cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wasserstoff
Ds Vorcho im Universum
Mit dr witere Abchüehlig vom Universum het sech d Masse asymmetrisch ufteilt u het Wulche us Wasserstoffgas gformt. Unger em Ifluss vor Gravitation hei si sech zuenähmend verdichtet, zersch zu Galaxie und später het sech ds Gas vo de Galaxie zu Protostärne verdichtet, u unger em enorme Druck vor Schwärchraft het d Verschmelzig (Fusion) vo de H-Atome zu He-Atomen igsetzt. So si ersti Stärne u Sunne entstange. Später, bsungers i sehr große Stärne, si aber - äbefalls dür Fusion – o schwäreri Elemänt wie Chohlestoff, Stickstoff u Suurstoff entstange, wo d Grundboustei vo aune bekannte Läbesforme si.
Atmosphäre
Ir Ärdatmosphäre chunnt Wasserstoff fasch usschließlech chemisch bunge, hauptsächlech i Form vo Wasser, vor. Die prozentuali Hüfigkeit vo molekularem Wasserstoff ir Luft isch nume 0,55 ppm. Dr Ateil a Wasserdampf ligt zwüsche öppe 1 u 4 Prozent. Dä Wärt isch starch vo dr Luftfüechtigkeit ur Temperatur abhängig.
Literatur
Technik
Bedytig
SNCF
Si betribt witerhin die ganze TER Verbindige innerhalb vo der Debartemänt, z. B. TER Elsass, wo ja au bis Basel fahrt. Bis 2012 will d SNCF uf allne Streckene Taktfahrplan ifüere. I einige Regione het me dermit scho agfange.
Talpass (Engtal)
È Dalèngi, au Èngpass oder Dalpass, bezeichnèt è Èngschtell im Glände, wo bsunderi Maßnaamè bi dè Vokeerserschlièßung erforderè duèt un isch kei geographisch definyrti Gländeform. Dalèngènè sin entwedder asè èng, dass nu èn Fluss odder èn See im Berych vom Dalboddè durrègenn, odder s sin historisch gsää anderi nit passyrbari Topographiè vorhandè, welli è Umgehig erforderè duèn, wie zum Byschpill e Sumpfgebièt im Dalgrund. Wäg un Strõßè wörred denn entwedder i dè Dalrand, uff Dämm odder in eini vo dè Dalflankè übber m Dalgrund volait, odder mò umgòt diè Èngschtell übber èn Bärgpass i dè Nôchi (denn heißed Dalungabschnitt un Bärgpass oft glych). I dè Neuzit wörred Trassè zuènemmend in Dunnèl durch Bärgflankè un -ruggè aglait.
Marco Schönbächler
De Stürmer chunnt uus de Nachwuchsabteilig vom FCZ. Syt em Rückrundestart vo de Saison 2006/07, hät er duurend Churziisätz i de Super League. Er hät au a Spiil für d' U17-Nationalmannschaft teilgnah. Im März 2007 hät er sin Vertrag bim FC Züri bis zum 30. Juni 2010 verlängert.
Am 24. Mai 2007 hät de erscht 17-jährigi Stürmer sin erschte Meischtertitel mit em FC Züri gfiiret. Nachme 2:0 Sieg gäge em Stadtrivale Grasshopper Züri händ sie de 11. Meischtertitel chönne gwünne.
Raimund Wäschle
Lääbe
Dr Raimund Wäschle isch z Raveschburg ufgwachse, sy Vater isch dr Kommunalbolitiker un Oberburgermaischter Karl Wäschle gsii, sy Mueter e Klavierspiileri un -lehreri. Vu 1977 bis 1983 het er an dr Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert bi dr Brofässore Moritz Baumgartl un Rudolf Schoofs studiert. Anne 1980 het er dr Bryys vu dr Dytsche Leasing AG, „Grafik unserer Zeit“, Frankfurt, iberchuu, 1987 dr „Oberschwebische Chunschtbryys“ vu dr OEW Biberach; 2004 s „Chunschtstipendium vu dr Abdailig Bildendi Chunscht“ vu dr Bayerische Akademy vu dr Schene Chinscht.
Chinschterlisch Schaffe
Dr Chunscht vu dr Radierig het si dr Raimund Wäschle bsundersch intensiv gwidmet. Sy Akademielehrer Rudolf Schoofs het en aagregt, „auf noch verborgene, ungehobene Möglichkeiten, die in dieser über die Zeit tradierten Drucktechnik stecken“, het dr Pedagog Anton Schmid feschtgstellt. In dr 1980er Johr isch e erschti großi Radierserie um dr Themenechrais Holocaust entstande. In dr 90er Johr het dr Wäschle as Vorlag Abbildige vu dr chrankhafte Veränderige un Verletzige us medizinischer Fachliteratur bruucht. D Radierserie Moulage vu 2002 het si mit em abstoßende Uussää vu Hutchrankete ussenandergsetzt. In dr Radierserie Shunt (Wychi, Abwychig) vu 2003/2004 nimmt dr Wäschle s aige Wärch as Bilderarchiv un Vorlag. Doderdur ass er Hailssimbol bruucht het, het er sy Schaffe in dr Tradition verankeret: „Via crucis“, Chryzwäg, haißt e Radierserie vu 2005. Näb dr chrischtlige spiile elteri, haidnischi Traditione vu Afrika oder Ozeanie in sym Wärch e Roll. Dr Peter Renz het 2006 zämegfasst: „Raimund Wäschles nicht leicht konsumierbare Kunst des Schmerzes und der bedrohten Existenz…zeigt sich als Kunst des Antwortens auf ein Vorgegebenes… Ein verzweifelter, der Sprachlosigkeit abgerungener Dialog.“ D Kulturschurnalischti Birgit Kölgen het dr Figure vum Chinschtler, wu vylmol vu Melancholy dränkt sin, „etwas Schwebendes, Leichtes, ja, Elegantes, fast wie asiatische Tuschzeichen“ noogsait.
Yvonand
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,5 % gläge.
Pierrevillers
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Basilikata
Gschicht
De Name «Basilicata» chunnt us de byzantinische Ziit, vo de damalige Bezeichnig Basileus für de Kaiser. Nach de normannische Eroberig vo Süditalie het en Verwaltigseinheit, wo die hütige Provinze Potenza und Matera umfasst so gheisse. En andere Name für die Region isch Lukanie, vom antike Volch vo de Lukanier. I de faschistische Ziit und bis 1947 het sie offiziell so gheisse. Tradtionell umfasst Lukanie aber au e Teil vo de Provinz Salerno z Kampanie.
Menge (Mathematik)
Dr Begriff vo dr Mängi isch eins vo de wichtigste und grundlegende Konzept vo der Mathematik. Me fasst im Rahme vo der Mängelehr einzelni „Elemänt“ (z. B. Zahle) zun ere Mängi zsämme. E Mängi muess keini Elemänt enthalte (son e Mängi heisst die „leeri Mängi“). Bi der Beschriibig von ere Mängi goht s usschliesslig um d Frog, weli Elemänt in ire enthalte oder nit enthalte si. Es wird nit drnoch gfrogt, öb en Elemänt meh wie eimol enthalte isch oder öb s e Reihefolg under de Elemänt git.
Euklidischer Raum
Der Begriff vom euklidische Ruum bezeichnet dr „Ruum vo unserer Aschauig“, wien er im Euklid siine Elemänt mit Axiom und Postulat beschriibe wird (vgl. euklidischi Geometrii). Bis ins 19. Johrhundert isch me drvo usgange, ass es sälbstverständlig siig, dass dodrmit dr physikalisch Ruum beschriibe wird, wo mer in em si. Der Zuesatz „euklidisch“ isch nötig worde, wo in der Mathematik vo de allgemeinere Ruumkonzäpt (z. B. hyperbolische Ruum, riemannsche Mannigfaltigkeite) entwigglet worde si und es sich im Rahme vo der spezielle und allgemeine Relativitetstheorii zeigt het, ass me für d Beschriibig vom Ruum in der Physik anderi Ruumbegriff bruucht wie dr Minkowski-Ruum oder d Lorentz-Mannigfaltigkeit.
