiverwaltungsverband Rhinminschter-Lichtenau mit Sitz z Rhinminschter zämmegschlosse.
Altenach
Geographi
Dr Ort lijt am Südrand vun dr Vogese un ém owere Larguetal. Nochbergmàine sén Dammerkirech un Manschpach ém Norde un Saint-Ulrich ém Side.
Gschichte
Dr Name leitet sich wohrschins vun Alti Ach (= Alter Bach) her.
Muse (Mythologie)
Die nüün olümpische Muuse
Dr Hesiod het im sibte Joorhundert v. d. Z.) in sinere Theogonii nüün Muuse ufzellt, wo d Döchder vo dr Mnemosyne, dr Göttin vo dr Erinnerig, und vom Zeus si. Doorum säit men ä Mnemoniide aber au olümpischi Muuse wird brucht. Bim Hesiod si si nonig spezialisiert gsi uf bestimmti Künst. Das isch erst spööter cho; aber au denn si iiri Funkzioone und Attribut lang nit in Stäi gmäisslet gsi. Das isch erst im Lauf vo dr Zit bassiert:
Die siibe oder nüün pierische Muuse
In ere andere Dradizioon existiert e Grubbe vo siibe Muuse, wo noch em Johannes Tzetzes vo Epicharmos (5. Joorhundert v. d. Z.) erwäänt worde sige. Die pierische Muuse oder Pieriide häisse eso:
Churrätisches Reichsguturbar
Datum
S Verzäichnis isch i dr erschte Helfti vom 9. Joorhundert ufgschribe worde. Früener het me dänkt, es sig im Zämehang mit der planete Rychsdeilig ane 806 zämegstellt worde. Das isch au no d Mäinig vo de Herusgäber vom Bündner Urkundebuech, dr Elisabeth Meyer-Marthaler und em Franz Perret gsi. Sider isch d Forschig druf cho, ass das Dokumänt öpe i dr Zyt um 842 entstanden isch wäge dr Ufdeilig vom Riich, wo ane 843 z Verdun pschlosse worden isch.
Inhalt
Es wärde verschideni Bezirk (uf latynisch ministerium) und Piet erwäänt, wo vermuetli so en Art Dienschtberych oder regionali Ämter gsi sind, öpen eso wie spöter d Grafschafte oder wie d Gau:
Jeremias Gotthelf
Abem 1836i häter underem Name Jeremias Goffhelf Büecher gschribe. Sin erschte Roman isch Der Bauernspiegel gsii (deet hät d'Hauptfigur Jeremias Gotthelf gheisse).
Boll (Bonndorf)
Boll hèt unter anderèm èn Zuègang zu dè Wuètèschlucht, wo sich s ehemõlige Bad Boll an èrè Heilquèlle befindet. D Kurbautè sin zämmèkeit, dört sin nu no Parkaalagè sowiè è Kapellè, wo-n-èn eigens defür gründetè Vorein sanyrè un erhaaltè hèt wellè. Im Oktobèr 2013 isch sell Brojèkt abber ygschtellt worrè.
Mülli Boll
D Mülli isch uusschlièßlich mit Wassèrchraft betribbè worrè, woby s erforderliche Wassèr uss èm örtlichè Mülliweiher entnõ worrè isch un übber èn Bach- un deilwys unterirdischs Rohrleitigssischteem bis zum obberschlächtigè Wasserrad witergleitet worrè isch. Im Johr 1925 isch s früèner komplètt in Holz uusgfüürte Wassèrrad durch è Wassèrrad in Stahlkonschtruktion mit ca. 6 m Durchmessèr ersetzt worrè, wo au hüt no exischtyrt. S Wassèrrad drybt übber è Kronrad- un è Stirnradgetrybe beidi Mallgäng aa, woby selli jewyls einzeln y- un uuskuppelèt wörrè könnè. Drübber usè git s è sognannti Könnigswellè, wo – übber è ebbèfalls y- un uuskuppelbares Stirnrad – d Chraft vom Müllirad i dè gsamtè Mülli übber drei witeri Stockwärch un voschidni Transmissionè a diè diversè Maschinnè un a dè im Johr 1902 ybautè Faarschtuèl witerleitet.
Obwoll d Wassèrzuèfuur im Johr 1972 uffgrund vo Strõßèsanyrigsmaßnaamè unterbrochè worrè isch un dè Betrièb als Handelsmülli ygschtellt wörrè hèt muèsè, cha mò im hütigè Museumsbetrièb diè gsamt Technig voll in Fungtion sää, well mit è baar zentral inschtallyrtè Elegtromotoorè alli Mallgäng, Maschinnè un au dè Faarschtuèl betribbè wörrè cha.
Inglingen
Gschìcht
Engléng ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1147 àls Ingilengis.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Engléng ghert zem Moselfrankisch.
Victorien Sardou
Dr Victorien Sardou (* 5. Septämber 1831 z Bariis; † 8. Novämber 1908 z Bariis) isch e franzöösische Dramatiker gsi.
Für verschidnigi Bariiser Theater het dr Sardou e Hufe historischi Draamene, Komödie und Libretti für Opere und Operette gschriibe. Er het under anderem für e Camille Saint-Saëns und Jacques Offenbach gschafft. Mä het em immer wider dr Vorwurf vom Blagiaat gmacht.
Ilshofen
Gschicht
Ilshofe ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr wurde 1288 (1330 Ulleshoven).
Verwaltong
Ilshofe hot sich mit dr Stadt Vellberg ond dr Gmoed Wolpertshause zom a Gmoedverwaltongsverbdand zammagschlossa.
Mettma
Unterlauf
Ab èm Grundablass vum Mettmabeggi folgèd d Mettma irèm südöschtlichè Kurs un gòt a dè Lochmülli, dè Lochhüüser un dè Ruinè Mandach vorby. Vo Mandach èwäg sin s nò öppè 1,5 km zuè dè Mündig.
