cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arnad
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Arnad sin 103 Froogebeege wider retuurchuu.
Street Parade
Gschicht
2005 het s wider ei Million Deilnämmer gee. Radio Street Parade isch in finanziälli Not grote, dr Sänderbedrib het aber chenne grettet wäre vum Zürcher Lokalradiosänder Energy Zürich un dr Gratiszytig 20 Minuten.
2013 het d Stretparade am 10. Augschte unter dem Motto «Dance for freedom» stattgfunde. Wie im Vorjohr sin rund 950'000 Lyt chuu.
Palas
Dr Palas (vo lat. palatium = Residänz, Palast) isch e repräsentative Saalbau in ere mittelalterliche Pfalz oder Burg zur Ziit vo der Romanik (11. bis 13. Johrhundert).
Vo dr zweite Helfti vom 12. Johrhundert aa isch im Heilige Römische Riich dr romanisch Palas au in d Architektur von e baar Burge vom hochen Adel übernoh worde. Dr wichdigst Bestanddeil isch au denn dr gross Saal gsi, won e repräsentative Rahme für Empfäng und Fest bote het.
Burg
Noch Zwäck
Me underscheidet verschiideni Arte vo Burg, je noch dene wo se baut hai oder em Zwäck wo si dient hai:
Barbara Bosch
Aus ihrem Leaba
Bei der Wahöl 2019 hot-se neme kandidiert. Am 22. Juli 2021 isch d Bosch vom bade-wirttebärgische Landdag zur Staatsrätin fir Zivilgsellschaft un Birgerbedoiligung em Kabinett Kretschmann III gwählt worda. In dieser Funktion folgte sie Gisela Erler nach.
Walther Rathenau
Im Rathenau si jungs Läbe
1892 het er z Neuhuuse in dr Schwiz bi dr Aluminium-Industrie-AG gschafft. 1893 bis 1898 isch er Gschäftsfiährer bi dr 'Elektrochemischen Werke Bitterfeld' gsii; dr het des Unternämme, wu vu dr AEG grindet wore isch, ufboie.
Positione zum Judetum
1902 het er dä Artikel – jetz unter em richtige Namme – nommol in si Buech „Impressionen“ ufgnumme. S isch zume neije Sturm vu Entrischtung kumme; jetz het er (noch em Wilde) des Buech zruckzoge un iistampfe lo, noch em Schulin het dr Vatter d Uflag ufkaüft un verschwinde lo. 1914 schribt er im e Briäf: ''„Der Judenaufsatz war als Mahnung gedacht; in der unglücklichsten Stimmung meiner trübsten Zeit wurde er zur Anklage. Anklagen aber ist im Ursinn des Wortes diabolisch; aus Bitterkeit wird niemals das Gute kommen, sondern aus der Kraft.“''
E mächtige Mann – sozial un arischtokratisch
Dr isch aü fir e Üsglich mit Ängland iidräte – d ditsch Flotte hätt sich solle zahlemäßig sälber bschränke – e Vorschlag, wu nit guet akumme isch.
Friili setzt dr Rathenau sich in däm Buech aü mit marxischtisch-sozialischtische Gedankegäng üsenander, un des heb em, so dr Wilde, in dr spetere DDR e gueti Nott iibrocht. So heißts im Buech „Walther Rathenau und der Geist von Rapollo“ 1962 eweng iberdriibe: „Weil Walther Rathenau als einer der einflussreichsten Vertreter der Großbourgeoisie nicht an die kapitalistische Ordnung und ihren Fortbestand glaubte, im Gegenteil die Brüchigkeit darlegte und das bevorstehende Ende erkannte und dies auch aussprach, wurde er von den Interessengruppen und der Reaktion mit tödlichem Haß verfolgt ...“
Dr Rathenau gege e Friide mit Unterwärfig
Was dr Rathenau sich vum Griäg noch erhofft het, isch e Mitteleuropäischi Zollunion, wu Eschtrich-Ungarn, d Schwiz, Italiä, Belgiä, d Niiderland un s Ditsch Rich hätte sotte drin sii. Mit däm hätt Ängland sich im Friide niä abgfunde, wel dodermit aü e ängeri „politische Assoziation“ het solle verbunde sii.
Am 29. 9. 1918 het d oberscht ditsch Heeresleitung unter em Ludendorff gfercht, d Front bricht zämme un het Waffestillstandsverhandlige gforderet. Aber dr Rathenau het zum Durchhalte ufgruefe, so im e Artikel am 7. 10. 1918 in dr 'Vossischen Zeitung': "Nicht im Weichen muß man Verhandlungen beginnen, sondern zuerst die Front befestigen (...)" Im e Land, wu vor Hungerrevolte gstande isch, schribt dr Rathenau: "Das Land ist ungebrochen, seine Mittel unerschöpft, seine Menschen unermüdet." Dr forderet: "Wer die Nerven verloren hat, muß ersetzt werden (...) Wir wollen nicht Krieg, sondern Frieden. Doch nicht den Frieden der Unterwerfung." Dr Rathenau het im prejßische Griägsminischter Scheüch e Art 'Volksarmee' vorgschlage (Briäf vum 9. 10. 1918): d Mobilisiärung vu wittere ei bis anderthalb Millione Soldate, Mänsche vu 16 bis 60 Johr. Noch usse het des solle demokratisch wirke: S Griägsminischterium het "bis zu einem bestimmten Grad parlamentarisiert, wenn möglich in ein Verteidigungsamt umgewandelt" wäre solle, wu aü "nach außen dem Eindruck des Volkskrieges und der Massenerhebung entspricht (...)." Dr Ludendorff un dr Scheüch (e Elsässer) hän diä 'wahnwitzig Idee' (Wolfgang Brenner) abglähnt. Dr Harry Wilde merkt a: "In den Augen der Kriegsgegner war Rathenau plötzlich zum alldeutschen Imperialisten geworden."
Marie Kurz
D Marie Kurz geborene von Brunnow (* 6. Auguscht 1826 z Ulm, † 26. Juni 1911 en Mincha) isch a deitscha Pazifischdin, Sozialischdin, d Frau vom Dichter Hermann Kurz ond d Muadr vo dr Schriftstellere Isolde Kurz gwäa.
Kreuzweg
Ufbau
In bstimmte Abständ uf däm Wäg sin Bilsteckli ufgstellt, diä heißt mer Statione - diä Steckli hän e Bild oder ebis Iigmeislets, wu dr Sinn vu dr Station zeigt. Si zeige dr Liidenswäg vum Jesus Grischtus vu sinere Verurteilig zum Dot bis derte, wun er ins Grab glegt wore isch. Zum Biispiil bi dr Station "Der Jesus gheit zum erschte Mol unter em Griz" zeigt d Darstellig normalerwiis, wiä ner gstolperet oder zämmebroche isch un s schwär Griz uf em lit. E Grizwäg ka aü in ere Kirch sii, in däm Fall sin in gliche Abständ 14 entsprächendi Bilder ufghängt.
Statione
6. D Veronika längt im Jesus s Schweißduech
12. Dr Jesus stirbt am Griz
Liter
Gschicht
Spöter hät mer die Definition auf d'Wassertemperatur von 4 °C fescht gleit, weli nöd die Temperatur vo dä höchschtä Wasserdichti isch (tatsächlich öppä 3.98 °C). Somit hät reins Wasser wieder ä gringfüägig chlyneri Dichti als 1,0000 kg/l.