Bissingen an der Teck
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Lichtgeschwindigkeit
Liecht in Materie
Die im Vakuum gültig Formel fer d'Liechtgschwindigkeit
Under Zuehilfnahm vu optische Eigeschafte vu makroskopische Quantesysteme (Bose-Einstein-Kondensat) isch es meeglich, Liecht beliebig z'verlangsame un bis zum Stillstand abzbremse, ohni dass e echti Absorption stattfindet.
Le Mouret
Geografi
Le Mouret liit ùf, 7 km südlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Tal vam Ruisseau du Pontet am Nordfuess va de Berra. Zue de Gmiin Le Mouret ghööre o Praroman, Moulin à Bentz, Le Mouret, Le Pafuet, Essert, Montévraz-Dessous, Montévraz-Dessus, Montembloud, Zénauva, Oberried, Montécu ù Bonnefontaine. Va de Gmiinflechi si 49,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 43 % Waud, 7 % Sidligsflechi ù 0,4 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Le Mouret si Villarsel-sur-Marly, Tentlingen, Sankt Silvester, Plasselb, La Roche, Treyvaux, Senèdes, Ferpicloz ù Ependes.
Gschicht
D Gmiin isch zum 1. Jenner 2003 entstane us de Fusion va de Gmiine Bonnefontaine, Essert (FR), Montévraz, Oberried (FR), Praroman ù Zénauva.
Religion
86,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 5,2 % evangelisch-reformiert.
Communauté de communes de la Vallée de Munster
Uff are Fläche vo 195 km² läbe im Verband guet 16.000 Lit.
Hochwalsch
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Yvorne
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 13,6 % gläge.
Alsatia-Verlag
Dr Verlag un si glei Imperium
In dr 30er Johr vum letschte Johrhundert het dr Alsatia-Verlag si greschti Üsdähnung erreicht. Dr het si Haüptsitz z Colmar in dr Bartholdi-Stroß gha; zum Verlag hän aü e Druckerei un e Buechbinderei ghert. In dr Kopfstroß (hit: Rue de Têtes) isch d Colmarer Verkaüfsstell gsii; aü in andere Ortschafte im Elsiss sin Verdrättunge un Iirichtunge gsii - so aü z Paris.
Wurstsalat
Öschtrycher Wurschtsalòt
Dè öschtrycher Wurschtsalòt wörd us Knackwurscht odder Extrawurscht zuèbereitet, sèlli Wurscht wörd au Suuri Wurscht un Essigwurscht dauft.
Alsatia-Verlag
Unter dr ditsche Bsetzig
Vor allem isch viel meh broduziärt wore, as wiä ass gnämmigt gsii isch, oder s sin Verträg zruckdatiärt wore uf Zitte, wus no e Erläubnis gä het. D Verbreitung z. B. vu dr Sonnet-Sammlung "Jetzt ist des Heiligen Zeit" vum Reinhold Scheider isch unter dr Hand gloffe; mit eme Zetel, wu im Buech gläge isch, isch dr Iidruck erweckt wore, ass es des Wärk nimmi git. S isch behaüptet wore, s seige
Annemarie Düringer
Uusbildig
D Annemarie Düringer isch d Dochter vun Schwyzer Induschtriälle Heinrich Düringer un dr Marie Roider gsii. Ufgwachsen isch si z Muri bi Bärn. Noch em Abschluss vu dr Uusbildig an ere Bärner Handelsschuel het si anne 1946 z Paris am Cours Simon e Schauspiiluusbildig aagfange, wu si ab 1947 zwai Johr lang am Wiener Max Reinhardt Seminar furtgsetzt het.
Isabell Huber
Lääbe
An dr Hochschuel Kähl het si ne Uusbildig zum ghobene Verwaltigsdienscht gmacht (Bachelor of Arts – Public Management) un derno vu 2011 bis 2015 bim Haupt- un Personalamt vu dr Stadtverwaltig Stuegert gschafft. Näb em Beruef het si 2013 bis 2016 an dr Hochschuel fir effentligi Verwaltig un Finanze z Ludisburg ne Master gmacht (Master of Arts – Public Management). Vu 2015 bis 2018 het si as Persenligi Mitarbaiteri vum Amtslaiter bim Haupt- un Personalamt vu dr Stadtverwaltig z Stuegert gschafft. 2018 bis aafangs 2019 isch si in Elterezyt gsii.
Annemarie Düringer
Filmkarriere
Anne 1953 isch si zum erschte Mol vor dr Kamera gstande. Dr Regisseur Ernst Marischka het si zum Film Feldherrenhügel gholt, wu si an dr Syte vum Heinz Conrads gspiilt het. Speter sin wyteri Filmrolle chuu, z. B. in Du bist die Welt für mich (1953), in Gefangene der Liebe (1954), in Die Stadt voller Geheimnisse (1954), in Ewiger Walzer (1954), Ein Mann vergisst die Liebe (1955), ''Der 20. Juli (1955) oder in Oberwachtmeister Borck'' (1955). In dr Filmadaption vum Stuck Vor Sonnenuntergang vum Gerhart Hauptmann het si 1956 d Inken Peters an dr Syte vum Hans Albers gspiilt. Im Thriller Nachts, wenn der Teufel kam het mer si 1957 unter anderem mit em Mario Adorf un em Claus Holm gsää; fir ihri Laischtig isch si 1958 im Ramme vu dr Berlinale mit em Bundesfilmpryys uuszaichnet wore. Anne 1961 het si näb em Heinz Rühmann in dr Komödie Der Lügner gspiilt.
Alsatia-Verlag
Verleijmdungs-Klag
Anne 2000 isch d letscht Publikation vum Verlag Alsatia rüskumme, diä un d zweitletscht sin:
Zürich
Plätz und Päärk
Anderi Plätz im Stadtzäntrum sind öppe de Möischterhoof, d Polyterrasse, de Heimplatz und de Helvetiaplatz, wo em Karl Geiser sys Tänkmaal vo der Arbet druff staat, und näbetdra s Zürcher Volchshuus vo 1910. Und dänn sind vil öffentlichi Pärk im Stadtgebiet vertäilt, wie d Grüenalaage am Zürisee, d Almänd a de Syl, de Park vom Unispitaal, wo jetz aber wegem Spitalnöibou sell verchlyneret wèèrde, de Platzspitz, s Sylhölzli, s Buuschänzli, de Rieterpark, de Roosegaarte vom Muralteguet, de Belvoirpark bi de Villa vo der Familie Äscher, s Schindlerguet, d Blatterwise mit em Chiinagaarte und de Irchelpark, s Gasèèrnenareaal, de Bulingerhoof, d Beckeraalaag und de Hardaupark, und es hät au modèèrn gstalteti Päärk i de Quartier chly usserhalb vom Zäntrum wie de MFO-Park z Öörlike, de Turbyneplatz und na vil anderi. Bi vilne Schuelhüüser hät’s groossi Pauseplätz und Schuelwise, und z Züri cha mr uf vil Sportplätz gaa; vo dene isch wyter unde na meh. Uf de Website vo Grüen Stadt Züri findt mer e ganz e langi Lischte vo de stedtische Päärk und Gäärte. Ane 1959 hät mer es paar vo dène schöönen Aalaage i de Schwyzerische Gaartebouusstelig chönen aaluege.