Wasserkraft
Dè Mettmaschtausee, wo zum öschtlichè Sitèarm vom Pumpspycher-Netzwärk Schluchsee ghört, diènt dè Wasserkraftnutzig im Vobund mit dè Hauptachs vom dreischtufigè Pumpspycher-Kraftwärk zwischè Schluchsee un Rhy un èm weschtlichè Sitèarm, dè s Albdal mit èm Albschtausee ybindet. Sell Netzwärk isch eis vo zwei großè Pumpspycheraalaagè vom Schluchseewärk im Süèdschwarzwald.
Heidèmülli
D Heidèmülli lyt a dè Mettma öppè 500 m unterhalb vo Bulgèbach (rächti Mettmahaaldè) un è bitzeli obberhalb vu Buggèrièd. D Mülli lyt uumittelbar bim Mettmabrüggli, wo d Landschtrōß vu Brändè gu Buggèrièd drübber gòt. Bi dè Mülli lyt au en Parkplatz für Wanderer, wo zum Mettma-Stausee wän sowiè è Bushalteschtell mit èm übbersichtlichè Faarblaan.
Liechtenstein
Geografie
Liachtaschta grenzt uf 41,1 Kilometr a d Schwiiz, wovo 27,1 Kilometr uf dr Kanton Sanggalla und 14 Kilometr uf dr Kanton Graubünda entfallan. D Schtaatsgrenza met dr Republik Ööschtriich (Vorarlbärg) betreet 34,9 Kilometr. Gröschtr Ort vom Ländle noch Iiwohnr isch Schaa.
Gschicht
S Gebiet vom höttiga Förschtatum, nämleg d Grafschaft Vadoz und d Herrschaft Schällabärg, hät früener da Herra vo Hohenems ghöört. Dia hend sich aber mehr und mehr verscholdet und hend Gäld bruucht. 1699 hät dr Förscht Hans Adam vo Liachtaschta d Herrschaft Schällabärg und 1712 d Grafschaft Vadoz vom Jakob Hannibal III. vo Hohenems gkooft. S Huus Liachtaschta hät scho lang wella a riichsunmittelbars Territorium haa, zum könna in Riichsförschtaschtand erhoba wöra. Am 23. Januar 1719 hät dr tüütsch Kaiser Karl VI. d Grafschaft Vadoz und d Herrschaft Schällabärg per Diplom zämmagschlossa und zomana Riichsförschtatum met dem Nama «Liachtaschta» erhoba – und d Förschta vo Liachtaschta sind zu souveräna Riichsförschta wora. Wels im nöia Land nograd Buuradörfer ggee hät, isch d Verwaltig zerscht amol z Feldkirch gse. Öberhopt isch Liachtaschta druf no 200 Johr eng a Ööschterriich bunda gse, und d Förschta hend o dött residiert.
d Regierig
I dr Regierig vom Förschtatum Liachtaschta sind füüf Lüüt, nemleg dr Regieregsschef (sit 2017 dr Adrian Hasler) und vier Regieregsrööt. Dr Landtaag schloot dia voor, und dr Förscht ernennt si.
Kultur
Z Vadoz hät's es Kunschtmuseum Liachtaschta, s Liachtaschtanische Landesmuseum und di Liachtaschtanische Landesbibliothek.
Worben
Religion
72 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Huldrych Zwingli
Züri
1519 isch der Zwingli dänn aber nüme zrugg is Glarnerland, will er uf Züri as Groossmöischter als Lüütprieschter berueffe worden isch.
Politiker
Als Mitgliid vonere Partei vertritt en Politiker dere ihri Interesse. Es git jedoch au Politiker, wo sich kenere Partei aaschlüüssed (Parteilosi) oder wo ihri Uufgabe nöd d Interessevertretig vo ihrer Partei isch (zum Biischpiil Bundespräsident). Nebed em Bruefspolitiker, wo zum Biischpiil als Abgeordnete, Schtaatssekretär oder Minischter schaffet, gits no de ehreamtlich schaffendi Politiker, wo d Politik nur nebed siim Bruef uusüebt.
Sennentuntschi (Film)
Schauspiiler
D Roxane Mesquida spiilt im Film di unbekannti jungi Frau, s Sännetuntschi. De Andrea Zogg, de Carlos Leal und de Joel Basman sind die drei Sänne uf de Alp. De Nicholas Ofczarek versuecht als Dorfpolitischt e chli Liecht i di ganz Gschicht z bringe.
Ehrige
Im Johr 2011 hät de Film Sennentuntschi am Filmfestival z Locarno d Schwizer Filmpärle i de Sparte «Bester Spielfilm» vo art-tv.ch öbercho.
Sinzheim
Gschicht
Am 1. Jänner 1973 isch Leiberstung ingmaindet wore.
Kanton Colmar-Nord
Gschichte
Am 28. Jüni 1919 isch mit Rückkehr zue Frankrich dr Kanton zuenächscht e Teil vum domalige Arrondissement Colmar-Ville gsin, wo no sit 1934 mit em Colmerer Umland zum Arrondissement Colmer vereinigt isch.
Dallenwil
Spraach und Tialäkt
Dr Tialäkt vu Dallweyl gheerd zum Heechschtalemannisch.
Kanton Colmar-Süd
Dr Kanton Colmer-Süd isch bìs März 2015 e Untergliderung vum Arrondissement Colmer im Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsi.
Wakkerpreis
Zum 100-Joor-Jubileum vom Schwizer Häimetschutz het mä dr Briis im Joor 2005 usnaamswiis nit ere politische Gmäind sondern de Schwizerische Bundesbaane (SBB) gee.