1979 isch uf dä 16. CGPM für s'Liter s'alternativi Symbol L (Grossbuechstabä L) zueglo worde, glychzytig isch dä Wunsch güsseret worde, i Zuekunft nur eis vo dä baidä Symbol (Chlybuechstabe oder Grossbuechstabe) z'bhalte worde. Zletscht 1990 hät nur festgstellt werden chönne, dass es für ä Entschaidig no zu früh wäre.
Sasbachwalden
Gschicht
In dr Mitti vum 11. Johrhundert isch bi Saschwalle d Burg Hoherod baut worre.
Teuchel
D Häärstellig vo de Tüchle
Mä het vor allem Chiifere und Danne gnoo, wil si graad si und e Hufe Harz din isch und het sä in Däich und Weijer (Düchelweijer) glaageret. Do draa erinnere d Nääme von e Hufe chliinere Gwässer, wie dr Tüchelweijer z Winterthur, dr Deicheleweijer z Freiburg im Brisgau oder au dr Rööresee z Bayreuth. Do het mä früschi Stämm luftdicht und immer mid dr gliiche Füechtigkäit glaageret, so dass käini Riss wägen em Usdröchne entstande si.
Obergösgen
Geografi
Obergösge isch es Dorf a dr Aare. Zue dr Gmein ghört au no dr Ortsteil Schache. D Gmeindsflächi umfasst 42,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,9 % Waud, 20,9 % Sidligsflächi ond 7,4 % suschtigi Flächi.
Gschicht
Obergösge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1161 aus Gozequouon (1308 Göskon superior).
Religion
29,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,6 % römisch-katholisch.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1941 Iiwohner 86,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 2,7 % Italienisch ond 10,4 % angeri Sproche.
Issime
Yywooner
D Yywoonerzaal isch z Éischeme im 20. Jh. al mee zrùg gange.
Walsersiidlig
D Walserforschig nimd hid aa, as es im Geegesaz zue Greschonei z Éischeme ùn z Goabi scho vor dr Aasiidlig vù dr Walser e romaanischschbroochigi Bevelkerig gee hed (Zürrer 1999). Wääge däm isch Éischeme iber e baar Joorhùnderd zwaischbroochig gsii. S Frankoprovenzalisch isch z Éischeme èèrschd im 18. Jh. uusgschdoorbe.
Eischemtöitschu
D Elisabetta Fazzini Giovannicci gid fir 1977/78 e Brozändsaz vù 76 % aa, wù no Eischemtöitschu schwäze.
Fritz Zorn
Läbe
De Fritz Zorn (Pseudonym vo Fritz Angst) isch am 10.4.1944 z Mäile (ZH) uf d Wält cho. Er isch als Sohn vonere stränge, grossbürgerliche Familie ufgwachse und hät syni Chindheit und Jugend an de Zürcher „Goldküste“ verbracht. Nach de Matura het de Zorn Germanistik und Romanistik schtudiert. Sini universitääri Uusbildung hät er mit de Promotion zum Doktor beändet. Während churzer Ziit het de Autor aaschlüüssend als Lehrer amene Gymnasium gschaffet, bis ihn en Chrebserchrankig zwunge hät, de Bruf uufzgäh. S ganze Lääbe lang hät er a synere bitter erfahrene Liebesunfähigkeit und schwere Depressione glitte.
Wärch
Sys autobiographische Wärch Mars, wo postum veröffentlicht worde isch, isch zum Kultbuech vo de Achtzgerjahr worde. Ungschönt beschriibt de Zorn syni Chindheit und Jugend und git de gesellschaftliche Umständ und sim Elterehuus d’ Schuld a de tödliche Chranket. Die verzwyflti Läbesanalyyse stellt d’ Chrebschranket als en Uuswuchs vom gfühlsmässig degenerierte Zueschtand vom Zürcher Grossbürgertum dar.
Existenzialismus
D´ Freiheit
Ds Läbe het also kei allgemeingültigi Wärt, wo eim vorgäh sind. De Mänsch isch darum frei. Aber die absoluti Freiheit isch nur uf de erschti Blick öppis Schöns. Genau betrachtet isch si für de Exischtenzialischt nämlich öppis eher Schrecklichs: Er hett i de totale Freiheit kei Regle, er het nüüt, wo er sich dra feschthebe cha, er droht, is Nichts z´keie.
Isch de Exischtänzialismus en Atheismus?
Sowohl für de Sartre als au für de Camus isch en Gott allerdings als letzschte Sinn und Grund für die menschlichi Exischtenz uusgschlosse.
Bäriswil BE
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1027 Ywohner 97 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Markus Giesecke
Werdegang
Dr Markus Giesecke isch z Regensburg uufgwachse u spilt als Mittelfäldspiler bim Futsal Club Regensburg, wo momentan i de 2. höchschte dütsche Liga, de Futsal-Bayernliga schpilt. Am 8. November 2014 het är gege d SpVgg Bayreuth sis erschte Spil in dr Bayernliga absolviert.
Elsass
S Elsàss ésch e Làndschàft un e „Europäischa Gebiatskärwerschàft“ ém Oschte vun Frànkrich, én de Verwàltungsregion Grand Est. Si ligt àn de Weschtsite vum (mittlere un süedlich) Owerrhin-Tal un ésch àlso s Landel zwésche Rhin un Vogese. S Elsàss geht vun de nàtionali ditsch-frànzeeschi Grenz én dr Mitt vum Fluss àn de heechschti Grate vun d Vogese – mét e pààr Stickele Lànd uff'm Oschtufer, wo in elsàssischi Gmeinde gheere. Numme ém „Krumme Elsàss“ (frz.: Alsace Bossue) ém Norde vun Zàwere geht s ewwer de Vogese néwwer bis ins Saar­tàl. Ém Süde steest s àn d Schwiz, ém Norde ésch de Lauter de Grenz zr Pfalz. De Nochbere én Frànkrich sin Lothringe un d Frejgràfschàft Burgund. Mét (m mittlere un süedliche) Bade zsàmme bildt s àlso de (oweri) Owerrhin-Region zwésche Basel un Karlsrüeh, Schwàrzwald un Vogese.
Burg Kropfenstein
Lag
D Burg lit westlig vo de Gmeinde Waltensburg und Brigels, an der Kante von ere Felswand, wo sänkrächt abfallt, und me bruucht vom westlige Ändi vo Waltensburg öppe e Viertelstund zu Fuess für zum anezcho.
Elsass
Wértschàft
Mét sine Èxport stéht s Èlsass uf em Platz àins vu Frankrich un es ésch oi am màiste fér Üslandinvestitione gèffnet.
Alemannische Tiernamen (nach Dialekten)
Fir vil yyheimischi Dierarte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige alemannische Diernämme gsammlet wäre gordnet no einzelne Dialäkt.
Der Ekel
Der Ekel (Orig.: „la nausée”) isch en Roman vom Jean-Paul Sartre, wo im Jahr 1938 erschine isch und als en Hauptroman vom Existentialismus gilt.
Autobahn
Nordamerika
D USA si vom enä Autibahnnetz (em so genannte Interstate Highways) überzoge, wo für d Grössi vom Land sehr dicht isch und zum Deil dütlig groosszügiger angleit isch as z Europa. Währed d Überlandautibahne weniger usglaschtet si, liide d Autibahne in de Balligsrüüm unter schdarkem Verkehr. Dr Schdroossequerschnitt wird wäge däm sehr breit gmacht (bis zu nüün Fahrschdreife in beide Richdige) und mit groosszügige Aschlussschdelle und Autibahnchrüz agleit.