Hèèrkumft
Aa gröösseri Gruppe (mee als tuusig) vo Lüüt us den europäische Länder hät’s i de Stadt Züri ane 2016 die ghaa:
Religioone
Aber mee as en Viertel vo de Lüüt i de Stadt läbt gmèèss de Statistike ooni Aagaabe zu de Religioon oder de Konfessioon, als Atheischte oder mit eren andere Form vo Spiritualitèèt.
Anderi Spraache
Im Wirtschaftsläbe vo der Metropoole hät natürli hützetags s Änglisch en algemäini Bedüütig.
D Literaturstadt
Und au erfolgrychi ussländischi Schriftsteller händ z Züri gläbt, so wie öppe de Georg Herwegh, der August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, de Richard Wagner, d Jo Mihaly, de Georg Büchner, de Kurt Tucholsky, de Bertolt Brecht, d Else Lasker-Schüler, de Robert Musil, der Albert Ehrenstein, de Theodor Mommsen, de Thornton Wilder, der Elias Canetti, de James Joyce, de Thomas Mann, der Alfred Kerr, de Walter Mehring, d Agnes Mirtse, d Aglaja Veteranyi und na mee, wo d Ute Kröger von ene d Läbesgschicht uufgschribe hät.
Gschicht
I der Isezyt isch uf em Uto-Kulm am Üetlibèèrg en befeschtigte Platz gsy, und es Oppidum vo de keltische Lüüt vom Volk vo de Helvezier hät s uf em Lindehoof ghaa; keltisch isch au der Oortsname.
1871 isch s zum Toonhalekrawall choo. 1883 und 1939 hät me z Züri Schwyzerischi Landesuusstelige ghaa – dère vom 1939i säit me na hütt «d Landi» – und 1958 d Saffa, die schwyzerisch Uusstelig für d Frauenarbet. 1968 isch de Globuskrawall gsy. Ane 1948 isch de Flughafe Züri-Chlooten ufgange, und im ganze 20. Jarhundert hät sich d Stadt zu dère bedüütende Metropoolen und dère groosse Schwyzer Stadt und dem Wirtschaftszäntrum entwicklet, wo me hüt gchänt.
Stadtpolitik
Em Stadtraat staat d Stadtschryberi zur Syte. Das isch sit ane 2012 d Claudia Cuche-Curti (* 1959). Si isch d Naachfolgeri vom André Kuy.
Musig
D Kantoreie und Chilechöör händ früener die latynische Chilelieder gsunge; am Groossmöischter isch ane 1259 de Konrad vo Muri Kantor, aso Singmäischter, gsy. Er hät s «Zürcher Singbuech» für d Liturgy am Grossmöischter zämegstellt, wo im Originaal uf Latynisch Breviarium chori Turicensis ghäisst. Das Buech isch hüt i de Handschriftesamlig vo de Zäntralbiblioteek Züri. Im Mittelalter isch s Groossmöischter-Stift überhaupt im Bischtum Choschtez, was d Chilemusig aagaat, z vorderscht gsy. I de Reformazioon hät me nach em Wile vom Zwingli s Singe vo de Chöör i de Gottesdienscht abgschafft und ane 1528 hät me au d Orglen us em Groossmöischter usegrisse. Eerscht mit de Zyt isch d Chilemusig z Züri wider ygfüert woorde, und jetz hät men mängmal au uf Tüütsch gsunge.
En anders groosses und tradizioonsrychs Musighuus vo Züri isch de Musig Hug, wo scho ane 1807 als Nachfolger vom Verlaag vom Hans Georg Nägeli ggründet woorden isch und wo sis Gschäft am Limetggèè hät. Ane 2017 hät d Firma Musigpunkt AG vo Luzärn de Musig Hug übernaa. Gwüss s populèèrscht Schwyzer Liederbuech für Chind isch s «Chömed Chinde, mir wänd singe», wo de Musig Hug ane 1946 s eerscht Maal useggèè hät. I dèm Buech sind zum Täil hoochtüütschi und zum Täil Mundartliedli din; grad s eerscht isch vo de Sophie Haemmerli-Marti mit de Musig vom Karl Weber; es ghäisst: «Schneeglöggli lüüt»; anderi sind vom Josef Reinhart und vo de Johanna Spyri. Liederbüecher mit Mundaartstuck hät au de Leermittelverlaag Züri useggèè. Äis vo ane 2016 ghäisst «Eifach singe», en anders «Suneschtraal tanz emal».
D Schwyzer Volchsmusig isch i de Stadt Züri au verträtte. En bekante Zürcher Musiker isch der Edi Bär. I de Volchsmusigveräin wie em Jodelklub «Sängerrundi Züri» (ggründet ane 1934) und de Stadtzürcher Jodlerveräinigung (ggründet ane 1937), de Konzèrt vo tradizioneller Schwyzer Musig, im Fèèrnsee und öppen au bi groossen Aaläss im Halestaadion chamer die Musig ghööre.
Und dän isch na z säge, dass Züri syni alti Musigkultuur, und au die vo de Schwyz, uf verschideni Aarte tuet dokumäntiere. En wichtigi Role spilt daadeby d Musigabtäilig vo de Zäntralbiblioteek. D Biblioteek hät ane 1917 d Büecher vo der Algemäine Musig-Gsellschaft Züri überchoo, und au vo anderne Syte sind Quäle vo de Musiggschicht i d Samlig cho. Me findt daa Liederbüecher ab em 16. oder 17. Jarhundert. Im 1971i hät si di äigetlich Musigabtäilig ygrichtet, wo vil Underlaage vo Musighüüser, Naachläss vo Komponischte und vo Musigforscher, s Archyv vo de Zürcher Liederbuech-Aastalt und verschideni Samlige vo Musignoote uufbhaltet, zum Byschpiil die vom Konsi und die vo de Toonhale.
Sport
Uf d Stadt vertäilt sind im 20. Jarhundert groossi Sportalaage pout woorde. I de Sportgschicht vo de Schwyz isch die Offnig Welorännbaan vo Öörlike legendèèr, wo’s sit 1912 git und dozmol die elter Welorännbaan i de Hardau abglööst hät. Äine vo de groosse Schwyzer Welofaarer isch de Zürcher Hugo Koblet gsy, wo d «Züri-Metzgete» zwäimal gune hät.
Helikontuba
S Helikon, seltè au Helikontuba tauft, isch è mitteleuropäischs Blèchblõsinschtrumènt. S Wort „Helikon“ isch èn Neologismus, wo uff èm grychischè Wort "Helix" gründet isch, dõdemit wörd si spiralförmig gschruubts üßeres Erscheinigsbild beschribbè wörd.
Tuba
Historischs
Hüt voschtòt mò unter enèrè Tuba s Bassinschtrumänt vo dè Familliè vo dè Bügelhörner. Diè èrschtè Tubè sin z Berlin um 1835 kurz nõch dè Erfindig vo dè Ventyltechnig entwicklet. Wilhelm Wieprecht un Carl Wilhelm Moritz hèn i sellèm Johr è Patent uff è Basstuba in F mit füüf Ventyl chriègt.
Bauformè
Kurligs:
Deizisau
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Thomas Matrohs.
Kreuzprodukt
In der Physik wird s Chrüzprodukt zum Bispil bi der Berächnig vo der Lorentzchraft oder em Dreihmomänt bruucht: S Dreihmomänt isch Chraftarm mol Chraft
Abgeordnetenentschädigung
En Schduagrd
A Pensioo geids wemma 8 Joor Abgordneder war mid 60 Joor. Drvor griaged se an Vorsorgebeitrag in Höhe von monatlich 1.679 Euro
Kaschrut
Zertifizierig
Wil die mäiste Lääde alle Lüt wäi iiri Lääbensmiddel verchaufe, müesse die zertifiziert wärde, so dass religiöösi Juude wüsse, ass si koscher si. Die Zertifizierig wird vo Rabbiner gmacht, und chostet de Broduzänte, wo drfür müesse ufchoo, vil Gäld. Vor allem z Israel, wo d Orthodoxii über alles was mit Religion z due het, entschäidet, isch das eme Racket scho zimlig äänlig.