Rosine
Es git Wiibeerisorte wo en äigene Naame häi, je noch dr Rääbesorte und dr Häärkumft. D Sultanine wärde us dr Sultana-Druube (Thompson Seedless) gmacht, wo wiss, und seer süess isch und e dünni Hut und käni Chärne het. D Sultanine häi e helli goldgääli Farb. Si wärde vor allem in dr Türkei, Kalifornie, Australie und Südafrika broduziert. Korinthe wärde us dr Räbsorte Korinthiaki („Schwarzi Korinthe“; lat. Vitis vinifera apyrena) gmacht. Si häi au käni Chärne, si schwarzbruun bis schwarzblau, d Beereli si chlii und dr Gschmack isch stark. Si chömme mäistens us Griecheland, Australie, Südafrika und Kalifornie.
Le Vaud
Geografi
Le Vaud isch e Dorf am Fueß vum Jura an dr Stroß zum Col du Marchairuz. D Gmaiflechi umfasst 52,9 % landwirtschaftligi Flechi, 28,2 % Wald, 18,6 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Silenen UR
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Sììlenä ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.
Wynau
Politik
Gmeindspresidänt vo Winou isch dr Martin Lüscher (Stang 2013).
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1584 Ywohner 89,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 2,2 % Italienisch.
Berstheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Barschem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Emmetten
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 18,9 % gläge.
Religion
70,5 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 16,5 % evangelisch-reformiert.
Rheinsprung
D Geböid am Rhiisprung
Wemm mä vo dr Augustinergass us chunnt, isch s erste Huus im Rhiisprung uf dr lingge Site d Nummere 24, dr Sitz vo der evangelisch-reformierte Chilleverwaltig im Alte Markgrööfische Hoof, am Blatz, wo im Middelalter emol e Marschalkedurm gstande isch. Wisawii am Rhiisprung 21 isch s ehemoolige Mathematische Instidut vo dr Uniwersidäät Basel, hüte s Zentrum für Gschlächterforschig.
E chli witer aabe, am Rhiisprung 17 uf dr Rhiisite isch s St. Oswalds Pfrundhuus, wo im spoote Middelalter d Woonig vom Kaplan vom Altar vom Sankt Oswald im Münster gsi isch. Noch dr Reformazioon het s Huus immer wider dr Bsitzer gwäggslet bis es 1721 en Amtswoonig für Leerer am Gümnasium worde isch. 1981 isch s Pfrundhuus saniert worde. [[Datei:Ausschnitt Merian Ansicht Basel-Martinskirche.jpg|miniatur|Usschnitt us dr Aasicht vo dr Stadt Baasel vom [[Matthäus Merian der Ältere|Matthäus Merian]] vo 1642
10. Juli
Dr '''10. Juli''' isch dr 191. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 192. in Schaltjohr), dodermit blybe no 174 Däg bis zum Änd vum Johr.
Chur
Khûr (amtlich Chur, rät. (Surselvisch), Coira (Surmeirisch),  (Oberengadinisch),  (Unterengadinisch), ital. Coira) isch d Hauptschtatt vom Schwizzer Khantôn Graubünda.
Khûr het mee als 34'000 Iiwonar (2012). Ggreedati Schprôcha sind vor allem s Alemannisch, s Italienisch und s Românisch.
Würtschaft
Di Räätisch Baan het Glais vu Khûr us bis uf Disentis, Arosa und in ds Engadin.
Talsperre
Klassifizyrig vo dè Abschpèrrbauwärk
Mo unterscheidet folgendi Uusführigè vo Abschperrbauwärk:
Bogègwichtsmuèr
Als Mischform zwischè reinè Bogèschtaumuèrè un Gwichtsschtaumuèrè: È Deil vo dè Laschtè wörd übber d Bogèwùrkig abdrait, dè Rescht durch d Krâgdrägerwùrkig vo dè Muèr. Diè notwendigi Uffschtandsflächi isch gringer als bi nèrè Gwichtsschtaumuèr. D Vordeil sin gegèübber enèrè Gwichtsschtaumuèr è gringeri Massè un gegèübber enèrè Bogèschtaumuèr diè gringeri Belaschtig vo dè Dalflankè un gringeri Wùrkig vom Schwindè vom Bedong.
Ökologischi Risikè
Im Hochgebirge bschtôt bsunders bi Spycherkraftwärk, wo nit durchgängig betribbè wörred, d Gfõõr von èrè sognanntè Schwallwassèrbildig: Bi abgschaltetem Kraftwärk isch s Unterwassèr fascht drochè, bi laufendem Betrièb sin im Fluss hochwassèrähnlichi Zuèschtänd. Nebbè dè ökologischè Uuswùrkigè von èm derartigè Betrièb isch es dört au denkbar, dass Menschè durch dè plötzlich ysetzende Wasserschwall erheblich gfòòrdet wörred.
Wältwit
Èn Vorläufer vo hütigè Dalschperrè isch s kupferzitliche Trinkwassèrreservoir vo Jawa im hütigè Jordaniè mit eim Èrd- un Steidamm, wo uff s 4. Johrtausend vor Christus datyrt wörd un wo zu dè Bewässerig und Wassèrvosorgig baut worrè isch.
Herisau
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 18,9 % gläge.
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,9 % gläge.
Bruuchtum
Johrmart: De Johrmart ischt ammel am erschte Wochenend im Oktober. Am Sonntig ond am Mentig isch t Bahnhofstross döruf alls voll Ständ. Es schmeckt noch Marroni ond d Lüt lueget, was es alls z poschte gäb. Früehner hend de Johrmart ond d Vechschau zämeghört.
Theresia Bauer
Läbe
Vu 1993 bis 1995 het si Referänti fir bolitischi Bildui in dr Gsellschaft fir bolitischi Ökologi gschafft, derno vu 1995 bis 2001 as Gschäftsfiereri vu dr Heinrich-Böll-Stiftig Bade-Wirttebärg.