Bätterkinden
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Bätterchinge ghört zum Hochalemannisch.
Michail Borissowitsch Chodorkowski
Am 19. Dezämber 2013 het dr russisch Bresidänt Wladimir Putin, im Ramme vun ere generällen Amneschti, au ne Begnadigung vum Chodorkowski aagchindet. Am negschte Dag isch dr Chodorkowski derno us dr Haft entloo wore. Er hät dänn mit syre Frau un syni Chinder z Rapperschwil-Jona in dr Schwyz gwohnt, 2015 isch er nach London zoge.
Tuileriensturm
Dr Tuileriesturm am 10. August 1792 isch en Ereignis währed em '''Ufstand vom 10. August 1792''' z Paris gsi, e Deil vo dr Französische Revolution. In dr französische Gschichtsschriibig si die Ereigniss au under dr Bezeichnig «le 10 août», «journée du 10 août» oder as «insurrection du 10 août» bzw. «massacre du 10 août» bekannt. Die königlichi Residänz, wo vo dr Schwizergarde verteidigt worden isch, dr Tuileriepalast, isch an däm Dag vo ufständische Bevölkerigsdeil mit dr Understützig vo dr revolutionäre Stadtregierig vo Paris gstürmt worde. Dr König Louis XVI. isch zur Flucht in d Nationalversammlig zwunge und die französischi Aristokratii vorläufig gstürzt worde. D Schwizergarde het hochi Verlust erlitte. Mit dere «zweite Revolution» isch die gmässigti ersti Phase vo dr französische Revolution in die radikali zweiti Phase übergange. Bi de Neuwahle zum Nationalkonvent, wo denn abghalte worde si, isch s zum ene politische Linggsruck cho, wil d Feulliants us em Parlamänt usgschlosse worde si. Jezt hai die rächts positionierte Girondiste die gmässigteri Position verdräte, währed uf dr lingge Siite d Montagnards (Bärgpartei) dr radikal Flügel under em Robespierre bildet hai. Mit dr Entlassig vo alle schwizerische Druppe us französische Dienst isch die militärischi Zsämmenarbet zwüsche Frankriich und dr Eidgenosseschaft noch fast 300 Johr abrupt beändet worde.
Spanische Sprache
Benamsung
D Spanier säl sägend zu eana Schproch español zum se vo andra Schprocha wia Französisch oda Englisch zum untascheida, zum se aba vo andra Schpanischa Schprocha wia Galicisch oda Baskisch abzgrenza, sägend se castellano (Kastillien isch a Region im Zentrum vo Schpanien).
Dialäkt
Di spanische Dialäkt wiise vor allem in de Ussproch un im Wortschatz Unterschid uff, viil weniger dütlig sin si in de Grammatik un in de Morphologii. Eso hät fast jedes spanischsprochig Land sii eigene „Jargon“ (spanisch jerga odder modismo).
D'Grammatik wiisd chuum Unterschid uff, eine vu de wichtigste isch d'Verwändig vum Pronome vu de 2. Person Pluural (vosotros = ihr) als Höfligkeitsform anstell vu usted(es) (3. Person Singular/Pluural) z Latiinamerika un s Pronome vos anstell vu tú (duu) in einzelne südamerikanische Länder („voseo“).
Frieden von Campo Formio
Dr Friide het dr Erst Koalitionschrieg, wo Frankriich am 20. April 1792 agfange het, beändet.
Raurakische Republik
Gschicht
Gstützt uf s Verdeidigungsbündnis vo 1780 vom Fürstbistum Basel mit Frankriich hai französischi Druppe, wo dr Erst Koalitionschrieg agfange gha het, im April 1792 die nördlige Deil vom Fürstbistum bsetzt. Die südlige Gebiet vo La Neuveville, Tessebärg, Biel, Erguel und Moutier und au Montsevelier (Mutzwiller) si under em Schutz vo dr Eidgnosseschaft gstande und drum vo de Franzose nit bsetzt worde. Am 10. August 1792 het dr General Biron im Naame vo dr französische Nation de Iiwooner vom Bistum d Vollmacht gee, iire Landesher abzsetze und sich e nöiji Verfassig z gee.
Dr Kanton Jura as Nochfolger vo dr Raurakische Republik
1979 isch dr Kanton Jura proklamiert worde. Er het die meiste ehemolige Riichsdeil vom Fürstbistum Basel als syni Bezirk, und luegt in synere Tradizion uf die Raurakischi Republik as Vorläufer zrugg.
Jalta
Gschicht
D Bucht vo Jalta isch scho vo de Taurer bisidlet wore und im früene Mittelalter hend sich Krimgote niderloo, wie alano-gotischi Gräberfelder usem 5./6.Jh. zaiget.
1475 isch de Ort zum Osmanische Riich choo und 1774 zum Krimchanat und 1783 zu Russland, nochdem scho 1778 d Zarin Katherina 241 christlichi Grieche, wo de Ort sit Joorhunderte biwonnt hend, deporiere loo het. Im 19. Jh. isch de Ort schnell zunere Stadt aagwachse, wo sich bsunders adligi und riichi Lüüt niderloo hend. 1944 sind vom Stalin ali Krimtatare und Karaime vo Jalta deportiert wore. 1945 isch Jalta zunere chraisfraije Stadt wore. Sit 1991 ghört Jalta zu de Ukraine.
Visp
Gschicht
Va waa genau, dass der Oortsnamu Vischp chunt, weiss mu nit mit Sicherheit. Ei Meglichkeit isch, dass d indogermaanisch Wurzla *uis- mit der Biditig «fliessu» dr Üsgangspunkt isch, dii isch nämli güet bileit fer Nämu va Fliessgwässer. Zämu mit dum Suffix -ubia (ds gliicha wie im Namu vam Fluss Venoge) chännti mu vanera Grundform *uisubia üsgaa, wa de zeersch romaanisch *Vésobia ergääbi und spääter zu Vesbia synkopiert chunt. Das isch de öi d Form vam Namu, wiener zum eerschtu Maal im Jaar 1034 bileit isch. Ganz äänlich finnut mu 1302 öi nu d Schriibig Vespia. Eso wie mu du Oortsnamu hitu schribt, nämli Visp, ischer zum eerschtu Maal scho im Jaar 1272 bileit. Vam 12. bis in ds 19. Jaarhunnert chämunt parallel immer wider Variante wie Vispach oder Fischbach vor; dii sind aber volksetymologisch gibildut, der Namu enthaaltut also wäder es Woort mit der Biditig «Fisch» nu eis mit der Biditig «Bach».
Spraach und Dialäkt
Dr heegschtalemannisch Dialäkt va Vìschp gcheert ze weschtlichu Dialäkta vam Wallisertitschu.
Sport
Dr EHC Vischp spilt iner Swiss League. Gigründute cho isch er im Jaar 1939. Der EHC Vischp isch 1962 Schwizermeischter in der NLA, im 1960, 2011 und 2014 in der NLB wordu.
Mesozoikum
Klima
Erscht, wu dr Atlantik entstanden isch un Pangaea im Jura allmeh in Kontinänt usenader ghejt isch, sin di wältwyte Meeresstremige unterbroche wore un dr wältwyt Uusglyych vu dr Klimazone isch uusblibe. Des losst sich an dr Johresring vu versteineretem Holz feschtstelle. Geg em Änd vu dr Chryyde zue het s zem erschte Mol Johreszyte gee mit Chaltzone im Norde un Side vu dr Ärd, wel s kei globale Tämperaturuusglyych me gee het.