Vevey
Vevey ([] oder [], vo de Iihäimische []) und uf tüütsch Vivis isch e Stadt im Waadtland und de Hauptort vom Bezirk Riviera-Oberland. De tüütschi Name chunt vom röömische Name Vibiscus/Viviscus. Hüt bruucht mer en fascht nume no im Kanton Friburg für de Bach und de Bezirk Vivisbach.
Achilles Leissler
Lääbe
Dr Achilles Leissler isch as Soon vom Handelsmaa und Baasler Groossroot Achilles Leissler und dr Gertrud Ortmann z Baasel uf d Wält khoo. Vo sine Gschwüsterte häi nume d Schwöstere überläbt, sini bäide Brüeder si jung gstorbe. Wo dr Achilles vierzääni gsi isch, isch si Vater gstorbe. Er het en Usbildig zum Kaufmaa gmacht und isch in d Firma vom Vater iidräte, won er erwaggse worde isch. 1743 het er d Dochder vom Kaufmaa Onophrion Hoffmann, d Maria, ghürootet.
Eugen Gabriel
Dr Eugen Gotthard Gabriel (* 3. Februar 1937 z Doarabira) isch e eeschdryychische Schbroochforscher.
Läbe
Ane 1963 isch dr Eugen Gabril fir segs Wùche Midarbeiter an dr Universität Züri am Schwyzer Schbrochatlas gsi. Dèrd isch er vùm Rudolf Hotzenköcherle in d Methodik vùm Schbroochatlas ùn in d Explorationsarbed yyglèèrd woore. Mid eme Forschigsstipendium vùm eschdryychische Minischterium fir Unterricht hed er 1963 e Habilitationsarbeit bim Prof. Kranzmayer aagfange iber Die Entwicklung der althochdeutschen Vokalqualitäten in den oberdeutschen Mundarten. Noch Foorschigsùfendhald an dr Universiät Innsbruck (1965) ùn z Marburg/Lahn (1966) isch dr Eugen Gabriel vù 1967 bis 1969 Universitätsassischtent am Germanistische Institut vù dr Universität Wien gsi. Dèrd hed er syyni Habilitationschrift abgschlosse ùn hed 1969 z Wien mid dr Venia legendi Sprache und ältere Literatur habilitiert.
Bier
Bier isch a alkohol- und kohlesäurehaltigs Getränk, wo durch Gärig us de Zuetate Wasser, Malz und Hopfe gwonne wird. Für s kontrollierte Uslöse vum Gärvorgang wird Hefe zuegsetzt.
Les Montets
Les Montets isch a politischi Gmiin im Broyebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1104 Yywoner 84,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 6,2 % Tüütsch ù 9,7 % anderi Spraache.
Lateraler Konsonant
Mit Lateral oder l-artigi Konsonante meint mer in de Phonetik e Artikulationsart, wo de Artikulationsstrom (also de Atem wo ussgstosse wird) aa de Syte vo de Zung usströömt. Es wird also mit de Mitte vo de Zung e Verschluss bildet, aber aa de Syte blybt e Öffnig wo d Luft cha usströöme. De Begriff chunt vum latiinische laterālis, wo „sytlich“ bedütet.
Im Alemannische gits numme ei Lateralluut, de alveolare laterale Approximant [] wie in „Liebi“. Allophonisch chunt de Luut in bstimmti Dialäkt au velarisiert vor: [], vorallem in de Innerschwiiz. De velarisiert Lateral wird mangmool als „dunkels-l“ bezeichnet.
Filsdorf
Filsdorf stoht fir:
Freudental
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Rodels
Rodels (rätoromanisch Roten) isch es Dorf i de politische Gmeind Domläschg i de Region Viamala vum Kanton Graubünde. S Dorf lait aa de Gränz zwüschem Usser- un Innerdomleschg. Zur Gmeind ghört au no d Fraktion Nueins. Wos im Bündnerland no Chreis ggee het, het Rodels zum Chreis Domläschg ghört.
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Rodels Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Di yyheimisch Mundart isch hüt aber warschynts ussgstorbe; im Joor 1988 brichte de Clau Solèr un de Theodor Ebneter no vo zwei Sprecher vum yyheimische Romanisch. De jüngeri vo de beid isch aber scho 1910 uff d Wält cho, un usserdäm isch ihr Romanisch vum Surselvische beynflusst gsi. Bi de Volchszäälig vo 1860 isch de Aateil no bi 85 % gläge, un d Mehrheit het s Romanisch in de Volchszäälig vo 1910 verlore. 1930 sin es no öbe 40 % gsi, un 1941 no chnapp 29 %. In de Volchszäälig vo 2000 hen 3,9 % s Romanisch als Hauptsprooch aagee, was aber wohl numme Zuezogeni sin. De Mathias Kundert vermuetet, dass scho in de Volchszäälige nooch 1910 en grosse Deil vo de Romane vo usswärts cho sin. D Chinder uss yyheimischi Familie hen nämli spööteschtens zue däm Zitpunkt kei Romanisch mee gschwätzt. Die Zuezogeni sin wohl zumene grosse Deil uss andri Gegende cho, un hen wäge däm mit de Yyheimische Dütsch gschwätzt. De Kundert meint, dass es also mögli isch, dass die romanische Zuewandrer de Sproochweggsel sogar beschleunigt hen, au wenn si in Volchszäälige zur Stabilisierig vum Romanische bytra hen. Scho 1952 wird Rodels imene Bericht vo de Lia Rumantscha deno als e „zona fingià bainbod dal tuot tudais-chada “ - „Zone wo scho bal ganz Dütsch isch“ erwäänt.
Bärenfelserhof am Stapfelberg
Baugschicht
1602 het dr Johann Lucas Isely, wo men em Hans Lux Isely «dr Riich» gsäit het, s Huus am Egge vo dr Martinsgass und em Stapflebärg lo baue und het s mit em Geböid «Ysenburg» an dr Martinsgasse 16-18 verbunde, wo au iim ghöört het. Wo dr Isely 1626 gstorbe isch, si vo sim Riichdum nume Schulde übrig bliibe. S Geböid isch denn e Zit lang leer gstande und e baar Mol witerverkauft worde. Dr Junker Friedrich Christoph vo Bärefels het s 1748 kauft, und vo denn stammt dr Naame Bärefelserhoof. 1802 isch d Siidebandfabrigg «Gebr. Bischoff» in s Huus khoo und het s zun ere Fabrigg umbaut. Dr hinderi Däil vo dr Liigeschaft am Stapflebärg 7 het d GGG 1879 für d Frauenarbetsschuel kauft. 1895 het dr Staat die bäide Liigeschafte, Stapflebärg 7 und 9, kauft.
Albert Schweitzer (Film)
Ibr 40 Johr schbätr
Jetzt zeigt dr Film em Albert Schweitzer sein Alldag: En äller Friiha ruaft oinr vo seine Ghilfa mit-ra Glock odr mit-ma Gong d Kranke, wo noh selbr laufa kennet, zo de Doktr ens Schbidal. De Schwerkranke werret vom Urwalddoktr selbr ufgsuacht. De selle, wo frisch oberiirt worra send, macht’r Muat zom Durchhalda. Emmr wiidr wuud au ebbes baut. So entstôht grad a nuis Derfle fir 250 Leit, wo an Lepra erkrankt send. Älle Arbeida wend vom 80-jähriga Schweitzer selbr ibrwacht ond ibrpriaft, ob d Handwerker au gwiiß guat gschafft hend. Manchmôl bricht au a Ooweddr los, ond a Tornado macht hee, was mit grauße Ôôstrengonga baut worra ischt.