Neuenburg NE
Geographie
Bi Noieburg chunt der Fluss Seyon, wo z’oberscht im Val-de-Ruz bim Chasseral afoot und dur die änggi Seyonschlucht und denn näb der Stadt dur nes Dunäll in See abelauft; näbem alte Seyongrabe isch e Felsrügge, wo druff s Schloss stoot. Im Nordoschte goot der Gmeindbann wyt über de Bärgrügge vom Chaumont ufe bis zu den Alpweide über em Dorf Enges und fasch bis zum Chasseral.
D Nochbergmeinde vo Noieburg sind Milvignes, Peseux, Valangin, Val-de-Ruz, Enges, Saint-Blaise, Cressier und Hauterive.
der Ortsname früener
Der dütschi Name vo der Stadt: 1033 Nuvenburch, 1725 Neuenburg Uf französisch: 1251 Nuefchastel, 1338 Neufchastel, 1750 Neuchâtel. Der Ortsname isch im Middelalter us de beide altfranzösische Wörter nuef und chastel zämegsetzt gsi, was sech au scho uf die «noi Burg» bezoge het.
Religion
37,5 Prozänt vo de Iiwooner sin evangelisch-reformiert, 29 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Al-Idrisi
Sis wichtigschte Werk, Nuzhat al-Mushtak fi-ichtiraq al-afaq (Reise des Sehnsüchtigen, um die Horizonte zu durchqueren) (o bekannt als Roger-Buch), hot a 1134 für Roger II gmacht. A silberne Erdtafel, wo dia damalige Wält in sieba Klimazona iitoalt, und manche vo deana Karta sind sogär igfärbt.. Leida isch se bi nam Ufschtand higanga. A paar klinere Schtuck gits no, und us deana kam a da rescht vo sinara Wältkarta no rekonstruiera. Es isch bloss a bizle schwierig, zum Wüsse, uf welle Orte er scih bezücht, wiil er sich uf mündliche Agabana gschtützt, und se denn in arabischa Buachschtaba ufgschrieba hot.
Christi Himmelfahrt
D Uffert – uf hochdüütsch Christi Himmelfahrt, ‚d Ufnahm vum Herr‘,  ‚Ufstig vum Herr‘ – isch im chrischtlige Glaube d Ruggchehr vum Jesus Christus as Suhn vu Gott zue sym Vater in dr Himmel.
Kwelle und Gschicht
Zu däm Fyyrtig cha me im Schwyyzerischen Idiotikon meh lääse.
Fyyrtig
I vilne Pfarreie macht me a dr Uffert Prozässioone us dr Chile ufs Land ringsume. Z Möischter und z Sämpach seit me ne Uffertsumritt.
Oliver Zaugg
Dr Oliver Zaugg (* 9. Mai 1981 z Lache) isch e Schwizer Velorennfahrer.
Karriere
Dr Oliver Zaugg het si Brofikarriere 2004 bim spanische Rennsport-Team Saunier Duval-Prodir aagfange.
Clonk
Erwiterigä
Däzu gits no Sächä vo d' Spilär sälbär gmacht händ.
Landhof
Weblingg
Abstimmung zur Zukunft
Furtwangen im Schwarzwald
Furtwange im Schwarzwald isch e ditschi Hochschuel-Stadt im Schwarzwald im Bundesland Bade-Württeberg.
Firtan
Gschicht
De Bandname chunnt vo ahd. firtānfi ‘Gottloser’, ere Ableitig zue firtuon ‘verdamme, verflueche’ (entspricht em alem. vertue).
D Musik vo Firtan isch e Mischig us Black Metal, Prog Rock un avantgardistische Element.
Mitglieder
Ehemaligi Mitglieder:
Anglonormannisch
After the scole of Stratford atte Bowe
Sisikon
Gschicht
Sisìgä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1173 als Sisinchon.
Sprach und Dialäkt
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Sisìgä ghert zue dr Schwyzer Mundarte.
Ennetbürgen
Geografi
Änepirge leyd zwischen em Vierwaudstettersee und em Fuess vum Birgeberg. Vu dr Gmeindflechi sind 51,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 33,5 % Waud, 14,7 % Sidligsflechi und 0,1 % suschtigi Flechi.
Kreßberg
Gräsbärch (amtli Kreßberg) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Konstruktivismus (Kunst)
Dr konzeptionelli Aasatz het drin bestande, ass die bishärige, historisch gwachsene Forme- und Bildersprooche vo dr Moolerei—aber au vo dr Kultur as Ganzem—abgschafft worde si und mä non emol vo vorn aagfange het, moolerisch öbbe bi de grundlegende geometrische Forme und gliichmässige Farbflechene.
Jallaucourt
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Schienenbus
Entwicklungsgschichtè
Diè èrschtè Schinnèbǜs sin umbauti Omnibǜs mit Ysèbaaräder. Au hüt nò isch sèlli Konschtruktionsart in lateinamrikanischè Staatè tǜpisch. Vordeil gegéübber èm klassischè Drybwagè sin vor allem diè gringè Inveschtitions- un Bedrybskoschtè sowiè s reduzyrte Gwicht. Sèlli Yrichtungsfaarzüüg hèn deils beidersitigi Yschtyg sowiè deilwys au fescht unter m Chassis montyrti Yrichtungè zum Hebbè un Drüllè vom ganzè Faarzüüg, um d Faartrichtung uff Strèggègleis umkeerè z chönnè.