Teutonen
S Siidligsgebiet
Dr römisch Autor Plinius het as Erste brichdet, ass d Teutone an dr Westküste vo Jütland gläbt hai, wohrschiinlig südlig vo de Kimbre, und Handel mit Bärnstei driibe hai. Anderi antiki Quelle bestätige si Bricht im Grosse und Ganze, aber noch em Claudius Ptolemäus hai si zwüsche dr Elbe und dr Oder gläbt. ) Noch de antike Schriftsteller haig e verheerendi Sturmfluet d Teutone zwunge, ihr Stammgebiet z verloo.
Schutterwald
Schudderwald (dt. Schutterwald) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Jugendsprache
Zueornig ùn Abgränzig vo de Jugendsprooch
E Schwierigkeit isch, im Einzelfall feschtzstelle, ob e sproochlichs Merchmool alters-abhängig isch, ùn so jugendtypisch isch, oder ob es sich um en Sproochwandel handlet, wo zwar in de ganze Sproochgmeinschaft verbreitet isch, aber ùnter jüngre Lüt wyter fortgschritte isch. De Yyflùss vo de Jugendsprooch ùff de Sproochwandel wird vo Erwaggsene aber wohl starch überschätzt. En Yyflùss ùff d Sproochstruktur hen schynts vorallem Grammatikalisierigsprozäss (= en Prozäss, wo e eigeständigs Wort sich zumene morphologische Partikel entwigglet; lueg wyter ùnte für Byspil) ùn einzelni Wörter wie zum Byspil cool.
Lauerzersee
Iibettet isch dr Lauerzersee zwüsched em Schteinerberg, dr Rigi und em Chliine und Grosse Mythe.
Haussperling
De Spatz (Passer domesticus; alemanischi Näme) isch e verbraitete Singvogel, wo i Mitteleuropa ganzjöörig isch und i de Alpe bis zonere Hööchi vo 2400 müM vorchunnt.
Lebeswiis
Spatze lebet vo Söömli, Chörner und Insekte. Eri grööscht Find sind Chatze, Marder, Sperber und Wänneli.
Kreolsprachen
Textbiispiil üs Kreolsproche
Dä Text zeigt im Wortschatz dittiligi Ähnligkeit mit em Franzesische - z. B. vlé wurd vu "voulez" (wänn ihr) kumme. Fir "ich", "mi" un "mir" wird s glich Wort brücht - moin. S Futur wird mit em Partikel kalé üsdruckt - vum franzesische "aller" (goh).
Krimgebirge
Geografii & Wetter
De Bergzug bistoot us drai Bergchettine und isch öppe 150 km lang und fallt im Südweste stail is Meer ab und werd gege Oste nidriger. Im Norde gönd d Berge und d Hügel langsam i d Krimsteppe öbere.
Gschicht & Bivölkerig
Bis is 20.Jh. het drum s Krimgebirge au e ethnischi und kulturelli Grenze bildet, im Norde hend tatarischi Steppevölker glebt, wo Muslim gsii sind, im mittlere Krimgebirge isch d Bivölkerig völlig gmischt gsii, muslimischi Tatare, christlichi Grieche und Gote, dezue no jüdischi Karaime, wo i stadtäänliche Sidlige glebt hend. A de Chüste sind groossi is aktuelle Weltgschee iibundni Städt gsii, wo sich vili Kulturnatione mit Iihaimische vermischt hend: Genuese, Grieche, Armenier und Türke.
Baldeggersee
Umweltproblem
E Kombination vo externe und seeinterne Massnahme hät ab 1980 s Ziil ghaa, d Wasserqualität z verbessere. Einersiits sind d Landwirt dur Uufklärigsarbet und finanzielli Aareiz dur de Bund und d Kantön dezue aaghalte worde, d Nährschtoffaariicherig im See dur ökologischers Wirtschafte iizschränke. Anderersiits wird dr Baldeggersee sit 1982 als weltwiit erschte See künschtlich belüftet. Mit dem künschtliche Suurschtoffiitrag hät de Suurschtoffghalt wider fasch uf di gsetzlich erforderliche 4 mg Suurschtoff pro Liter Wasser aaghobe werde chönne. Im Winter wird mit Druckluft, wo am Seebode iigschpiist wird, e Zwangszirkulation vom Wassers forciert. Dr Phosphorghalt vom See liit aber mit derziit öppe 70 mg/m³ immer noch meeh als s Dopplete über em zuelässige Grenzwert.
Bahai-Weltzentrum
De Berg Karmel
De Baha'u'llah hät viermal Haifa bsuecht und uf em Berg Karmel sis Zält ufgschlage. Bi eim vo däne Ufenthalt hät er am Abdu'l Baha d'Stell zeigt, wo s'Grabmal vom Bab söll bout werde. Es anders Mal hät er s'sogenannte „Sändeschriibe vom Karmel“ gschribe. I däm wird d'Bedütig vo däm Berg für die zuekünftigi Bahai-Gmeinschaft beschriebe.
Szabolcs-Szatmár-Bereg
Gschicht
S Komitat isch in sine hüttige Gränze als Folg vo de Komitatsreform entstande; friehner isch sy hüttigs Gebiet uss de historische Komitat (vármegyék) Szabolcs und Szatmár-Bereg bstande. Vo 1950 bis 1989 hät's Szabolcs-Szatmár gheiße.
Bevölcherig
D'Ywohner sin (vor allem in de 1950er-Johr) in sälli Deil vom Land abgwandert, wo d'Industry witer entwickelt gsi isch. S Hauptzyl isch s benochbert Borsod gsi; in de 1960er-Johr au Budapest. De Grund vo sälle Uswanderige isch gsi, dass vyli Agstellti z Szabolcs-Szatmár-Bereg kei Arbetsblatz meh gfunde hän.
Schwanau
Gmaindsgliiderung
Zue Schwaanai ghere d Ortsdail Allmeschwiihr (dt. 'Allmannsweier'), Nunnewiihr (dt. 'Nonnenweier'), Oodne (dt. 'Ottenheim') un Widdäwiihr (dt. 'Wittenweier').
Gschicht
Schwaanai isch entstande am 1. Juli 1972 dur dr Zämmeschluss vun dr vorher selbschtändige Gmaine Allmeschwiihr, Nunnewiihr, Oodenä un Widdäwiihr.
Verwaltung
Schwaanai het mit dr Gmai Missenä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Weizen (Begriffsklärung)
Weizen chan folgendes bedüte:
Alfred Sisley
Lääbe
Sit 1895 het am Cheelchopfchräbs glitte und isch im Joor 1899 draa gstorbe. Sini Fründ Renoir und Monet si zum Begrääbnis cho. Dr Camille Pissarro het churz vor sim Dood über en gschriibe, er sig e groosse und herrlige Künstler und er mäini, ass er de bedütendste Mäister ebebürdig sig.
Pfettisheim
Pfetze (frz. Pfettisheim, dt. Pfettisheim) ìsch bìs 2015 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2018 ghert sa züe Drüdersche.
Krimgoten
Undergang
Ane 1778 het de Metropolit Ignatius vo Gotthia vo de Russe de Uuftrag öberchoo, d Uuswanderig vo allne Christe uf de Krim z organisiere. Er het d Stadt Mariupol a de Nordchüste vom Asowsche Meer ggründet und 31'260 Christe hend sich dai niderloo, nebet Krimgote ono Grieche, Armenier, Walache und Grusiner. 1786 isch den s Eparchat Gotthia endgültig uufglöst wore. Di letzte Krimgote hend sich schnell assimiliert.