Damona
D Damona isch i de Orte Aquae Bormonis (hüt: Bourbon-Lancy; Dép. Saône-et-Loire) im Piet vo de Häduer und Bourbonne-les-Bains (Dép. Haute-Marne) im Piet vo de Lingone zäme mitem Apollo Bormo / Borvo vereert wore. Baid Ort sind nochem Gott Bormo binennt und hend haissi Quelle. Us Alesia stammt e Statue vo de Damona, wo si mitem Apollo Moritasgus zäme erschiint, emene Gott wo nume z Alesia gnennt werd.
Lully FR
Geografi
Lully liit ùf, 1.5 km südlich vam Bezirkshùùptort Estavayer-le-Lac südlich vam Nüüebùrgersee. Zue de Gmiin ghööre Lully, Bollion, Seiry ù Petite Glâne. Va de Gmiinflechi si 69,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 21,4 % Waud ù 8,8 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Lully si Estavayer-le-Lac, Les Montets, Murist ù Châbles.
Volkshochschule beider Basel
Gschicht
Wil fast d Helfti vo de Höörer us em Baselbiet cho si und mä au Kürs het welle uf em Land organisiere, het au dr Kanton Basel-Landschaft aagfange sich für d Volkshoochschuel iizsetze und iire Name isch zu «Volkshochschule beider Basel» gänderet worde. 1987 isch d Stifdig gründet worde und sit denn isch d Volkshoochschuel nume Däil vo dr Verwaltig vo dr Universidät, aber d Uni isch im Stifdigsroot immer no stark verdräte.
Westgermanische Sprachen
Gschicht und Sistematik
Was jetz s Alemannische agoot, so ghört die Sprooch id Familie vom Hochdüütsche, gnauer vom Oberdüütsch. Ursprünglich chöme d Alemanne vo dr Völkergrubbe vo de Elbgermane, und ihri Mundarte hän sech parallel zum Bairische und em Lootringische entwiklet. Je nachdämm wohär me s aluegt, cha me säge, die rychi und vilfältegi alemannesch-schwööbischi Sproochgrubbe sig e Zweig vo dr Düütsche Sprooch oder sogar numen e Dialäkt oder e Dialäktfamilie vo dere, oder me dänkt, es sig eben e ganz en eigeständegi Sprooch under em wyte Tach vo de hochdüütsche Sprooche.
Pommérieux
Verwàltung
vun Pommérieux ìsch. Pommérieux ghert zem Kommünàlverbànd.
Simon Marius
Er het 1610 uabhängig vum Galileo Galilei ebefalls die vier große Mönd vum Jupiter entdeckt. Trotzeme Prioritätsstritt het er später vorgschlage, si Galileischi Mönd z'nenne. Galilei het si noch dr Familie Medici benenne welle. Si hän später die vum Marius vorgschlagene Nämme Io, Europa, Ganymed un Kallisto erhalde. Ihr Entdeckig isch e Sensation gsi, wil si wie e Sunnesystem im Chleine ussähne, un het d'Dursetzig vum heliozentrische Weltbild gegenyberem traditionelle, geozentrische igleitet.
Erkenbrechtsweiler
Geografi
Weiler Isch d oenzig Gmoe em Landkroes Esslenge, mo ganz uf dr Albhochfläche leit. Nochbergmoede send Neiffe em Weschte, Beire em Nordweschte, Aoe em Norde, Lẽnnenge em Oschte (älle Landkroes Esslenge), Grabastetta ond Hilba em Side (boede Landkroes Reitlenge).
Denkendorf (Württemberg)
Fläggagschiichd
Denggadårf wird zom aerschda Mål ǎnna 1129 erwehnd. D Gschiichd vom Flägga isch emmor mid-m Glaoschdor Denggadårf vorbonda gwäa. D Oborhohaed ibor dor Flägga hådd abor emmer s Herzogtum Wirddaberg gheed. Vo 1950 bis 1990 isch d Ãzahl vo de Aewohnor vo äbbes ibor 2.500 uff ibor 10.000 gschdiiga.
Schdråßa ond Nãma
D Ondorschiid zwischa de alde Dialäggd-Nãma fir Schdråßa ond Blätz ond de haediche offizielle Nāma send zom Dåel erheblich:
Marly FR
Marly (patois [a marˈli]; tüütsch Mertenlach; alem. Mèrtelach) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Midrasch
Gschicht
Die grössti Bedütig het dr Midrasch aber in dr Zit vom rabbinische Juudedum vom Joor 70 n. d. Z. ghaa. Us dere Zit stamme die wääsentlige schriftlige Beleeg. Es handlet sich drbii um äigeständigi Teggstsammlige, wo näbe de Wärk vo dr Mischna und vom Talmud entstande si. Die mäiste Midraschim si im Land Israel entstande, dr Biidrag vom babylonische Juudedum zu dere Gattig isch chlii.
Mathis Eberler von Villingen
Dr Mathis Eberler vo Villige, wo dr Biinaame dr Schlosser ghaa het, isch 1393 us Villige uf Baasel kho. Am 16. Novämber 1393 isch er mit de Baasler Drubbe uf Muttez zooge. Das isch zwar umbluetig usgange, aber die, wo am Sträifzug mitgmacht häi, häi gratis s Baasler Bürgerrächt überchoo.
Jörg Meuthen
Bolitik
In syre erscht Red vor em Stuegerter Landdag am 8. Juni 2016 het dr Meuthen zum Fall Wolfgang Gedeon gsait: „auch der neueste Versuch der politischen Verunglimpfung seitens unserer politischen Gegner, nämlich der Versuch uns nun mit der Antisemitismuskeule zu beschädigen, wird scheitern und in sich zusammenbrechen.“ Wu si dr Meuthen mit syre Forderig noch eme Uusschluss vum Gedeon us dr Fraktion nit het chene dursetze, isch är mit zwelf andere Abgordnete us dr Fraktion uusdrätte. Am 11. Oktober 2016 hän si di bode verstrittene Dail wider zue aire Fraktion zämegschlosse.
Eptingerhof (Basel)
Gschicht
Mä wäiss au us em Joor 1423, ass bim Eptigerhoof e Brunne gstande isch, wo dr spöötere Böimligass dr Naame "in vico ze Eptingerbrunnen" gee het.
Stadtpfarrkirche Maria Himmelfahrt Baden
De Turm un d Glocke
De Turm vo de Schtadtchile wird vo eme schpitze Turmhelm abgschlosse, wo mit farbige Ziegel deckt isch. Er isch in de letzte Bauphase vo de Chile (1490) bauet worde. Im Turm hänged sechs Glocke, wo im Johr 1926 vo de Fa. Rüetschi z Aarau gosse worde sin.
Eberler
D Eberli us Kolmar
Nochdäm im Juudepogroom 1349 die ersti jüdische Gmäind z Baasel zerstöört worde isch, häi sich 1361/62 wider Juude in dr Stadt afo niiderloo. Si häi die zwäiti jüüdischi Gmäind bildet, wo ume Rindermäärt konzentriert gsi isch und bis 1397 existiert het.
Steinbiedersdorf
Verwàltung
vun Stémbidaschtroff ìsch. Stémbidaschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Gion Deplazes
Dr Gion Deplazes (* 22. Merz 1918 z Surrein bi Sumvitg; † 8. Oktober 2015; haimetbrächtigt z Vrin) isch e Schwyzer Schriftsteller gsii, wu syni Wärch uf Rätoromanisch verfasst het.
Eberler
S Ändi vom Gschlächt
Dr letscht männlig Basler Eberler isch dr Niklaus gsi, wo Schulthäiss vo Baade worde isch. Er isch 1518 gstorbe und mit iim isch s Gschlächt usgstorbe.