Dütschland
Im Johr 1927 isch è meterschpurigs Faarzüüg entschtandè, wo èbbèfalls us ènèm Strõßèbus un als Gmeinschaftsbroduktion vo dè Waggonfabrik Werdau un dè VOMAG uff d Wält chò isch. Ab 1929 isch es bi dè Gera-Meuselwitz-Wuitzer Ysèbaa ygsetzt worrè. S Yrichtungsfaarzüüg hét 38 Sitzblätz un hèt è Druggluftbräms uffgwisè. Dè Vyrzǜlinder-Ottomotor, wo 44 kW hèt, macht è Högschtgschwindigkeit vo 35 km/h möglich. Wegè m großè Achsschtand vo 5700 Millimeter isch d Vorderachsè beweglich uusgfüürt worrè, si hèt wiè bi nèm Strõßèfaarzüüg übber s Lenkrad drüllt wörrè chönnè. A vyr Stellè vo dè Baan sin Wendemöglichkeitè ygrichtet worrè. Zum Umdrüllè chönnèd d Vorderräder hǜdraulisch glupft wörrè un s Faarzüüg im Halbchrais um d Hinterachsè gschwenkt wörrè. Ab 1948 isch sèll Faarzüüg bi dè Franzburger Chraisbaanè dèheim gsi, sèlli Baangsellschaft isch 1949 vo dé Dütschè Rychsbaan übbernõ worrè. Dè Schinnèbus hèt d Bedrybsnummèrè VT 133 521 chriègt, isch 1950/51 abgschtellt un 1962 voschrottet worrè.
I dè Nõchchriègszit sin z Weschtdütschland flächendeggend un in großer Aazaal d Ürdinger Schinnèbüs vo dè Dütschè Bundesbaan (DB) ygsetzt worrè. Si hèn dõdeby zwǜschè dè einmotorigè Baureiè VT 95, dè zweimotorigè Baureiè VT 98 un dè Zaaradvariantè VT 97. Nu für sèlli Baureiè hèt diè Dütsch Bundesbaan i dè 1950er Johr vorübbergehend vyr neui Zuggattungè ygfüürt, woby s "t" für Trybwagè un s "o" für Omnibus gschtandè isch:
I dè DDR hèt diè DR sit dè 1960er Johr d Baureiè VT 2.09 ygsetzt. Si sin technisch als Lychtvobrennigsdrybwägè (LVT) klassifizyrt un hüüfig ebbèfalls als Schinnèbus benamst worrè.
Öschterrych
Ußerdèm hèt s Ysätz bi dè Montafonerbaan, bi dè Steiermärkischè Landesbaanè (StLB) un bi dè Südburgèländischè Regionalbaan (SRB) gää.
Schwiz
Im Raamè von èrè Revision vo dè Bedrièbsform vo dè Wollè-Mäisterschwande-Baan (WM) hèt d SWS 1977 zwei vyrachsigi elegtrischi Schinnèbüs offeryrt. Well si keini normalè Zug- un Stossvorrichtungè ghaa hettèt, wärèd separati Züüg für dè Stüggguètvokeer nötig gsi, sèllèwäg isch sèbbi Variantè als unrentabel voworfè worrè.
Bortugal
16 Garniturè vo dè Ürdinger Schinnèbüs, wo uss Dryb- un Stüèrwägè bschtandè hèn, sin vo dè spanischè Staatsbaan 1979 un 1980 gebruucht nõch Bortugal vokauft worrè, wo diè letschtè drei Züüg sin bis 1985 ygsetzt worrè.
Kanton Gebweiler
Geographi
Dr Kanton hàt bis März 2015 im Norde an dr Kanton Minschter (Munster) im Arrondissement Colmer granzt, im Nordoschte an dr Kanton Rufach, im Südoschte und Süde an dr Kanton Sulz (Oberelsass) und im Weschte an dr Kanton Santamarì im Arrondissement Thann.
Hauspferd
S Ross isch die domestizierti Form vom Wildross (Equus ferus), wo mit de Esel und de Zebra d Familie vo de Rösser (Äihuefer, Equidae) innerhalb vo dr Ornig vo de Umbaarhuefer (Perissodactyla) bildet.
Dauendorf
Verwàltung
vun Dàiedorf ìsch. Dàiedorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Wärterposten
Bauartè vo Wärterposchtè
I jedèm Wärterposchtè git s è Warnflaggè, è Horn un Knallkapslè, um Züüg aahaltè z chönnè.
Vum Baanwärter zum Schrankèwärter
Mit dè Yfüürung vo dè Telegrafy, dè zuènèmendè Vobesserung vum Obberbau un dè Vofiinerung vo dè Inschtandhaltungsschtrategiè sin diè Fungtionè „allgemeini Baanbewachung“ un „Nõchrichtèwittergaab“ nõch un nõch übberflüssig worrè. Dè Baanwärter i sinèrè urschprünglichè, umfassendè Uffgaab isch nimmi bruucht worrè. Übrig blibbè isch dè reine Schrankèposchtè, dèm sini alleinigi Uffgaab d Sicherung vo Baanübbergäng gsi isch.
Alb (Hochrhein)
Quällflüss
S Quällgebièt vo dè Menzeschwander Alb lyt am Südhaaldè vom Fèldbärg-Massiv im Landkreis Briisgau-Hochschwarzwald, sèbs vo dè Bernauer Alb a dè Südhaaldè vom Herzogèhorn. Nochdem beidi Bäch iri nammengäbendi Ort, Menzèschwand un Bernau in südöschtlicher Richtig durchflossè hèn, vereiniget si sich nõch ca. 12 bzw. 11 Kilometèr a dè Glashofsägi zu dè Alb.
Mittellauf
D Alb flüèßt denõch durch è wisègesäumtes, 200 bis 400 Metèr breits Dal, i demm diè Ort Schlagetè un Immèeich liget. S Dal wörd dört nimmi vo schmalè, bewaldetè Höger, sondern vo dè welligè, vo Moor un Felskuppè gliederetè Hochplateaus vom Hotzenwald um diè Gmeindè Dachsberg un Höchèschwand begleitet. Bi dè Nidermülli lyg s Zungèènd vom Albgletschèr, des isch mit 27 Kilometèr längschtè Schwarzwaldgletscher i dè Würmkaltzit. Dört voengt sich s Dal abrupt un lôt uff dè voblybendè 14 Kilometèr bis Albrugg kein Platz für Sidligè.
Spiringen
Politik
D Gmeindspräsident vo Spirigä isch d Esther Büeler-Arnold (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,3 % gläge.