Seelbach (Schutter)
Säälbach (dt. Seelbach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Biologie
Biologi (vo griechisch bios, Läbä und logos, Wort oder Lehr, also „Lehr vom Läbä“) isch d Wisseschaft vu allem, was läbt und vu däm wie s'Lebändige alles mitenand verbunde isch. Vor em 18. Johrhundert het mr vu dr „Naturgschicht“ gredet, döt isch aber au no d Mineralogii (d Lähr vu dä Stei) drbie gsi.
Otto Sutermeister
sis Läbe
Er giut as eine vo de wichtigschte Sammler vo Märli, Sprichwörter, Huussprüch, Chinderriim o Rätsel vom 19. Jahrhundert ir Schwiiz. Ab 1882 het er d Reie «Schwizer-Dütsch» useggää, mit Mundart-Gschichte us de Dütschschwiizer Kantön. Er het ou Chinder- o Jugendliteratur verfasst o isch Heruusgäber vode Wärch vom Jeremias Gotthelf gsi, denäbe het er as Korreschbondänt vom Schwiizerische Idiotikon gwürkt. Är isch schdarch vode Grimm-Brüedere beiflusst worde o esch befründet gsi mitem dütsche Dichter Friedrich Rückert.
Luganersee
Bekannti Uussichtsberge a siim Ufer sind dr Monte Brè im Oschte, dr Monte San Salvatore (912 m ü.M.) im Weschte vn Lugano und dr Monte Generoso (1701 m ü.M.) am südöschtliche Ufer. Zwüsched de südliche Arme iiklemmt liit s UNESCO-Weltnaturerbe Monte San Giorgio (1097 m ü.M.).
Wil dr See dur siini Laag a dr Südschpitze vo dr Schwiiz imene mediterrane Klima liit, isch er es beliebts Tourischteziil.
Althochdeutsch
Dr Begriff Althochditsch un e oberflächlige Umgang drmit birgt d Gfohr in sich, ass mer diä Sproch fir e einheitligi „Hochsproch“ haltet. Mit em fränkische politische Ibergwicht sin allerdings fränkischi Üsdrick in diä andere Dialäkt vorgruckt, so zum Biispil d Werter Urteil un Urkund.
Preuschdorf
Prischdorf (frz. Preuschdorf, dt. Preuschdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Straßburg
G'schicht
Strosburi isch unter'm reemische Kaiser Augustus gegrindet wore un het de Nàmme Argentoratum ghet. Ab'm vierte Johrhund'rt isch's dann Bischofssitz gsin. Im Mittelàlt'r het sich d'Stàdt dann züe e freiji Richsstadt im Reemisch-Ditsche Rich entwickeld. 1349 ésch nooch de Pescht züe Pogrome àn de jidisch Bewohn'r vun d' Stàdt kumme.
Im Johr 1439 isch dann 's berihmde Schdroossburjr Minschder ferdiggschdelld worre. D'beiindrùckend Vorderfassade isch vùm Erwin vùn Steinbach gemolt worre.
Strossburger Viertel
Au wenn s'Französische z'Strossburi mittlerwyle dominiert, so sin doch in de Näme vo de Quartier die alte alemannische Bezeichnige erhalte bliibe:
Willstätt
Gmaindsgliiderung
Zue Willschdett ghere d Ortsdail Ecketzwier (dt. 'Eckartsweier'), Hesserscht (dt. 'Hesselhurst'), Laäjelshuurscht (dt. 'Legelshurst') un Sond (dt. 'Sand').
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Willschdett ghert zum Owerrhinalemannisch.
Joachim von Watt
Biografii
De Vadian isch als Sohn vom Kaufma und Rotsherr Lienhard von Watt i de damalige Rychsstadt Sanggalle ufgwachse. Er hät d Latinschuel bsuecht und isch 1502 uf Wien a d Universität go Literatur, Geografii, Naturwüsseschafte und alti Sproche studiere. Scho als Student hät men em Vadianus gseit; das isch di latinisierti Form vo sim Familiename Watt, wie’s dozmol bi de humanistische Glehrte üblech gsi isch. 1517 hät er s Medizinstudium als Dokder abgschlosse. Er hät sälber Vorläsige geh und isch zwei Johr Rektor vo de Universität z Wien gsi.
Epik
Epik bedütet so vil wie "Red" oder "Gschicht wo verzelt wird". Churzgschichte, Gschichte, Novälle und Romän si die beliebtischde und am meischde verbreitete epische Forme, und über weli in de Medie brichtet und diskutiert wird. Ziitige und Wuchenmagazin beschbreche regelmässig Neuerschiinige in Rezensione; im Färnsehe git s immer widr Gschbrächsrunde über Büecher und Autore. Zu de wichdigschde Buechereignis vom Johr ghöre d Frankfurter Buechmäss am Afang vom Oktober und d Verleihig vom Literaturnobelpriis.
Édouard Manet
Lääbe und Wärch
Dr Manet isch uf s Collège Rollin (hüte s Lycée Jacques Decour), won er e Fründ vom spöötere Schurnalist und Bolitiker Antonin Proust worden isch. Si Unggle Fournier het gsee, ass er e Talänt für s Zäichne het, und het em dr fakultativi Underricht im Zäichne zaalt. Won er sächzääni gsi isch, het er welle Offizier in dr Marine wärde und het uf eme Schuelschiff e Räis uf Brasilie gmacht. Er het denn aber lieber welle Mooler wärde. 1850 het dr Manet bim Thomas Couture, wo drei Joor vorhär bim Bariiser Salon groosse Erfolg gha het, si Leer aagfange. Im Couture si Stiil und sini Underrichtsmethode häi em nid guet gfalle und er isch am Noomiddaag no uf d Académie Suisse gange und het im Louvre Gmäld kopiert. Er isch vil umegräist in dere Zit. 1852 het er im Rijksmuseum z Amsterdam e Bsuech gmacht und im Joor druf isch er d Museum z Kassel, Dresde, Prag, Wien und Münche go aaluege. Im Herbst 1853 isch er zämmen mit sim Brueder Eugène z Venedig, Rom und Floränz gsi, won er im Tizian si Venus vo Urbino und s Bild vom ene junge Maa vom Filippino Lippi kopiert het. 1854 isch er mit em Antonin Proust zum Eugène Delacroix gange, zum frooge, öb er däm si Dante-barke döffti kopiere. 1856 het er s Ateliee vom Couture verloo und het mit eme Fründ, em Diermooler Albert de Balleroy si äignigs Ateliee ufdoo.
Murtensee
Dr Hauptzuefluss isch d Broye, wo 63 % vom Iizugsgebiet entwässeret. De Abfluss isch de Broyekanal, wo in Nöiäburgersee füehrt. Zäme mit em Nöiäburgersee dient dr Murtesee als Uusgliichsbecki für die in Bielersee mündendi Aare. Wenn dr Bielersee uufgschtaut isch, chunnt dr Abfluss zum Schtillschtand und flüüsst ziitwiis sogar rückwärts.
Steinach (Ortenaukreis)
Gschicht
Schdainä isch 1139 ärschtmols in ra Urkunde vum Papst Innozenz II. erwähnt worre, wu de Papst m Kloschter Gengebach de Bsitz vun Schdainä din bstätigt ghet het.