Gion Deplazes
Biografy
Dr Gion Deplazes isch as erschte Suhn vum Giachen Mudest Deplazes, eme Buur un Ofesetzer, un dr Onna Maria Cristgina geb. Solèr uf d Wält chuu. Är het vier Gschwischter ghaa. Wun er nyyn gsii isch, isch sy Mueter gstorbe noch ere lange Chranket.
Schweizer Küche
Fleischtätschli
S kommt auf s Fleisch an, us dem se gmacht werre.
Böllebudel
Armeleutespeise us Bölle und Altbrot gedünstet (dämpfä)
Raclette
Dezue Gschwellti, suur Gurke, Essigziibele, Sämffrücht oder Chnoblauch, Pfäffer oder Paprika un en guete Wy
Wurstsalòd
Schwyzer Wurstsalòd bruucht Chäs.
Wolfgang Raufelder
Dr Wolfgang Raufelder (* 16. Juli 1957 z Mannem-Friedrichsfeld; † 28. November 2016 bi Brihl) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene) gsii. Vu 2011 bis zue sym Dod isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
Noch em Studium het er in dr Staatlige Hochböuverwaltig Bade-Wirttebärg z Haidelberg un z Mannem, bim Regierigsbresidium Darmstadt un bi dr Stadtverwaltig Viernheim gschafft.
Satz des Pythagoras
Bewiis
Us dr Uflöösig vo dr Chlammere folgt
Papst
De Name
Ursprünglich händ d Päpst nach dä Wahl irä bürgärlich Vornamä phaltäd. Dä erschti Papst, wo sin Namä gändärät hät, isch dä Johannes II. im Jahr 533 gsi. Er hät mit würklichäm Namä Marcurius gheissä und hät als Papst nöd dä namä vomänä heidnischä Gott welä trägä. Jedoch isch d Ahnahm vomänä neuä Namä bis zum Ändi vom 1. Jahrtuusig ä Usnahm gsi.
Gerlingen
Dialekt
Dr Dialekt vo Gaerlenge ghert zom Schwäbisch.
Kinshasa
Stadtgliderig
Kinshasa glideret sich in 24 Gmaine (communes).
Klima
D Stadt lyt in dr tropische Klimazone. D Johresdurschnittstämperatur lyt bi 25,3 Grad Celsius, di jehrlig mittler Niderschlagsmängi bi 1.378 Millimeter. Di durschnittlige Tämperature lige s ganz Johr zwische 22 un 27 Grad. Di wermschte Monet sin Merz un April mit durschnittli 26,7 bis 26,8 Grad Celsius, dr chielscht dr Juli mit 22,0 Grad Celsius im Mittel. Haupträgezyt isch zwische Oktober un Mai. Dr maischt Niderschlag het s im Novämber mit durschnittli 236 Millimeter, dr wenigscht vu Juni bis Augschte mit ai bis fimf Millimeter im Mittel.
Frickenhausen (Württemberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Friggehouse ghert zom Schwäbisch.
Kanton Thurgau
Geografi
Im Kanton Thurgau wärdet 61,0 Prozänt vo dä Gesamtflächi landwirtschaftlich gnutzt. Wäge de vile Öpfelbäum (früener sind’s meh Birebäum gsi) seit mer em Kanton au «Moschtindie»; dodezue stoht witer une no meh.
Alpenglühen
S Alpeglüe isch en optischi Erschiinig, wo i de Berge mengisch noch em Suneundergang biobachtet were cha. Debii werd s Suneliecht vo fiine Partikel i de Luft gstroit und spieglet sich a Felswänd oder Schnee- und Iisfelder. Di fönd denn a root lüüchte und bildet mit de dunkle Umgebig e starche Kontrast. S Alpeglüe verlöscht, wenn d Sune mee as 6 Bogeminute underem Horizont litt. D Stärchi vom Alpeglüe isch vom Wetter abhängig.
Kanton Thurgau
Legislative
Noch dä Wahle vom 2008 herrscht im Grosse Rot folgendi Sitzverteilig:
Thurgauerlied
D Hymmne vom Thurgau isch s Thurgauerlied O Thurgau du Heimat. D Melodie stammt vom Johannes Wepf, gschibä häts dä Johann Ulrich Bornhauser.
<div style="margin-left: 3em; margin-right: 3em; background-color: #F9F9F9; padding: 1em; border: 1px solid #F0F0F0;"> O Thurgau, du Heimat, wie bist du so schön, wie bist du so schön! Dir schmücket der Sommer die Täler und Höhn! O Thurgau, du Heimat, wie bist du so hold, dir tauchet der Sommer die Fluren in Gold! La, la, la, la, … dir tauchet der Sommer die Fluren in Gold!
Ketuvim
D Ketuvim si vermuetlig um 100 n. d. Z. kanonisiert worde, aber die mäiste vo dene Büecher häi scho um 190 v. d. Z. as häiligi Schrifte gulte.
Metzingen
Metzeng [medseŋ] odr Metzenga isch a wirddabärgischa Sdadd em Graes Reidleng. Metzeng mid saene 22.000 Aewonor (2017) leid am Fuas vo dor Reidlengor Alb, am Auslaof vom Ermsdaal. Metzeng håd zwåe Beinãma:
Hormonsystem
5 Nääbeniere
Metzingen
Nåchborgmaendena
An Metzeng grenzed ã (vo Norda aus, em Uhrzaegor nåch): Riadrich, Gråfabärg (båede Landgraes Reidleng), Kohlberg, Neiffa (båede Landgraes Essleng), Deddeng, Sankt Johann, Ẽneng ond Reidlen (älle Landgraes Reidleng).
Hormonsystem
7 Ovar
Metzingen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdaagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Porcelette
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Porzelett ghert zem Moselfrankisch.
Barr
Geogràfi
S Dorf lijt àcht Kilometer sìdlich von Ewernahni àm Füeß vum Odiliebari (Mont-Sainte-Odile), me Üslaifer vvun dr Vogese. Durich Bàrr fließt dr Kirneck.
Theodor W. Adorno
Dr Theodor W. Adorno (* 11. Septämber 1903 z Frankfurt am Main; † 6. August 1969 z Visp, Schwiz; äigentlig Theodor Ludwig Wiesengrund) isch e dütsche Filosoof, Sozioloog, Muusigtheoretiker und Komponist gsi. Er ghöört zämme mit em Max Horkheimer zu de Hauptverdräter vo dr Dänkrichdig, wo as Kritischi Theorii bezäichnet wird und au under em Naame Frankfurter Schuel bekannt worde isch. Er het dr Horkheimer wääred sim Studium kennegleert und die bäide si iir Lääbe lang ängi Fründ und Zämmenaarbäiter gsi.
Nevi’im
D Büecher
Im Tanach het s 19 Büecher vo Brofeete, vier vo de erschte oder vordere Brofeete:
Dr Hesekiel het zur erste Grubbe vo Israelite ghöört, wo im Joor 598 vor dr Zitwändi vom Nebukadnezar II. in die babylonischi Gfangeschaft verschleppt worde si. Z Mesopotamie het er am Fluss Kebar gläbt und bredigt.
Postdorf
Gschìcht
Boschtroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 17. Jh. àls Postorff.
Geberschweier
Verwàltung
vun Gawerschwihr ìsch. Gawerschwihr ghert zem Kommünàlverbànd.
Villa Hirzbrunnen
D Willa isch 1861 vom Octavian Schönberger baut worde. Es isch e symmetrischs, dreiistöggigs Geböid mit eme Podest an dr Front, wo zwäi bräiti Stääge zu de Iigäng uufe füere. 2012 si d Fassaade und dr Brunne renowiert worde.