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 963 Iiwohner 99,8 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,2 % Italienisch und 0,2 % anderi Sprache.
Jouy-aux-Arches
Gschìcht
Jouy-aux-Arches ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 745 àls Gaudiacum.
Görwihl
Gerbel (uff Hochdütsch Görwihl) isch e Gmäind im Hotzewald im Schwarzwald im Bundesland Bade-Würtebärg z Tüütschland. D Gmäind bestaat us zää Ortschafte. Di äint isch Gerbel, die andere nüün sind iigmäindet worde. Di nüün iigmäindete Ortstäil ghäissed Engelschwand, Hartschwand, Niderwihl, Oberwihl, Rotzinge, Rüeßell, Segete, Strittmatt un Diefestei. I de Gmäind wonet öppe 5000 Lüüt.
Geografy
D Gmeinde Engelschwand, Hartschwand, Nyderwihl, Oberwihl, Rotzige, Rüeßell, Segete und Strittmatt sin ehemoligi Gmeinde, wo in de 1970er-Johr ygmeindet worre und hütt Ortsdeil vo Gerbel sin. Zu Engelschwand, Hartschwand, Oberwihl und Strittmatt ghöre keini Ortsdeil oder Wyler, zu Görwihl näbem glychnamige Dorf au d Zinke Freudeberg und Grünnetsmättli und d Hüser Chirchgrund. Zu Nyderwihl ghöre s glychnamig Dorf, de Zinke Schildbach und s Hus Sägehof. Zu Rotzige ghöre d Dörfer Rotzige und Burg, de Zinke Eichrütte und d Hüser Krembach. Zu Rüeßell ghöre d Dörfer Rüeßell und Diefestei. Zu Segete ghöre näbem glychnamige Dorf no s Ghöft Hetzlemühli und s Hus Sägi.
Stegen
Stäge isch e Gmei im Südschwarzwald im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald (Bade-Wirddeberg, Dytschland)
Kanton Münster
Dr Kanton Mìnschter (amtl. Canton de Munster) isch bìs März 2015 e Untergliderung vum Arrondissement Colmer im Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsii.
Hochstett
Heestett (frz. Hochstett, dt. Hochstett) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kanton Habsheim
Gschicht
Dr Kanton isch àm 4. März 1790 im Zug vun dr Inrichtung vun dr Départements àls Teil vum domolige "Distrikt Àltkìrech" grindet worre.
Nooch dr Rickgàb àn Frànkrich isch dr Kanton sit em 28. Jüni 1919 e Teil vum Arrondissement Milhüüsa worre, wo üssem Kreis Mülhausen bildet worren isch.
Augustinerkloster (Basel)
Bau und Nutzig
Noch dr Reformazioon isch d Basler Uniwersidäät verstaatligt worde und het 1532 s ehemoolige Kloster as Kollegium überchoo zuesätzlig zur Alte Uniwersidäät am Rhiisprung. Si het dört Unterrichtsrüüm iigrichdet, e Häim für Stipendiate («Alumneum») und e Ruum für Veraastaltige («Prytaneum»). Mä het denn vom «Obere Kollegium», daas an dr Augustinergass, und vom «Undere Kollegium», daas am Rhiisprung, afo reede.
Neugriechische Dialekte
Südost-Tielekt
D Südost-Tielekt wered uf de Dodekanese mit Rhodos und uf Zypere gredt. I dene Tielekt sind di alte Geminate erhalte und s hend sich o noiji bildet, so z. B. ngr. ναί /né/ "joo" > nné. Zuedem isch au /n/ im Uuslutt erhalte, z. B. ngr. τυρί /tirí/ "Chääs" luttet i dene Tielekt /tirín/.
Randtielekt (διάλεκτοι)
D Randtielekt vertailet sich uf meriri Länder im Ruum vom Mittelmeer vom Schwarze Meer.
Törggai
I de Törggai hend bis ane 1923 recht vill Grieche gwonnt. Si sind noch dr Verfolgig im osmanische Riich und em Verdrag vo Lausanne 1923 uf Griecheland umgsidlet wore, wege dem sind die Tielekt hüt praktisch verschwunde.
Arrondissement Sarrebourg
Àm namlige Daa isch`s Arrondissement Sààrburi mit`m Arrondissement Château-Salins zuem Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins zsàmmegschlosse wore. `S Arrondissement Sààrburi isch eine vun de Gejende, wo noch àm stärkschte ditsch- un fränkischsproochig sin in de ditschsproochige Moselle un im gànze Gebiet Elsàss-Moselle. `S Arrondissement Château-Salins isch im Süde vun dr Sproochgrenz in dr Moselle un isch fàscht ganz frànzeesch-/lothringischsproochig.
Hüttendorf (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Geschichte der Tschechoslowakei
Zweiti Republik und Zweite Wältchrieg
De tschechoslowakische Staat uf em verbliibene Staatsgebiet, wo jetz als Zweiti Republik bezeichnet worde isch – d „Nachmünchner“ Tschechoslowakei vom Oktober 1938 bis zur dütsche Bsetzig – hät nur churz existiert. I dere Zit händ d Slowakei und d Karpateukraine ihri Autonomii übercho und de traditionelli Nationalstaat isch zur Föderation worde. Am 16. März 1939 händ dütschi Truppe s Land bsetzt und Ungarn d Karpateukraine. E Teil vo de tschechoslowakische Regierig isch is Usland gflüchtet und hät döt di tschechoslowakischi Exilregierig gründet. Disi hät sich uf d Site vo de Allierte gschlage und isch noch de Niiderlag vo Nazi-Dütschland im April 1945 zruk is Heimatland.