Neuenhof AG
Noiehof (amtlich Neuenhof) isch e politischi Gmeind und ghört zum Bezirk Bade im Kanton Aargau i de Schwiiz.
Wolfach
Gmaindsgliiderung
Zue Wolfä ghere d Ortsdail Kinzigdaal (dt. 'Kinzigtal') un Kirnbä (dt. 'Kirnbach').
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Scheinbare Helligkeit
Messig un Geschichte
Mit bloßèm Aug cha mèr bi guètè Bedingigè Stèrnè bis zuè dè sextè Größèklass èrchènnè, mit èmè Fèldstèchèr bis etwa zuè dè nüntè. Diè größtè terrestrischè Teleskop chännè mit empfindlichè CCD-Sensorè noch Objekte mit èrè Magnitude vu 25-30 ufzaichnè.
Drama
Gschicht
Sit em 18. Johrhundert wärde Bezeichnige wie Schauschbiil, Luschdschbiil, Dragikomödie, Bürgerligs Druurschbiil, Charakterschdück bruucht, wobi die verschiidene Arte nit genau von enander abgränzt si. Sit em 19. Johrhundert wird s Melodrama, wo bsundrigs gfüehlsbetonti oder schbannendi Handlige het, hüfig zum Begriff Drama abkürzt.
Bridgeman Art Library v. Corel Corp.
Argument
D Library het de Uffwond fir d Produktion vun de Dias ogfiehrt, wu in ihrem Fall z beachte wär. D Uffwand wär gsii, die Dias so exakt wie megli vum Original z mache (wu fir Kunschtschieler un Hischtotikr wärtvoll wär) un des deet e gwissi Schepfunghechi darschtelle. D Library het au ogfiert, dass unter änglischem un walisischem Recht sonigi Reproduktione vum Urheberrecht gschitzt seje. D Grichtshof het d Onwendbarkeit unter de US-Jurischdiktion zruckgwise.
Schlussfolgerunge
Verschideni US-Bundesgrichtshef sin derre Entscheiung im Bridgeman Fall gfolgt, wobi s no vum Oberschte Grichtshof abgsegnet werre miesst.
Jambus
Dr Blankvärs, wo vor allem in dr Dramatik hüfig bruucht worden isch, isch ä jambische Fünffüesser:  ‿ — | ‿ — | ‿ — | ‿ — | ‿ — |
Allensbach
Alleschbach oder Allisbach (dt. Allensbach) isch e Stadt im Landkrais Konschtanz z Bade-Wirtteberg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Verwaltig
Alleschbach het mit dr Stadt Konschtanz un dr Gmond Riichenou e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Geschwend
Am Ort git's e grossi Fabrik vum Maschinebauunternähme Zahoranski, wo u. a. Maschine fier d'Herstellig vu Bürschte baut. Es sin dert mehreri hundert Lit beschäftigt.
Trochäus
— ‿ | — ‿ | — ‿ | — ‿ |
Lipice
Geographi
Lipice liit im Nordä vo dä Region Lika und im nordöstliche Teil vom Bezirk Brinje. Da Gmeindsgebiet grenzt aa Dörfer Glibodol, Križpolje, Letinac und Stajnica.
Südkurier
Gschicht
Dernäbe bietet s Mediehuus Logischtik-Dienschtlaischtige aa, wie Zytigs- un Proschpäktverdailig bis zue Boschtversand (arriva) un Delifoni. Näbe dr Dagesuusgab vum Südkurier wäre all Wuche au 384.000 Aazaigebletter, 1,3 Mio. Zytige, 6,3 Mio. Proschpäkt un 180.000 Brief in zwelf Landchrais verdailt un 2,3 Mio. Druckerzygnis härgstellt. S Unternämme bschäftigt 650 feschti Mitarbaiter, rund 1000 freji Mitarbaiter un 2000 Zytigsdreger.
Fauvismus
Dr Foowismus isch us em Impressionismus gwaggse. Aber si Ziil isch gsi, dr Flüchtigkäit vo de impressionistische Bilder Parooli z biete und de Wärk mee Duur (frz. durée) z verschaffe. En äigeni Theorii oder e Manifest het dr Foowismus nit ghaa. Noch ere nöijere Sichtwiis häig dr Foowismus Gmäinsamkäite mit em Expressionismus.
1907 het dr Kubismus dr Foowismus abglööst und e baar vo sine Verdräter häi sich dr jüngere Beweegig aagschlosse. Es chunnt vom Foowismus, ass modärni Künstler d Farb as individuells Usdrucksmiddel gseen.
Notturno Montmartre
S Zwoide Bild: Em Café Montmartre
Em Café Montmartre tridd zerscht a Sengere uff ond drnôch fihrt a Schongleer seine Konschtstickla vor. A Môô, wo ibrtriiba modisch ôôzoga ischt, schwenzlet rom. Dr Môô mit dr Mask sitzt am Klaviir ond hemmret wia vrruckt uff dia Taschda nei. Sei Schbiil wuud emmr ausglassener ond heert schliaßlich mit-ma hellischa Furioso uff.
Zäsur
D Zäsur in dr Dichdig
D Zäsur bim enä Gedicht isch die chlii Pause, wo mä bim Läse vo lengere Värsziile öbbe in dr Middi vo dr Ziile macht. In dr antike Dichdig het s ä Zäsur bim ä gwüsse Värsmass noch erä beschdimmte Zahl vo Silbe, bim Pentameter zum Bischbil noch drei Silbe (im Schema wird d Zäsur mit || markiert):
Dr Johann Peter Hebel het mit "Der Carfunkel" ä Gedicht in unregelmässige Hexameter gschriibe, wo Zäsure in dr Middi vo de Värs het:
Wo dr Aetti si Tubak schnätzlet, se lueget en d Marei
weisch so wieder, wie necht, wo 's Chüngi het 'welle verschlofe!“
Istanbul
Istanbul isch die gröscht Stadt vu dr Türkei und het 2011 13'483'052 Iiwooner gha, im 2016 sinds knapp 15 Millione gsi. D Stadt ligt am Bosporus und isch bekannt für die schöne Moscheee (Sultan-Ahmed-Moschee, Süleymaniye-Moschee) un zue Musee umgwidmetet Sakralbaute (Ayasofija/Hagia Sophia, s Vorbild fier alli Chrüzchuppelchilchene un türkische Moscheee, bis 1453 die gröscht Chilche vu dr Welt, sit dert bis 1931 e Moschee, sit 1935 es Museum). D Stadt Istambul umfasst en europäische und en asiatische Deil, wo mit drei grosse Brugge, em doppelstöggige Eurasie-Tunnel und mit Fährschiff verbunde sin. Zwüsche 2004 un 2012 isch usserdem e Isebahn-Tunnel under em Bosporus baut worde. De Tunnel isch sit em 29. Oktober 2013 in Betriib, es fähle aber no d Zuefahrte (planet för s 2018). Vo de 39 Stadtteil sin 25 im westliche und 14 im östliche Stadtgebiet. Uf dr europäische Syte ligt d Altstadt, wo zerscht Byzanz (gründig 660 v. Chr.) un vo 330 bis 1923 Konstantinopel (Konstantinoupolis) ghaisse het. Dr offiziell Namme isch vu 330 bis 1453 aber Nova Roma (grichisch Nea Rome) gsi. Allerdings gehn au die andere Stadtdeile uf antiki Gründige zruck.