Brunnadern (Bonndorf im Schwarzwald)
Geography
Brunnõdèrè lyt in èm quällèrychè Sitèdal nördlich vom Ehrèbachdal. Èn großè Deil vo dè Brunnōdèmer Gemarkung wörd von èrè Juraformation bedeggt. Im Berych vom Mèrrèbachdal chunnt s Urgeschtei in Form vom Wällèdinger Granit vor, wo sèlber von èrè sandschteihaltigè Übbergangszonè übberdeggt isch.
Kinzig (Schwarzwald)
Näbefliss
Im Schwarzwald minde ne baar greßeri Näbefliss mit Lengine um 20–30 km vu Norde un Side in d Kinzig, wu dr Schwarzwald in dr Hauptesacht no Weschte durfließt (Uuswahl):
Geografii
S Kinzigdal isch s Dal, wu am diefschte yygschnitten isch im innere Schwarzwald. Im vordere Kinzigdal lige d Ortschafte uf unter 200 Meter iber NN. S Klima im Kinzigdal isch wäfge däm milder wie in dr meischte andere Gegnige vum Schwarzwald. Im vordere Kinzigdal het s Obst un Rääbe. Gengebach, Ortebärg un Ohlschbach sin bekannti Räbböugmeine. Zem Deil fiert di Badisch Wyystroß do dure.
Rumantsch Grischun
Yyfierig ùn Kontroverse
Ab 1984 isch aber au d Kritik am Vorgoo vo de Lia Rumantscha luuter worde. Kritisiert worde isch, dass d Idiom ùff Choschte vùm Rumantsch Grischun vernoochlässigt würde, ùn dass mer debi wär es in Domäne vo de Schriftidiom yyzfiere. De Leiter vùm Regionalstudio vo de SRG, de Chasper Stupan, het sich zum Byspil dergäge ussgsproche, s Rumantsch Grischun im Radio z bruuche. Für ihn isch d Sterchi vùm romanische Radio in de Idiom gläge, wo sich d Hörer chönnte mit identifiziere. E Ùmfroog ùnter de Hörer het 1988 ergee dass 49,5% für Rumantsch Grischun im Radio gsi sin, ùn 49,2% dergäge. Au 1988 isch e Ùmfroog vùm Romanist Erwin Diekmann veröffentlicht worde. In derre Ùmfroog het de Diekmann Froogebööge vo 948 romanische „Kulturträger“ ussgwärtet. Di sofortigi Yyfierig vùm Rumantsch Grischun als Plakat- ùn Ùffschriftesprooch hen 77,9% befürwortet, als Verwaltigssprooch hen sich 58,3% für e sofortigi, ùn 19,6% für e spööteri Yyfierig ussgsproche. Als Sprooch in de Schuel, im Radio, em Fernseh ùn in de Literatur hen sich di Befroogte dergäge für e lengsemi oder überhaupt kei Yyfierig vùm Rumantsch Grischun ussgsproche.
Mettmenstetten
Politik
Gmäindspresidänt isch de René Kälin (Stand 2012).
Pouilly (Moselle)
Geogràfi
Pouilly lijt sìwe Kilometer sìdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 169 un 223 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Metz ìm Norde, Peltre ìm Nordoschte, Marly ìm Weschte, Chesny ìm Oschte, Cuvry ìm Sìdweschte un Fleury ìm Sìde.
Siebenbürgen
Gschicht
in dr Antike isch d Regioon vo Siibebürge s politische Zentrum vom Kööngriich vo de Daker gsi, bis es im Joor 106 n.d;Z. vo de Röömer under em Trajan eroberet und zur Brovinz Dacia gmacht worde isch. Dir röömische Druppe im dridde Joorhundert d Regioon verloo und bis zum 11. Joorhundert sie die underschiidligste Völker dur s Land zooge: d Goote, d Hunne, d Gepide, d Aware, Bulgaare, Slaawe und anderi. Vom spoote nüünte Joorhundert häi sich Ungare im Karpaatebecki niidergloo. Vo dr Middi vom 12. Joorhundert aa häi dütschi Siidler («Siibebürger Saggse») Siibebürge afo brääge. Under de Aagriff vo de Türke isch Ungarn in drei Däil verbroche, dr Groossdäil vo Ungarn isch under die osmaanisch Herschaft groote, au s Fürstedum Siibebürge (ungaarisch: Erdélyi Fejedelemség) isch vo 1541 aa em Osmaanische Riich Underdaan gsi. Mit em Edikt vo Torda het 1568 dr siibebürgisch Landdaag d Religioonsfreihäit beschlosse, was zun ere Iiwanderig vo verfolgte religiööse Minderhäite gfüert het. Noch iirem Siig über d Osmaane bi dr zwäite Wiener Türkebelaagerig vo 1683 het Ööstriich no di noo ganz d Macht über Siibebürge übernoo. 1775 isch Siibebürge witgehend autonoom worde und vo äigene Fürste noch äigene Gsetz regiert worde. Drotz dr Verdriibig vo ööstriichische Brotestante uf Siibebürge, si d Rumääne zur Meerhäit im Land worde, allerdings ooni politischi Rächt. Noch dr abverheite Revoluzioon vo 1848/49 het Ööstriich s Land milidäärisch verwaltet, nume d Abschaffig vo dr Liibäigeschaft isch im ganze Riich, also au z Siibebürge bliibe. 1866 het dr Landdaag, wo vo de Magyaare dominiert worde isch, d Unioon mit Ungarn duuregsetzt. Ungarn het d Magyarisierig vom ganze Land beschlosse, was bi dr rumäänische Bevölkerig erbitterete Wiiderstand usglööst het. Noch dr Niiderlaag vo Ööstriich-Ungarn im Erste Wältchrieg häi d Rumääne dr Aaschluss vo Siibebürge, em Banat, em Kreischgebiet und dr Maramuresch an s rumäänische Altriich verlangt, was 1920 im Verdraag vo Trianon festgläit worde isch. Wääred em Zwäite Wältchrieg häi die Dütsche Däil vo Siibebürge mit e Hufe Ungaare Ungarn überloo, aber im Verdraag vo Bariis 1946 si in dr Regioon vo Siibebürge d Gränze vo 1920 wider häärgstellt worde. Die groossi Meerhäit vo de Siibebürger Saggse si sit de 1970er Joor vor allem in d Bundesrepublik Dütschland usgwanderet.
Blienschweiler
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Cressier
Cressier (dütsch Grissach) isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
Hochdorf (bei Plochingen)
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Berner Konvention
Dr ganz Titel vo dämm Dokumänt isch uf Hochdüütsch: Übereinkommen über die Erhaltung der europäischen wildlebenden Pflanzen und Tiere und ihrer natürlichen Lebensräume.
Antonius von Padua
Vereerig
Dr Fyrtig vom heilige Antonius isch am 13. Juni.
Meret Oppenheim
Lääbe
1933 isch si uf Bariis gange und het dört dr Alberto Giacometti und dr Hans Arp kennegleert, und die häi sä iiglaade, im Salon des Surindépendants  uszstelle. Si het im Kräis vo de Surrealiste André Breton, Marcel Duchamp und Max Ernst vercheert, und verschidnigi Kunstwärk gmacht, darunder s Déjeuner en fourrure (Morgenässe im Belz) – e Kaffidasse, wo mit Belz überzooge gsi isch und wo im gliiche Joor uf dr Londoner International Surrealist Exhibition zäigt worde isch – und Ma gouvernante – my nurse – mein Kindermädchen, wo dr Alfred Barr jr. für s Museum of Modern Art z New York kauft het. Dr Man Ray het si 1934 im Bildzyklus Érotique voilée fotigrafiert, und so het si dr Ruef d „Muuse vo de Surrealiste“ z si, überchoo.
Medina
Madīna isch au s allgemäine arabische Wort für „Stadt“. Hützudags wird dr Begriff au as e bsundrigi Bezäichnig für d Altstadt vo nordafrikanische Stedt verwändet (z. B. d „Medina vo Marrakesch“).