Wiidererrichtig vo de ČSR und de Februarumsturz (1945–1948)
I de Wahle vo 1946 händ d Kommunischte über 40% vo de Stimme überchoo und händ 1948 im Februarumsturz d Macht im Land übernoh. D Tschechoslowakei isch zum Satellitestaat vo de Sowjetunion worde und isch unigschränkt deren iirer Politik gfolgt. 1948 isch e neui Verfassig agnoh worde und de Sozialismus isch zur Staatsdokrin worde und häd so de Tschechoslowakismus abglöst.
Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik (1960–1990)
Im November 1989 het sich, untem Reformprogramm vom sowjetische Staatschef Michail Gorbatschow, de Ostblock ufglöst. I de Tschechoslowakei hets mehrtägigi Demonstratione in Prag, Bratislava und andere Grossstädt gee, bis di kommunistischi Füerig zrückträte isch. In de Samtige Revolution isch s kommunistische Regime gstürzt worde. Aafangs Dezember 1989 isch e mehrheitlich nitkommunistischi Regierig bildet worde und de Bürgerrechtler Václav Havel isch zum Staatspräsident gwählt worde. Im Juni 1990 händ d erschti freie Wahle sit 1946 stattgfunde.
Nobelpreis für Physiologie oder Medizin
Dr Nobelpriis für Physiologie oder Medizin (schwedisch: Nobelpriset i fysiologi eller medicin) isch vom Schweed Alfred Nobel (1833-1896) gschtiftet worde, wo duh d Erfindig vom Dynamit zu grossem Riichtum choo isch. Dr Priis wird sit 1901 jährlich vo dr Nobelversammlig vom Karolinska Institutet in Schtockholm a Persone verliehe, wo dur Biiträg zur Forschig vo dr Menschheit de gröschti Nutze bracht händ.
Inschtitutione
De Alfred Nobel hät i siim letschte Wille feschtgleit ghaa, dass s Karolinska Institutet de Priis in Physiologie oder Medizin vergit. 1901 isch d Uuswahl us de Nominatione vo allne 19 Professore vo dr medizinische Fakultät besorgt worde. Sie händ us ihrer Reihe es Nobelkomitee gwählt mit em Präsident vo dr Karolinska als Vorsitzendem. 1918 isch de Professor Göran Liljestrand zum Sekretär vom Nobelkomitees gwählt worde, wo de Poschte 42 Jahr lang bhalte hät.
Mainhardt
Maaherdt (amtlich Mainhardt) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Vo dr Gmarkong send 38 % Landwirtschaftsfleche, 53,7 % Wald, 7,7 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtiche Fleche.
Verwaltong
Dr Schuldes vo Maaherdt ischt dr Damian Komor.
Oberdorf NW
Geografi
Zur Gmeind gheerid s Ober Dorf (Wil, Ennerberg und Waltersberg,) und Büren (nid dem Bach) un Niederrickenbach. Vu dr Gmeindflechi sind 53 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,3 % Waud, 6,7 % Sidligsflechi und 1,9 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Bi Wil het sid em 14. Joorhundert und bis ane 1996 im Ring, wo hüt es Dänkmool isch, d Nidwaudner Landsgmein taget.
Spraach und Tialäkt
Dr Tialäkt vu Oberdorf gheerd zum Heechschtalemannisch.
L’Isle VD
L'Isle (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Valérie Trierweiler
Kìndheit un Jugend
Ìhr Fàmìlianàmma ìsch Massoneau. Sa ìsch d Tochter vum Jean-Noël Massonneau, wo mìt 12 Johr waga-n-'ra Miina a Bei verlora ghàà hàt. Wo d Valérie Massonneau 21 Johr àlt gsìì ìsch, ìsch ìhrer Vàter gstorwa; ìhra Müeter hàt dernoh àm Empfàng vu dr Schlìttschüeh-Hàlla vu Angers gschàfft.
Christopher Lee
Läbe
Im Zweete Wältchrieg het dr Lee bi de Royal Air Force un dr nochrichtedienschtlige Spezialainhait SOE dient; sy Rang bi sym Uusschaide bi Chriegsändi isch Flight Lieutenant gsii.
dr Schauspiiler
Syt 1947 het dr Lee Film drillt. Zue syne bekannteschte Rolle hän d Titelfigur in Dracula (1958) un acht wytere Vampir-Film, dr Francisco Scaramanga im James-Bond-Film Der Mann mit dem goldenen Colt (1974), dr Saruman in Der Herr der Ringe (2001–2003) un Der Hobbit (2012–2014) un dr Count Dooku in Star Wars (2002, 2005) ghert. Derzue het er in fimf Film vum Tim Burton mitgwirkt, zletscht in Dark Shadows (2012).
Zunft zu Gerbern
E. E. Zumft zu Gärber isch en öffentlig-rächtligi Korporazion in dr Stadt Baasel und äini vo de Handwärkerzümft. Historisch isch si d Veräinigung vo de Gärber gsi, hüte isch si aber für Baasler Bürger us alle Bruefsständ offe. E langi Zit isch si mit dr Zumft zu Schuemacher e sogenannti Dobbelzumft gsi. Sit 1951 isch d Zumftstuube im «Löiezorn».
Augustinergasse
S Augustinerchloster
S Augustinerchloster isch mit dr Basler Reformazioon an d Stadt gfalle und die het s dr Uniwersidäät gee as Kollegium. Im 19. Joorhundert het dr Melchior Berri usser e baar Muure s Chloster lo abrisse, zum an sim Blatz e Museum baue, wo 1849 eröffnet worde isch. An dr Fassaade het dr Johann Jakob Oechslin e Fries aagmacht, wo d Basilea zäigt mit eme Wabbeschild und eme Füllhorn, und uf em Chopf het si e Muurechroone. Hüte si s Museum vo de Kulture und s Naturhistorische Museum doo dehäi.
Dr Augustinerhoof
Dr Augustinerhoof isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
Thalheim an der Thur
Gschicht
Taalhäim a de Tuur isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1166 als Torlinchovin (1257 Torlinkon).