Altertum und Mittelalter
D Stadt Konstantinopel isch vo de Grieche um 660 v. Chr. gründet worde, het z erst Byzantion gheisse und het 326 n. Chr. dr Name Konstantinopel noch em römische Kaiser Konstantin em Grosse übercho. Konstantinopel isch bis zum 28. März 1930 der offizielli Name vom hütige Istanbul gsi. D Grieche säge dr Stadt au hüte no eifach η Πόλη (umschriibe i Póli, dt. „D Stadt“.) In skandinavische Quelle heisst si aber immer Miklagarð (dt. „groossi Stadt“), bi de Russe meistens Car’grad (dt. „Kaiserstadt“).
Oeschinensee
Dr Oeschinesee liit oberhalb vo Chanderschtäg im Berner Oberland i dr Schwiiz. Siin Wasserschpiegel liit durchschnittlich uf ere Höchi von 1578 m über Meer. Dr See isch bi normalem Wasserschtand 56 m tüüf und hät e Flächi vo 1.5 km², womit er zu de grössere Alpeseeä i dr Schwiiz ghört.
Schwindelfreii und trittsicheri Bergschtiiger chönnd de See au umrunde. D Gras- und Felsbänder vo dr so genannte »Undere Schnuer« erlaubed uf öppe 1800 m Höchi e sehr luftigi Traversierig vo dr Alp Underbärgli zum Uufschtiegsweg zur Fründehütte. Bi Nässi oder unsicherem Wetter isch vonere Begehig dringend abzrate. Einigi vo de schpärliche Sicherige sind imene erbärmliche Zueschtand (trotzdem chann es Chlätterschtiigset hilfriich sii). Im »I de Fründe« gnännte Kar im Wandwinkel sind mehreri Bachläuf z überschriite. Einigi wenigi Schteimanne erliechtered d Orientierig. D Fründeschnuer erlaubt en hochinteressante Übergang vo dr Fründe- zur Blüemlisalphütte.
Gaienhofen
Gschicht
Gaiehofe isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1295.
Verwaltig
Gaiehofe het sich mit dr Gmaine Moos un Öhninge zum Gmaiverwaltigsverband "Höri" mit Sitz z Gaiehofe zämmegschlosse.
Estland
Religione
Die meischte Eschte si konfessionslos. Ä chli meh as a Viertel ghöre erä Chille a, 13,6 % si lutheranisch und 12,8 % orthodox.
Russische Avantgarde
In dr Liddratuur
Dr wichdigsti literarischi Verdräter isch dr Andrej Belyj gsi. Er isch vom Solowjow und Nietzsche beiiflusst worde und zelt zu de Gründer vom Sümbolismus in dr russische Liddratuur.
Reutlingen
Beschreibong vo dr Lag
Reitlenga ond sei Omland ghairet zom südlicha Bereich vo dr Metropolregion Stuegert. Ennerhalb vo dr Region Necker-Alb bildet Reitlenga zamma mit seira weschtlicha Nochbrstadt Diebenga s Obrzentrum.
Neue Sachlichkeit (Kunst)
Verismus
Im Verismus isch die Nöiji Sachlichkäit politisch gsi und het sich kritisch mit dr Gsellschaft vo dr Weimarer Republik usenandergsetzt und sich mit sozialistische und kommunistische Ziil solidarisiert. Aber es het au Künstler us dr Nöije Sachlichkäit gee, wo mit em Nazionalsozialismus sümpatisiert häi, zum Bischbil dr Sergius Pauser und dr Ernst Nepo z Östriich.
Nolwenn Leroy
Kìnstlerischer Laweslàuif
Àm 4. März 2003 ìsch ìhra erschta Album üssakumma: „Nolwenn“, wo ìn 600 000 Exemplàra verkàuift worra ìsch. Dr erscht Single, "Cassé", hàt bsundersch a großer Erfolg bikumma.
Willgottheim
Gschìcht
Wìlde ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1100 àls Willegoltenheim.
Hilzingen
Gschicht
Hilzinge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1005 als Hiltesinga.
Waldrapp
Rüeff
chrup isch de soziali Ruef. Er werd bim Grüeze güsseret, wenn e Mandli emene Wiibli imponiere will, ai bim Vögle und au bim gmainsame Nestbau werd hüüffig gchrupet.
Tagesablauf
De Waldrapp schloofft uf aim Bai, drüllt sin Chopf uf d Siite und steckt de Schnabelspitz is Gfider. Mengisch tuet er aber nume ase, as öb er schlooffi. Da isch de Fall, wen er zom Biispil ka Lust het en andere Waldrapp z chraule oder e Wiibli het kai Lust uf s Mandli wo sich anööcheret, oder d Eltere findet, di Junge bettlet wider emole zvile.
Nestling
Wenn d Nestling zwoo bis vier Wuchen alt sind, tüend si bim Aaflug vo de Eltere eri Gschwüsterti plooge und iischüchtere, demit si as erste z Fresse öberschömed. I dere Ziit sterbet di maiste Junge, wenn si sich nöd gnueg gege di stärchere Gschwüsterti weered. Demits weniger Striit gitt, flüüget mengisch baid Eltere s Nest gliichzittig mit Fuetter aa, anderi Päärli tüend au di Junge wo zhefitg striitet trene und hocket dezwöschet.
Nööche Oste
Vor hundert Joor hets i de Törkai bi de Burgruine vo Bireçik und am Uufer vom Euphrat e groossi Population ggee. 1890 sinds no öber 3000 Waldrappe gsii, 1911 no 1000, und 1989 isch de letscht wildi Waldrapp vo de Törkai verschwunde. Hütt gits bi Bireçik e Voliere, wo vom WWF underhalte werd, wo no rond hundert Noochome vo de eemoolige groosse Kolonii züchtet wered.
Bi de alte iihaimische muslimische Bivölkerig het de Kelaynak, wie de Waldrapp of törkisch haisst, as e hailige Vogel ggolte. Si hend globt, as er d Seel vo de Verstorbnige träägi. Do d Wanderruute vom Waldrapp öber Mekka goot, isch er au as Füerer vo de Pilger bitrachtet wore. S Iitreffe vo de Waldrappe im uusgeende Horner isch miteme groose Fest gfiiret wore und d Ferge ufem Euphrat hend eri Boot gschmückt. Zodem söll de Noah nöd nume e Tube, sondern au e Schwalbe und e Waldrapp uusgschickt haa und de Waldrapp het denn de Noa vom Berg Ararat uf Bireçik gfüert. I de 1960er Joore het Bireçik e wertschaftliche Uufschwung ghaa. Debii sind vili Frömdi zuezoge und di alte Brüüch sind nodisno vergesse ggange und de Schutz, wo de Waldrapp bi de alte Bivölkerig gnosse het, isch vo de Zuezögler nöd tailt wore. Schutt isch öber d Felsig abegrüert wore, wo d Waldrappe gnestet hend und spööter isch no de Euphrat gstaut wore. Nu dank em WWF und de Understützig vom törkische Staat isches gglunge, as de Waldrapp nöd völig us de Geget verschwunden isch. Well mer dozmol s Verhalte vo de Waldrappe nonöd guet gchennt het, wäär da Projekt aber fast gschitteret. Die noie Erchenntnis öber s Verhalte vom Waldrapp, liferet e wichtige Biitrag, as de Waldrapp nöd us Bireçik verschwindet.
Winzenheim-Kochersberg
Verwàltung
vun Wìnzne ìsch. Wìnzne ghert zem Kommünàlverbànd.
Josef Burg
Dr Josef Burg (hebr. יוסף בורג; uf d Wält cho 31. Januar 1909 z Dresde; gstorbe 15. Oktober 1999 z Jerusalem) isch en israelische Politiker und Rabbiner gsi.
Guidel
Verwaltig
vu Guidel isch. Guidel ghert zum Kommunalverband.
Haus zum Geist
Mit Huus zum Gäist cha gmäint si
Quatzenheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Zwàtzne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schwörstadt
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bionaz
Bionaz (frankoprov. Bioun-a) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Geografi
Bionaz lyt im Valpelline, eme Sytedal vum Valle del Gran San Bernardo.
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Bionaz sin 61 Froogebeege wider retuurchuu.
Sinan
Lääbe
Mä wäiss weenig über si Familie. Us dr Urkunde vo sinere Stifdig, won er zwüsche 1583 und 1585 iigrichdet het, wäiss mä, ass er verhürootet gsi isch, e Soon ghaa het, wo no in dr Läbzit vom Sinan gstorbe und as Märtürer bezäichnet worden isch, zwei Döchder, äi Änkelsoon, äi christlige Brueder und äine, wo zum Islam konvertiert het, drzue zwäi Nöwöö und drei Groossniesse.
Bauwärk
E baar chliineri Baute si nit uf de Liste, drunder Brünne, bestimmti Schuele, Lääde usw. E baar gröösseri Baute, wo nit uf de Liste si, zele doch as Baute vom Sinan, wie zum Bischbil zwäi vo de Minarett an dr Hagia Sophia und d Armechuchi vo dr Haseki Hürrem Külliye.
Pfefferhof (Basel)
Baugschicht
Dr Pfäfferhoof bestoot us meerere Geböid und stoot am underen Ändi vom Dalbe-Bärg. No wo s Gebiet im 11. Joorhundert dusse vo dr Stadtmuure gläägen isch, het s in dere Geegend  Handwärks- und Gwärbbetriib gee, wo vilmol für s Dalbe-Klooster gschafft häi. D Geböid vom Pfäfferhoof stamme us verschiidene Epoche. Dr obersti Däil vom Komplex wird 1282 zum erste Mol erwäänt. Im 14. Joorhundert isch die üsseri Stadtmuure baut worde und wie die andere Vorstedt isch vo denn aa au d Dalbe-Vorstadt e Kwardier vo dr Stadt Basel gsi. S Huus am undere Egge stammt vo 1655.
Dittingen
Sustigs
Uf em Flugblatz vo Dittige finde alli zwei Johr die Internationale Dittiger Flugdäg statt.
Abstrakte Malerei
D Ursprüng vo dr Abstrakte Moolerei um 1910
Die nöiji moolerischi Sichtwiis het sich noch 1910 schnäll in Europa verbräitet. Im Joor 1913 cha mä scho von ere „Moode“ reede. Hüte isch die Abstrakti Moolerei en integraale Bestanddäil vo dr Kunst vo dr Modäne.
Jakobsbrunnen (Basel)
D Gschicht vom Brunne
Dr Jakobsbrunne isch 1390 in dr Äschevorstadt ufgstellt worde. Dr Droog isch rächteggig mit abgschreegte Kante. Näben em groosse Droog het s non e chliinere. Uf e Brunnestogg het mä 1453 e Statue vom Häilige Jakob gstellt, wo dr Hans Tussmann (1420-1490) gmacht het. D Originalstatue isch 1911 ins Historische Museum brocht und mit ere Kopii ersetzt worde. Mee as 550 Joor isch dr Brunne in dr Äsche gstande, bis ass mä d Strooss het welle verbräitere. Mä het en dorum 1953 für zää Joor in e Laager doo und denn an dr Hermann Kinkelin-Strooss wisawii vom Kirschgarde-Schuelhuus, öbbe 300 Meter vom alte Blatz, wider ufgstellt. 1998 isch er renowiert worde.
Mühlhausen-Ehingen
Gmaindsgliiderig
Zue Mühlhuuse-Ehinge ghere d Ortsdail Mühlhuuse un Ehinge.
Gschicht
Mühlhuuse isch wie au Ehinge zum erschte Mol gnännt wore anne 787.
Pro Idioms
Zyyl ùn Aktivitäte
Dernäbe duet Pro Idioms au eigeständig Lehrmittel in de romanische Idiom erarbeite oder übersetze. So isch zum Byspil 2011 s Mathematik-Schuelbuech für di erschti Klass ùff Surselvisch, Putèr ùn Vallader übersetzt ùn drùggt worde. De Verein het demit au welle zeige, dass d Choschte nit eso hooch wäre, wie vo de Regierig ùn Befürworter vùm Rumantsch Grischun bhauptet würdi. So hätti s Mathematiklehrbuech für di erschti Klass öbe 28'000 Franke gchoscht. Usserdäm het de Verein vo 2011 aa e digitals Lehrmittel, ACCESS, erarbeitet ùn verschiidni andri Lehrmittel ùff ere Internet-Platform zur Verfiegig gstellt.
Mühlhausen-Ehingen
Verwaltig
Mühlhuuse-Ehinge het mit dr Stedt Enge un Aach e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Brissogne
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Brissogne sin 83 Froogebeege wider retuurchuu.
Nenzlingen
Gschicht
Urkundlig isch d Siidlig zum erste Mol im Dezämber 1298 erwähnt worde, wo dr Domdekan Heinrich vo Bächburg sim Sohn Konrad Land uf em Bruederholz gschänkt het, wo an d Güeter vom Johannis dicti de Nenzlingen aagstossen isch.
Wirtschaft
Landwirtschaft, Pändler noch Laufe und in Richdig Basel.
Sissach
Sissech (hochdytsch Sissach) isch e politischi Gmeind und dr Hauptort vom glichnamige Bezirk vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Gschicht
1041 hett dr spöteri Kaiser Heinrich dr Dritt dr gsamt Sisgau em Bischof vo Basel übertreit. D Lehnsherre vo Eptige händ d Burg Bischofsstei baut, wo durs Ärdbebe vo Basel 1356 zersteert worde isch. D Rächt an Sissach hett sich d Stadt Basel denne 1461 und 1465 kauft. Syt 1601 isch e Dorfschuel z Sissach dokumentiert. En wirtschaftlige Uffschwung hett Sissach dur dr Bau vo der Bahnlinie Basel-Olte 1855 erläbt. Vo 1891 bis 1916 hett d Sissach-Gälterchinde-Bahn die beide Ort mitenand verbunde. Si isch ygstellt worde, wo d SBB noch Gälterchindä gfahre isch.
Sultan
Ditel
Dr Ditel orientiert sich an dr Rolle vom Herrscher, wie si im Koran definiert isch, und het dorum au religiöösi Autoridäät. Allerdings isch dr Sultan käi religiööse Leerer. S Herrschaftsgebiet vom ene Sultan wird as Sultanat bezäichnet.
Bellmund
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Dr Dialäkt vo Bämung ghört zum Hochalemannisch.
Blue Fire Megacoaster
Gschicht
Dr Blue Fire Megacoaster isch am 1. April 2009 im Themeberych Island eröffnet worde. 2010 isch sie zur beschte Katapultbahn vo dr Wält gwählt worde.
Duggingen
Geographii
Duggige gränzt an d Gmeinde Aesch, Pfäffige, Grellige, Seewe, Hochwald, Dornach und Himmelried.