Dietikon
Tietike ([], amtlig hochdütsch Dietikon) isch en Iiwohnergmeind und Hauptort vom Bezirk mit em gliiche Name im Kanton Züri in dr Schwiiz.
Hemmingen (Württemberg)
Hemmenge (amtlich Hemmingen) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Pournoy-la-Chétive
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Pournoy-la-Chétive ghert zem Lorrain.
Georges Hugnet
Lääbe
Im Hugnet si Vater, e franzöösische Mööbelhersteller, het em ghulfe, e Verlaag, Les Editions de la Montagne, ufzmache, zum sini Wärk veröffentlige und die vo sine Fründ, drunder die vom Tristan Tzara, vom Pierre de Massot und vo dr Gertrude Stein.
Filmografii
La Perle Film über Henri d'Arche, Comte d'Ursel; Dräibuech: George Hugnet, Erstuffüerig 6. Juni 1929.
Holzmaden
Holzmade (dt. Holzmaden) ischt a Gmoed em Landkroes Esslenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Pont-en-Ogoz
Pont-en-Ogoz (frankoprovenzaalisch: Pont oder Pon) isch e Gmeind im Bezirk Greyerz vom Kanton Friburg.
Geografy
Wisawi vo Pont-en-Ogoz lyt ännet am See d Gmeind Pont-la-Ville.
Vo Boll im Süüde laufe d Kantonsstrooss 12 und d Autobaan A 12 obenam Greyerzersee gäge Norde. D Autobaan het bi Pont-en-Ogoz e ganz en länge Viadukt, wo sogar es Stück wyt höch überem See dure lauft, dr Viaduc de la Gruyère, en Dunnel und e Raschtstett, wo La Gruyère heisst. Dr Viadukt isch vo 1975 bis 1979 nach Plään vo de Inschniööre Ernst und Albärt Schmid bout worde. Er het uf do höche Stütze en betonierte länge Chaschte und druff di breit Fahrbahn. Er isch öppe zwöi Kilometr lang und ziet sech in elegante Kurve über s steile Port uf dr Weschtsyte vom Greyerzersee. So basst er spektakuläär is Landschaftsbild über em See.
Gschicht
Uf em Hügel vo Ogoz isch im 12. Joorhundert d Burg Ogoz bout worde. Die isch bi dem früene Übergang über d Saane gläge und isch es alts Herrschaftszäntrum vom Greyerzerland gsi. Im Spootmiddelalter isch näbe dr Burg e chlyni Stadt mit dr Chappele vom Sankt Theodul gsi. Vo dr Adelsfamilie vo Pont, wo ane 1137 s erschte Mol inere gschichtleche Kwelle erwäänt isch, isch dr Ort im 13. Joorhundert ad Graafe vo Savoye cho. 1482 het d Stadt Friburg d Herrschaft Ogoz vom Anton vo Menthon gchouft und drus e Landvogtei gmacht. 1798 isch Pont-en-Ogoz e Gmeind vom Bezirk Bulle worde und ane 1848 eini vom Bezirk Greyerz.
Schweizerisches Architekturmuseum
Brogramm
S Museum organisiert im Durchschnitt 4 Usstellige im Joor mit de Brogrammschwerpünkt „Interdisziplinaridäät“ und „Gschicht und Gegewart“. Es richdet sich derbii an Fachlüt wie Archidekte, Ääschenjöör und Blaaner, aber vor allem au an s bräite Publikum, wo sich für Archidektuur intressiert. Zu jedere Usstellig finde Veraastaltige statt, wo sä begläite wie Füerige, Podiumsdiskussione, Workshops und Wärkvordrääg, und s Museum veröffentligt Publikazione us dr S AM-Räije, wo sä reflektiere und ergänze.
Gschicht
2004 isch s Museum in d Kunsthalle züüglet, wo drfür umbaut worde isch. 2006 isch us em AM s S AM, s Schwizerische Archidektuurmuseum worde.
Erich Honecker
1971 isch er erschte Sekretär vom Zentralkommittee vo dr SED und Vorsitzende vom Nationale Verteidigungsrat worde. Vo 1976 aa isch er Generalsekretär vom Zentralkommittee vo de SED und Vorsitzende vom Schtaatsrat vo dr DDR gsii. Das isch gllichbedüütend gsii mit dr Funktion vom Schtaatschef. S Amt het er vom Willi Stoph übernoo, wo für nur drei Johr dr Nachfolger vom Walter Ulbricht gsii isch.
St. Gallen (Begriffsklärung)
Lueg au:
Pournoy-la-Grasse
Geogràfi
Pournoy-la-Grasse lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 172 un 246 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Wiler Avigny (pt. Aivgi).
St. Catharines
St. Catharines (IPA: ) isch e Stadt z Kanada i dr Provinz Ontario. S isch d gröschti Stadt vum Niagarakreis un het (2006) chnapp 132.000 Ywohner; in dr Agglomeration läbe über 390.000 Mänsche. D Stadt leit am nördliche Ygang zum Welland Canal un am südliche Ufer vum Ontariosee aa einer vo de Hauptvercheersaggse zwüsche dr us-amerikanische Gränz wo numme 19 km entfernt isch, un Toronto wo 51 km nördlich leit.
Wappe
S Logo isch 1972 entworfe worde. E zeigt uff eme wyse Grund e blau-wysi Zig-Zack Linie, wo für d vier Welland Kanäl stönn, un e griene Pfiil, wo für s Ackerland stoot.
Emilia-Romagna
D Emilia-Romagna isch e Region vo Italie.
Gschicht
Der Ostteil vo de Region, d Romagna, isch e historischi Landschaft, wo jahrhundertelang zum Chilestaat ghört het. Ire Name chunnt aber us de vorhärige Herrschaftszyt vo de Langobarde. Die hend ires „römisch“ (oder byzantinisch) Gebiet under em Name Romania vo irem eigete Gebiet, de Langobardia (Lombardei), abgränzt.
Massonnens
Religion
88,1 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 1,5 % evangelisch-reformiert.
Plosiv
In dr eltere Literatur findet me no d Bezeichnig Explosiv(luut) statt Plosiv. Dr modärneri Begriff goht zrugg uf dr änglisch Iifluss. Die traditionelle Bezeichnige wärde immer no bruucht.
Eichhoffen
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Karl Walker
Churzi Biografii
Nach 1938 het sech, drotz däm dass d Nazis d Freiwirtschaftsbewegig verbotte hei, e sognennte Freiwirtschafdleche Arbets–chreis zämetäa, wo näbem Otto Lautenbach u em Franz Hochstetter o dr Karl Walker derzue ghört hed. Zäme hei si 1943 u 1944 es Sofortbrogramm zur finanzielle u wirtschafdleche Überwindig vo de Chriegsfolge uf d Bei gschdellt, wo nach em Chrieg de n Aahänger vom Silvio Gsell as Baasis für iri Dätigkeite ghulfe hed: si hei alli Forme vo schdaatlecher Zwangswirtschafd welle n uufbräche.
Dr Walker isch e kritische Schüeler vor Freiwirtschafdsleer vom Silvio Gesell gsi. Är hed zum Biischbil ir Kapitalismus-Diskussioon, angers as dr Gsell sälber, dr Kapitalismus as es „Wirtschaftssyschdeem, wo in erschder Linie uf d Erziilig vo Kapitalerdraag uusgrichded isch“, aagluegt. D Überwindig vom Kapitalismus klapped - wi dr Walker meint - nume wemme s Rentabilitätsbrinzip cha befreie. Dä Leitgedanke hed er ab 1936 immer wiiter düredänkd.
Schaulager
S Schaulaager isch im Ufdraag vo dr Laurenz-Stifdig vom Baasler Archidekturbüro Herzog & de Meuron z Münchestäi bi Baasel baut worde. 2003 isch s eröffnet worde.