Louis Moilliet
Läbe und Wärk
Vo 1950 aa het dr Moilliet z La Tour-de-Peilz, eme Vorort vo Vevey, gwohnt, won er 1962 im Alter vo 82 Johr gstorben isch.
Haus zum Sausenberg
S Huus zum Suusebärg isch e barocks Geböid an dr Dalbe-Vorstadt 5 im Baasler Vorstedtkwardier. Es isch hüte dr Sitz vo dr Christoph Merian Stifdig. S Geböid stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo regionali Bedütig häi.
Zollhaus (Blumberg)
Laag
Zollhuus lyt öppè 500 m öschtlich vo dè Blummbärger Stadtgränz. Nordöschtlich vom Zollhuus un zmitts im Obbèrè Aitrachdal lyt s 76,4 ha große Nadurschutzgebièt (NSG) Zollhuusrièd, wo vom Brünnele Greutgrabbè unterdeilt wörd. Am nördlichè un linkè Rand vum Aitrachdal lyt dè Sportflughaffè Blummbärg, am nordöschtlichè un öschtlichè Rand vo Zollhuus flièßt d Aitrach zwüschè Greutgrabbè un Flughaffè. Diè linki Haaldè vum Aitrachdal ghört zum Stobärg, wo im südweschtliche Ändpungt vom Höchèruggè Längi vorglagerèt isch. Nordweschtlich vu Zollhuus un nördlich vo Blummbärg lyt dè Aichbärg, wo mit 913 m NHN s Blummbärger bzw. Zollhuuser Rièd übberragè duèt. Zwüschèm Aichbärg un Stobärg lyt d Blummbärger Bleichi, wo d Bachgabelung vo dè Aitrach un èm Schleifèbächle lyt. Zuè sèllèrè Gabelung chunnt s widderum, well diè Europäischi Hauptwasserscheidè vom rhenanisch-danubischè Sischteem vo Zollhuus quer durch s Zollhuusrièd bis zuè dè Blummbärger Bleichi volaufè duèt. Zollhuus lyt am Nordfuèß vum Hochè Randè un öschtlich vum Büèchel. Dè Büèchel isch èn öppè 741 m NHN hochè Höger, wo widderum zwüschèm Buèchbärg un èm Großè Randè lyt. Dè Ortsrand vo Zollhuus lyt dirèkt am nordöschtlichè Fuèß (Stand: 2021) vum Büèchel. Hinter m Büèchel lyt d Sänki mit èm Nammè Wannè, wo Blummbärg un Zollhuus hinnè ummè mitnand vobindèt.
Johann Jakob Stehlin der Ältere
1852 het dr Stehlin e Schlossguet z Bipp kauft und daas befindet sich hüte no im Bsitz vo dr Familie. Zwäi vo sine Söön si au bekannt worde: dr Karl Rudolf Stehlin het dr Kanton Baasel-Stadt im Ständeroot verdrätte und dr Johann Jakob Stehlin dr Jünger isch e bekannte Archidekt gsi, wo z Baasel e Hufe Geböid het lo baue.
Zauggenried
Geografi
Zauggeried ligt uf ere Terrasse über em Urtenetau. Di ehmalig Gmeindsflächi het us 69,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 24,3 % Waud, 5,7 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi bstange. D Nachburgmeinde si Froubrunne, Chäärneried, Matstette, Iegischtoorf, Münchringe u Graferied gsi.
Gschicht
Zauggeried isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 894 aus ad Riete (1261–63 Reide, 1336 ze dem enren Riede, 1380 Zouggenried). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört. Uf en 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Büüre, Etzukofe, Froubrunne, Graferied, Limpech, Möuchi u Schaluune zur Gmeind Froubrunne fusioniert.
Stansstad
Gschicht
Stanschtaad isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1160 aus Stansstad (1199 in littore Stannis).
Zauggenried
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Zauggeried ghört zum Hochalemannisch.
Juvelize
Juvelize (Patois Juvelize, ditsch 1915–18 Geistkirch, 1940-44 Geistkirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Boko Haram
D Grubbe bringt sich sälber mit de Taliban in Verbindig. Au die lokali Bevölkerig säit ere „d Taliban“. S Hauptkwardier vo dr Sekt het sich bis zum Dood vom Sekteschef Ustaz Mohammed Yusuf in Maiduguri befunde. D Füerig vo dr Grubbe het d Shura übernoo, e Root us 20 Manne, und si pflääge Kontakt noch Tschad und Kamerun. Iire Sprächer isch dr Abubakar Shekau gsi. Mä säit von ere ass si Verbindige zu Al-Qaida im islamische Maghreb, Al-Shabaab in Somalia und zu Terrorcamp in Afghanistan het. Usserdäm söll Boko Haram zämme mit Al-Qaida bi dr Bsetzig dur Ansar Dine vo Timbuktu, Gao und Kidal in Mali drbii gsi si. Boko Haram het käni Verbindige zur Ufstandsbewegig Movement for the Emancipation of the Niger Delta, wo im Nigerdelta sit 2006 gege d Ölindustrii kämpft.
Trüllikon
Geografi
Trülike liit im Norde vom Zürcher Wiiland. Zue de Gmäind ghööred au na Döörffer Ruedelfinge und Wildischpuech (Wildensbuch). S Piet vo de Gmäind umfasst 61,7 % landwirtschaftlichi Flèchi, 29,3 % Wald, 6,1 % Sidligsflechi, 2,6 % Vercheersflechi und 0,1 % Gwässerflechi.
Kanton Hüningen
Gmeinde bis März 2015
Die gröschte Gmeinde vum Kanton mit iber 4.000 Inwohner (1999) sin Saint-Louis (19.961) un dr Hauptort Hìnige (6.097). Die meischte andere Ortschaft sin degege bis uf Neidorf verhältnismässig chlei.
Lonay
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1900 Yywohner 84,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,8 % Dytsch, 3,1 % Italienisch un 6,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn